Қобилият психологияси фанидан маъруза матни
Мавзу: Қобилият психологияси предмети
Режа: 
1.	Қобилиўт психологияси фанининг предмет ива вазифалари.
2.	Қобилият психологияси фан сифатида шаклланиши.
3.	Қобилият психологиясини тадқиқот методлари.
4.	Қобилият психологиясининг бошқа фанлар билан алоқаси.
5.	Қобилият муаммоси ва янги изланишлар

Қобилият кишининг индивидуал имкониятларини характерлайди. Бир хил шароитда қобилиятли кишилар ўқишда ҳам, меҳнатда ҳам қобилияти паст кишиларга, қараганда кўпроқ ютуқларга эришадилар. 
Қобилият шахснинг ҳам умумий, хам - махсус ривожланишида тезроқ силжиб боришини, унинг ижрочилик ва ижодкорлик фаолиятларида энг юқори натижаларга эришишини таъминлайди. Қобилиятли киши мутахассисликни тез эгаллай олади ва юқори махоратга эришади ҳамда ишлаб чиқариш, фан ёки маданиятга янгилик кирита олади; 
Қобилият билимдан фарқ қилади. Билим — бу мутолаа натижасидир, қобилият эса киши психолотик ва физиологик тузилишининг хусусиятидир. Қобилият билим олиш учун зарурий шарт - шароит бўлиб, шунинг билан биржа, у маълум даражада билим олиш махсулидир. Умумий ва махсус билимларни ўзлаштириш, шунингдек, касбни эгаллаб олиш жараёнида қобилият мукаммаллашиб ва ривожланиб боради. Қобилиятга яқинроқ турадиган тушунчалар кўникма ва малакадир. Улар фаолият механизмини ташкил қиладилар, улар қобилият билан биргаликда махоратга эришишни таъминлайдиларки, бунинг натижаси ўлароқ меҳнатда катта ютуқлар қўлга киритилади. Қобилиятли, аммо ношуд киши кўп нарсага эриша олмайди. Қобилият кўникмада рўёбга чиқади. 
Дарҳақиқат, қобилиятли кишининг кўникма ва малакалари кўп қиррали ва мукаммаллашган бўлади. Шунинг билан бирга кўникма ва малакалар етарли, бўлмаган қобилиятни бирмунча тўлдириши ёки қобилиятнинг камчилигини тугатиши мумкин. Кўникмаларни умумлаштириб моµирлик деб атайдилар. Моҳирлик — бу энди қобилиятнинг ўзгинасидир. Демак, қобилият кўникма ва малакаларнинг пайдо бўлиши жараёнида шаклланади. Ҳар қандай қобилият шахсга тегишли бўлган мураккаб тушунчадир, у фаолиятнинг талабларига мос хусусиятлар системасини ўз ичига қамраб олади. 
Ҳар қандай фаолият ҳам мураккаб бўлиб, у кишига турли - туман талаблар қўяди. Агар шахс хусусиятлари системаси шу талабларга жавоб бера олса, киши фаолиятни муваффақият билан амалга оширишда ўз қобилиятини, кўрсата олади, агар хусусиятларидан қайси бири ривожланмаган бўлса, шахс меҳнатнинг муайян турига нисбатан ҳам қобилиятли, деб характерланади. 
Мана шунинг учун ҳам қобилият деганда бирорта хусусиятнинг ўзини эмас, балки инсон шахсининг фаолият талабларига жавоб бера оладиган ва шу фаолиятда юқори кўрсаткичларга эришишни таъминлай оладиган хусусиятлар ансамбли ёки синтезини тушуниш керак. 
Хусусиятлар «ансамбли» иборасини биз шунинг учун ҳам ишлатаяпмизки, бунда хусусиятларнинг оддийгина биргаликда мавжуд бўлишини эмас, балки уларнинг узвий боғланган бўлишини, муайян, системада ўзаро таъсир қилишини кўзда тутаяпмиз. Бу системада хусусиятлардан бири олдинги планга чиқиб, етакчи хусусиятга эга бўлса, айни вақтда бошқалари учун ёрдамчи хусусиятлар ролини ўйнайди. 
Ҳар бир қобилиятнинг ўзига хос структураси бор. Қобилиятнинг структурасида таянч ва етакчи хусусиятларни ва нихоят, муайян фанни ёки ёрдамчи хусусиятларни фарқ қилиш керак. 
Ҳамма қобилиятлар учун асосий, таянч хусусият кузатувчанлик кўра билиш кўникмасидир. Бу — индивидуал нарсанинг ўзига хос томонини, ижодий фаолият учун бошланқич материални кўра билиш демакдир. Рассомнинг кузатувчанлиги табиатшунос олимнинг кузатувчанлигидан фарқ қилиши ўз - ўзидан равшан. Уларнинг кузатувчанлиги турлича йўналишда бўлганлиги сабабли, уларнинг ҳар бири дунёни ўзича кўради. 
Қобилиятнинг етакчи хусусияти ижодий тасаввур қилищдир. Бу хусусият фақат рассомга, математик олимга эмас, балки коллектив меҳнат ташкилотчиси — омилкор кишига ҳам зарур. 
Қуйидагиларни ёрдамчи хусусиятлар деб ҳисоблаш мумкин: хотира (у фаолият талабларига мувофиқ равишда ўзига хос, специфик кўринишда бўлади), эмоционаллик, яъни хис - туйғуга берилувчанлик (бу хусусият шахснинт фаоллигини оширади) ва шунга ўхшашлар. 
Амалий фаолиятнинг баъзи кўринишларида шахснинг иродаси биринчи планга чиқади. 
Қобилият структурасидаги турли хусусиятларнинг тартиби фаолиятнинг турли даврларида ёки ижодиётнинг турли босқичларида турлича бўлиши мумкин. Демак, структура ҳам барқарор, ҳам ўзгарувчандир. 
Қобилият турли ривожланиш даражасида бўлган пайт ҳам бўлиши мумкин. Илмий абстракциялаш қобилиятнинг икки даражасини фарқлаш имконини беради: репродуктив акс эттириш даражаси ва ижодий акс эттириш даражаси. Ўз қобилияти ривожланишининг биринчи даражасида турган киши билимларни жуда моҳирлик билан ўзлаштиради, фаолиятни ўрганиб олади ва уни бирор намуна орқали амалга оширади. Иккинчи даражада турган киши эса янгилик яратишга қодир бўлади. Бy даражаларни текширишга метафизик муносабатда бўлим ярамайди, албатта. Биринчидан, ҳар қандай репродуктив акс эттириш фаолияти ижодий фаолият элементларини ижодий акс эттириш фаолияти эса репродуктив фаолият элементларини ўз ичига қамраб олади, бусиз уларни тасаввур қилиб бўлмайди. Иккинчидан, юқорида айтилган даражалар ҳам қандайдир ўзгармас ва қотиб қолган нарсалар эмас. Киши билимларни ўзлаштириб, кўникма ҳосил қилиш жараёнида, фаолият жараёнида бир даражадан иккинчи даражага ўтиб туради. Қобилият шахснинг шаклланиши ва ривожланиши натижасидир. Шунинг билан бирга, қобилиятнинг табиий манбаи ҳам бўлади ва у табиий зеҳн деб юритилади. 
Кишининг қобилияти жуда катта ижтимоий ва шахсий аҳамиятга  эга. Бу мутлақо тушунарли. Қобилият юқори меҳнат унумдорлигини таъминлашга, бинобарин, ижтимоий бойликнинг сон ва сифат жихатидан тез ўсишига, бунинг билан эса жамият тараққиётига ёрдам беради. Шунинг учун хам олимлар кишиларнинг заковатини, қобилиятини очиш ҳамда уларни ўз ўрнига қўйишни ўрганиб олиб зарур эканлиги ҳақидаги масалани қатъий қилиб қўяр ва қаттиқ туриб талаб қилар эди. Кишининг умумий маънавий ўсишида қобилият шахснинг тезроқ билим олиш ва малака ҳосил қилишини таъминлайди. Қобилиятли кишининг юқори унумли меҳнати уни юқори моддий ҳаёт даражаси - билан таъминлайди, 
Ва, ниҳоят, қобилиятли кишига ишлаш енгилроқ бўлади ва у камроқ чарчайди, чунки меҳнат унга ҳузур бағишлайди. 

2-§. ҚОБИЛИЯТ   КОНЦЕПЦИЯЛАРИ
Психологияда қобилиятнинг учта концепцияси вужудга келган. Улардан бири, қобилият шахснинг биологик жиҳатдан детерминлашган, яъни биологик жиҳатга боғланган хусусиятларидир. Қобилиятнинг рўёбга чиқиши ва ривожланиши эса тамомила ирсий фондга борлиқ, деб тушунтиради. Фақат рарбдаги баъзи профессионал психологлар эмас, балки турли фанга санъат соҳаларинниг вакиллари ҳам (математиклар, ёзувчилар, рассомлар) ана шу қарашни ёқлайдилар. Масалан, XIX асрда Ф.Гальтон, XX асрда Котслар талант ирсийдир, фақат имтиёзли табадаларнинг вакилларигина бой ирсий меросга эга бўладилар, деган хулосага келдилар. Даставвал шуни айтиш керакки, улар қўлланган текшириш методикаси илмий танқидга арзимайди, мазкур авторларнинг хулосалари эса синфий бир ёқлама хулосалардир. Ўз вақтида В.Г.Белинский, табиат ўз ишини кўр-кўрона қилар ва табақалари бир-биридан фарқ қилмас экан, деб ҳаққоний равишда ёзган эди.
Халқ ичидан етишиб чиққан буюк кишилар ҳақиқий талант ва ҳатто даҳолар ташқи ҳаёт билан умидсиз курашда кучсизланиб, қадрсизликда таҳқирланиб, очликдан ўлиб кетганликлари учун ҳам уларнинг номлари тарихда камроқ сақланиб қолган.
Бу концепциянинг энг кейинги вақтдаги тарафдорлари қобилиятнинг олдиндан ирсий белгилаб қўйилганлиги ҳақидаги фикрни генетикадан олинган маълумотлар билан, чунончи, эгизакларни текширишдан олинган, маълумотлар билан қувватлашга уринадилар. Бундай текширишлар айниқса фашистлар Германиясида зўр бериб олиб борилган эди. Улар эгизаклар хулқ-аттвори ва интеллектуал хусусиятларининг бир хиллигидан иборат онда-сонда учрайдиган тасодифий ҳолларга асосланиб, қобилиятнинг бутунлай олдиндан ирсий белгилаб ҳақидаги қонунии   вужудга    келтиришга  уриниб қурдилар («Бир хил ирсиятдан бир хил қобилият келиб чиқади» принципида). Бироқ мавжуд маълумотлар буни тасдиқлаш учун ҳам етарли эмас, чунки бу маълумотларга қарама-қарши улароқ бошқа маълумотлар ҳам борки, уларда эгизакларнинг хулқ-атвори ҳам, қобилияти ҳам ҳар хиллиги қайд қилинган. Шундай қилиб, қобилиятнинг олдиндан ирсий белгилаб қўйилганлиги ҳақидаги фикрларни ҳаётинг ўзи рад этади. Бундан ташқари, агар буюк кишиларнинг биографияси таҳлилига объектив равишда ёндашилса, шу нарсани кўриш мумкинки, жуда кўпчилик ҳолларда агар буюк кишилар келиб чиққан оилалар ҳам заковатга нисбатан қараладиган бўлса, улар бошқалардан унчалик ажралиб турган эмаслар, иккинчи томоқдан эса ҳатто гениал одамларнинг фарзандлари ҳам, набиралари ва эваралари ҳам катта заковат кўрсатмаганлар. Бундан бир неча музикантлар ва олимларнинг оилалари мустаснодир.
Кобилиятнинг олдиндан ирсий белгилаб қўйилганлиги назариясидан капиталистик мамлакатларда меҳнаткашларни камситиш учун кенг фойдаланадилар. Масалан, Fapбий германиялик назариётчи Г.Вальтернинг 1959 йилда эълон қилинган «Социальные различия в школьном продвижении способных детей» (Қобилиятли болаларнинг мактабда олдинга силжишида социал фарқларининг таьсири) деган китобида, қобилият муҳит ва тарбияга жуда оз даража боғлиқ, у бутунлай майлга боғлиқ, яъни ирсият натижасидир, деб ёзади. Шунинг билан бирга, ҳоким синфнинг болалари қобилиятнинг юқори потенциали билан таъмииланган, жамиятдаги қуйи табақалар, жумладан, ишчилар сиифининг болалари эса бундан маҳрумдирлар деб таъкидланади. Буни Губерг рақамлар орқали ҳийла-найранг ишлатиб, олий ўқув юртларига корхона эгалари ва интеллигенциянинг юқори қатламидан чиққан болаларнинг 94,6 проценти, қуйи табақалардан чиққан болаларнинг фақат 13,5 проценти кира олади, деб исботлашга уринади, Губергнинг фикрича, қуйи табақа болаларининг қолган қисми қобилиятсиз, шунинг учун ҳам олий ўқув юртларига қабул қилинмайдилар. Бундан ташқари, у жамият қуйи таба-қаларининг болаларидан 59 проценти ҳатто бошланғич мактаб даражасига ҳам ета олмайди, ётганда дам зўрға етади, деган гапни айтади. Бу ёлғон    назарияни атайин  овора бўлиб рад этиб ўтиришнинг ҳолати йўқ, бу ўринда ГДР даги халқ маорифи системасини далил қилиб келтиришнинг ўзи етарли: у ерда ўрта ва олий мактаблар контингентининг қўпчилигини меҳнаткашларнинг болалари ташкил қилиб, улар билимларни муваффақиятли равишда эгалламоқдалар.
Шундай қилиб, шахс хусусиятларннинг олдиндан ирсий белгилаб қўйилганлиги ҳақидаги ўша бадном назария ривожланиш проблемасини йўққа чиқаради ва  буржуазиянинг реакцион  мақсадларига  хизмат  қилади.
Шуни ҳам айтиб ўтиш керакки, ҳатто Ғарбий европалик баъзи прогрессив фнкрловчи олимлар психологиядаги ирсият пазариясига қарши чиқадилар. Масалан, швейцариялик психолог В.Бовен, қалбаки докторинани деб та-рбиявий тадбирлардан воз кечиш жиноят бўлур эди, деб таъкидлайди. Инглиз педагоги Б. Саймон реакцион назарияга янада қатъий ва принципиал равишда Карши чикади. «Мготип мактабга талабалар танлашнииг ҳозирги системаси асосан сиифларга бўлинган жамиятга хизмат қилади. Бундай жамият ҳамма гражданларининг қобилиятидан фойдаланишга қодир эмас, шунинг учун уларнииг ривожланишини чеклайди. Жамиятнинг социал структураси шунақаки коммерциядаги, саноатдаги, граждан хизмати, армия, юриспруденция ва эркин касблардаги ҳамма раҳбарлик лавозимлари асосан кишиларпинг кичик бир группасига мансубдир», деб ёзади у.
Инглиз биохимиги С.Роуз киши қобилиятининг ривожланиши учун тўсиқлар биологияга қараганда, социал шароитда кўпроқдир, деб таъкидлайдн. 
Шахснинг жисмоний, интеллектуал ва профессионал ривожланиш имкониятини, худди мана шу буржуазия жамиятидан социал шароит чеклайди.
Инглиз психологи Д.Киджин ҳам айнан шундай хулосага келиб, тарбиянинг киши интеллектуал ривожланишига ҳал қилувчи таъсирн ҳақида сўз юритади.
Иккннчн концепцнянинг вакиллари қобилиятни бутунлай ҳаёт ва тарбиянинг социал шароити белгилайди, деб уқдирадилар. Масалан, Гельвеции ўз вақтида, тарбия ёрдамида гений яратса бўлади,  деган эди. Хозирги замон олимларидан америкалик У.Эшби, кишининг қобилияти яшаб турган вақтида стихияли равишда ўз-ўзидаи ва онгли равишда таълим-тарбия жараёнида шаклланади, шуларнинг натижаси улароқ масалаларни ечиш учун тегишли дастлабки режалар ва программалар вужудга келади, деб таъкидлайди. Ижодий программа ва зўр ишчанлик қобилияти мавжуд бўлса, фаолиятда энг юксак ютуқларга эришилади. Совет олими А.Леонтьев ҳам ўзииинг функционал органлар назарияси билан (бу назарияга А.Ухтомский асос солган эди) шунга ўхшаш концепцияни ёқлайд. Бироқ бу назариядан реакцион хулосалар чиқарадилар. Масалан, Фирмен, қобилият муҳитга боғлиқ, деб ҳисоблайди. Модомики, ишчиларнинг болалар ўсадиган оғир социал муҳитдаги кишиларнинг маданий ва интеллектуал ривожланиш даражаси паст экан, мутлақо табиийки, бу болалар ҳам ўз ота-оналарининг ривожланиш даражасидан ўтиб кета олмайдилар, дейди у.
Агар баъзи назариячилар томонидан чиқарилган синфий бир ёқлама хулосалар олиб ташланса, иккинчи концепцияни, биринчисига нисбатан инсонпарварроқ деб тан олиш лозим. У инсон шахси ривожланишини чеклаб қўймайди ва инсоннинг имкониятлари чексиз эканлигига ишонч билдиради. Бу концепциянипг вакиллари қобилиятни вужудга келтирадиган объектив шарт-шароитларни очишга уринадилар. Лекнн иккинчи концепция ҳам илмий жиҳатдан эътирозларга дуч келди ва дуч келм оқ да.
XVIII асрда Дидро Гельвецийга қарши чиқиб, тарбиянинг аҳамиятини инкор қиладаган ҳолда, қобилиятнннг ривожланиши кишининг табиий хусусиятларига ҳам боғдиқ эканлигини қайд қилди. Росоияда Гельвецийга эътироз билдирган киши А.Н.Радишчев бўлди, у «Гелывеций инсон онгининг вужудга келишида табиатнинг роли йўқ деб исбот қилишга қанчалик уринмасин, бироқ акс ҳолни исбот қилиш учун кўпчиликнинг тажрибасини далил қилиб келтирамиз», деб ёзади, Кишилар ўз қобилиятлари жиҳатидан бир-бирларидан анча эрта фарқ қиладилар ва бу ҳол айниқса болаларда кўринади. Кишилар бир-биридан нерв тузилиши билан фарқланадилар, бундан темперамент ва таъсирчанлик бўйича фарқланиш келиб чиқадики, бу ақлий кучларга таъсир қилмай қолмайди. Хотирани мисолга олайлик: қаранг, бир киши ўз хотираси билан иккинчисидан нақадар устун туради. Хотиранинг ўзлаштирилган бўлиши мумкинлигини исбот қилиш учун келтириладиган ҳамма мисоллар унинг табиат инъоми эканини инкор қилмайди. Кўзга кўринган совет психологи С.Г.Рубинштейн А.Н.Леонтьевнинг концепциясига норозилик билдирди. Унинг фикрича, туғма истеъдод нишоналари—бу реалликдир, уни ривожлантириш лозим.
Ҳаётий кузатишлар ва махсус текширишлар қобилиятнинг табиий заминини инкор қилиб бўлмаслигини кўрсатди. Бир қатор махсус фаолиятлар борки, улар учун табиий замин хусусан муҳим аҳамиятга эга. Шунинг учун ҳам зеҳн нишоналари бўлган киши ноқулай шароитда ҳам, зеҳн нишоналари бўлмаган, лекин қулай ҳаётий шароитдаги кишига нисбатан ҳам, катта қобилият кўрсата олади. Ва аксинча, масалан, бир оилада ва бир мактабда ривожланаётган ака-укалар, ёки опа-сингиллар, яхши ёки ёмонлигидан қатъи назар бир хил социал шароитда бўлганларида уларнинг қобилияти ва ривожланиш темпида баъзан кескин фарқлар кузатилади.
Олимлар миянинг анатомик тузилишида индивидуал хусусиятлар бўлса, бу ҳол миянииг функцияларида ўз аксини топмаслиги мумкин эмас, деб қайд қиладилар. Ва ниҳоят, физиологлар нерв фаолиятинииг махсус туғма типологии хусусиятларини топдиларки, улар фақат характерга эмас, балки қобилиятнинг шаклланишига ҳам таъсир қилар эканлар.
Қобилиятнинг учинчи концепциясининг тарафдорлари анча тўғри позицияда турадилар. Совет психологларининг марксизм-ленипизм методологиясига таянувчи кўпчилиги ана шу концепцияга қўшиладилар.
К.Маркс, ҳар бир «инсон бевосита табиий мавжудотдир. Табиий мавжудот сифатида, бир томондан, у табиий кучлар, ҳаётий кучлар билан таъминланган фаол табиий мавжудотдир. Бу кучлар зеҳн ва қобилият шаклида мавжуддир», деб кўрсатади.
Лекин табиий кучлар, зеҳн нишоналари ва қобилиятнинг ривожланиши учун қулай социал шароит мавжуд  бўлиши керак. Шу муносабат билан К.Маркс вa Ф.Энгельс «Немис идегологияси» асарида, «ҳар. бир бўлажак Рафаэль эркин ривожланиш имкониятига эга бўлиши керак», деб ёзган эдилар. К.Маркс Рафаэль истеъдодини руёбга чиқарган тарихий шароитни очиб беради. Марксизм-ленинизм классиклари қобилиятнинг турли-туман бўлиши меҳнат тақсимотининг натижасидир, деб кўрсатадилар. Улар капитали-стик шароит истеъдоднинг ривожланишига тўсқинлик қилишини, шахснинг ҳар томонлама ривожланиши ва киши қобилиятининг турли томондан шаклланиши учун дастлабки шарт-шароитни фақат социализм яратиб беришини очиб бера-дилар. Шундай қилиб, марксизм-ленинизм классиклари табиий ва ўзлаштирилган хусусиятлар ўзаро муносабатининг диалектикасини очиб берганларини кўрамиз. Улар, табиийликнинг аҳамиятини инкор қилмаган ҳол-да,  қобилиятнинг социал-тарихий моҳиятини таъкидлаб кўрсатадилар.
Қобилиятнинг совет концепцияси ҳар бир одамда киши ривожлаинши учун ҳамма одамларда табиий равишда мавжуд бўладиган имкониятлари бор эканлигини белгилайди. Совет психологлари шунинг билан бирга, ҳар бир одамда бирор муайян қобилиятнинг вужудга келиши ва ривожланишига ёрдам берувчи индивидуал табиий зеҳн мавжуд бўлишини эътироф этадилар. Қобилиятга келсак, у қулай социал ҳаётий шароит мавжуд бўлганда фаолият жараёиида шаклланади. Бу охирги концепция ҳаётнинг ўзинн бутун хилма-хиллиги билан акс эттиради ва махсус тадқиқотлар билан тас-диқланади.
ҚОБИЛИЯТНИ ДИАГНОСТИКА ҚИЛИШ ЙЎЛЛАРИНИНГ УМУМИЙ ХАРАКТЕРИСТИКАСИ
Қобилиятни аниқлашга дастлабки уринишлар асримизнинг бошида чет элларда амалга оширила бошлаган эди. Улар масалалар ёрдамида махсус синовлар ўтказишдан иборат бўлган. Бу масалаларни тестлар деб атай бошлаганлар. Тестлар жуда кенг тарқалди, улар ёрдамида умумий қобилиятни ҳам, махсус қобилиятларни ҳам аниқлашга уриндилар. 20—30- йилларда Со- вет  Иттифоқида ҳам мактаб ўқувчиларининг ақлий қобилиятини аниклаш учун тестлардан кенг фойдаланилган. Бироқ 1936 йилда ВКП(б) Марказий Комитетининг қарорида тестлар фанга хилоф деб, уларни татбиқ қилиш амалиёти эса зарарли деб эълон қилинди. 
Дарҳақиқат, ўша вақтда қўлланилган тестлар қобилиятни аниқлаш учун яроқли эмас эди, чунки улар ҳали илмий асосланмаган ва амалда етарлича синаб кўрилмаган эди. Тестлар ёрдамида текширилган жуда кўп мактаб ўқувчилари зеҳни паст деб топилиб, махсус мактабларга юборилган эдилар, у ерда эса улар қисқартирилган программалар бўйича секинлаштирилган темпда ўкитилиши керак эди. Бу билан кўп ўкувчилар маънавий майиб қилинар, болаларнинг ривожланиши сунъий равишда кечиктирилиши оқибатида жамиятга зарар етказилар эди. 
Чет элларда ҳам мактабларда тестлардан фойдаланиш илғор педагог-олимларнинг қатъий эътирозига дуч келган ва дуч келмоқда. Масалан, инглиз педагоги Б.Саймон ўзининг «Английская школа и интеллектуальные тесты» (Инглиз мактаби ва интеллектуал тестлар) деган китобида, тестларни қўлланиш меҳнаткашлар болаларининг тараққиётини чеклашга қаратилгандир, чунки меҳнаткашлар моддий қийинчиликлар оқибатида болаларини мактабга махсус тайёрлаш имкониятига эга эмаслар, тестлар эса асосан қобилиятни эмас, балки билимни синовдан ўтказади, шундай қилиб «тестлар меҳнаткашлар болаларини камситишга олиб келади», деб ёзади. 
Дарҳақиқат, қобилиятни аниқлаш учун татбик килинадиган тестлар ўкувчиларнинг сўз бойлигини, муайян билимлари ва қанчалик зийраклигини аниқлашгагина ярамоқда, холос. 
Айтилганлардан, тестлар умуман ярамас нарса, уларни ишлаб чиқиш ҳамда қўлланишни фан ва амалиётнинг кун тартибидан олиб ташлаш керак, деган ху- лоса келиб чиқмайди, албатта:. 
Қобилиятни аниқлаш учун масалалардан фойдаланиш идеясининг истиқболи бор. Аммо уни амалга ошириш учун тестларни зўр бериб ҳам назарий, ҳам амалий жиҳатдан ишлаш зарур. Тестларни тузишдаги бутун, қийинчилик уларни қобилиятларга мослаштирилишидадир. Синовларнинг мақсади билимларни аниқлашдан эмас, балки шахснинг интеллектуал, эмоционал ва иродавий хусусиятларини ҳамда уларнинг ўзаро таъсирини аниқлашдан иборат бўлиши керак. Бу ўринда билимлардан ақлий операцияларни ифодалаш учун материал сифатидагина фойдаланиш керак. Қобилиятнинг ҳамма компонентларини бўлмасада ҳар қалай асосий компонентларини аниқлаш имконини берадиган масалалар системасини тузиш лозим, иккинчи қийинчилик ана шундан иборат. Бунинг учун даставвал қобилият структурасини аниқроқ белгилаб олиш керак. Маълумки, рассомнинг айрим хусусиятларини синаш билан рассом қобилиятининг спецификасини аниқлаб бўлмайди. Рассомлик истеъдодининг спецификаси унинг кўриш сезгисининг хусусиятларидагина эмас эканлиги равшан. 
Структурани билмай туриб, нима аниқланаётганини тасаввур ҳам қила олмаймиз, синаб ҳам қуролмаймиз. У ҳолда, кераклиси қолиб кетиб, бошқасини ёки етакчи хусусиятлар ўрнига, иккинчи даражали хусусиятларни синаб ўтилади. 
Синаш жараёнининг ўзида ҳам кўп қийинчнликлар вужудга келади. Киши ҳар қандай синов вақтида, айниқса қобилияти синалаётганда жуда ҳаяжонланади, маълумки, бундай кечинмалар таъсирида у ўзи бераётган маълумотларни бутунлай бузиб кўрсатиши мумкин. Мана шунинг учун ҳам синалаётган кишининг синов ўтказувчига ва бутун синаш вазиятига кўникиши зарурдир (бутунлай кўникишига ҳеч қачон эришиб бўлмайди). Бундан ташқари, синалаётган болалар ҳар хил рухий ҳолатда бўлиши мумкинки, бу ҳам синаш натижаларига таъсир қилмаслиги мумкин эмас. Объектив маълумотлар олиш учун синалаётганларнинг ҳаммаси синаш вақтида ҳам, ундан олдин ҳам бир хил шароитда бўлишлари керак. Ҳозирги вақтда ҳам Совет Иттифоқида тестлар кўлланилади, лекин улардан жуда эҳтиёткорлик ва мулохазакорлик билан фойдаланилади. Шундай бўлиши ҳам керак, чунки синалувчи қошида катта киши ёки ёш болалар туради, бу синов эса уларнинг тақдирига таъсир қилиши мумкин, бундай кузатувчининг жавобгарлиги нақадар катта эканлиги шундан кўриниб турибди. А. С. Макаренко ўз ишларидан бирида илгарилари талантли болаларни тестологлар томонидан зеҳни пастлар қаторига ўтказиб юбориш ҳоллари ҳам учраб турган— деган эди. 
Қобилият диагностикасининг иккинчи ишончлирок йўли — бу кузатиш ва экспериментдир. 
Киши билимларни қандай ўзлаштираётганини ва касбни қандай эгаллаётганини, муайян вақт оралиғида қай даража маҳоратга эришаётганини, унинг меҳнати қанчалик ижодий характерга эга бўлаётгани ва фаолиятининг на- тижаси қай даража оригинал эканини кузатиб бориш зарурлиги келиб чиқадики, буларнинг ҳаммаси қобилиятнинг энг яхши кўрсатгичлари бўлади. 
Аммо бу йўлнинг ҳам ўзига яраша қийинчиликлари бўлиб, уларни ҳисобга олиш зарурдир. Маълумки, шахснинг тараққиёти ва меҳнатининг самарадорлигига бир қатор омиллар: ишчанлик ва ишга муносабати (яхши кўради, лоқайд, салбий муносабатда), билим ва малакалари таъсир қилади. Кўп омиллар системасидан қобилиятни ажратиб олиш учун кузатилаётган кишилар ҳаёти ва камолга етиши тарихини (биографиясини), улар шахсини (ғоявий маслаги ва ҳарактерини) тўлиқ билиб олиш, меҳнат жараёнининг ўзини кузатиб бориш зарур. Хулосалар чиқариш мумкин бўлиши учун етарли миқдорда фактлар тўплаш керак, бунинг учун ойлар, баъзан йиллар талаб қилинади. 
Қобилият диагностикасида энг яхши натижа берадиган йўл лаборатория эисперименти (тажриба) ва табиий экспериментдир. 
Масалан, ГДРда конструкторлик қобилиятини аниқлаш учун лабораторияда муаммоли қутича қўлланилади. Бу қутича билан ўтказиладиган операциялар ҳарактер жиҳатидан болаларнинг «конструктор» деган ўйин- чоғини эслатади. Унда жуда кўп ҳар хил деталлар борки, уларни бириктириш орқали муайян техник муаммоларни ечиш мумкин. Синалаётган кишига топшириқ берилади ва у масалани ечишга ўтади, ишни бажараётган киши масалани ечишнинг бир эмас, ҳатто бир неча йўлини излаб топиб, топшириқни бажаради. Сарфланган вақт ва танлаб олинган йўлларнинг оригиналлигини ҳисобга олиб шу орқали конструкторлик қобилиятининг муҳим компонентлари бор ёки йўқлиги ҳақида ҳукм чиқариш мумкин. Афтидан, архитекторлик қобилиятини аниқлаш учун ҳам муаммоли қутича тузиш мумкин экан. Табиий эксперимент, лаборатория экспериментларидан фарқли ўлароқ реал ҳаёт шароитида амалга оширилади. У шундай амалга оширилиши зарурки, синалаёт- ган кишилар ўзлари устида тажриба ўтказилаётганини сезмаслик ва ҳатто гумонсирамасликлари лозим. Тажрибанинг ўзи мактаб ўкувчисининг қобилиятини аниқлаб бериш ва уни бирорта фаолиятга жалб қилишдан иборатдир. Масалан, - ташкилотчилик қобилиятини аниқлаш мақсадида ўқувчига коллектив иш учун чунончи, майдончани қўкаламзорлаштириш учун группа тузиш ёки хаваскорлик кечасини тайёрлаш ва ҳоказо вазифалар топширилади, сўнг бу вазифани у қандай бажариши кўзатилади. Бунда ташкил қилишга сарфланган вақт, ташкил қилиш сифати ва фаолияти натижалари албатта ҳисобга олинади. 
Қобилиятни диагностика қилиш учун биографик усулдан ҳам фойдаланилади, бу усул қобилиятнинг фаолиятдаги илк одимларидан бошлаб то маҳорат даражасига етгунгача ривожланишини кузатиш имконини беради, Болалар қобилиятини ўрганар экан, ўкитувчи ота-оналарга ёки ўқувчиларнинг ўзига, мурожаат қилиб, боланинг мактабгача даврдаги машғулотлари ва ўтган ҳаёти тарихи тўғрисида маълумотларни тўплаши мумкин. Биографияни тузиш учун ўқувчиларнинг кундалик ва иншоларидан (агар улар сақланиб қолган бўлса) фойдаланса ҳам бўлади, Биография кўп нарсаларни ойдинлаштиради ва қобилиятнинг кейинги тараққиётини прогноз қилиш учун зарур материал бўла олади.  
Қобилиятни диагностика қилишни фақат қобилият назариясини яхши билган, текширилаётган қобилиятнинг структураси ва унинг рўёбга чиқиш аломатларини аниқ тасаввур этган одамгина бу ишни ўз зиммасига олиши мумкин, деб биз юқорида айтган эдик. 
Ҳар қандай қобилиятнинг энг умумий аломатлари қуйидагилардан иборат: 1) билимларни эгаллаш, кўникма ва малакаларни ҳосил қилишда нисбатан тез силжиш. Бола ишдан эртароқ қутилиш мақсадида ҳамма нарсани наридан-бери бажаришга урингандаги шошқалоқликни тезлик билан чалкаштириб юбориш ярамайди. Шу билан бирга табиатан сусткаш (флегматик) кишилар билан эпчил кишилардан ҳам олдин улгуриши эҳтимолдан ҳоли эмас. «Аста юрсанг, узоққа борасан», деган мақол, афтидан, шулар ҳақида бўлса керак. Лекин кўрамизки, бу ҳолатда ҳам айниқса, ўқиш ва меҳнат учун катта вақт оралиқлари олинган ҳолларда нисбий тезлик қолаверади; 2) билимларни эгаллаш, кўникма ва малакаларни ҳосил қилишдаги нисбийлик, кобилиятли кишилар бирор нарсани тушунишда, материални эсда олиб қолиш, фикран қайта ишлаш ва шу кабиларда унчалик қийналмайдилар. Иш қанчалик осонлик билан бажарилса, касб эгаллаш жараёни ҳам шунчалик сифатли боради. Бундан ташқари, билимларни ва касбни эгаллашдаги осонлик кишига қувонч бағишлайди, оптимистик кайфият туғдиради, бу эса ўқиш ва меҳнатнинг самарадорлигини оширади. Иккинчи томондан, ўқишдаги юксак муваффақиятлар кейинчалик билимни янада ошириш жараёнини енгиллаштиради; 3) билимларни эгаллаш; кўникма ва малакалар ҳосил қилишдаги ижодкорлик элементлари. Қобилиятли ўкувчи фаҳм-фаросатлилик кўрсатади, оригинал фикр айтади ёки масалани илгари ўзига маълум бўлмаган йўллар билан ечишга эришади, расм чизишда оригиналлик кўрсатади, расмнинг муваффақиятли композицияси ёки ёрқин колоритли ечимини топа олади ва ҳоказо; 4) билимларни эгаллаш, яхшигина кўникма ва малакалар ҳосил қилиш. Қобилиятли болалар қобилияти пастрок болалар билан бир хил шароитда ҳам умумий, ҳам махсус, ривожланишда анча юқори даражата эришадилар. Иншо ёзишда, расм солиш ва нарса ясашда ориги- наллик кўрсатиш, коллектив ишларни уюштиришда ишчанликка интилиш —катта қобилият аломатларидир. Билимларни тез ёки секин эгаллаш мумкин. Билимларни секин эгаллаш ҳамма вақт ҳам сифатни ошиб боришига олиб боравермайди. Билимларни тез ва яхши эгаллаш — юксак қобилиятнинг ҳақиқий кўрсаткичидир. Билимларни яхши эгаллаш — чуқур, ижодий ўзлаштириш демакдир. 
	Кейинги йиллар ичида ҳам Ўзбекистон психологиясида қобилият ва истеъдод масалалари бўйича бир қанча психологлар иш олиб бормоқдалар. Бу соҳада Б.Р.Кодиров, Б.С.Содиқов, Э.F.Fозиев, В.А.Токарева, 3.Т.Нишонова ва бошкаларнинг ишлари маълум. Улар ҳам қобилият ва истеъдодга ўз таърифларини берганлар. 
«Биринчидан — деб ёзади Б.Г.Содиқов, - қобилият — шахснинг ўзига хос айирмалари таркибига кирса, иккинчидан, қобилият дейилганда бир ёки бир неча фаолият турларини муваффақиятли бажаришга салоҳиятли бўлишни кўрсатадиган ҳар бир кишининг ўзлигига хос айирмаларини белгиларини тушунамиз. Ва фикрларини давом эттириб: - «Қобилият — бу кўз билан кўриб, қўл билан ушлаб бўлмайдиган ноёб илоҳий қудрат деган фикрни илгари суради. Б.Р.Қодировнинг фикрича: «Маълум бир фаолиятга қизиқмай туриб, қобилият ҳақида гапириб бўлмайди, ва ўз навбатида ҳар қандай қобилиятли бола ҳали истеъдодли дегани эмас. Кўп қирралик ва ривожланган қобилиятлар истеъдодли бола шахснинг моддий асосини ташкил этади, холос. Аксинча истеъдодли бола қобилиятсиз бўлиши мумкин эмас. Бу фикрлардан кўриниб турибдики, истеъдодли бола соф фикрли, ўта доно, ҳар хил қобилиятга ва умуман ақлий ривожланишга тайёр турган, ҳозир жавоб, нодир шахсий хусусиятларга тўла боладир». 
Қобилиятли, зукко болаларни жумхуриятимизнинг ҳамма қишлоқ овулларида ва ҳар қандай мактабларда учратиш мумкин. Фақатгина уларни излаб топиш ва бошқалар орасидан ажратиб ола билиш керак. 

2 – Мавзу: Бадиий қобилият 
РЕЖА:

1. Бадиий – адабий қобилиятнинг моҳияти
2. Бадиий қобилиятда ижодий ҳаёт 
3. Ёзувчи, рассом, бастакорларнинг қобилият хусусиятлари 
4. Тадқиқот ишларининг асосий босқичлари 
АДАБИЙ   ҚОБИЛИЯТ   ВА   УНИНГ  СТРУКТУРАСИ
Адабий қобилиятни диагностика қилиш учун унинг моҳиятини ва тузилишини, яъни шахснинг фаолиятдаги ютуқларини таъминловчи хусусиятлари нисбатини ниҳоятда аниқ тасаввур қилиш керак бўлади. Адабий қобилиятнинг моҳиятини чуқур очиб бериш учун, энг яхшиси, уни ўз тараққиётининг энг юқори босқичида олиб қараш керак, чунки бу босқичда адабий ижодни таъмин этадиган асосий кучлар руёбга чиқади. Шундан кейнн худди ана шу хусусиятлар қобилиятли мактаб уқувчиларида, майли бошланғич ҳолда бўлса ҳам, қай даражада кўриниши ва рўёбга чиқишига эътибор бериш керак. Шундай қилиб, ўқувчиларнинг адабий қобилиятини баҳолашимизда ёзувчининг адабий қобилияти эталон (андаза) вазифасини бажаради.
Ёзувчининг ижодий фаолияти жуда мураккаб жараён бўлиб, у ҳаётни чуқур билишни, умумий маданий савиянинг юксак бўлишини ва эътиқоднинг қатъийлигини талаб қиладики, киши ҳаётни ана шу жараёнлар призмаси орқали ўзига хос тарзда ўзгартириб қабул қилади ва шулар кишининг ҳаётга нисбатан муносабатига, ижодий йўналишига ва характерининг специфик хусусиятларига таъсир қилади, масалан, ўзига нисбатан юксак талабчан бўлишига, одамлар олдидаги ва бутун жамият олдидаги жавобгарлигини ҳис филишига ва ғоят ишчан бўлишига таъсир қилади. Аммо адабий-бадиий ижод фаолияти шунинг билан бирга қобилиятда кўзга ташланадиган баъзи бир табиий аломатларни ҳам талаб қиладики, буларсиз, ҳатто шахснинг юқори гражданлик фазилатлари мавжуд бўлганда ҳам, чинакам бадиий-адабий асар яратиб бўлмайди.
Ёзувчининг ижодни фаолиятида адабий талантнинг ролига катта аҳамият берар эканмиз, биз қобилиятни шахснинг юқорида айтилган фазилатларига ҳеч бир қарама-қарши ёки уларни ёнма-ён ҳам қўймоқчи эмасмиз. Гап шундаки, қобилиятнинг ўзи ҳаётда муайян ташқи шароит мавжуд бўлганда рўёбга чиқади ва ривожланиб қолмай, балки шахснинг ана шу шароитда кўрган тарбияси туфайли шаклланган ички фазилатлари тараққиётининг муайян босқичида, аниқроғи: умумий маданий савияси, ишонч ва эътиқоди, иштиёқ билан мақсадга интилиш ва ишчанлиги етарли даражада юксак бўлганда рўёбга чиқади ва шаклланади.
Ана шу санаб ўтилган фазилатларга мавжуд қобилиятдан тўла ва интенсий фойдаланиш имкониятигина боғлиқ бўлмай, уни фаолият жараёнида ривожлантириш имконияти ҳам уларга боғлиқдир.
Шу ҳақда М.Горький бундай деган эди: «Мен кўпинча қайта-қайта такрорлайман: киши интилишларининг мақсади қанчалик юксак бўлса, унинг қобилияти ва таланти шунчалик тез ва ижтимоий самарадорлик билан ривожланади, буни мен ҳам ҳақиқат сифатида таъкидлайман».
Адабий ижодга қобилият, биз юқорида айтиб ўтганимиздек, киши истеъдодининг бадиий типиги тегишли бўлиб, бадиий типдаги қобилиятнинг ҳамма кўринишларига хос умумий сифатларга ҳам, бошқа кўринишларидан (рассомлик, музикавий, артистлик ва шу кабилардан) уни ажратиб турадиган ўзига хос сифатларга ҳам эгадир. Ҳар бир одамда адабий қобилият бор ёки М.Горький ибораси билан айтганда, ҳар бир одам аслида санъаткордир, акс ҳолда у бадиий асарларни идрок қила олмаган бўларди, аммо одамлар бир-бирларидан адабий қобилиятининг ўткирлик даражаси ва тараққиёт босқичига қараб фарқланадилар. Шу туфайли, абсолют қобилият ёки қобилиятсизлик ҳақида эмас, нисбий қобилият ва қобилиятсизлик ҳақида гапириш тўғрироқ бўлади.
Умуман қобилият ва хусусан адабий ижодга хос қобилият мураккаб нарса бўлиб, унинг структурасида ҳар хил хусусиятлар ёки компонснтлар бор. Бу компонентларнинг бири етакчи, бошқалари таянч хусусиятлар, учинчилари эса сермаҳсул фаолият учун зарур бўлган муайян бир фонни ташкил қилади.
Н.Г.Чернишевский адабий қобилиятда уч томонни кўради: ўткир кузатувчанлик, кучли ижодий тасаввур, тил воситасида кўрган ва равшан тасаввур этган нарсаларини тасвирлай олиш.
Катта адабий истеъдодга И.С.Тургенев ҳам тахминан худди шундай характеристика берган эди. У адабий қобилиятга «доимий кузата билиш заковати», «ниҳоятда ривожланган ўз-ўзини кузатиш қобилияти», «бениҳоя турли-туман ва таъсирчан фантазия ва эмоционал илтифотгўйлик киради», деб ёзган эди.
Адабий қобилиятнинг таянч хусусияти юмшоқ кўнгиллилик ва таъсирчанликдир. Таъсирчанлик деганда идрокнинг жонлилиги ва ўткирлигини, эмоционал  илтифотгўйликнинг нақадар кучлилигини тушуниш керак.
Ёзувчи ҳаддан ташқари эътиборли бўлади, у кишилар ҳаётидаги, уларнинг руҳий ҳолатларидаги турли-туман ҳодисаларнинг бирортасига ҳам эътибор бермай ўттолмайди, уларнинг руҳий ҳолати ва эҳтиёжларига, юриш-туришларига, уларнинг характеридаги хусусиятларига аҳамият бермасдан қололмайди. У табиат ҳодисаларига нисбатан жуда нозик муносабатда бўлади, шу боисдан унинг сўз орқали тавсиф этган манзаралари ёрқин бўёк ва товушларга тўла бўлади, у табиатнинг «кайфиятини» ва кишиларнинг ўзига хос эмоционал ҳолатларини нозик ҳис этади. Ёзувчининг таассуротлари шунчалик бой, ерқин ва жонли бўладики, улар ёзувчининг бутун фикрлари ва туйғуларини қамраб олади ва сўз билан ифодалашни талаб қилади. Ёзувчининг таъсирга жуда ҳам берилиб кетишидан унинг ҳаётга чексиз ҳаваси, А.Куприн сўзи билан айтганда, «ўта қизиқиши», «шу ҳаётга боши билан шунғиб кетиши ва унга мумкин қадар яқин ва янада яқинроқдан мўралашга интилиши» келиб чиқади. 
Ёзувчи бошқа кишиларга нисбатан, ҳодиса ва одамлар орасида пайдо бўлаётган янгиликларни кўра олади, кўпинча бошқалар учун сезиларли бўлмаган махсус характерли томонларпи ҳис қилади, янгиликлар очади. «Ёзувчининг кўзини,—деб ёзган эди И.Эренбург,—рентген нурларига таққослаш мумкин; у чуқур ичкарига киради ва одамнинг бутун ичидан ўтиб, унинг нарёғ-берёғини кўриш имконини туғдиради».
Ёзувчиларда бўладиган нозик эстетик ҳис уларга энг ёрқин, энг муҳим, энг типик, шунинг билан бирга алоҳида ўзига хос, оригинал таассуротларни танлаб олиш имконини беради. Бу таассуротлар сўз ёрдамида ифодаланганда ўқувчиларда чуқур тушунча ҳосил қилади ва унга мос равишда жонли эмоционал кечинмалар уйғота олади. «Қандайдир майда, арзимас, ташландиқ нарсани олиб, қўрққанидан ўқувчи оғзини ланг очиб қоладиган даҳшатли ҳақиқатга айлантириш учун,—деб ёзган эди А.Куприн,—буюк маҳорат керак».
Табиий юксак таъсирчанлик эътибор бериб ривожлантирилганда шахснинг энг муҳим хусусиятига—кузатувчанликка айланадики, у кишига, мазкур ҳолда ёзувчига, ҳодисалардаги, уларнинг алоҳида ўзига хослигидаги муҳим ва характерли томонларни инъикос этишни таъминлайди.
Ёзувчининг кузатувчанлиги ўзининг специфик хусусиятларига эгадир. Олим, масалан, кузатилаётган объектни қалбан англаши, чуқур мулохаза юритишн унчалик шарт эмас, ёзувчи учун эса бу зарур.
Объектнинг энг муҳим томонини қалбан англаб олиши биланоқ, у иккинчи бировнинг кечинмаларига ҳамдард бўла бошлайди ва фикран ўзини кузатилаётган одамнинг ўрнига қўяди. Оноре де Бальзак ўзида айнан шу хислатни махсус қобилият сифатида ҳис қилган. Чунки, «Фачино Кане» учун ёзилган сўз бошида у шундай деб ёзган эди: «...мен у жойнинг урф-одатини, аҳолисининг хулқ-атворини, уларнинг характерини ўргандим.... Мен халқнинг исталган тўдасига кира олишим ва ишга қандай ёлланишларини, ишни тугатиб, ўзаро қандай жанжаллашишларини кузата олишим мумкин эди. Менинг кузатувчанлигим инстинкт каби сезгир бўлиб қолди; жисман кўз юммай туриб у кишининг қалбини билиб олар, аниқроғи, у кишининг ташқи қиёфасини шундай қамраб олардики, шу заҳотиёқ унинг ички дунёсига кириб «етарди; инстинкт кимгаки йўналган бўлса, у менга уша кишининг ҳаёти билан яшаш имконини берар, чунки у мени қобилият борасида улар билан тенглаштириб қўяр эди... Уларнинг сўзларини тинглар эканман, мен уларнинг хаётига кириб бораётгандек бўлардим; уларнинг жулдур кийимларини ўз елкамда деб ҳис қилардим, гўё уларнинг йиртиқ кавушларида бирга қадам ташлардим; уларнинг истак, эхтиёжлари—ҳаммаси менинг қалбимга жо бўлар, аниқроғи, мен қалбим билан уларнинг қалбига шўнғиб кетардим. Бу—ўнгимдаги туш эди.    Уларга    жабр-зулм    кўрсатаётган    хўжайинларга қарши биргаликда ғазабланардим. Ўз одатларимдан воз кечиб, қандайдир рухий мастликда бошқа одамлар қиёфасига кириш, бу уйинии ўз ихтиёрим билан ўйлаш— менинг ягона овунчоғим, эрмагим зди.    Бундай заковат менга қайдан-келган? Олдиндан кўра билишликми бу?... Мен бу қобилиятнинг маибаини  англашга    ҳеч қачон уринмаганман; мен унга эгаман   ва уни татбиқ  қиламан—вассалом».
Бироқ, ижод учун ёлгиз кўра билиш қобилиятининг ўзи камлик қилади, кўрганларни қайта ўзгартира билиш, кузатилаётган нарсани бошқа ҳаётий таассуротлар билан фикран боғлай олиш ҳам муҳимдир.
Ёзувчининг санъати одатдаги ва  арзимас нарсаларнинг муҳим  томонини «кўра билиш» ва «танлай билиш» қобилиятидангина иборат эмас, балки ҳаётнинг акс эттирилган бўлакчасиии, гарчи у жуда  кичик  бўлсада, усталик билан «кунга солиб курсатиш» ва шундай томонидан угириб кўрсатиш керакки, ўқувчи ўзига таниш, оддий ва одатдаги, зиғирдай нарсада ғоят катта, янги, ҳаётни изоҳлаб берувчи нарсани кўриб ҳайратда қолсин. Ёзувчининг адабий қобилиятида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган ва унинг етакчи компоненти бўлиб ҳисобланган   ижодий    тасаввур    мана      шунда   керак    бўлади. Н.Г.Чернишевский поэтик талантда энг муҳим нарса--ижодий фантазиядир деган  эди. Ижодий тасаввурнинг моҳияти ҳаётий таассуротларни бирга қўша олиш қобилиятидан, умумий хислатларни ёки якка нарса ёрдамида кўрсатиладиган ўзгача бир хислатни ўзида мужас-самлантирган типик образни яратиш маҳоратидан, ҳаётнинг  умумий  қонуниятини бир кўринишдан иккинчи кўринишга ўтказиш қобилиятидан ва адабий асардаги индивидуал, оригинал образни яратишдан иборатдир.
Ёзувчининг ижодий тасаввури ҳамма жойда ва ҳар доим намоён бўлиб, унинг идрокига сингиб кетган бўлади; ҳодисанинг, характернинг, юзнинг айрим аломатларини акс эттирар экан, ёзувчи айни пайтда унинг чаласини тўлдириб яхлит образни, картинани яратади. Бу ҳақдаги ёрқин мисолни биз Ф.Достоевскийнинг кундалигидан топишимиз мумкин. У бундай деб ёзади:
«Мана оломон орасида танҳо ишчини кўряпман, аммо у билан ёш бола, ўғил бола ҳам бор—иккаласи ҳам сўққабош, бу уларнинг кўринишидан ҳам шундоққина сезилиб турибди. Мастеравайнинг ёши ўттизларда, эти усти-хонига ёпишиб кетган, юзи сўлғин. У байрамдагидек ясанган: чоклари ситилган немисча сюртук, қирилиб кетган тугмалари ва сюртугининг ёқаси терлаб қурийвериб, шўри чиқиб, оқариб кетган, чайков бозоридан учинчи қулдан олинган «тасодифий» шим, лекин яхшилаб тозаланган. Коленкордан    манишка ва галстук, жуда ҳам ғижимланган, цилиндр-шляпа, соқоли қирилган. Бирор жойда слесарликда ёки типографияда кимдир бўлса керак. Юз қиёфаси ғамгин, қовоғи солиқ, хомуш, дарғазаб дейиш мумкин. У боланинг қўлидан ушлаб олган, бола эса у ёқ-бу ёққа қийшайиб-бурилиб, унинг кетидан чайқалиб   борарди. Бу боланинг ёши иккидан сал ошган бўлса керак, жуда заиф, жуда рангсиз, унга камзулча, қизил жиякли этикча ва товус патли шляпа кийгизиб қўйилган. У чарчаганди, дадаси унга нимадир деди, балки шунчаки бир нарса дегандир, аммо дўқ ургандек туюлиб кетди. Бола жим бўлиб қолди. Аммо беш қадамча юргандан сўнг, дадаси энгашиб болани эҳтиётлик билан кўтарди   ва  қўлида олиб кета бошлади. Бола кўникиб қолгандек  ишонч билан унинг бағрига суқилди, ўнг қўли билан унинг бўйнидан қучоқлаб олди ва болаларга хос ҳайрон қолиш    билан менга тикилиб қарай бошлади: «Нега мен уларнинг кетидан боряпман ва нега бундай қараяпман?»  дегандек, мен унга бош силкиб, кулиб қўйдим, бироқ у қовоқчаларини солиб, дадасининг бўйнига янада маҳкамроқ  ёпишиб олди. Афтидан, улар иккаласи қалин дўст бўлса керак. 
Мен кўчаларда дайдиб баъзан бутунлай нотаниш йўловчиларга разм солишни, уларнинг юзини ўрганиб, уларнинг кимлигини, қандай яшашини, нима билан шуғулланишини ва айни пайтда уларни нима қизиқтираётганини топишни яхши кўраман. Бола ва мастеровой ҳақида ўшанда менинг миямга шундай фикр келди: бундан бир ой муқаддам унинг хотини ўлган ва муқаррар сил касалидан ўлган. Етим болага хозирча подвалда яшайдиган қандайдир кампир қараб туради (дадаси бутун ҳафта давомида устахонада ишлайди),- подвалда улар ҳужрача ёки хонанинг бирор бўлагини ижарага олишган. Якшанба куни тул мастеравон ўғли билан узоққа, Виборг томонга бирдан-бир ёлғиз қолган қариндошиникига борди. Бу дам бўлса, марҳуманинг синглиси, уникига булар илгарилари кўп боришавермасди, у қандайдир погонига лента тикилган унтер-офицернинг хотини бўлса керак, улар муқаррар подшоликка тегишли каттакон уйда, подвал этажда, лекин алоҳида хонада яшашса керак. Қариндоши марҳума ҳақида оҳ-воҳ қилган бўлса керак, лекин кўп эмас бева ҳам унчалик оҳ-воҳ қилмаган, лекин доимо қовоғи солиқ, шунда ҳам онда-сонда, оз гапирган гапни ишга оид махсус мавзуга муқаррар бурган, лекин у бу ҳақдаги гапини ҳам тезда бас қилган. Самовар қайнатиб, қанд тишлаб чой ичишган бўлса керак. Бола ҳамма вақт бурчакдаги скамейкада ётсираб хумрайиб ўтирган ва охири ухлаб ҳам қолган. Холаси ҳам, унинг эри ҳам болага кам эътибор беришган, лекин сут билан нон беришган, ниҳоят шу вақтгача унга ҳеч бир эътибор бермаётган хўжайин, унтер-офицер эркалаш маъносида бола ҳақида қандайдир қочириқ қилган, аммо бу қочириқ қандайдир беадабона ва унғайсиз чиққан-у, бунга унинг ўзи (биргина ўзи) кулиб юборган, тул эса аксинча, шу онда болага номаълум сабаб билан жиддий дуқ уриб қўйган, бунинг натижасида болага дарҳол йиғи келиб қолган, шунда дадаси уни жиддий қиёфада, энди бақирмай, бир дақиқага хонадан ташқарига олиб чиққан... қандай гаплашишган бўлса, худди шундай хўмрайишиб, одоб билан хушмуомалалик ҳамда тартибга риоя қилган ҳолда хайрлашишган. Ота боласини қўлига олиб уйига равона бўлган: Виборгдан Литейнаяга. Эртага яна устахонага, бола эса: кампир олдига. Мана шунақа, юрасан-юрасанда, ўзингга эрмак учун шундай бекорчи манзараларни ўйлаб чиқарасан».
Шундай қилиб, Ф.Достоевский ота-боланинг кийим-бошига хос деталларни тасвирлаш ва уларнинг муносабати орқали бу одамлар турмуши, уларнинг характери ва ўзаро муносабатлари ҳақида яхлит бир манзарани чизади.
Ёзувчининг ижодий тасаввури, даставвал, кузатилаётган нарсалар ва айниқса яратилаётган образларни аниқ ва равшан кўз олдига келтириш қобилиятида намоён бўлади,—бу адабиётда кўпинча ичдан кўриш қобилияти деб аталади. А.Толстой «Тавсиф қилинаётган нарсаларни ичдан кўриш йўли билан асарлар яратиш, бу— ёзувчи учун қонундир, бинобарин, бундай кўриш қобилиятчини ўзида тарбиялаб вужудга келтириш зарурдир. Бу содада ўз устида ишламоқ даркор», деб ёзади. Кўпинча ёзувчининг онгида қаҳрамонлар даёхининг, улар фаолияти ва тараққиётининг яхлит бир манзараси намоён бўлади. Муаллифнинг ниятига боғлиқ бўлмаган ҳолда, гўё ўзининг мустақил ҳаёти билан яшаётган қаҳрамоннинг тақдирини фикран кузатиб бориш одамларнинг муайян ҳаётий вазиятлардаги ўзаро муносабатлари нақадар мураккаблигини аниқ кўз олдига келтириш ва чуқур тушунишқи таъминлайди.,
Ўзидаги ичидан кўришнинг кучлилиги даҳида Гончаров қуйидагиларни ёзган эди: «Мен... ҳаммадан кўпроқ (Белинский менинг ҳақимда айтганидек) «ўзимнинг расм чизи ш  қ о б и л и я т и м г а» берилиб кетаман. Расм чизар эканман, ўша топда мен чизган образ, портрет, характер нима эканини камдан-кам ҳолларда биламан, мен уни кўз олдимда жонли кўрганим замоноқ тўғри чизяпманми, деб қарайман, уни бошқалар билан алоқада кўраман—демак, воқеани ҳам кўраман ва шу задоти ўша бошқаларни ҳам чизаман!!!» Сунгра: «Одамлар сиймоси тинчлик бермайди, манзараларда туриб олади, мен улар гапларининг айрим парчаларини эшитаман ва менга кўпинча шундай туюладики, худонинг ўзи кечирсин, мен буни ўйлаб чиқараётганим йўк... балки буларнинг ҳаммаси менинг атрофимда ҳавода учиб юрибди-ю ва мен фақат буларга қарашим ва мулоҳаза қилишим керак».
Гофман фантазиясининг образлари шунчалик ҳақиқатга ўхшаб қолар ва шунчалик тўла моддийлашар эканки, у ёзаётган вақтида хотинидан ўз ёнида туришини илтимос қилар экан.
Толстой ҳаёлий образларининг кучи ва равшанлиги шу даражага етар эдики, у баъзан ҳаёлий образлар ва ҳақиқий образларни, аралаштириб юборар, бирор одамнинг образи реал қабул қилинганмиди ёки у фантазиянинг маҳсулотими, буни фаҳмлаб олишга баъзан қийналар эди.
Эмма Боварининг захарланиш манзарасини ёзаётган Флобер—ўз тасаввуридан ўзи захарланиб касал бўлиб қолган. Мишьякнинг таъми, овқат ҳазм бўлмай  қайд этиш фактлари унинг ҳётида рўй бёрган».
Диккенс ҳақида К.Чуковский шундай деб ёзади: «унинг тасаввури шунчалик ғайри табиий ва жонли бўлганки, унинг ўзи ўйлаб чиқарган марсалар ўзига худди реал хаётдаги нарсадек таъсир қилар эди. «Домби и  сын» (Домби ва унинг ўғли) деган асарида боланинг ўлимини тасвирлашга туғри келган, бу ўйлаб чиқарилган ўлим уни шунчалик тулқинлантириб юборган эканки, ёзиб бўлгач, йиғлайвериб унииг кўзлари ёшдан қизариб кетган ва шу ҳолда кечаси билан кўчаларда изғиб чиққан эди. Кулгили кишиларни, кулгили эпизодларни тасвирлаш тўғри келганда у кўпинча ўз столи ёнида ўтириб олиб тиржаяр, ҳуштак чалар, кўз қисиб қўяр, кулар экан.
«Колакола» (Қўнғроқар) деб аталган кичкинагина повесть уни айниқса ҳаяжонлантирган эди. У ҳаяжондан бутунлай ҳолдан тойган эди. «Мен ҳеч қандай бойлик учун буни қайтадан ёзишга кўнмаган бўлардим»,— деб ёзган эди у дўстига ёзган хатида. Ниҳоятда енгил тортиб кетиб унга хабар беришган тутинади: «1844 йил 3 ноябрь. Соат икки ярим, худога шукур, мен «қўнғироқлар»ни тугатдим. Бу ҳақда сизга хабар қилиш учун шу заҳотиёқ қўлимга қалам оляпман тамом, вассалом. Балки шуни қўшиб қўйиш мумкинки, хотинлар ибораси билан айтганда, мен охирида яхшилаб йиғлаб олишга муяссар бўлдим».
К.Федин ҳам ўзининг бир ёш ёзувчига берган таълимида ёзувчининг ижоди учун тасаввурнинг бениҳоя аҳамиятли экани ҳақида гапирган. «Кўпчилик ҳолларда факт биз фантазия деб атайдиган кучга қўйиладиган нуқта бўлиб қолади, деб кўрсатган эди, у. Чамамда сиз ёзувчидаги ҳаётий (фактик) маълумотларнинг аҳамиятига унинг «ўйлаб чиқарувчилик» ишига нисбатан, ортиқча баҳо бериб юборяпсиз. Сиз ўйлаб чиқарилган фикрни камситяпсиз. Ҳозир, жами 60 босма листдан иборат дилогия тугатилгач, мен ўйлаб чиқарилган ҳодисалар билан «факт» орасидаги нисбатни 98,2 деб баҳолайман. Мен 1910—1912 йиллардаги рус воқелигига оид жуда кўп ҳаётий фактларни билганман ва биламан, албатта. Лекин фақат уларга асосланиб ва улардан келиб чиқиб мен тасаввур дунёсида, илгари ҳеч қачон кўрмаганман, учратмаганман, аммо худди шубҳасиз ҳаётдагидек одамларни ўйлаб чиқара олдим».
Шундай қилиб, ниҳоятда ривожланган, қайтадан яратувчи ижодий тасаввур адабий қобилиятнинг асосий компонентини ташкил қилади. К.Паустовский: «санъатнинг ҳамма буюк асарлари учун биз тасаввурдан миннатдормиз», деб ёзган эди.
Ёзувчи рассом ва музикантдан фарқли ўлароқ, воқеликни сўз ёрдамида тасвирлайди. У бадиий асар яратиш жараёнида ҳам, айниқса ижодиётнинг сўнгги босқичида — асарда асосий фикрни сўз ёрдамида амалга ошириш босқичида ҳам сўзнинг нафақат умумий абстракт маъносидан, балки образли маъносидан ҳам фойдаланади.
Скриб ва А.И.Гончаровнинг айтишича, тасаввур яратган персонажлар муайян позаларга кирибгина қолмай, балки улар диалоглар айтишиб, ўзаро суҳбатлашадилар. Ёзувчи гўё қахрамонларининг хатти-ҳаракатини кўриб, уларнинг нутқини эшитиб туради. Кўриш, эшитиш, ҳидлаш ва бошқа образлар билан сўз орасидаги ассоциацияларнинг осонлик билан вужудга келиши ёзувчи фикрлаш фаолиятининг энг характерли хусусиятидир.
Бу рассом фаолиятидаги кўриш ва ҳаракат сезгиларининг осон ассоциациялар ишига ўхшайди.
Ёзувчи тилга ва нутққа нисбатан бениҳоя зийрак ва сезгир қараши билан фарқланади, муайян социал группа ва маданиятга тегишли шахслар нутқидаги характерли ибораларни тезда пайқаб олади, ўзи ўрганаётган одамларнинг муваффақиятли чиққан ўткир ифодаларини ажратиб, эслаб қолади, турли диалектлардаги жаргонларни, қотириб айтиб қўя олади. «Биз рус тилининг намуналарини ҳамма жойда излагандек, излашимиз ва тўплашимиз керак,—деб ёзади К.Паустовский,— поездларда, колхозларда, турли-туман касбдаги кишилар орасида, шеъриятда, илмий докладларда, халқ эртакларида сиёсий арбобларнинг нутқларида излашимиз керак. Бизнинг вазифамиз бу бойдикларни прозага киритиш ва энг қийин нарсага—манзаранииг соф ва ҳаққоний чиқишига, ифоданинг содда, аммо ўткир чиқишига эришишдир».
Ёзувчининг шахси асосан унинг тилга нисбатан эстетик муносабатида намоён бўлади. Рус ёзувчилари рус тилидан нақадар завқланар, улар бу тилда қанча жилва ва қанча бойлик очар эдилар (Н.В.Гоголь, И.С.Тургенев, Л.Н.Толстой, М.Горький ва бошқалар).
Юксак ғоявийлик, образларнинг ёрқин ва ҳаётийлигиг она тилини нозик ҳис этиш—мана шулар улкан адабий асарнинг вужудга  келишини таъминловчи омиллардир.
Ёзувчини бадиий типга қўшиш билан бирга шуни айтиб ўтишни хоҳлар эдикки, ёзувчи ўз фаолиятининг тури бўйича ҳиссий ва мантиқий томонларни бирга қўшувчи бўлиб, бадиий тип ичида, лоақал рассомга нисбатан, махсус ўрин эгаллайди. Ёзувчи фақат воқеликнинг жонли манзараларини чизиб, персонажларнинг ёрқин образларини яратиб қолмай, балки у персонажнинг уйлари шаклида кишиларнинг фикрларини беради (ҳаёлий аудиторияга ёки ўз-ўзига қаратилтан монолог). Бадиий адабиёт асарларида, чунончи, Л.Н.Толстой асарларида, кўпинча фалсафий чекинишлар учраб турадики, улар муаллифнинг нуктаи назариш ёки тасвир қилинаётган бирор ҳодисани, кўпинча уни ҳам, буни изоҳлаб бериши керак бўлади.
СССР ёзувчиларининг III съездида ёзувчи А.А.Сурков ўз докладида истеъдоднинг индивидуал ўзига хослиги ҳақидаги муҳим масалага тўхталиб ўтади. Бу ўзига хослик истеъдоднинг, чунончи, озми-кўпми кенг ва ҳар томонлама бўлишида ёки нисбатан тор бўлишида намоён бўлади. У шуни қайд этади: «адабий истеъдоднинг табиати жуда мураккаб ва юзаки, ҳаммани бир хил деб, бир қолипда ўлчаш ярамайди. Адабиёт тарихида шундай ёзувчилар бўлганки, уларга адабий фаолиятнинг ҳамма сохалари тобе бўлган—поэзия ҳам, проза ҳам, драма ҳам, танқид ҳам, публицистика ҳам. Ҳозирги замон адабиётида ҳам биз кўп қиррали талантнинг намоён бўлишини кўрсатувчи кўп мисолларни биламиз, лекин шундай зўр ва оригинал истеъдод ва талантлар борки, улар тор соҳадагина маълумдирлар. Адабиётнинг фақат битта турини—прозани, поэзияни ёки драматургияни ёқтирадиган ёзувчилар ҳам топилади. Шундай ёзувчилар борки, уларнинг диққатини прозанинг роман шакли қизиқтиради-ю, аммо новеллистика тортмайди. Фақат лирик ёки фақат эпик шоирлар бор. Фақат тарихий, ёки илмий-фантастик ёки саргузашт жанрни яхши кўрадиган ёзувчилар ҳам бор.
Кўриб турибмизки, А.А.Сурков адабий қобилиятнинг кенглиги турлича бўлиши ҳақида гапиради. Бу ўринда яна шуларни таъкидлаб ўтишни хоҳлардик: ёзувчи қобилияти, юқорида кўрсатилгандан ҳам кўпроқ хилма-хилдир. Ёзувчи истеъдодининг ҳар томонламалиги, даставвал, бадиий ижод соҳасида рўёбга чиқади. Ёзувчилар ичида жуда кўп истеъдодли рассом ва сураткашлар учрайди (В.Жуковский, А.Пушкин, И.Гоголь, Ю.Лермонтов, Л.Толстой, В.Гюго, Г.Андерсен, Р.Тагор, Н.Погодин, В.Вишневский, В. Маяковский, О.Форш ва бошқалар). В.Дранковнинг тадқиқотлари ёзувчининг рассомлик қобилияти, тасодифий бир нарса эмас ва у адабий қобилиятга боғланмаган ҳолда ривожланмаслигини кўрсатади. Унинг қайд қилишича, рассомлик фаолияти адабий фаолият учун таянч бўлар экаи. Рав-шанки, адабий фаолият ҳам ўз навбатида, ёзувчининг рассомлик ижодиётига ўз таъсирини ўтказади.
Ёзувчилар ичида истеъдодли артистлар ҳам бўлган (Н. Гоголь, А. Писемский, Ч. Диккенс, У. Колинз ва бошқалар). Ёзувчи қобилиятининг ҳар томонламалиги бадиий истеъдод чегарасидан ташқари ҳам чиқиши мумкин. Чунончи, улар орасида талантли ташкилотчилар, жамоат ва давлат арбоблари бўлган ва хозир хам бор. Заболоцкий, В. Лацис, А. Корнейчук, М. Бажан, А. Макаренко, Н. Тихонов, А. Фадеев, Ш. Рашидов ва бошқалар шулар жумласидандир.
Ёзувчи одамлар ҳаётни жуда яхши билади. Одамларни тез тушуниб олиш ва бир неча хислатига асосланиб уларнинг характерини, ҳатто уларнинг имкониятларини топа олиш қобилияти туфайли ёзувчилар яхши ташкилотчи бўлиб ишлашлари мумкин. Чунончи, А. С. Макаренко ана шундай бўлган. Макаренконинг педагогик новаторлигига қандай қобилият сабабчи бўлганини айтиш қийин: кенг ва чуқур умумлаштиришлар қодир бўлган олимлик талантими, ўзида тарбияланувчиларнинг руҳий сифатларини чуқур сеза оладиган ёзувчилик талантими, ва ниҳоят, ташкилотчилик талантими? Афтидан, бу қобилиятларнинг ҳаммаси бўлса керак. Лекин унинг педагогик фаолиятида адабий-бадиий ижодиётга бўлган қобилият ҳам катта роль уйна-ган. Гарчи А. С. Макаренко ёзувчи сифатида анча кейин кўринган бўлсада, аммо ўзининг айтишича, бутун ҳаёти давомида ёзувчилик ишига та'йёрланган» ва 1915 йилга келиб эса «Глупый день» («Бемаъни кун») деб аталган биринчи ҳикоясини ёзган. Шундай қилиб, у ҳамиша адабий ижодиётга интилган ва доим ёзувчи сифатида ривожлана борган. Колонияда педагог-ташкилотчи бўлиб ишлабгина қолмай, шу билан бирга у педагог-санъаткорлик ҳам қилади. Бу коммунанинг бутун ҳаётига таъсир қилади, меҳнат ва дам олишда колонистлар ҳаётига турли ўйинларни кенг жорий қилишга, ҳаваскорлик театрини ташкил қилиб, изга солади. Макаремко педагог-санъаткор сифатида ҳар бир колонист характерининг ўзига хос томонларини тез ва бехато пайқаб олар ва шу асосда жўшқин коллективистни тарбиялаш режаларини туза олар эди.
Шундай қилиб, адабий-бадиий ижодиёт бениҳоя катта ва ҳар томонлама истеъдодни, ёзувчи шахсининг юқори даража ривожланган бўлишини талаб қилади. Бундан ташқари, ёзувчи адабий ижодиётнинг қонунларини билиши керак, ёзувчилик маҳоратининг «техникасини» эгаллаши, ўзининг баён қилиш усулини, ўзига хос ёзиш услубини ишлаб чиқиши керак. Буларнинг ҳаммаси катта меҳнатни, зўр ишчанликни талаб қилади, ишчанлик қобилият билан бир қаторда шахснинг ҳар томонлама ривожланишини таъминлайди, бу эса адабий-бадиий ижодда юксак муваффақиятларга эришишнинг гаровидир.
Мактаб ўкувчиларининг адабий қобилиятпни текшириш шуни кўрсатдики, ўқувчиларнинг қобилиятлилари қобилиятсизларидан, В.П.Ягункованинг маълумотлари бўйича, идрок қилишнинг аниқлиги ва хотираси билан, янги оригинал образ ва сюжетлар тузишдаги тафаккур кучи ва тасаввури билан ижодай вазиятнинг енгилгина юзага келиши билан, сўз бойлиги ва тил сезгиси билан фарқланадилар. Қобилиятли ўқувчиларнинг индивидуал хусусиятлари бўлади. Баъзи бирларида воқеаликка мулоҳазали-мантиқий муносабатда бўлиш устун бўлса, бошқаларида образли эмоционал муносабатда бўлиш устун бўлади, учинчиларида эса буларнинг ҳар иккиси мужассам блади.
С. П. Кудрявцева томонидан юқори синф ўқувчиларининг адабий кобилияти устида утказилган тадиқот адабиётга кобилиятли ук,увчиларнинг куйидаги икки типини аник,лади: адабий-танидий тип ва бадиий-ижодий тип. Биринчи тип бадиий асарларни тушунчалар асосида анализ қилишнинг ўсганлиги билан ажралади, иккинчи тип адабий асарларни ўқиш вақтида ва адабий темага баён ёзишда ҳаяжонланиш ва ижодий ёндашиш билан ажралади.
Бизнинг юқори синф ўқувчиларидан иншо олиш бўйича ўтказган синовларимиз улариинг адабий қобилиятини аниқлашда муайян натижалар берди.
Синовдан ўтказиш учун унинчи синфларнинг 115 нафар ўқувчиси олинди. Уларга М.А.Шолоховаинг «Инсон тақдири» асари бўйича иншо ёзиш таклиф қилинди. Улар бу асарни уйларида укиб келиб, иншони сшгфда экспериментатор ёки унинг ассистенти ^узурида ёзди-лар/
Иншо темалари турт группага булинган. Биринчи группага (28 киши) бадиий типдаги иншолар танлаб . олинди. Бу типдаги у^увчилар асарда-тасвирланган воқеаларни жуда равишг ва эмоционал ифодалай оладл-лар. Иккинчи'грулпа укувчиларига (18 кипги) адабий-танқиднй типдаги иншолар утказилди. Бундай иншо-ларда асар мантилий анализ к.илшшб, унга бахо берил-ган. Учинчи группа (36 киши) уртача типга .киради. Укувчилар иншоларида ҳар иккала типни ҳам қўшиб олиё борадилар, Лекин бу иншолар бадиий жиҳатдан ҳам, танқидий жиҳатдан ҳам бўшроқ. Туртинчи группа ўқувчиларига (33 киши) содда такрорловчи типдаги иншолар киритилди. Бу типдаги ўқувчилар асарнинг сюжетини қайта ҳикоя қилиб қў'я қолишган.
Ўтказилган тадқиқотлардан фақат адабий-бадиий жуҳатдан истеъдодли ўқувчилар эмас, балки адабий-танқидчи жиҳатдан истеъдодли бўлган ўқувчилар ҳам аниқлаб олилиши ва ривожлантирилиши керак. Охиргилари ҳам ижодий қобилиятлиларга кирадилар. Адабий танқидчи асарнинг мазмунини шунчаки таҳлил қилиб қўя қолмайди, балки у ёзувчи асаринипг эстетик сифатларини ҳам баҳолайди, бинобарин, сўз орқали ифодаланган гўзалликни у жуда нозик ҳис қилади. Талантли танқидчи ёзувчининг адабиётдаги йўлини прогноз қилиши, бадиий истеъдодининг ривожланиш йўналяшини, буни худди гениал равишда бажарган В.Г.Белинскийдек, олдиндан айтиб бериши мумкин.
Адабий қобилиятнинг аниқланган типларини янада конкретроқ олиб қарайлик.
Идрок килишнинг бадиий типи. Биз бадиий типнинг вакиллари асарни баҳоламасликларини, улар идрок қилинган нарсани жуда равшан тасаввур қилишларини аниқладик. Улар сўзларини ва образларни ўзгартирадилар, бутун-бутун вазиятларни, қаҳрамонларнинг ишларини аниқ кўз олдиларига Келтирадилар, шу билан бирга гўё персонажлар билан бир ҳаётда яшайдилар шу сабабли қаттиқ изтироб чекиб, қаҳрамонлар билан бирга харакат қилиш эҳтнёжини ҳис қиладилар. Ҳисоботларда абстракт    мулоҳазаларга   қарийб ҳеч қанча ўрин берилмаган.
Бадиий тип доирасида ҳар хил вариациялар аниқланди. Чунончи, баъзи бир ўқувчиларда образлилик билан бир қаторда, эмоционал реакция жуда яққол кўринади. Бу типнинг марказий вариантидир. Унинг вакиллари ўқиш вақтида зўр изтироб чекадилар, эмоцияларга боғлиқ реал физиологик ўзгаришларни ҳис қиладилар (кўз ёши, томоқ мускулларининг тортилиб қолиши, нафас тутилиши, мимиканинг ўзгариши ва ҳоказо).
Иккинчи вариантнинг вакиллари тасвирланаётган-воқеага нисбатан ўша образлилик асосида иродали муносабатда бўладилар. Бу ўқувчилар ўзларини воқеаларнинг иштирокчилари деб ҳис қиладилар, улар персонажларнинг иродали хатти-ҳаракатларига кўпроқ эътибор берадилар, ўзлари ҳам курашга тайёр эканликларини билдирадилар, ва ниҳоят бадиий типга кирган учинчи группа ўқувчилар учун идрок қилинган асар билан ўз тасаввури орасида турли-туман ассоциациялар ҳосил қилиш характерлидир. Кўпинча улар асарнинг текстидан четга чиқиб кетадилар, асар ҳақида гапириш ўрнига, ўқиб чиқилган ҳикоя туфайли ўз тасаввурида вужудга келган манзаралар ҳақида гапира бошлашлари кузатилади.
Бадиий типнинг марказий варианти вакилларп идрок этишнинг тўлалиги ва теранлиги билан, образли фикрлашнинг ёрқинлиги билан, чуқур эмоционал кўнгилчанлик билан ажралиб туришади. Уларга абстракт мулоҳазалар бегона, бундайлар образлар дунёсида яшашади. Мана бунинг мисоллари:
Б. нинг ҳисоботидан. Бошланиши; «Мана, мен китобнинг биринчи бетини очдим. Юзимга хозирданоқ баҳор ислари билан тўлган енгил шамол урилди. Шу ондан менинг ўқувчилик «Меним» муаллифники билан қўушилиб кетди. Атрофдаги ҳамма нарсаларни унинг кўзи билан кўряпман, у яратган қаҳрамонларнинг ҳислари билан ва унинг ўзининг ҳислари билан яшаяпман. Баҳор йўлларидан юриш мушкул, лекин бари бир нафас олиш енгил. Омонат қайиқчада дарёдан сузиб ўтиш қўрқинчли, ахир у чўка бошласачи, муздек сувда типирчилашга тўғри келади. Мана буларнинг ҳаммаси орқада қолди. Баҳор жуда ёқимли, ҳали қор кетгани йўқ, қуёш эса баҳордагидек иситяпти,    узоқларда уфқ енгил туман ичида йўқолиб кетади, бошинг узра кўм-кўк осмон ва енгил парсимон булутлар, шунда ҳаёт қувончини айниқса кучли ҳис қиласан киши. Хуторнинг энг явин уйлари орқасидан икки киши чиқиб келади. Бу кичик ўғил бола билан эркак киши. Уларнинг чарчагани    кўриниб турибди. У кишининг бўйи баланд, аммо бир оз букчайган. Унинг қўллари бақувват, қорамтир ва қаттиқ. Афтидан, бу қулларга ўз умри давомида озмунча ишларни қилишга тўғри келмаган бўлса керак. Унинг илк сўзлариданоқ уруш қатнашчиси, кўпни кўрган киши эканини билиш қийин эмас, унинг касби шофёр, у ҳамма шофёрлар каби дилкаш одам, у ўғли ҳақида сўзлар экан, мен унга бошдан-оёқ қараб чиқдим. У менга ёнламаси билан ўтирарди. Унинг кўзлари одамни ҳайратга солади, уларнинг қиёфасини кўрган киши бир хил бўлиб кетади. Шунда бегона кишининг бахтсизлиги, инсон уқубати биринчи бор юракка қадалади. Ҳаётда тез-тез    учраб турганидек, бирор киши кутилмаганда бутунлай бегона кишига ўзииинг энг яширин тутган  юракдаги сирини ишонади, ўзининг қайғуси ёки    қувончини айтади ва кишилар бундай ҳолларда, одатда, бир-бирларини жуда яхши тушунадилар. Юракда анчадан бери сақланиб юрган ҳасрат ташқарига    чиқади,    лекин у матонатли кишиларда шикоят шаклида эмас, балки   ўтганларга якун  ясаш,  кўрган-кечирганларини танқидий баҳолаш шаклида. Бу киши ўз қасти ҳақида ҳикоя қилар экан, «тақдир унга нима учун шунчалик шафқатсиз бўлди»..., деган саволга жавоб излаётгандек бўларди.
Охири: «Мен автор билан бирга уларнииг кетишига орқадан қapaб қолар эканман, мени ҳам, авторни ҳам ҳаяжонга солган фикрлар тўлқинлантирарди:    мисли кўрилмаган дақшатли уруш бўрони  бегона ўлкаларга улоқтириб ташлаган икки етим киши, иккита қум зарраси... Уларни олдинда нималар кутади ҳали! Бу рус кишиси, букилмас иродали киши бардош бера олади ва униси отаси бағрида усиб улғаяди, катта бўлиб ҳамма нарсага бардош бера оладиган бўлади, агар Ватани чорласа, у ўз йўлида ҳар қандай тусиқлардан    ўта оладиган бўлади, деб ўйлашни истайсан киши. Мен мамлакатимизда шундай одамлар борлигидан фахрланаман, ўзим ҳам шундай бўлишни хоҳлар эдим, лекин характернинг бу хислатлари уруш вақтида эмас, тинчлик вақтида намоёи бўлса».
Л. Т. нинг ҳисоботидан. Бошланиши: «Қандай аблах.! Мен агар ўша ерда бўлсам, ўйлаб ўтирмай Андрей Соколовдан ўрнак олиб, сотқинни бўғиб ўлдирган бўлардим...»
Бадиий типнинг баъзи вакиллари мустақил ижод намунасини кўрсата оладилар. Мисол тариқасида шундай иншодан, бир парчасини келтирамиз:
«Қуёш. Каттакон, қип-қизил, у шарқдан чиқиб, ўз йўлини, ғарбда тугатади. Кеч кириб, қуёш ботди, лекин бутунлай йўқолиб кетиш учун эмас, эрталаб яна ўзининг доимий йўлини янгидан бошлаш учун ботди. У ўз нурларини тўкади, нурлари ҳаммага керак: кўчма музларда ишлаётган совет қутбчиларига ҳам, бепоён плантацияларда бананлар стиштирувчи негрларга ҳам, у ҳаммага керак: рус кишисига, инглизга, америкаликка ва шведга. Қуёш ўзининг одамларга нақадар зарурлигини, уларга қувонч келтираётганини гўё тушунаётгандек. Шунинг учун у ўз нурини қутб ялангликларига (қор ва музликларга кумуш тус бериб), кенг пахта далаларига, тик ўсган қайинларга ва эсиб ўтган шабададан денгиздай тўлқинланиб кетган бепоён буғдойзор-ларимизга аямай сочади. Мана шу бепоён даланинг четидан бир киши келяпти. У ерга мағрур ва қатъий қадам ташламоқда. У киши Ватан ҳақидаги қўшиқни куйлаялти:
«Улур Ерни, муқаддас Ерни, 
Биз туғилиб ва яшаётган Ерни...»
Бу қўшиқни совет композитори Далуханян ёзган. Бу қўшиқ ижросини телевизор экранидан кўрар эканман. нима учундир, М. Шолюховнинг «Инсон тақдири» китоби эсимга тушиб кетади.
Худди мана шундай тўймас кўзлари билан ўз Ватанининг бепоён кенгликларига тикилар эди Соколов—китобнинг бош қаҳрамони.
Уруш тугаган, ғолибларни шарафловчи салют залплари жафокаш мамлакат узра янграмоқда, аммо одамлар ўз ҳаётининг қopa кунларини ҳали унутмаганлар. Уруш—бу инсоният учун исноддир. Қанча қайғу ва кўз ёши келтирди у одамларга...
Одамлар, гулларни севадиган, ҳавони, ҳаётни севадиган одамлар қандай қилиб худди шундай, балки, гулларни севган, қуёшни севган, кулишни, яшашни яхши кўрган одамларни ўлдира олдилар экан-а, шуни ҳозиргача хеч тушуна олмайман. Бу нарсанинг такрорланиши мумкинлиги ҳақида ўйлаш кишини дақшатга солади. Шу сабабли одамлар тинчлик учун курашмоқдалар.
Бу етти ҳарфда нақадар катта маъно бор! Тинчлик— бу қуёш, бу бахт, бу қўшиқ, бу ҳаёт!
Булар абадий бўлиши керак, йўкса нега, қандай мақсад учун Соколов ва минглаб унга ўхшаганлар бундай oғиp мусибатларни бошдан кечирдилар?
Ҳар доим тинчлик, қуёш бўлсин, уни одамлар ҳамиша шодлик ва табассум ила кутиб оладилар. У тонгни самода кутиб олган учувчига ҳам, янги ювилган асфальтдан биринчи бўлиб бораётган йўловчига ҳам ўз нурини сочади. У тинч меҳнат кунининг бошланишидан дарак беради. Тинчлик қуёши кишиларда фаровон ҳаёт қувончини қўзғаб, ҳар доим нур сочаверсин!»
Идрок қилишнинг мутафаккир типи. Мутафаккир типдаги ўқувчилар, бадиий типдан фарқли ўлароқ, асарни тахлил қиладилар, ёзувчи ниятининг моҳиятини очадилар, қаҳрамонни муайян миллат, синф, социал группанинг типик вакили деб қараб умумлаштирадилар. Мутафаккир типлар ўз тасаввурлари, ҳислари ва ирода кучларини ҳам ифодалаб ўтирмай, асарни бамайли-хотир характерлайдилар. Қуйида ушбу типдаги ўқувчининг ҳисоботини қолтирамиз:
Л. Т. нинг ҳисоботидан: «Михаил Шолохов ўз асарини «Инсон тақдири» деб атади. Асар ҳаммаси бўлиб бир неча ўн босма бетлардан иборат, лекин унда воқеликнинг кучли, чуқур ва ёрқин тасвирланганлиги билан мазкур асар бу ажойиб совет ёзувчисининг бошқа, ҳажми қанча катта асарлари билан бир қаторда туради ва ҳатто кўп жиҳатдан улардан устундир.
Ёзувчи оддий совет солдати ҳақида, ўша оғир, шафқатсиз уруш йилларида минглаб бошқа кишилар қатори кўп жафо кўрган ва оғир мусибатларни бошидан кечирган одам ҳақида ҳикоя қилган. Солдат оиласини йўқотиб оғир бахтсизликка учради. Аммо бу мусибат ҳам унииг иродасини бука олмаган. Бу одамнинг сабот ва матонати, мардлиги ҳамда темирдек иродаси хатто душманларни ҳам ҳайратга солади, уни ҳозирги замон ўқувчилари кўзи олдида қарийб афсонавий қахрамонга айлантиради. Шу билан бирга, биз оддий солдат тимсолида, ҳар қандай кишида бўлгани каби, ўз заифликлари ва камчиликларига эга бўлган оддий инсонни кўрамиз. Лекин ўз Ватани, туғилган ери учун жавобгарлик ҳисси уни хавф-хатарни унутишга мажбур этади, уни қаҳрамонга, ўз Ватанининг чин ватанпарварига айлантиради. 
Асар саҳифаларидан эса куз ўнгимизда ўнг минглаб бегуноҳ кишиларнинг ёстиғини қуритган ва кўп минглаб кишилар ҳаётини майиб қилган урушнинг дақшатли-қиёфаси ошкора ва ҳеч бир буёксиз намоён бўлади. Биз. улар сафидамиз. Биз концлагерларга тушиб долган кишиларнинг нақадар қаҳрамонлик билан сабот-матонат кўрсатиб туришларини курамиз. Бу ерда хам кишилар уз бурчларини адо эитишни давом этдирмоқдалар. Бунда ниҳоятда оғир шароитда, иемислар асирлигида ётгак ярадорларга ёрдам беришнй давом эттирган врачнинг образи айник,са ёркдш гавдаланади.
Андрей Соколов жуда кўп оғир мусибатларни бошидан кечиради, аммо у ҳаётга мислсиз катта ирода билан интилади, у фашизм устидан ғалаба қозонилишига ишонади, ҳақиқат унинг томонида эканини сезади, шунинг учун ҳам у ўлмайди.
Уруш тугатанига кўп вақт бўлди, лекин ўзимиз билан бир қаторда яшаётган жуда кўп солдатларнинг бири-ҳақидаги қисса бизни қайта-қайта' тулқинлантираверади».
Идрок қилишнинг ўрта типи. Кўпчилик ҳисоботботлар айнан ўрта типга мансубдир. Ҳисоботлар анализи шуни кўрсатадики, юқорирок босқичдаги ишлар учун абстракт фикрларни конкретларига қўшиш, умумлаштиришларни конкрет ҳодиса ва кечинмалар характеристикам билан қўшиш хосдир. Шу типдаги ҳисоботни келтирамиз.
Ф. Л. нинг хисоботидан:
«Бу Ҳикоя менда жуда катта таассурот толдирди.. Асар унчали'к катта эмас, лекин уни ўқиётганда қанчадан-қанча ҳиссиёт ва кечинмалар сезасан киши. Тез-тез кузга ёш келади! Лекин бу ҳеч бир сентиментал асар эмас. Бу биргина тус кишисининг тақдири ҳақиидаги ҳикоя эмас, балки бу урушдан иродаси букилмай, боши-ни эгмай, галаба учун ҳамма нарсага бардош берган юзлаб ва минглаб совет кишиларининг тақдири ҳақидаги ҳикоядир. Бу фикр М. Шолохов ҳикоясини бошдан-оёқ қамраб олган. Бироқ шунга қарамай, қикоя ҳар қалай оғрир таассурот қолдиради, уни ўқиб ққан киши-нинг кунглида қандайдир аччиқ доғ услади. Буни уруш урушлигини қиладида деган сўзлар билан изоҳлаш мумкин. У миллионлаб кишилар ёстиғини қуритди, яна миллионлаб кишилар урушдан кейин бошпанасиз қолдилар, яқинлари ва қариндош-уруғларидан ажрадилар, лекин кишилар орир кунда ҳам бир-бирларига ёрдам "бердилар, ва одамлар булариинг хаммасига бардош бера олдилар».
Оддий такрорловчи тип. Ўқувчилар    ёзган иншоларнинг анчагина қисмини    такрорловчи    типга    киритган эдик. Бундай ўқувчиларнинг    ҳисоботида    кўринишларнинг умумлаштириш элементлари ва  айрим    воқеаларнинг образли тасвирланишини кўрамиз, бироқ  бунда ҳикоя  сюжетининг қисқача такрорланиши  асосий ўрин тутади. Бунда гўё ёзувчининг ўзи ҳисобот бериб бўлгандек на баҳо берилади, на ўз кечинмалари   ифодаланади. Бу ҳисоботлар, афтидан, баъзи ўқувчиларнинг фақат бадиий    жиҳатдан    эмас,      балки    у мумий    интеллектуал тараққиёт даражаси жиҳатидан ҳам паст эканлигини    билдиради. Бу афсусланарли    ҳол, аммо  факт. Бунга биринчи  навбатда, адабиёт ўқитиш    қуруқ ва қизиқарсиз олиб бориладиган мактаблар айбдордир. Бундай мактабларда ўқувчилар бадиий асарларни бошдан-оёқ эмас, фақат айрим парчаларини ўқийдилар холос ёки ўқитувчи айтиб    берганларини   эшитиш   билан чекланадилар.
Мактаб ўқувчилари адабий қобилиятларининг бу аниқланган типлари И. П. Павловнинг олий нерв фаолиятииинг махсус типлари ҳақидаги таълимотида табиий-илмий жиҳатдан асосланган.
Ўқувчиларнинг бадиий ва мутафаккир типларини таққослаб, шуни қайд этиш лозимки, биринчи тип асарнинг мазмун ва моҳиятини чуқурроқ ҳис қилса, иккипчи тип чуқурроқ тушунади,. Биринчи тип асарни бевосита акс эттиради, Иккинчи тип эса мавжуд эстетик баҳолар призмаси орқали ўзгартириб идрок зтади. Мутафаккир тип асарга билим манбаи сифатида ёндашади ва уни муайян билимлар нуқтаи назаридан баҳолайди. Бадиий тип қаҳрамоиларнинг кечинмаларига шерик бўлади ва айни пайтда ўзини ҳам пероонажлар қаторида деб ҳис қилади. Унга бадиий асар ўз ижоди учун канва вазифасини бажаради.
Асар биринчисига ҳам, иккинчисига ҳам таъсир қилади, аммо биз шуни тасдиқлашга журъат эта оламизки, асар бадиий типни кўпрок, тарбияласа, мутафаккирга кўпроқ маълумот беради.
Ўртача типга келганда, шуни айтиш мумкишки, бу тип бадиий асарни идрок қилиш учун ичдан энг қулай заминга эга, чунки унда онгнинг образли ва абстракт доиралари орасида мувозанат бор (агар шундай дейиш мумкин бўлса). Лекин, бадиий ва мутафаккир типларнинг ҳисоботларини, бир томондан, ўртача тип вакилларининг ҳисоботлари билан таққослаб кўрадиган бўлсак, биринчи икки типда улар бир томонлама бўлсалар-да, ўртача типга Қараганда, равшанроқ (бадиий типда) ёки чуқурроқ   (мутафаккир типда)  эканини кўрамиз.
Бу универсал ўртача типнинг имкониятларини, афтидан, тарбиячилар ҳам, бу тип вакилларипинг ўзлари ҳам етарли даражада ишга солмаганлар. Охирги тип—Оддий-такрорловчи тип юқорида келтирилган типларнинг бирортаси билан ҳеч бир тенглаша олмайди. Хатто уни умидсиз тип деса ҳам бўлади.

ЗЕҲН  НИШОНАЛАРИ ВА ҚОБИЛИЯТ
Зеҳн нишоналари деганда анатомик-физиологик хусусиятлардан кўра, кўпроқ психологик-физнологик хусусиятларни тушуниш керак. Биринчи-навбатда бу шундай хусусиятларки, улар бола фаолият ўзлаштиришнинг илк босқичида, баъзан эса маълум фаолият билан системали равишда шуғулланмайдиган катта ёшдаги кишида рўёбга чиқади (Г.С.Костюк, А.Г.Ковалёв, В.Н.Мясишчсв). Бу, масалан, рангни яхши ажаратувчанлик, кўз хотираси, музика эшитиш қобилияти ва шунга ўхшаш хусусиятлардир. Зеҳн нишоналари муайян даражада мос бўлган кузгатувчилар: объект ва адеквативлар билан дуч келганда кўрилади. Киши муайян бир соҳага биринчи бор қўл урганда тегишлича юксак сезгирлик-ҳаракатчанлик иштиёқини рўёбга чиқаради.
Бошқача қилиб айтганда, зеҳн нишоналари деганда қобилиятнинг, ҳали ривожлантирилмаган фаолиятнинг биринчи қадамлариёк ўзини сездириб турадиган, дастлабки табиий асосини тушуниш керак.
Шубҳасиз, қобилият мия тузилишининг қандайдир туғма анатомик хусусиятлари билан биринчи навбатда мия микроструктураси хусусиятлари билан боғлиқдир. Бу хусусиятлар инъикос продессининг характерига ва шахснинг хатти-харакатига таъсир қилади.
С. А. Саркнсов олий нерв фаолияти физиологияси ва психологиянинг фалсафнй масалалари бўйича ўтказилган кенгашда қилган докладида: «Бизнинг тадқиқотларимиз одам миясининг махсус тайёрланган кўп сонли серияларининг текширишга асосланган. Бу ҳол илгари белгиланган арҳитектоник майдонларнинг ва улар орасига жойлашган оралиқ тузилмалар деб аталувчи нарсаларнинг индивидуал хусусиятларини аниқлаш имокнини беради.
Бу маълумотлар катта ярим шарлар қобиғи тузилишининг индивидуал вариациялари ҳақида гапириш имкониятини беради...» деган эди.
Миянинг туғма хусусиятларн кишининг типологик хусуспятларида бевосита намоён бўлади. И.П.Павлов ва унинг издошлари кишининг типологик хусусиятларини ҳаёт фаолияти жараёнида ўзгаради деб ҳисоблайдилар.
Болада жуда эрта сезиладпган типологик хусусиятлар — зеҳн ёки дастлабки табиий хусусиятлардир. Шуни ҳам айтиб ўтиш лозимки, Б.М.Теплов ҳақли равишда айтганидек, типологик хусусиятлар ҳар тарафлама аҳамиятга эга бўлиб, улар характернинг ҳам, қобилиятнинг ҳам табиий асосини ташкил қилади. Умумий тнпдаги хусусиятлар, кучда ва тонусда ифодаланадиган активлик, вазминлик,  инъикос ва   ҳаракат    жараёнларининг сезгирлик даражаси, шубҳасиз, қобилиятнинг ташкил топишига таъсир қилади.
Масалан, нерв жараёнларининг кучлилиги вазминлик ва ҳаракатчанлик (теран тип) билан биргаликда шахснинг кўпгина иродавий ва коммуникатив хусусиятлари пайдо бўлишига ёрдам беради. Бу хусусиятлар ижтимоий активлик ва ташкилотчилик қобилиятининг вужудга келиши учун айниқса муҳим аҳамиятга эгадир. В.Д.Небилициянинг маълумотларига кўра, заиф нерв системаси ўткир таъсирчанликка эга бўлса, бадиий қобилиятнинг ўсишига қулайлик туғдиради. Бутун нерв фаолиятига тегишли аломатларни характерловчи умумий типологик хусусиятлардан -ташқари, айрим анализатор системалар фаолиятининг аломатларини характерловчи парциал типлар хам мавжуд. Бундай типологик хусусиятлар, афтидан, махсус қобилиятларга тўғридан-тўғри алоқадордир.
Эволюция жараёнида инсон мияси фаолиятига «Фавқулодда қўшимча» {И, П. Павлов) пайдо бўлди. Бу— иккинчи сигнал системаси бўлиб, у биринчи сигнал системасига таянган ҳолда дунёни тўлароқ ва умумлаштирилгаи ҳолда акс эттириш имкониятини берарди. Ана шу қўшимча ҳамда кишилар фаолияти ва тарбиясининг махсус шароити туфайли олий нерв фаолиятининг махсус типлари вужудга келганки, бу типлар инсоннинг билиш фаолиятида ҳам, унинг бутун хатти-ҳаракатларида ҳам ўз изини қолдиради. Иккита сигнал системаси ва турмуш тарзининг қадимдан турлича бўлганлиги туфайли кишилар оммаси бадиий, чуқур фикр қилувчи ва ўртача типларга бўлинган. «Кейингиси олдинги иккитасининг вазнфасини тегишли даражаларда бирлаштиради», деган эди И. П. Павлов.
И. П. Павлов, воқеликни образлар орқали акс эттирувчи биринчи сигнал системаси устун бўлган кишилар бадиий типга мансубдирлар (музикант, рассом, ёзувчи) деб ҳисоблаган эди. Иккинчи сигнал системасининг роли устунроқ бўлганда мутафаккир тип дунёга келади. Абстракт фикрлашнинг ўткирлиги бу типнинг характерли белгисидир. Ва, ниҳоят, иккала система яхши нисбатда мувозанатлашганидан эса,  ўртача тип келиб чиқади.
Ўртача тип вакиллари бадиий ва мутафаккир типларнинг ҳамма хислатларини ўзида бирлаштиради. Кўпчилик одамлар, жумладан, Гёте, Ломоносов каби ниҳоятда талантли, гениал одамлар ана шу типга кира-дилар.
Бадиий типнинг характерли белгиси шундаки, улар биринчидан, воқеликни бутунича, тўла ва жонли тарзда идрок этадилар, ҳолбуки «мутафаккирлар уни бўлиб-бўлиб қабул қиладилар ва шунинг билан гўё уни жонсизлантирадилар». Иккинчидан, бадиий тип вакилида тасаввур абстракт фикрлашдан устун бўлади. «Фантазия,—дейди И. П. Павлов,— бу бадиий қобилият, бу биринчи сигнал системасига тегишлидир». Мутафаккирда эса «ақл назарий бўлиб, у сўз билан боғлиқдир». Учинчиларда, бадиий тип юксак эмойианаллик билан ажралиб туради, чунки биринчи сигнал системаси, Павлов тили билан айтганда, асосий эмоционал фондни ташкил қилувчи мия қобиғи билан яқин боғлиқдир. «Бадиий тип ҳаяжонли, муқаррар, эмоционал типдир»— деган эди И. П. Павлов. Ва, аксинча, мутафаккир типда эмоционал фонд ва бириичи сигнал системаси заиф бўлсада, у соғлом ва соддадил одам бўлади.
Мия устида олиб борилган энг кейинги тадқиқотлар ҳам Павловнинг иккита сигнал системаси ва уларнинг ўзаро таъсири ҳақидаги фикрини тасдиқлади. Маълум бўлдики, мия ўнг ярим шари биринчи сигнал фуикцияларини, яъни воқеликнинг образли-эмоционал акс этишини, мня чап ярим шари эса, иккинчи сигнал функцияларини, яъни мантилий функцияларни таъмиилар экан. Улар ўзаро таъсирининг қaнaқa бўлиши шахснинг турли-туман махсус типларини аниқлайди.
Сигнал системаларинннг меъёрида ўзаро таъсир қилиши ҳақидаги Павлов таълимотипинг моҳиятига амал қилиб, шуни айтиш керак бўладики, бадиий тип вакили ўз фаолиятида мутафаккир типидан фарқли ўлароқ кўпроқ, биринчи сигнал системасига таянади, олим эса иккинчи сигнал системасига таянади, аммо унисида ҳам, бунисида ҳам иккинчи сигнал системаси бош роль, яъни  тартибга солувчи ролни бажаради. Бадиий ва мутафаккир типлар фарқининг моҳияти мана шундадир.   .-
Павлов умумий ва махсус типлар орасида муайян корреляция борлигини кўрсатиб ўтди. У, ўта махсус— «бадиий» ва «мутаффакир»—типлар чекка умумий типлар билан, ўрта махсус тип эса ўрта умумий типлар билан боғлиқ деб ҳисоблаган,
Павлов умумий ва махсус типларнинг бундай муносабатда бўлиш сабабларини тушунтириб бермаган. У, таъсирланувчан тип билан бадиий тип ҳам, мутафаккир тип ҳам боғлиқ, заиф тип билан эса кўпинча, бадиий тип боғлиқ деб ўйлашга мойилдир. Чунончи, у «Среды» (Чоршанбаларида) ўзини таъсирланувчан ва шунииг билан бирга «мутафаккир» тип деб ҳисоблаганлиги тўғрисида ёзган эди,
Сўнгра у, одам ҳаётининг патологик кўриниши ҳақида гапирар экан, шундай фактни кўрсатиб ўтадики, қўзғалувчан. тип ноқулай ҳаётий шараитда неврастения ва психастения (ваҳима) ҳолатини беради, буни у «бўрттирилган» чуқур фикр қилувчи тип билан боғлайди; заиф тип ҳам истерия ва психастения билан касалланаувчи, буни у «бўрттирилган бадиий» ва «бўрттирилган мутафаккир» типлар билан боғлайди.
Шундай қилиб, зеҳн даставвал шахснинг ташқи таъсирларга нисбатан танлаб таъсирланиш хусусиятини, ишчанликда ифодаланадиган кучни ва шу кабиларни характсрлайди. Буларнинг ҳаммаси шaxc қобилиятининг ривожланиши учун дастлабки қулай заминни ташкил қилади.
Зеҳн муайян бир фаолиятга (махсус қобилнят) ёки ҳамма нарсага    нисбатан    ортиқча қизиқувчанликда  (умумий  қобилият)   мойилликда    ва  интилишда  кўрина ди.
Ҳаётнинг у ёки бу ҳодисаси индивиднинг ортиқча таъсирланувчанлиги туфайли алоҳида кучли таъсир туғдирадики, субъект бу ҳодисани қайтадан қабул қилишга интилиши табиий ҳолдир. Боланинг муайян қўзғатувчи ва маълум фаолиятга интилиши ҳам шундан келиб чиқади.
Кўпинча бу интилиш анча эрта, гўё спонтан равишда пайдо бўлади, яъни шу фаолиятга берилиб кетиш ҳолати ҳатто ноқулай ҳаётий шароитда ҳам кузатилади. Равшанки,  бу  мойиллик    қобилиятнинг    ривожланиши  учун муайян табиий замин мавжудлигидан дарак беради. Масалан, бола музикавий муҳитдаи ташқарида, музикани зўр иштиёқ билан тинглайди ва ташқаридан махсус қўзғовчи бўлмасада бир неча бор музика чалиб кўришга интилади, бу туғрида бошқа фикрга келишнинг ўзи қийин. Худди шундай ҳолат расм солишда, конструкциялар тузишда ва бошқаларда ҳам кузатилади.
Муайян ҳаётий ҳодисаларга ёки фаолиятнинг маълум турига нисбатан -интилиш барлиги туфайли, индивид идрок этиш бўйича тажриба орттиради, бу эса фаҳмлашнинг такомиллашишига, кузатувчанликнинг шаклланишига ёрдам беради. Кузатувчанлик—ҳар қандай кобилиятнинг зарурий компонентидир. У тўлароқ ва чуқурроқ кўришга имкон берадики, бусиз юқори самарадор-ликнинг бўлиши мумкин эмас. Кузатиш жараёнида ақл ва унинг муайян сифатлари, керакли нарсани танлаб олиш ва идрок қилинган нарсани фикран қайта ишлаш имконини берадиган сифатлари шаклланади, буларсиз ижод сермаҳсул бўлиши мумкин змас.  .
Майл—қобилият ривожланишининг стимулидир, чунки у актив фаолиятга ундайди, бу фаолият жараёнида зарурий хусусиятлар, кўникма ва малакалар шаклланади.
Майл ҳамма вақт эмоционал тусга эгадир. Ўз майлига мос ҳодисани идрок этиш ёки майлига мос ишни қилиш кишига шодлик  бағишланди.
Эмониялар секин-аста умумлашиб чуқур ҳис-туйғуларга айланади. Бу йўл синчковликдан қизишувчанликка ва ундан ҳамма нарсани бўйсундирувчи эҳтиросга олиб боради. Ҳис-туйғулар, Павловнинг сўзи билан айтганда, «олимнинг ишида энг муҳим нарсадир». Хис-туйғуларни ижодиётнинг асосий энергетик ресурслари сифатпда баҳолашда ёзувчилар, рассомлар ҳамфикрдирлар.
Шундай қилиб, аста-секин зеҳн нишоналари асосида муайян функционал система шаклланадики, бу шахс қобилиятининг пепхонерв механизмини ташкил қилади.

3-Мавзу: Техник қобилият 

РЕЖА:

	1. Техник қобилият илмий техник ривожланишнинг муҳим омили сифатида 
	2. Техник қобилиятнинг моҳияти 
	3. Қобилият ва шахс 
	ТЕХНИКАВИЙ   ҚОБИЛИЯТ    ВА   УНЙНГ ДИАГНОСТИКАСИ
ТЕХНИКАВИЙ   ҚОБИЛИЯТНИНГ  СТРУКТУРАСИ
Совет пенхологиясида қобилият проблемаси ҳали тўла-тўкис ҳал қилинган эмас. Қобилиятнинг айрим турлари устида олиб борилгаи конкрет тадқиқотлар, шубҳасиз қобилиятнинг умумий назариясини ривожлантиришга ўз ҳиссасини қўшади. Бу, даставвал киши шахсининг ана шу муҳим томонини аниқлашга тааллуқлидир.
Қобилиятни киши шахсининг бирор фаолиятга яроқлилик даражаси ва ундаги мувафақиятини аниқловчи индивидуал хусусиятдир деб қараш, бу қобилиятни аниқлашнинг энг мақбул йўлидир дейиш мумкин. Қобилият муайян фаолият жараёнида ривожланади ва уни фаолиятдан ташқарида тасаввур қилиб бўлмайди, деган фикрни аниқ ва равшан англаш совет психологиясидан мустаҳкам ўрин олгандир.
Қобилият проблемаси билан шуғулланувчи психологлар олдида, хусусан, техникавий қобилиятни конкрет ўрганишдек муҳим макала турибди.
Илмий-техникавий тараққиётнинг тезлашиши саноат ҳодимларидан янги техникавий такомиллаштиришлар яратиш. ва уларни татбиқ қилишдек ташаббусларни ҳар тарафлама ривожланишини талаб қилади. Шу боисдан ўсиб келаётган ёш авлодни ана шундай юқори унумли меҳнат фаолиятига тайёрлаш алоҳида аҳамият касб этади.
Буларнинг ҳаммаси техникавий қобилиятни ва унинг шаклланиш шарт-шароитларини кенг ўрганиш масаласини қўяди.
Бундай тадқиқотларнинг назарий аҳамияти ва амалий қиммати ҳозирги вактда айниқса каттадир.
Техникавий фаолият, асоси техникани тушуниш ва меҳнат қуроллари билан муносабатда бўлиш жараёнларини, турли техникавий буюмлар ишлаб чиқариш усулларини, янги буюмлар яратиш ва мавжуд буюмларни такомиллаштиришни ўз ичига олади.
Бинобарин, тсхникавий фаолиятда қуйидаги учта томонни бир-биридан фарқлаш лозим: а) техникавий англаш, яъни техникавий қурилмаларнинг тузилиши ва ишлашини тез ва аниқ ўзлаштира олишни; б) техникавий ижрочилик фаолияти: бу, асбоб ва машиналарни ишлата билишии, тайёр чизма ва технологик карталарга қараб машиналардаи фойдаланган ҳолда техникавий буюмлар тайёрлаш операцияларини аниқ ва тез бажара олишни талаб қилишини; в) техникавий-конструкторлик фаолияти, яъни мавжуд конструкцияларни яхшилаш ва янги техникавий буюмлар яратишни.
Техникавий фаолиятни шу тарзда тушунишга асосланиб биз техникавий қобилият деганда шахснинг индивидуал-психик хусусиятларидан тузилган шундай ўзига хос бирикмани тушунамизки, у кишининг техникавий фаолиятга яроқлилик даражасини ва у билан муваффақиятли равишда шуғуллана олишини аниқлайди. Яъни бу—техникавий англаш ва у билан муносабатда бўлиш қобилияти ёки техникавий буюмлар тайёрлаш қобилияти ёхуд техникавий ихтирочилик ва конструкциялаш қобилияти бўлиши мумкин.
Техникавий қобилиятнинг бу ҳар бир тури ўз структурасига эга ва уларнинг ўзига хос характерли хусусиятлари бор.
Текширишлар техникавий қобилиятнинг структураси анча мураккаб характерга эга эканлигини кўрсатди. Шунинг билан бирга, техникавий қобилиятнинг тараққиёт даражасига қараб, уларнинг турлича структуралари ҳақида гапиришимиз мумкин.
Даставвал техникавий қобилиятнинг иккита-репродуктив ва нжодий даражалари ҳақида гапириш мумкин.
Техникавий қобилиятнинг репродуктив даражасида ўқувчиларнинг фоалияти тайёр моделдан нусха кўчириш ёки бошқа техникавий буюмларни тайёр схема ва чизмаларга қараб ясаш билангина чекланади.
Техникавий қобилиятнинг ижодий даражасида ўқувчи бирор янги томони бўлган муайян техникавий буюмлар яратади. Тўғри, техникада янгилик яратиш йўли мактаб ўқувчиси учун субъектив   янгилик орқали ўтади.
Техниканинг буюк арбоблари биографиясини ўрганиш асосида, кўп йиллик кузатиш ва экспериментал тадқиқотлар асосида ўрта мактаб ўқувчилари техникавий қобилияти мураккаб структурасининг асосий компонентлари белгилангандир.
Қобилият структурасида таянч ва етакчи хусусиятларни, шунингдек ёрдамчи хусусиятларяи ажратиб кўрсатиш зарур.
Техникавий қобилиятдаги таянч хусусият техникавий кузатувчанликдир. Бу хусусият техникавий қобилиятга эга одамнинг ўзига хос равишда идрок этишида намоён бўлади. Бу ўзига хослик киши идрок қилишининг машиналар, уларнинг асосий узел ва агрегатларининг тузилиш принципига, ҳамда уларнинг ўзаро алоқасига йўналганлигидадир.
У ёки бу техникавий масалани ечишдаги муваффақият, бошқа кишилар томонидан техникавий фаолиятда яратилган маҳсулотни тушуниш, кўп жиҳатдан идрок қилиш сифатига, кузатувчанликнинг ривожланганлик даражасига боғлиқдир.
Техникавий қобилиятдаги етакчи хусусиятлар ривожланган техникавий фикрлаш ва фазовий тасаввурдир.
Техникавий фикрлаш янги масалаларни тушуниш шаклида ҳам, уларни мустақил ижодий ечиш шаклида ҳам ўтиши мумкин.
Шуни қайд қилиб ўтиш зарурки, техникавий фаолиятдаги фикрлашнинг бундай икки ёқлама намоён бўлиши—масалаларни тушуниш ва мустақил равишда ечиш —ўзаро чамбарчас боғлиқдир. Техникавий масалани мустақил равишда муваффақиятли ечишнинг асосий шарти техникани тушунишдир. Бундан ташқари, техникавий фикрлаш техник мосламаларни анализ ва монтаж қилишни ҳам кўзда тутади. Техникавий истеъдоди бўлган киши машина ва мосламаларни фақат (билиб қолмай, улар қанчалик мақсадга мувофиқлигини «сезиши» ҳам керак, бунинг учун эса унда: а) амалий жиҳатдан фаҳмли (амалий жиҳатдан мақсадга мувофиқликни сезиш), б) техник мосламаларни тахлил қила олиш қобилияти, в) нарсаларни  монтаж қилиб   қисмлардан бутун хосил қила олиш қобилияти бўлиши шарт.
Техникавий қобилиятнинг бошқа бир етакчи хусусияти фазовий тасаввурдир. Кишининг    техликавий    фаолияти тасаввурларига боғлиқ равишда ижодий ва репродуктив характерда бўлади.
Техникавий истеъдодли киши, мавжуд материалдан. фойдаланиб, уни янги бирикмаларда кўрсата олиши керак. Бундай шарт ҳар қандай конструкторлик ижодиёт учун мутлоқ зарурдир. Бунта: а) фазовий тасаввурнинг жонлилиги ва аниқлилиги б) шакл ва масофаларни хотирлаш, в) конструктив фантазия киради.
Техникавий фаолиятга бўлгаи қобилитда киши қўлларининг моҳирлиги ва эпчиллиги муайян аҳамиятга моликдир.
Текшириш бу техникавий қобилият ривожланганлигининг зарурий шарти — аломатини эмас, лекин унинг мавжуд бўлиши қобилиятга муайян бир тус бери-шини кўрсатади.
Биз бу ерда мураккаб структура сифатида қараб чикдан техникавий қобилият шахснинг бошқа томонлари билан боғлиқ равишда қараб чиқилгандагина кишининг техникавий фаолиятга яроқлилик даражаси ундаги мувафаққиятини аниқлаб бера олади.
Биринчидан, кишининг техникавий фаолиятга яроқлилик даражаси ва ундаги муюаффақиятни унинг техникага актив муносабати билан, унга чуқур, қизиқиш билан, техникавий фаолиятга оид машғулотларга мойиллиги билан аниқланади. Техникага нисбатан қобилият ва қизиқиш орасида юксак ижобий муносабат борлиги белгиланган.
Бу даража берилиб кетиш ва қизиқиш бўлмаса, техникавий фаолиятда юксак ютуқларга эришиб бўлмайди.
Иккинчидан, характернинг муайян хусусиятлари — меҳнатсеварлик, максадга интилганлик, батартиблик, ташаббускорлик, қатъийлик, мустақиллик, қўйилган мақсадга эришиш йўлидаги қийинчиликларни енгиб ўтишга тайёр туришлик, масалаларни ноқулай шароитда ечишда ирода кучиии кўрсата олишлик шуларнинг ҳаммаси мавжуд техникавий фаолиятда муваффақиятга эришишга ёрдам беради. Мана шу фазилатларнинг ривожланиши шахсдаги техникавий қобилиятнинг шаклланишига катта таъсир кўрсатади.
Учинчидан, техникавий фаолият жараёнида шу фаолият учуй қулай руҳий ҳолатлар намоён бўлиши керак (диққатнинг бир жойга тўпланганлиги, ижод қилишдан, муваффақиятдан қувониш, оғир ақлий-меҳнатдан мамнун бўлиш ва янгилик ҳисси). Муваффақият кишига қанот бағишлайди, уни кейинги ижодий фаолиятга сафарбар қилади.
Амалий ишлар ва масалаларнинг вужудга келишига ҳиссиётлар сабабчи бўлади, улар қўйилган масалаларнинг ечилишига олиб келадиган восита ва йўл-йўриқларни излаш жараёнини активлаштиради, кейинги ижодий фаолиятга рағбатлантиради.
Туртинчидан, техникавий фаолият билан шуғулланиш учун зарур бўлган муайян билим, кўникма ва малакаларнинг мавжуд бўлиши (материалларнинг хоссаларини билиш, чизмани, схемани ўқишни билиш, муайян қурол ва аабобларни ишлата билиш малакаси, станокларни бошқариш ва ҳоказо).   Лоақал шундай билимга эга бўлмаган кишининг техникавий фаолиятда юқори-роқ натижаларга эришиши мумкии эмас. Шунингдек бундай билим ва кўникмаларни ўзлаштиришдаги тезкорлик ва бу соҳадаги муваффаққият билан ўсиш, техникавий қобилият борлигидан далолат беради ҳамда унинг қанчалик ривожланганини кўрсатади.
Мана шу фазилатлар мажмуаси (техникавий қобилиятнинг юқорида баён қилинган мураккаб структураси билан биргаликда) бизга техникавий қобилияти ривожланган, техникавий фаолиятда юқори натижалар бера оладиган шахсни тахминий равишда тасаввур этиш имконини беради.
ТЕХНИКАВИЙ ҚОБИЛИЯТНИНГ ДИАГНОСТИКАСИ
Совет психологлари олдида қобилиятнинг психологик диагностикаси методидаларини яратишдек масъулиятли иш турибди. Хозир бундай методикаларга талаб катта, чунки улар касбга яроқлиликни аниқлаш масалаларини ҳал қилиш учун зарурдир.
Маълумки, одамларнинг касбга яроқлилигини аниқлаш проблемаси дифференциал психология проблемалари доирасига киради.
Ҳозирги вақтда касб танлашга дойр олиб бориладиган ишларда, одамнинг психик хусусиятлари, унинг қобилиятини таҳлил қилишга етарлича аҳамият бермай, касб билан таништириш ва ўқиш имкониятларига ортиқча аҳамият бермоқдалар. Шахснинг бу хусусиятларини баҳолаш учун асослар ва усуллар ҳозиргача йўқ эканини кўрсатиб ўтишимиз лозим. Муайян одамнинг касбга оид муҳим ҳислатларини аниқлаш учун қандайдир усуллар (приёмлар) топиш мумкин эмасми, деган савол турилади.
Кузатиш усулининг жуда катта иш экани ва етарлича объектив эмаслигини эътиборга олсак, кўпчилик психологлар нимага қобилият диагностикаси учун экспериментал татқиқ этиш усулидан файдаланишга интилишларини тезда пайқаб оламиз.
Бунга интилиш бизнинг мамлакатимизда ҳам бор. Масалан, учувчиларни синаш учун профессор К.К.Платонов томонидан лойиҳалантан тажриба кабинаси қўлланилар эди. Ҳозирги вақтда космонавтлар тайёрлаб бериш муносабати билан вазнсизлик ҳолатида одамдаги психик жараёнларни текширувчи мураккаб камералар) лойиҳаланган ва ҳоказо.
Қобилият проблемаси билан шуғулланувчи психологлар олдида техникавий қобилиятни конкрет равишда текширишдек муҳим масала турибди.
Баъзи психологлар, техникавий қобилият ҳақида гапирганда, уни техник интеллект деб аташни афзал кўрадилар {Б. Г. Ананьев).
Техник интеллект деганда, киши шахсининг ўзаро боғлиқ хусусиятлари комплекси тушуниладики, унинг асосида технакавий фаолиятга барқарор қизиқиш ётади. Бу қизиқиш техникавий билшиларни ўзлаштириш кўникма ва малакалар ҳосил қилиш ҳамда кенгайтириш учун асосий замин бўлади, улар амалий фикрлаш шунингдек, техникавий тасаввурнинг муайян даражада бўлишига сабаб бўладилар.
Техник интеллект даражасшш диагностика қилиш учун унинг асосий характеристикаларини ажратиб кўрсатиш зарур. Улар қуйидагилардан иборат бўлиши мумкин: а) техникавий механика, молекуляр физика, термодинамика, оптика ва электрнинг асосий қонунларини билиш; б) техникавий объектларнинг фазовий образларидан фойдалана олиш; в) техникавий кузатувчанликка асосланган техникавий (амалий) фикрлаш; г) техникавий қурилма ва унинг қисмлари орасидаги ўзаро алоқанинг мантиқини кўра билиш (бу эса ўз навбатида қурилмадаги бузилган жойларни тез топиш учун замин бўлади), шунингдек техникавий тасаввур (бу эса техникавий конструкцияларни  лойиҳалашда рационал планлаштиришга асос бўлади).
Техникавий фикрлашнинг специфик хусусияти кўргазмалилик ва техникавий объектларнинг фазовий образларидан фойдаланишга таянишдир. Кўргазмалиликнинг мураккаб формалари — чизмалар, графиклар, электротехник, кинематик ва бошқа схемалар — техник фикрлашнинг ривожланишида биринчи даражали аҳамиятга эгадир.
Фазовий чизмалар ва схемаларда акс эттирилган техникавий образлар ва уларнинг муносабатидан фойдаланиш. Техникавий образдан фойдаланиш—бу техникавий образни фазода, ҳаракатда, ўзгаришда, уни бошқа техникавий образлар бнлан ўзаро алоқада, яъни динамикада «кўра билиш» демакдир
Мамлакатимизда техник интеллектни текширишга доир олиб борилган ишлар тараққиётининг асосий йўналишлари техникавий қобилиятни, техникавий истеъдодни текширишдир. (касб танлаш роллари оқимида), бу эса ўша ишларнинг асосан амалий характерга эга эканини белгилаб берди.
Техник интеллектни текшириш учун тест ва синовлар асосан ўсмирларнинг техникавий истеъдодини аниқлаш учунгина ишлаб чиқилган эди.
Кўпчилик ишларда   техникавий    истеъдод   қуйидаги кўрсаткичлар бўйича  баҳоланган: а)  куз билан чамалаш; б)  фазовин тасаввур; .в) техникавий  анализ  (машиналарнинг тузилиши, чизмаларни осонгина    тушуниб олиш қобилияти); г)  конструкциялаш қобилияти.
Улар ана шу юқорида келтириб ўтилган кўрсаткичларни эътиборга олиб тузилган кўргазмали масалалардан иборат бўлиб, уни ечишни синалаётган киши учун тавсия қилинар ва шу асосда юқорида айтиб ўтилган қобилият ва истеъдодларнинг ўша одамда борлиги ҳақида хулоса  чиқарилар  эди.
Бу текширишларда кўпинча фақ,ат «ҳа» ёки «йўк.» деган натижалар билангина қаноат ҳосил қилинар, яъни синовдан ўтувчи масалани ечдими ёки ечмадими, шу қайд этиларди.
Шу сабабли техникавий қобилиятни текшириш методикасини пухтароқ ишлаб чиқиш зарурияти туғилди.
Техникавий қобилиятни текшириш учун энг қулай методикаларни ишлаб чиқиш учун бўмаганда қуйидаги талаблар қўйилиши;
а)	бу методикаларнинг назарий асосланган бўлиши,
б)	амалий ишончли   («маъқул»)   бўлиши,
в)  статистик жиҳатдан ҳам ишончли бўлиши,
г)   синовлар  мумкин қадар тўла стандартлаштирилган бўлиши керак.
Синовларнинг ана шундай усулларини ишлаб чиқиш билан шуғулланмоқчи бўлганларнинг ҳаммаси (сўз мутахассис-психологлар ҳақида боряпти, албатта) бу назарий хулосаларга қатъий амал қилиши керак.
Техникавий қобидият даражасини диагностика қилиш учун текширишларимизда ишлаб, чиқилган экспериментал масалаларнинг   тўққизта   сериясидан   фойдаланиш мумкин.
Қуйида экслериментал методика йўналишидаги масалалар мазмунининг муфассал тавсифи берилган. Синалувчиларга қуйидаги масалалар тавсия қилинган:
А. I серия—техникавий мосламалардаги мақсадга мувофиқлик ва номувофиқликларни (хатоларни) топиш учун суратли масалалар берилади.
Бу серия 10 та масаладан иборат. Биринчи сериядаги масалаларнинг мазмунини келтирамиз:
1-масала. Расмда тасвирланган   омбирнинг   нимаси нотўғрилигини синалувчи қисқача айтиб бериши керак. (Омбирнинг жағи  кенг очилган, дастаси  эса юмилган.) Бу хатони тасвирда кўрсатиш керак.
2-масала, Синалувчи тасвирдаги тўртта сув паррагидан битта туғри тасвирланганини кўрсатиши керак (улардан қайси бири яхши айланади)- Парракнинг қаноатлари фақат битта расмда тўғри тасвирлапган. Қолган учта расмда эса парракларнинг нотўғри тасвири кўрсатилган.
3- масала. Синалувчи пастга томон тушиб бораётган тўртта вагондан қайси бири тормоз бераётганини аниқлаб бериши керак (бунинг учун 1 ва 2 вагонлар орасидаги шатакка эътибор бериши керак). 1-вагон тормоз беряпти, шунинг учун у иккинчи вагонга тақалган.
4-масала. Тўрта клапандан қайси бириси кучли буғ босимига чидамли экани синалувчи томонидан кўрсатилиши керак. Расмлардан фақат биттасида тасвир тўғри кўрсатилган.
5-	масала. Агар тўртта цилиндрнинг ҳаммасидаги «М»
поршень   пастга   баробар   силжитилса, қайси   цилиндр-
даги   «К» поршень  ҳаммасидан   юқорироқ  кўтарилади.
Синалувчидан ана шуни кўрсатиб бериш талаб қилина-
ди. Синалувчи «К» поршенли цилиндрларнинг    диамет-
рига эътибор бериши керак. Қайси цилиндрнинг диамет-
ри энг мичик бўлса, ўшандаги «К» поршень энг юқорига 
кўтарилади.
6-масала. Синалувчи тўртта фавворадан қайси бири
тўғри тасвирланганини аниқлаб бериши керак. Расмлардан фақат биттасида тасвир тўғри кўрсатилган. Қолган учта расмда фаввора нотўғри тасвирланган.
7- масала. Синалувчи расмда тасвирланган тур идишдан қайси бири оқиб чиқаётган сув таъсирида айланишини аниқлаб бериши керак.
Жавоби—учлари қарама-қарши томонларга қайрилган найчадан сув оқиб чиқаётган идиш,.
8-масала. Синалувчн тўртта насосдан қайси бири тўғри тасвирланганини, яъни шарга тўғри дам бераётганини топиши керак. Агар синалувчи клапанларнинг тасвирига эътибор билан қapaca, масала жавобини тўғри топиши мумкин. Учта расмда насос ва шардаги клапанлар турли томонга йўналган. Битта расмдагина улар тўғри тасвирланган.
9-	масала. Агар арқон пастга тортилса, тўртта усул-
дан қайси бири билан юкни юқорига осонгина кўтариш
мумкин. Синалувчи ана шуни топиши керак. Тўртта
расмда ҳар хил қияикдаги майдончалар тасвирланган
бўлиб, улардан ,бири тўғри жавобга мос келади (қиялиги
энг кам бўлган майдонча).
10-	масала.    Синалувчи    тасвирланган    мосламадаги
(отвёртка ва болт) нотўғриликни  кўрсатиши керак.
Болт катта, отвертка эса кичик ва тор  қилиб кўрсатилган. Шу сингари бир-бирига мос келмайдигаи қисмлар кўрсатилиши керақ.
Бу масалалар тсхникавий кузатувчанликнинг хусусиятлари ва техникавий мосламаларни анализ қилишнинг ўзига хос томонларини аниқлашга қаратилгандир.
А. I сериядаги масалаларни ечишга киришишдан олдин синалувчига қуйидагича инструкция берилади:
«Диққат! Сизнинг қаршингизда № 1 деб белгиланган расм турибди. Унга диққат билан қаранг. Унда ёзилганларни ўқинг. Берилгаи саволларга жавоб қайтаринг ёки расмда кўрсатилган ишни бажаринг. Бажарганда ҳам аниқ ва тез бажаринг».
Биринчи масалани бажариб бўлгач, экспериментатор синалувчиларга   бир  қатор саволлар  беради, чунончи:
1.	Бу масалани ечишдан олдин сиз ҳамма нарсани тушуниб олдингизми?
2.	Бу масаланн ечишда сиз қандай қийинчиликка дуч келдингиз?
3.	Бу масала устида узоқ ўйладингизми  (ўз фикрингизча).
4.	Бу масалани ўйлаб ўтирмай бирданига ечиш мумкинми?
5.	Бу масала олдингисидан    осонроқми   ёки қийинроқми? (иккинчи масала ечиб бўлингач, мазкур бешинчи ундан кейин олтинчи савол берилади.)
6.	Нима сабабдан у сизга олдингисидан  қийин ёки осонроқ туюлди?
Шундан кейин экспериментатор синалувчиларга иккинчи масалани беради. Иш худди биринчи сериядаги масалалар бажарилгани сингари олиб борилади. Ундан кейинги масалаларнинг ечилиши ҳам тахминан шундан ёзиб борилади—экспериментатор синалувчиларга худди шундай саволлар беради ва худди шу тарзда жавоблар олади. Бу маълумотларнинг барчаси эксперимент протоколига киритилади.
Б. II серия—фазовий тасаввурда айрим деталларнинг ўзаро алоқасига, ҳаракатнинг бир узелдан бошқа узелга турли системалар (тасмали, тишли) ёрдамида узатилишига оид суратли масалалар.
Мазкур серияда техникавий кузатувчанлик ва техникавий объектларни тахлил қила билиш аниқланади. Техникавий фаолиятда ҳаракатнинг бир деталдан бошқасига узатилишини яхши тушуниш, узел ва агрегатларни фақат статик ҳолатда эмас, балки ҳаракатда ҳам кўриш зарурдир.
Иккинчи серияда 8 та масала бор. Иккинчи серияда ҳам инструкция ва эксперимеятнинг бориши худди биринчи сериядагидек бўлади. Бунда ҳам ҳар бир вазифадан сўнг, синалувчилар худди биринчи сериядаги каби синов саволларга жавоб   берадилар. Бу сериядаги масалаларнинг ҳам мазмунини баён қиламиз: 
1-масала. Синалувчидап берилган конструкциядаги «А» стрелка қандай ҳолатда эканини (тўхтаб турибдими ёки ҳаракатланяптими)  акиқлаш талаб қилинади. Синалувчи киши пружинали тилга  (зашелкага)    алоҳида эътибор бериши керак, чунки у тил учинчи ғилдиракни бўшатиб юборади  (у ҳолда   стрелка   ҳаракатланади)  ёки ўша ғилдиракни ушлаб туриши мумкин (бу ҳолда стрелка жойида тўхтаб туради). Синалувчининг жавоби «тўхтаб турибди» ёки «харакат қиляпти» деган сўзларнинг тагига чизишдан иборатдир 
2- масала. Масаланинг шартига кўра, синалувчи иккита саволга жавоб бериши керак: агар тишли ғилдираклардан бири соат стрелкаси юрадиган томонга, иккинчиси эса унга қарама-қарши томонга айланса, «М» юк нима бўлади ва «Н» блок қандай ҳолатда бўлади? Тўла бўлмаган жавоб (икки саволдан биттасига) нотўғри деб баҳоланади.
3-масала. Агар берилган механизм «М» ғалтакча соат стрелкасига қарши томонга ҳаракатга келтирилган бўлса, «Н» юк нима бўлишини ва «К» тишли ғилдиракнинг қайси томонга айланишини  анилаш зарур
4-масала. Учта тишли ғилдирак берилган. Биринчи «К» ғилдирак соат стрелкаси томонга айланади. Қуйидаги икки саволга жавоб бериш зарур:
1. «М» юк нима бўлади (кўтариладими ёки пастга тушадими)? 
2. «Н» ғилдирак қайси тамонга айланади?
5- масала. Бу масалада синалувчилар иккита саъолга жавоб беришлари зарур: системадаги иккита ползун «С» стержен ёрдамида бирлаштирилган ва «П» ползун пастга тушаётган бўлса, «М» юк қай ҳолатда-ю, «К» юк қай ҳолатда бўлади?
6- масала. Агар «А» дастани пастга тортсак, стрелка циферблат бўйича қайси томонга юришини—чапгами ёки ўнг томонгами, шуни синалувчи    кўрсатиб    бериши керак.
7-масала. Бу масала икки хил узатиш—қайшли ва тишли узатишлар ҳақидаги масала бўлиб, мақсад агар «О» даста пастга тортилса, «А» юк қайси томонга силжийди? деган саволга жавоб олишдир.
8-масала. Схемада ҳаракат тишли ғилдираклар орқали тросли ғалтакка узатилиши кўрсатилган. Агар бутун система биринчи тишли ғилдирак орқали соат стрелкаси бўйича ҳаракатга келтирилган бўлса, «М» юк қай ҳолатда бўлади (кўтариладими ёки пастга тушадими?) ва «Н» ғалтак қайси томонга (соат стрелкаси томонгами ёки соат стрелкасига қарши томонга) айланадими? Синалувчилардан шуни аниқлаб бериш талаб қилинади.
В. III серия—бирор жисмнинг (геометрик шакл) нинг фазовий тасвирини чизмада берилган иккита проекциясига қараб тузиш учун мўлжалланган суратли масалалар.
Мазкур серия  ҳам 8 та   масаладан   иборат   бўлиб,  уларнинг мақсади — фазовий тасаввур этишнинг хусусиятларини аниқлашдан иборатдир (шартли тасвирларни кўриш орқали идрок қилиш, идрок қилинган нарсани мияда қайта ишлаш орқали фазовий шаклига тегишли гипотезалар тузиш, гипотезани актив равишда текшириш, уни аниқлаштириш ва масаланинг ечимига айлантириш).
Бундан ташқари, бу масалалар кўз билан чамалаш ва фазовий шаклларни комбинациялашнинг хусусиятларини аниқлаш (фазовий образлардан фойдаланиш ва уларни комбинациялаш)га ёрдам беради.
Проекцион чизмаларни ўқиш тасвирланган нарсанинг образини эсга тушириш ва хотирада сақлаб қолишни талаб қилади. Кинематик ва электротехник схемаларни ўқиш эса динамик фазовий тасаввурнинг мавжуд бўлишшш талаб қилади. Бундай тасаввур қилиш статик тасвирларда ҳаракатни кўришга, тасвирланган нарсаларда турли шарт-шароитлар таъсирида содир бўладиган ўзгаришларни кўришга имконият беради.
Кўпчилик техникавий деталларнинг (ёки қисмларнинг) шакли оддий геометрик шаклларга ўххшаган бўлишига ёки уларга яқин бўлишига асослаинб, бу типдаги масалаларни ечиш учун энг содда геометрик шакллар куб, тўғри бурчакли паралеллепипед (турли қавариқ ва кесиклар билан)—олинди.
Бу сериядаги масалаларнинг характерли томони улар ечимининг кўп вариантли бўлишидир (синалувчиларга ечими кўп вариантли бўлиши мумкин, деб айтиб туйилади, аммо ечим вариантларининг сонидан улар хабардор қилинмайдилар). Бу ечимнинг бир-неча вариантни топиш мақсадида ижодий изланишга сабаб бўлади. Инструкция ва экспериментнинг   олиб борилиши  учинчи серияда   ҳам   худди I ва II сериялардагидек   қолаверади, Қуйида мазкур сериядаги барча (8 та) масаланинг тавсифи   келтирилган. Синалувчиларга   масалаларни  ечишга киришишдан олдин, Қуйидагича инструкция берилади:"
«Диққат! қаршингиздаги шаклнинг икки хил проекциялари чизмаси турибди. У ҳам олдидан, ҳам юқоридан кўринишда турибди. Ана шу икки хил проекцияга қараб бу шаклнинг ҳажмдор тасвирини тасаввур қилишингиз ва чизиб беришингиз зарур».
1- масала. Сиз ҳажмдор тасвирни кўз олдннгизга келтиришингиз ва чизиб беришингиз керак. Бу, шакл проекцияларининг олдидан кўриниши—квадрат, юқоридан кўриниши ҳам квадрат. Бу ҳажмдор шаклнинг тасвирини чизинг. Ечимнинг бир неча вариантини келтиришингиз мумкин  (ечимнинг 13 та варианти бор);
2-масала. Шаклнинг проекциялари олдидан ҳам, тўғри туртбурчак юқоридан ҳам тўғри тўртбурчаклик, лекин иккинчи томони кичикроқ бўлиб кўзга ташланади. Бу ҳажмдор шаклнинг тасвирини чизинг. Агар масалани еча олсангиз уни турли вариантларда ечинг (масала ечимининг 16 та варианти бор).
3- масала. Кўришингизда битта шаклнинг иккита проекциями турибди. Унинг олдидан кўриниши—квадратдан иборат бўлиб, вертикал томонларининг ўртаси бўйлаб тўғри чизиқ билан кесилган. Юқоридан олинган проекциянинг кўриниши ҳам ҳудди шундай. Бу ҳажмдор шаклни тасаввур қилиб кўринг. Ечимнинг бир неча вариантини беришингиз мумкин (масала ечимининг 5 та варианти бор).
4-масала. Шаклнинг олдидан кўриниш проекцияси— икки параллел вертикал тўғри чизиқлар билан уч тенг қисмга ажратилган квадратдир. Юқоридан кўриниш проекцияси ҳам худди олдидан кўриниш проекциясининг ўзгинаси. Бу ҳажмдор шаклнинг тасвирини тасаввур қилиш ва чизиш зарур. Ечимнинг бир неча вариантини беришингиз мумкин (масала ечимнинг 6 та варианти бор).
5-	масала. Шаклнинг олдидан    кўриниш    проекцияси квадрат шаклида бўлиб, унинг чапдан юқори  бурчаги қисми ичига томонлари катта  квадрат ..томонларининг ярмига тенг бўлган кичкина квадрат чизилган. Юқоридан олинган проекция ҳам квадрат шаклида бўлиб, унинг чапдан пастки бурчаги қисми ичига томонлари катта квадрат томонларининг ярмига тенг бўлган кичкина квадрат чизилган. Бу ҳажмдор шакл тасвирини кўз олдингизга келтиришингиз ва чизиб беришингиз зарур. Масалани турли вариантларда ечиш ҳақида ўйлаб кўришингиз мумкин (масала ечимининг 4 та варианти бор).
6-	масала. Шаклнинг олдидан    кўриниш   проекцияси квадрат шаклида бўлиб, унинг ичига иккита ўлчовлари тенг бўлган тўғри тўртбурчаклар чизилган. Юқоридан олинган проекцияси ҳ,ам худди олдидан олинган проек-диянинг ўзгинасидир. Бу ҳажмдор шаклнинг тасвирини кўз олдингизга келтиринг ва чизиб беринг. Ечимнинг турли вариантлари ҳақида ҳам ўйлаб кўришингиз мумкин (масала ечимининг икки варианти бор.).
7- масала, Шаклнинг  олдидан   олинган   проекцияси квадрат шаклида бўлиб, унинг ичига босма «Т» ҳарфига ўхшаш шакл чизмада    кўрсатилгандек, ағдарилган ҳолда чизилган; шаклнинг   юқоридан    кўриниш   проекцияси ҳам квадрат шаклида бўлиб,  унинг  босма   «Т»; ҳарфига ўхшаш шакл чизмада кўрсатилганидек, ағдарилгаи ҳолда чизилган. Бу хажмдор шаклнинг тасвирини кўз олдилгизга келтиринг ва чизиб беринг. Ечимнинг мумкин бўлган бошқа вариантлари ҳақида ўйлаб кўринг (масала ечимининг  3 варианти бор).
8- масала, Синалувзчиларга    бирор ҳажмдор    шаклнинг тасвирини қуйида берилган икки проекцияга қараб тасаввур этиш ва суратини чизиб беринг тавсия қилинади: олдидан кўриниши ва юқоридан кўриниши   бир хил бўлиб, у квадратдан иборат, унинг марказида томонлари катта квадрат томонларининг учдан бирига тенг бўлган кичик квадрат чизилган. Бу   масалани ҳам турли вариантларда ечишингиз мумкин. Маэкур   масала ушбу сериядаги қийин масалалардан биридир. (Масала ечимининг 6 варианти бор.)
Г. IV серия. Турли конфигурациядаги уч тешик учун битта пробка ясашга   (лойиҳалашга) зид масалалар. Масалаларнинг мақсади   фазовий тасаввур, элементар конструкциялаш ва кўз билан чамалашнинг ўзига хос томонларини аниқлашдир.
Бу серияга ҳар хил қийинликдаги 4 масала киритилган. Агар синалувчилар тахтачадаги тешикнинг контурларини бирор шакл проекциясининг контури, деб идрок этсаларгина масалаларни еча оладилар. Масалани ечиш учун унинг тузилиш принципини   очиб    бериш   зарур. Уларнинг ечимига киришишдан олдин синалувчиларга қуйидагича инструкция берилади: «Диққат! Қаршингизда турлича конфигурацияли учта тешик кесилган тахтачанинг тасвири турибди (тешиклар битта горизонтал текисликка жойлашган). Бу уч тешик учун сиз шундай шаклда битта пробка ясашингиз зарурки, у билан учта тешикдан исталганини фақат зич    беркитиб қолмай, ҳар учала тешик орқали пробка тахтачанинг нариги то-монига бемалол ўтиб кета олсин.  Ҳаммаси тушунарлими? Тушунмаган жойларингизни сўраб олинг. У ҳолда ишга киришинг. Ҳамма нарсани аниқ ва тез бажаришга харакат қилинг».
Синалувчи биринчи масалани ечиб бўлгач, экспериментатор у билан сухбатни давом эттиради ва бир неча саволлар беради. Бу саволлар мазмуни биринчи серияда берилган саволларнинг мазмунига ухшаш бўлади. Шундан сўнг синалувчи иккинчи ва ундан кейинги масалаларни ечишга ўтади. Бу серияга киритилган масалаларнинг мазмуни қуйидагича:
1- масала. Тахтачада турли конфигурациядаги учта тешик тешилган: квадрат, крест, доира. Квадратнинг томони, крестнинг кенглиги ва узунлиги ҳамда доиранинг диаметри билан бир хил катталикда. Бу тешиклар учун битта шундай пробка ясангки, у тешиклардан исталганини зич ёпадиган ва тахтачанинг нариги томонига бемалол ўтиб кетадиган бўлсин.
2-масала. Тахтачада учта тешик тешилган: квадрат, босма «П» ҳарфи шаклида, лекин у ағдарилган ва тенг томонли учбурчак шакли кўринишида (уларнинг ўлчовлари бир хил). Бу тешиклар учун ягона шундай пробка конструкциялаш керакки, уларнинг ҳар бири бу пробка билан зич ёпилсин ва у тешиклар орқали бемалол ўтиб кета оладиган бўлсин.
3-масала. Тахтачада учта тешик тешилган: квадрат, тунтарилган босма «Т» ҳарфига ва доирага ўхшаш шаклда (ўлчовлари бир хил). Бу тешикларга ҳам олдинги масалалар шартига мувофиқ равишда ягона пробка лойихалаш зарур.
4-масала. Тахтачада учта тешик тешилган: квадрат, тенг томонли учбурчак ва доира. Квадрат, тенг томонли учбурчакнинг томонлари ва доиранинг диаметри бир хил ўлчовда, Олдинги масалалардаги сингари шартлар асосида ягона пробка конструкциялаш лозим.
Д. V серия—Қўл эпчиллигиии аниқлаш. Бу тажрибада иккала қулнинг бир вақтда бир хил ҳаракат қилиши (ушлаш ҳаракатлари) жараёнида бармоқларнинг майда ҳаракатлардаги эпчиллиги аниқланади. Ҳаракатларни планлаштириш ва диққатни тўплаш хусусиятлари аниқланади. Қўл эпчиллигини аниқловчи асбоб сифатида ишлатилган мослама тешикчалари бўлган тахтадан иборат бўлиб, ўша тешикчаларга махсус чўпчалар кир-гизилади. Тахтанинг узунлиги 220 мм, эни 42 мм бўлган металл ластинадан    ясалган. Пластина  бурчакларига ўрнатилган ва баландлиги 15 мм   бўлган тўртта   оёқча устига ётқизилган. Пластинада диаметри 3 мм' бўлган йирик тешиклар пармалаб тешилган. Чап томонда пластинанинг бор бўйича иккита узлуксиз қaтop кўринишида 43 жуфт тешик ўйилган;  ўнг томонда   эса 40 та жуфт тешик  бўлиб;   улар   20 жуфтдан   икки группага ажратилган вa бу   группалар   орасидаги   тешиксиз   оралиқ эса   чап қаторнинг  ўртасидаги   учта   жуфт   тешикка тўғри келади   (иш натижасини ҳисоблашга қулай бўли-ши учун), пластина тахтага қўшимча равишда алоҳида кутичада диаметри   2,5 мм ва узунлиги   40 мм бўлган 120—130 дона мэхсус йўнилган   чўпчалар қуйилган бўади. Пластина тахта столга  шундай  ётқизиладики, унинг узунлиги столнинг синалувчи ўтирган четига перпендикуляр бўлади. Пластина    тахтанинг    пастки чети стол четидан тахминан 150—200 мм масофада   бўлиши керак. Чупчалар солинган қутича тахтанинг чап томонида, унинг юқори ярмига 100 мм га яқин масофада қўйилади. Тажрибанинг инструкцияси   қуйидагича:   «Чупчаларни бирданига иккала қўлингиз билан олинг, ҳар бир қўлингиз билан битта чўпчани, мана бундай (чўпни қандай олиш кўрсатилади), мана бу узун қаторнинг жуфт тешикларига   (юқоридан бошлаб ва тешикларнинг ҳеч бир  жуфтини   ўтказиб  юбормасдан   кўрсатилади) чўпчаларни бир вақтда киргизинг. Бир қўл билан  иккита ёки ундан кўп   чўпчалар   олишга   рухсат   берилмайди. Агар узун қаторни тугатсангиз ҳар томондаги  иккинчи қаторнинг юқорисидан бошлаб ишни давом    эттираберинг. Мумкин қадар тезроқ    ишлаш керак. Тушунарли-ми? қани, ишни бошлаб кўринг-чи».
Экспериментатор ўзи қўйган 2—3 жуфт чўпни тортиб олади ва синалувчининг қандай ишлаётганини кузатиб туради. Агар синалувчи 3—4 жуфт чўпчани тўғри киргизса, унга: «Бўлади; етарли! Чўпчаларни суғириб олинг ва уларни қайтиб қутичага солиб қўйинг. Энди ишни бошланг. Ёдингизда бўлсин, ишни жуда тез бажариш лозим. Тайёрланинг. Бошланг», дейилади.
Тажриба бошлангани захоти секундомер билан қайд қилиб қўйилади. 2 минутдан сўнг «Етарли», деган команда берилади. Натижалар протоколга ёзиб қўйилади, бунда охирги натижага—тешикларга қўйилган жуфт чўпчалар сонигина эмас, балки ишни бажариш жараёни давомидаги айрим ўзига хос томонлари ҳам (қолдириб кетишлар, қийналиб  қолиш   ва ҳоказолар)   ёзиб қўйилади.
Ўтказилган экспериментлар натижаси ўлароқ ишга энг киришадиган мускуллар қўл панжасининг майда мускуллари эканлиги аниқланган. Билакдаги ва елка камаридаги мускуллар ҳам ишдан четда турмайди, қатна-шади албатта. Аммо улар ҳал қилувчи фактор саналмайди. Бу экспериментда сўз, қўл панжаси ва бармоқлар майда ҳаракатларининг эпчиллиги ҳақида бораётганлигини эсдан чиқармаслик лозим.
Е. VI серия. Бу серияда ҳам қўл эпчиллиги аниқланади. Тажрибада бармоқлар майда ҳаракатининг эпчиллиги аниқланади (гоҳ бир, гоҳ иккинчи қўл билан нисбатан оҳистароқ). Бундан ташқари, диққатнинг, кўз билан чамалаш ва ҳаракатларни планлаштиришнинг хусусиятлари текширилади.
Асбоб сифатида «куракча» ишлатилади. Бу—қалинлиги 3 мм бўлган куракча шаклидаги дюралюминий пластинка бўлиб, унинг тўғри тўртбурчакли қисмининг кенглиги 130 мм. Тўғри тўртбурчакли қисмида тешикларнинг 11 та горизонтал қатори жойлашган бўлиб, ҳар бир қаторда 10 тадан тешик бор (тешикларнинг марказлари орасидаги масофа горизонталига ҳам, вертикалига ҳам 11 мм га тенг.) Тешикларнинг. диаметри 1 мм, уларнинг юқори қаторига узунлиги 350 мм бўлган 10 та ип (диаметри 0,9 мм бўлган капрон ип) боғлаб қўйилган.
Иш вақтида синалувчи, стулда ўтириб, куракчанинг олди қиррасини стол четига, дастасининг учини эса кўкрагига тирайди; куракча бутун узунлиги бўйича чапга стол текислигига нисбатан тахминан 60° га орган бўлади. Иплар ўнг томонда қолади. Ана шундай қўйилганлиги туфайли куракча ўз-ўзича ушланиб туради (иккала қўл бўш бўлади), синалувчига куракчанинг ўнг томони кўриниб туради.
Тажриба бошланиши олдидан қуйидагича инструкция берилади: «Куракчани шундай қўйиб ўтирингки, у ўзининг олди қирраси билан стол четига, дастаси билан эса кўкрагингизга тиралсин, иккала қўлингиз бўш бўлиши керак (кўрсатинг). Иплар ўнг томонда. Куракчани стол четига перпендикуляр ҳолда ушланг, акс ҳолда у сирпаниб ва ерга тушнб кетади. Куракчани бир оз оғдиринг, токи сизга ипли томони яхши кўринсин. Биринчи ипнинг учини ушлаб олинг, уни биринчи қатордаги биринчи тешик орқали ўтказинг ва чап қўлингиз билан бу ипни тортиб тешик орқали ўтказинг (қандай бажарилишини кўрсатинг). Сўнг иккинчи ипнинг учини тутинг, уни биринчи қатордаги иккинчи тешик орқали ўтказинг ва уни ҳам биринчи ип каби чап қўлингиз билан тортиб олинг.
Унта ипнинг ҳаммасини биринчи қатордаги тешиклар орқали иккинчи томонга ўтказинг. Сўнг куракчани шундай айлантирингки, иплар яна ўнг томонда бўлсин. Уларни навбат билан иккинчи қатордаги тешиклар орқали ўтказинг ва мен «Етарли» демагунимча ипларни тешиклар орқали шу тарзда ўтказаверинг. Тушунарли-ми? Мумкин қадар тез ишлаш керак. Тайёрланинг. Бошланг.
Тажриба бошлаиган вақт секундомер воситасида қайд қилинади, 5 минут ўтгач, «Етарли» командаси берилади. Куракча билан ўтказиладиган тажрибада ҳаракатни планлаштириш моментлари муваффақият учун муҳим аҳамиятга эгадир. Куракчанинг асосий функцияси бармоқлар майда ҳаракатларининг эпчиллигини текширишдир. Шу билан бир вақтда ип учининг вазиятини кузатиш ва унинг тешикдан чиқиш пайтини пайқамок лозимки, бунинг учун анча диққат талаб қилинади (кўриш диққати), қисман эса кўз билан чамалаш ҳам талаб қилинади.
Натижалар протоколга қайд қилинади, унга фақат ип ўтказилган тешиклар сони эмас балки ишни бажариш жараёнидаги баъзи ўзига хос томонлари ҳам (ташлаб кетишлар, қаторларни чалғитиб юборишлар, куракчанинг тушиб кетишлари ва ҳоказолар)  ёзилади.
Ж. VII серия—механизмларни такомиллаштиришга оид суратли масалалар. Бу серияда техникавий мосламаларни анализ қилишга ва шу асосда уларни такомиллаштиришга тегишли хусусиятлари аниқланади (бу тех-никавий фикрлашнинг хусусиятларидан бири бўлиб, «бирор объектни ўзгартириш учун нима қилиш керак», деган саволга жавоб излашдир. Бундан ташқари, синалувчилардаги техникавий тасаввурнинг хусусиятлари қўшимча равишда аниқланади. Бу серияда иккита масала тавсия қилинади:
1- масала. Храповикнинг бир марта айланиб чиқиши давомида беш марта санаш (чертиб ўтиш) мумкин. Храповикнинг тишлари сони ўзгармаган ҳолда унинг бир айланиши давомида 10 та сакаш мумкин бўлиши учун нима қилиш керак? Ўз таклифингизни олдин оғзаки айтинг ва кейин бир варақ қоғозга чизиб кўрсатинг. Масала ечимининг варианти битта.
2- масала. «Б» ползун йўналтирувчилар бўйича силжиб, илгариланма—қайтма ҳаракат қилади. «А» ползун «Б» ползуннинг ҳаракатини такрорласин деб, уларни ўзаро «В» стержень ёрдамида шарнирли қилиб туташтирилган. Яна қандай бошқа туташтириш усуллари билан бу масалани ечиш мумкин? (Ползунлар узунлиги ва йўналтирувчилар тузилишининг аҳамияти йўк,).
Бу масалани турли йўллар билан ечиш мумкин. Синалувчиларга масала шартларига мувофиқ бўлган ечимларнинг исталганча вариантларини кўриб чиқиш тавсия қилинади (мумкин бўлган ечимлар тўртта). Оғзаки жавобдан сўнг,    синалувчилар ўз ечимларининг схемаларини топширадилар.
3. VIII серия—бирор механизм ёки асбобни қисмларга ажратиш ва йиғишга оид масалалар. Бу серияда, масалан, марказдан қочирма регуляторни қисмларга ажратиш ва йириш тавсия қилинади. Синалувчиларнинг аналитик-синтетик фаолиятига хос бўлган хусусиятларни аниқлаш—бу масаланинг асосий мақсадидир, яъни техникавий механизмларни анализ қилиш (тузилишининг мантиқи, ҳар бир қисми ва бутун механизмининг ишлашини фаҳмлаш қобилияти, қисмлардаи бутунни тузиш қобилияти (конструктив—техникавий фикрлаш) аниқланади.
Бундан ташқари, бу масала қисқа муддатли хотиранинг (ҳар бир дет.алнинг жойи ва функциясини йиғиш учун эслаб қолиш) баъзи хусусиятларини, ишни планлаштира билишни, уни пишиқ-пухта қилишни, ўз-ўзини контрол қилиш ва искала қўл ҳаракатини координация қилишни аниқлашга имкон беради. Марказдан қочирма регулятор 20 та деталдан иборат. Йиғилган ҳолдаги асбобнинг эргаштирувчи ғилдираги дастасидан ушлаб айлантирилганда, ҳаракат қайиш ёрдамида парракли қалпоқда узатилади ва уни айлантиради.
Экспериментатор ўқувчини стол яқинига таклиф қилади, асбоб столнннг четига струбцина (исканжа) ёрдамида маҳкамланган бўлиб унга тишли    юзача ўрнатилган. Экспериментатор эргаштирувчи ғилдирак дастасини айлантириб, асбобнинг қандай ищлашини намойиш қилади. Сўнг ўқувчига асбоб билан танишишни, уни ўз қўли билан ҳаракатга келтиришни тавсия қилади. Асбоб билан унинг қисмлари ва ишлаши билан танишиш вақти чегараланмайди ҳамда ўқувчи асбоб тузилиши ва унинг қисмлари муносабатини бутунлай тушуниб олдим, деб айтмагунча давом этаверади. Шундан сўнг ўқувчидан сўралади: «Энди бу асбобни қисмларга ажратиб, кейин уни ҳозиргидек ишлайдиган қилиб ёддан қайта йиға оласанми?», Ўқувчи ижобий жавоб бергач, қисмларга ажратишни бошлаш тавсия қилинади. Қисмларга ажратишнинг бориши ва бу ишнинг бошланишидан тугаллангунча ўтган вақт протоколга қайд қилинади. Шунинг билан бирга, фикрлаш фаолиятининг хусусиятлари, қийинчиликлар ҳам ҳисобга олинади. Беихтиёр айтилган гаплар {товуш чиқариб ўйлаш) ва ҳоказолар ҳам ёзиб борилади.
Қисмларга ажратиш тугаллангач, ўқувчидан: «Энди бу асбобни йиға оласанми?», деб сўралади ва йиғишни бошлаш таклиф қилинади. Йиғишнинг бошланишидан тугаллангунига қадар (бунга асбобни нормал ишлаш учун созлаш ҳам киради) ўтган вақт ҳам, йиғиш жараёнининг бориши ҳам протоколга қайд қилинади. Шу билан бирга ҳамма беихтиёр ҳаракатлар, детални излаш учун тўхташлар, йўл қўйилган хатоларни тузатиш ва ҳоказолар ҳам ёзиб борилади. Қийинчиликлар чўзилиб кетганда йиғишни давом эттиришга ёрдам берувчи арзимас , йўл-йўриқлар берилади.
Бу масалани ечишдапи муваффақиятнинг асосий кўрсаткичи—асбобни йиғиши учун кетган вақт ва уни йиғиш сифатидир. Йиғиш тугаллангач, синовдан ўқувчиларга қуйидаги саволлар берилади: а) бу асбобни қаерларда ишлатиш фойдали? б) асбобни айлантирувчи қўл кучини бошқа куч билан алмаштлриш учун нима қилиш керак? в) асбобдан олиб ташланганда унинг ишлашига зарари тегмайдиган ортиқча деталлари борми?
Бу саволларнинг жавоблари протоколга қайд қилинади ва техникавий савияни, қизиқишларни, техникавий қобилиятнинг ривожланиш даражасини характерловчи қўшимча материал бўлиб хизмат қилади.
И. IX серия— электротехникавий ва радиотехникавий мазмундаги суратли масалаларни    ечиш.    Буларда синалувчилардан    элсктрорадио-схемаларни     тушуниш, улардаги хатоларни топиш ва тузатиш талаб қилинади.
Бу масалаларнинг мақсади электрорадиотехника соҳасидаги кузатувчанликни, техникавий схемаларни тантал қила билишликнинг хусусиятларини аниқлашдир. Бу серияда 14 та масала бўлиб, улар тобора мураккаблашиб боради. Қуйида масалаларнинг мазмуни баён қилинади:
1- масала. Иккита схема берилган. Иккала схема ҳам тўғри тасвирланган, улардан бирида кетма-кет улаш, иккинчисида параллел улаш кўрсатилган. Бироқ масаланинг шартида схемада қаршиликларнинг ва «С» сиғимларнинг кетма-кет уланиши кўрсатилган. Қайси схемадаги уланишнинг туғрилиги (яъни кетма-кетлиги) ни аниқлаш талаб қилинади. Ҳар бир масала ечилгандан сўнг, бошқа сериялардаги (механикадаги) каби, синалувчиларга ўша саволлар берилади.
2-масала. Схемада элементларнинг занжирга уланиши кўрсатилган. Бунда улашнинг хатосини топиш талаб қилинади (элементлар бир-бирига қарама-қарши уланган).
3-масала. Схемада хатога йўл қўйилган. Ўзгармас ток занжирида «С» конденсатор «W» ваттметр учун нагрузка бўлолмайди. Синалувчи бу хатони топиши керак.
4-	масала. Қаршингиздаги    схемада ҳар  хил асбоблар бор. Унда хатоларга йўл қўйилган. Сиз схеманинг хатоларини топишингиз ва уни тузатишингиз керак  (бу схемада «А» амперметр билан «V» вольтметрнинг ўринларини алмаштириш керак).
5-	масала, Берилган схемадаги    хатони   топинг («С» конденсатор орқали ўзгармас ток ўтмайди).
6-	масала. Расмда элементларни батареяга бирлащтириш схемаси берилган. Унда йўл қўйилган- хатоларни кўрсатиш зарур  (икки элемент  Ei ва Е2 бир-бирига қaрама-қарши уланган).
7-масала. Схемада хатога йўл қўйилган («У» стрелканинг йўналиши нотўғри кўрсатилган, аслида у қарама-қарши томонга йўналган бўлиши керак). Бу хатони топиш керак.
8- масала. Берилган схемада асбобларнинг кўрсатишидаги хатоларни топиш керак (берилган схеманинг иккинчи қисмида ток кучи ўзгармаслиги керак, шунинг учун   «А1» нотўғри   кўрсатмоқда,   «А2» нинг   кўрсатиши ҳам A1 га тенг бўлиши, яъни схемада  кўрсатилгандан якки марта катта бўлиши керак).
9- масала. Синалувчи лампани улаш схемасидаги хатони топиши керак (бунда ток манбаи қутбларининг ўрнини алмаштириш зарур).
10-масала. Берилган схемадаги вольтметрнинг кўрсатишидаги хатони топиш керак. Схемада Иф =220, Ил = 127 в. Жавоби эса, Ил -3, Иф = 3 2220=380 вольт бўлиши керак, схемада кўрсатилганидек 127 в эмас.
11-масала. Расмда тўғрилагичнинг иккита схемаси кўрсатилган. Улардан қайси бири тўғрилигини кўрсатиш керак. Синалувчи бу тўғрилагичлардан ўтаётган токнинг йўналишига эътибор бериши зарур.
12- масала. Р—П—Р транзистордаги кучайтиргич схемасининг расмида хатога йўл қўйилган («Б1») коллектор батареяси қутбий нотўғри уланган). Шу хатони топиш ва уни тузатиш керак.
13-масала. Кучайтиргичиинг берилган схемасида хатоларга йўл қўйилган (хато шундан иборатки, «кириш» ва «чиқиш» жойлари алмашиб қолган, уларни ўз ўринларига қўйиш керак). Масала мавжуд маълумотларни синчиклаб тахмин қилишни ва шу асосда ҳатони топишни талаб қилади.
14- масала. Расмда П—Р—П транзистордаги кучайтиргичнинг схемаси берилган ва унда хатога йўл қўйилган (коллектор батареялари қутбйй нотўғри уланган), Хатони топиш керак.
Тўққиз сериядаги масалаларнинг барчаси тавсифидан кўринадики, синалувчилар бу масалаларни ечиш жараёнида кузатувчанлик, идрок қилиш, фазовий тасаввур, фикрлаш ва ўйлашнинг у ёки бу хусусиятларини намоён қилиб, ҳар хил саволларга жавоб берадилар.

4 - Мавзу: Шахс ижодиётининг хусусиятлари  
РЕЖА:

	1. Иқтидорли талабалар хусусиятлари 
	2. Шахс ижодиётининг оригиналлиги 
	3. Ижодий қобилият ва шахс хусусиятлари 
	4. Шахс ижодиётининг ривожланиши 
	5. Ижодий қобилиятининг ривожланиши 

ҚОБИЛИЯТ  ВА  ШАХСНИНГ  БОШҚА   ХУСУСИЯТЛАРИ ОРАСИДАГИ  БОҒЛАНИШЛАР
Қобилият шахснинг яккаланган хислати эмас, у киши ҳаётининг бутун бир психик тузилишида бошқа хусусиятлар билаи узвий боғлангандир. Шахснинг муайян ҳаёт ва тарбпя шароитида шаклланган маънавий қиёфасининг снфатига қараб, потенциал кучлардан қанчалик тўлиқ фойдаланилаётгани ва қобилият нақадар яхши ривожлапаётгани аниқланади.
Қобилиятнинг руёбга чиқишида ва ривожланишмда кишининг Муносабати ва даставвал, ўзининг истеъдодига мос фаолиятга муносабати, ўзининг бурчига муносабати ҳал   қилувчи аҳамиятга эга бўулади.
Ишга (Ижобий муносабатда бўлиш киши қобилиятининг тўла намоён бўлишига ёрдам беради. Аксинча, ишга салбий муносабатда бўлиш шахсий қобилиятнинг тормозланишига олиб келади ва индивид заифлик кўрсатади. Кишининг воқеликка ва ўз фаолиятига муносабати кўпгина ташқи  ва ички омиллар билан аниқланади. Масалан, ишга нисбатан муносабатига атрофдаги-ларнинг унга муносабати, бошлиқ билан ўзаро муносабатининг характери, меҳнатнинг ташкил қилиииши ва бошқалар таъсир қилади.
Муносабат шахснинг ахлоқий сифатларига бевосита боғлиқдир. Муносабатлар кишининг эътиқоди ва унинг социал  йўлини ҳамда идеалларини ифодалайди:
В. Г. Белинский киши талантининг кучи ва гўзаллигини унинг ақли ва эътиқоди билан боғлаганлиги бежиз эмас эди. Кишининг ғоявий йўналиши, эътақодининг кучи ва барқарорлиги ҳаётга муносабати ва ўзига нисбатан талабчанлиги асосида ётади. Бундай муносабат кишини пишиқ-пухта бир мақсадга интилувчан ва фаолиятда актив қиладики, пировардида бу қобилинтнннг намоён бўлишн учунгина эмас, балки, ривожланиши учун ҳам баринчи ўриндаги шартлардан бўлиб қолади.
Буюк ғайрат-шижоат фақат буюк мақсад учун туғилади, деган сўзлар одилона сўзлардир. Киши ўз олдига халққа хизмат қилишни, инсониятни  ёки лоақал ўзи аъзо бўлган коллективни моддий ёки маънавий жиҳатдан бойитгаши мумкин бўлган бирор ишни бажаришни мақсад қилиб қўяр экаи, бу мақсад-ниятни амалга ошириш учун куч ва ҳатто катта туч туғдириши табиий.
Ва, аксинча, ғоявий интилишлардан маҳрум бўлган, арзимас майда-чуйда ташвишлар билан овора бўлган ёки қуруқ уйин-кулги билан банд бўлган киши ижтимоий фаолият учун ўзида куч топа олмайди ва қобилиятни ривожлантнриш учун зарур бўлган ғайрат-шижоат  активлик кўрсата олмайди. Хатто, шундай одам бирор фаолиятда муваффақият    қозониб,    қобилиятини кўрсата олсада, бу истеъдоднинг ижтимоий аҳамиятини баҳолаш учун етарли эмасдир; Табиийки, бундай одам ўз кучини фаолиятнинг зарур объектига сарфламайди, қобилиятини ривожлантириш учун етарли активлик кўрсатмайди ёки улардан худбин мақсадларда  (ўзини кўрсатиш, мансабпарастлик ва ҳоказо) фойдаланади. Ишга муҳаббат,   унга эҳтирос билан берилиш ният ва талантнинг рўёбга чиқиши ҳамда ривожланиши учун  муқаррар  шарт-шароитдир. М.Горький, талант— бу ишқ-муҳаббатнинг ўзгинаси бўлса ажаб эмас, деб ёзган эди. Танлаб олинган фаолиятга ижобий эмоционал муносабатда бўлиш қобилиятни    активлаштириш    учун муқappap  шарт-шароитдир.    Станиславскийнинг:    «Менинг ҳаётим санъатдадир», Горькийнинг «Хаётнинг маъносини мен ижодда кўраман,    у бепоёндир»   деган сўзлари шундан далолат беради; Блок   ўзини «ямб қамчиси остида дунё бўйлаб қувлангандек» ҳис этар эди.   Муваффақиятли фаолиятнинг энг муҳим шартларидан бири тасвирлаётган нарсангга нисбатан муҳаббатингдир, деб ёзган эди машҳур рассом Ю.Непринцев.   Мвашҳур пейзажчи, табиат куйчиси   В.В.Мешков  ҳам ана шу фикр ёзган эди. Рассомга фидокорлик, ижод ўтида ёниш зарур. Агар бу ўт кучли бўлса, рассом эҳтиросли  ва ҳаяжонлантирувчи расм  ишлашни охирига    етказа олади, чунки асар нафақат ақл ва ўткир кузатувчанлик билан, балки у юрак қўри билан, ишга ҳалол муносабатда бўлиш билан бунёд этилади.
И. Репин рассомликка шунчалик эҳтирос билан берилиб кетган эдики, ҳатто меҳмонлар ҳузурида дам олаётганида ҳам қалами қўлидан тушмас эди. Ўнг қўли чарчаб қалам тутишга мажоли келмай қолганда у расмни чап қўли билан чизишга ўтар эди. Ажойиб пейзажчи В. В. Крайнов оғир касалликка дучор бўлган эди: оёқлари қарилиб ҳаракатга келмас, қўллари учун эса мўйқалам ҳам оғирлик қиларди, аммо у натурадан расм чизар, мўйқаламни бармоқлари орасида зўрға қисиб турар, ҳатто тушиб кетмасин деб уни қўлларига бойлаб ҳам кўяр эди. В. В. Крайнов табиатга бўлган муҳаббатини асарларига кучира олган, бу эса унга ишлаш учун мадад берган. Берилиб кетиш, ишга эхтиросли муносабатда бўлиш, фаолиятнинг социал моҳиятини тушуниш билан, унинг натижалариши билиш билан боғлиқдир. Шунинг билан бирга; табиат ва ижтимоий ҳаёт ҳодисалари, инсон ижодий акс эттириш фаолиятининг объектлари сифатида, шахсга қанчалик кучли таъсир қилиши билан ҳам боғлиқдир. Таъсирнинг на эмоционал таъсирчанликнинг кучи эса бир томоидан, объектнинг характери билан, иккинчи томондан, шахсдаги ҳиссиётга берилувчанликнинг ўткирлиги билан боғлиқдир.
Маълумки, бир кишига турли объектлар турлича таъсир қилади, лекин шуни ҳам эсда тутиш керакки, бир объект Турли одамларда кучи ва характери жиҳатидан турлича таассурот ҳосил қилиши мумкин. Ой чиқишини (Кўрганда кўпчилик одамларнинг кўзига ёш келиши эҳтимолдан узоқ, ваҳоланки, ҳақиқий рассом Кулнджи ниҳоятда қаттиқ завқланар ва йиғлаб юборар эди. Мана шу конкрет ҳолда қобилиятнинг компонентларидан бири рассом кўра билиши  ва ички кечинмаларининг ўткирлиги ва ўзига хослигидан иборат бўлиб, у эмоционал таъсирчанликнинг, объектга ва бу объектни бадиий ифодалашга қаратилган фаолиятга берилиб кетишнинг чуқурлиги ва кучи билан боғлиқдир.
Эмоциялар, ҳис-туйғулар шахс активлишининг, жумладан, ижодиётнинг энергия манбаидир. И. П. Павлов, эмоциялар бош мия қобиғига қувват бериб туради, унинг фаолиятини тетиклантиради, деб кўрсатган эди. Эмоцияларни, ўзи реакдияга кирши май синтезга ёрдам берадиган катализаторларга ўхшатса бўлади. Академик О. Бароян, «Олимнинг проблемага нисбатан худди шу шахсий эмоционал муносабати унга айнан бошқалар пайқамаган нарсаларни кўриш имконини беради», деб ёзади; Ижобий эмоциялар қобилиятни активлаштирибгина қолмай, унинг рўёбга читқиши учун оптимал шароит яратади. Масалан, илҳомланишдан иборат бўлган. эмоционал ҳолат ҳамма вақт шахс қобилияти потенциал кучларининг актуал кучларга айланишига ёрдам беради.
Илҳом келганда кишилар фавқулодда катта иш қиладилар. Ҳар қандай ижодий фаолият ҳамма кучларнинг зҳр беришини талаб қилади. Унда-мунда бир қуйилиб келадиган завқ-шавқ ёки илҳом системали равишда зўр бериб ишлашни таъминлай олмайди, ишда системаликни ва тартибни таъминлаш учун қийинчиликларни енга оладиган-кучли ирода керак бўлади. Бу тамомила равшандир. Ҳар қандай ижодий фаолият олдин жуда катта хомаки ишларни бажаришни ўз ичига олади: материал тўплаш ва асар текстини тўғрилашни (ёзувчи), унлаб, юзлаб, минглаб тажрибалар ўтказиш ва олинган маъ-лумотларни қайта ишлаб чиқишни (олим). Бу ишлар бир илҳом келган қисқагина даврда бажарилиши мумкин эмас, улар зўр иродавий кучни талаб қилади. Қобилиятли киши билим ва малакаларни, касбни осон ва тезда эгаллаб олиш билан бирга, у қизиқиши туфайли катта ишчанлик кўрсатади, бу эса унинг уқиш ва меҳнатининг янада самаралироқ бўлиши учун қўшимча имкониятлар туғдиради. Қизиққан киши ҳамма кучи ва вақтини ўзи севган ишга бағишлайди. Акс ҳолдаги фаолият ғайри табиий ва мантиқсиз бўлур эди. Кўпгина истеъдодли кишилар ўз муваффақиятларини баҳолаганда меҳнатсеварлик ва ишчанликни биринчи ўринга қўйганлар. Эдисон ўз му-ваффақиятларида истеъдоднинг ва меҳнатнинг ролини баҳолар экан, бунда фақат 1 процентгина гений бўлса, 99 процент тер тўкиш бўлган деган эди. Тамомила- равшанки, ҳамма буюк кишилар бағоят меҳнатсеварликка ва катта ишчанликка эга бўлганлари ҳолда, ҳатто нерв системалари табиий кучсиз бўлсада, субъектив равишда ўз ютуқларини қобилиятдан эмас, балки меҳнатдан деб баҳолаганлар. Меҳнатсеварлик ва ишчанлнк ҳамма вақт субъектив кечинмалар бўлади ва осонликча объектив баҳоланади (ишга сарфланган вақт миқдори ва меҳнат маҳсулоти бўйича), қобилият эса бевосита субъектив кечинмалар бўлмайди ва уни объектив баҳолаш меҳнат шароитига боғлаб фаолият маҳсулоти бўйича амалга оширилади. Меҳнатсеварлик ишчанликнинг асосидир дейиш мумкин, бундан келиб чиқиб ишчанлик ва зўр бериб ишлаш эса сермаҳсул фаолиятнинг асоси, яъни қобилиятнинг намоён бўлиши ва ривожланиши  учун заминдир.
Меҳнатсеварлик ва ишчанлик  қобилиятнинг рўёбга чиқиши ва ривожланиши учун фақат    шарт-шароитдир  ёки қобилиятдаги етишмайдиган буринларнинг фаолиятдаги ўрнини босадиган механизмлар ҳисобига тўлдириш шарт-шароити бўлади, холос. Меҳнатсеварлик шахснинг ҳосилавий хислатидир, у кучли ва барқарор майл ва қулай тарбиявий шароитда ташкил топади. Бундай тарбия меҳнатнинг ҳаётий моҳиятини англаши ва меҳнат процесси ҳамда унинг натижаларидан қувониш ҳиссини шакллантирибгина қолмай, балки меҳнат қилиш одатини ва малакасини ҳосил қилади.
Зўр ишчанлик меҳнат процессига ва унинг жуда яхши тушунилган натижасига берилиб кетишдан келиб чиқади бунга албатта, табиий хусусиятлар, масалан, типологик хусусиятлар (чунончи, шахснинг чидамлилиги) ҳам таъсир қилади. Маҳсулдорлик меҳнатни рационал ташкил қилишга, демак, шахснинг тартиблилигига боғлиқдир. Қобилиятнинг ривожланишида меҳнатсеварлик ва ишчанликнинг аҳамияти нима учун бунчалик юқори баҳоланиши керак? Биринчидан, шунинг учунки, меҳнат қобилиятни ривожлантиради ва амалга оширади, тажрибани ўстиради ва фаолият даражасини кўтаради; фаолият жараёнида билимлар, кўникма ва малакалар шаклланади. Иккинчидан, нерв системасининг табиий хусусиятлари, қобилиятнинг асосини ташкил қилувчи хусусиятлари фаолият жараёиида чиниқади, ривожланади ҳамда тўлдирувчи ва қўшимча механизмлар вужудга келади, бу эса механизмлар фаолиятининг компонентлари бўлади, қобилият шу фаолиятга қараб баҳоланади.
Шахснинг ва шахс характерининг қобилият тараққиёти учун айниқса муҳим фазилати ўзига нисбатан юқори талабчан бўлиш ва ўз-ўзини танқид қилишдир. Инсон ақли ва қўли билан яратилган асарларнинг қадрига етадиган чин истеъдодли киши ўз ютуқларидан ҳеч қачон -қаноатланмайди. У ҳар доим ўз олдига янгидан-янги ва янада мураккаброқ масалалар қўя боради. Маълумки, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Л. Н. Толстой, И. А. Гончаров, А. С. Грибоедов ва бошқалар ўз асарларининг биринчи таҳриридан ҳеч қачон қаноатланмас эдилар, улар текстни кўп марта тузатар, кейин қайта ишлар эдилар, баъзан тугалланган асарларидан қаноат ҳосил вилмай, уларни ёндириб юборар эдилар. Л. Н. Толстой ўзининг йирик асарларини олти-саккиз марта қайта ишлаган бўлса,   Боффон   «Эпохи   природы» (Табиат эпохалари) ни ўн бир марта, Паскаль эса «Провинциальные письма» (Провинциядан хатлар) ни ўн олти марта қайта ;ишлаган. Худди шундай, «ўзига нисбатан юксак талабчанлиги,—деб ёзган эди Н. Г. Чернишевскин,— унинг (Пушкиннинг А. К.) ишида учрайдиган жуда кўп сонли тузатиш ва ўзгартишларга сабаб бўлган».
Ўзига ниобатан талабчанлик одамни ўз ички имкониятларини ишга солишга, меҳнатнинг янги усул ва приёмларини излашга, ўзида самарали фаолият учун зарур бўлган сифатларни вужудга келтириш ва синаб кўришга мажбур этади. Шахснинг ҳар томонлама бўлмасада, турли томондан ривожланганлиги ва унинг барқарорлиги, қобилиятининг руёбга чиқиши ва ривожланиши учун жуда катта аҳамиятга эгадир.
Катта талантли кишилар ҳамма вақт ўз тараққиётининг кўп қирралилиги билан ва фаолиятининг турли томонламалиги билан ажралиб турадилар. Аристотель, Леонардо да Винчи, Гёте, Ломоносов, Менделеев, Пушкин каби шахсларнинг ижодий биографияси ва характеристикаси ўқувчиларга яхши таниш ва улар юқорида илгари сурилган фикрнинг ёрқин далилидир. Ҳатто киши асосий хаётий фаолият сифатида битта муайян фаолиятни танлаб олганда ҳам бу фаолиятда юксак муваффақиятларга эришишига ҳар томонлама ривож-ланганлиги сабаб бўлади. Кўпчилик йирик ёзувчилар, юқорида кўрсатилгандек, фақат профессионал ёзувчи сифатида машҳур бўлганлар, лекин улар янада аниқроқ, жонлироқ, ёрқин адабий образларни яратишга ёрдам берувчи восита сифатида раем солишга, рассомликка ва музикага мурожаат қилганлар (А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов ва бошқа кўпгина ёзувчилар).
Масалан, Репиннинг музикани тушуниши ва уни эҳтирос билан севиши, ёрқин бадиий картиналар яратишида мусиқий образлар унга ёрдам бергани бизга маълум. 
Кишининг ҳар томонлама ривожланган бўлиши ўз имкониятларини тўғрироқ баҳолаш ва шунга мувофиқ равишда асосий фаолиятини аниқлаб олишга имкон беради. Бундан ташқари,    у ҳамма   қобилиятларнинг ривожланишини таъминлайди, улар ҳаммаси биргаликда ҳатто битта муайян фаолиятда битта қобилиятнинг мазкур фаолиятда берган самарасига қараганда, ҳаддан ташқари юқори самара бсради. Агар қобилият—бу шахс хусусиятларининг «ансамбли» бўлса, истеъдоднинг олий даражалари—талантлилик ва гениаллик—одамнинг юксак даражада ривожланган қобилиятлари «ансамбли» бўлади.
Демак, маълум табиий имкониятлар мавжуд бўлганда ҳар томонлама ривожланганлик чинакам талант ва гениалликнинг ривожланиши учун асосий шарт-шароитдир. Ҳатто очиқ ойдин табиий имкониятлар мавжуд бўлмаганда ҳам, шахснинг ҳар томонлама ривожланган бўлиши киши қобилиятининг ўз и танлаган ягона фаолиятга нисбатан юқори даражада ривожланиши ва фаолиятда анча юксак кўрсаткичларга эришишини таъминлайди. 
Дилетантизм, у қанчалик ҳар томонлама бўлсада, фаолиятдагн тарқоқлик ва шахснинг паришонлиги—қобилиятнинг ривожланишига асосий тўсиқлар мана шулардир.
ҚОБИЛИЯТ ТУРЛАРИ   ВА  УЛАРНИНГ  СТРУКТУРАСИ
Инсон фаолияти турли-туман бўлганидек, қобилият ҳам турли тумандир. Психологияда қобилиятлар одатда умумий ва махсус қобилиятларга бўлинади.
Умумий қобилият деганда муваффақиятли равишда билим олишни таъминлайдиган шахснинг юксак интеллектуал тараққиёти тушунилади. Бироқ бундай тушунча тор ва нотўғридир, чунки интеллектуал тараққиёт фақат ихтиёрий фаолият учун умуман талаб қилинади, холос. Умумий қобилият фаолиятнннг ҳамма турларига таъсир қилиши жумладан, у амалий фаолиятга ҳам таъсир қилади деб ҳисобловчи психологлар ҳам топилади. Аммо бу фикрда қарама-қаршилик бор. Агар умумий қобилият универсал аҳамиятга эга бўлар экан, унда қандайдир махсус қобилиятлар ҳақида гапириб ўтиришнинг ҳожати йўқ.
Ниҳоят, шундай психологлар ҳам борки, улар фақат махсус қобилиятларни тан оладилар, умумий қобилият ҳақида гапирганда ҳам махсус кобилиятлар йиғиндиси таъсирини кўзда тутадилар.
Умумий ва махсус қобилиятлар муносабати ҳақидаги масалани фақат диалектик материализм методологияси позициясидан туриб ҳал қилиш. мумкин. Ҳар бир кишига кўп фаолиятлар билан шуғулланишга тўғри келади, шу сабабли унда турли-туман кучлар ривожланиб, улар биргаликда шахснинг умумий тараққиётини характерлайди. Бутун миянинг алоҳида қулай тузилганлиги, афтидан, бунга ёрдам беради. Шу билан бирга, кишининг турли-туман фаолиятлари орасида биттаси асосий ёки етакчи фаолият сифатида, шахснинг махсус тараққиётини белгиловчи фаолият бўлиб ажралиб туради. Бу фаолият туғма специфик зеҳн нишоналарига мос тушиши мумкин.
Ўз-Ўзидан равшанки, кишининг умумий тараққиёти унинг махсус ривожланишига таъсир қилади, бу эса ўз навбатида, умумий қобилият ҳолатига таъсир қилади.
Хамма махсус қобилиятларни, инсон фаолиятининг асосий турларипи, ўрни билан уч турга: фан, санъат, амалиётга ажратиш мумкнн. Шунга биноан қобилиятни илмий, бадиий ёки амалий деб классификацияга ажратиш мумкин. Бу турларнинг ҳар бири, ўз навбатида, майда турларга бўлинади.
Илмий қобилият абстракт, эвристик фикрлапшинг юксак ривожланган бўлишини, оғзаки-мантиқий хотирани, қатъият ва сабр-тоқатни талаб қилади. Бу қобилиятга қуйидаги майда қобилиятлар киради: физик-математик қобилият, химия, философия, тарих, биология фанларига нисбатан бўлган қобилиятлар.
Бадиий қобилият сенсор, образли фикрлашнинг алоҳида ривожланган бўлишини, ўткир эмоционал таъсирчанлик ва реактивлишш талаб қилади. Бу қобилиятга тасвирлаш, музикавий, артистлик ва адабий  қобилиятлар киради.
Амалий қобилият практиканинг юксак даражада ривожланганлигини, фаҳм-фаросатни, кучли ирода ва етук киришувчанликни ўз ичига олади. Амалий қобилиятга конструктив-технкавий қобилият, бошқарувчанлик қобилияти, шу жумладан, ташкилотчилик, педагогик қобилият ва бошқалар киради.

5-Маквзу: Ўйин фаолияти ва қобилият 

РЕЖА: 

	1. Ўқув фаолияти ва қобилият
	2. Ижодий қобилиятларни ўрганиш
	3.  Ижодий ҳаёл ва фантазиянинг илмий фаолиятига таъсири
	4. Ижодий фаолият ва шахс хусусиятларини ўрганиш

Қобилиятнинг ривожланиши ва шаклланиши
Қобилият муқаррар ва ўзгармас бир нарса эмас. У фаолият жараёнида, таълим ва тарбия натижасида шаклланади. 
Фаолиятда киши шахсининг табиий кучи чиниқади ва ривожланади, потенциал имкониятлари реал қобилиятга, ўқиш ва ижодий ишлаш қобилиятига айланади. 
Боланинг фаолияти стихияли характерда бўлиши ва у табиий равишда шаклланиши, мумкин, унда унинг қобилияти мустақил етишган ҳисобланади. Кўпинча боланинг фаолияти катталар томонидан илмий асосда ташкил қилинади, у ҳолда қобилият планли равишда ривожланиб, оз куч сарф қилинган ҳолда катта самара, яъни натижалар билан шаклланади. Худди шу сабабдан хатто порлоқ истеъдодли кишилар ҳам катта маҳорат эгаси бўлиш учун мактаб кўришни, ўқиб - ўрганишни зарур деб ҳисоблаганлар. Таълим ва тарбия жараёнида киши онгига масалаларга ёндашиш ва уларни ечишнинг муайян дастури сингдирилади. Дастурнинг ёлғиз ўзи фаолиятнинг репродуктив характерини белгилайди — ўқувчи, кейинчалик катта одам ҳам билимларни ўзлаштиради ва уларни, ўзидан ҳеч нарса, ҳеч қандай янгилик қўшмай, қайта такрорлайди. Бундай киши бирор иш қилаётганда нима қилишга ўргатилган бўлса шуни қилади ва у ҳеч қандай ташаббус ва ижодийлик кўрсатмайди. Агар бола ёшлигидан масалага мустақил, ижодий ёндашишга ўргатилган бўлса бошқа гап, у катта киши бўлиб бирор меҳнат тури билан шуғулланганда новаторлик кўрсатишга ҳаракат вилади. Бинобарин, қобилият ривожланишининг характери бошланвич зеҳн нишоналарига боғлиқ бўлибгина қолмай, балки киши қандай мактаб кўрганлигига ҳам боғлиқдир. 
Шунинг учун ҳам, улуғ устозлардан улуғ шогирдлар етишади, дейдилар. Қобилиятнинг ривожланиши ва шаклланиши, биринчидан, маълум бир фаолиятга мойиллик ёки интилиш борлигига ва фаолият натижаларининг сифатига қараб, тегишли табиий зеҳн нишоналарини аниқлаш йўли билан иккинчидан, мутахассис рахбарлигида системали фаолиятга жалб этиш орқали шахснинг табиий хусусиятларини чиниқтириш ва ривожлантириш йўли билан, учинчидан, умумлашган ақлий оперицияларни шакллантириш йўли билан бориши керакки, бу операциялар умумий ва махсус ахборотни енгил ва самарали ўзлаштиришни, танланган фаолият бўйича кўникма ва малакалар ҳосил қилишни таъминласин. Тўртинчидан, ўқувчининг махсус қобилиятини камол топтиришни жадаллаштиришни таъминловчи шахсни ҳар томонлама ривожлантириш йўли билан, бешинчидан, шахснинг активлик аломатларини тарбиялаш йўли билан бориши керакки, бу аломатлар даставвал меҳнатсеварлик, мустақиллик, ташаббускорлик, пухталик, қатъийлик, синчковлик ва танқидийликдан иборат, буларсиз индивиднинг потенциал имкониятлари ва қобилияти фаолиятда максимал равишда ривожлана олмайди. 
Олтинчи шарт — мактаб ўқувчиларига нисбатан индивидуал муносабатда бўлишни умумий талаблар билан тўғри қўшиб олиб боришдир. 
Гап шундаки, умуман одамлар, хусусан мактаб ўқувчилари бир -бирларидан ўз қобилиятлари билан фарқланадилар. 
Қобилият нотекис ривожланади, ривожланишнинг вақтинча тўхтаб қолиши кўпинча жадал ривожланиш билан алмашинади. Бy хол индивидуаллашни, махсус педагогик назокатини талаб қилади. Баъзи бировларга ошиқча талаблар қўйиб, қўшимча топшириқлар бериш лозим, бошқаларга эса ёрдам бериш керак, токи уларнинг кобилияти тезрок ривожланиб, билимлар билан янада тўлсин, керакли хусусиятлари, компенсацияловчи (тикловчи) механизмлари шакллансин. Шуни эсда тутиш керакки, тани соғ, психик жихатдан соғлом болалар орасида қобилиятсизлари бўлмайди, балки улар орасида фақат шундайлари бўладики, уларнинг нимага қобилиятли эканини биз билмаймиз. Шу сабабли болаларни сабот билан ўргатиш ва улар қобилиятини баҳолашга оптимистик равишда ёндашиш — қобилият тарбиячисининг зарурий фазилати бўлиб ҳисобланади. 
Қобилият муайян изчилликда намоён бўлиши ва ривожланишини ҳаёт тажрибаси кўрсатиб турибди. Ҳаммадан олдин музикавий қобилият руёбга чиқади, ҳамма буюк музикантлар 4—5 ёшиданоқ муваффақият билан куй чалишни билар эдилар. Ундан кейин 6—8 ёшдан рассомлик қобилияти юзага чиқади. Бy ёшдаги болалар колоритли оригинал расм намуналари солишини кузатиш мумкин. Истеъдодли болаларнинг рассомлнк асарлари кўрказмаларини ўтказиш дунё амалиётида кенг тарқалгандир. 
Ўспиринлик ёшида адабий қобилият ва айниқса поэзияга нисбатан қобилият уйғонади. М.Ю.Лермонтовнинг шеърлари 15 ёшидаёқ босилиб чиқа бошлаган эди. Илмий қобилиятлардан жуда эрта кўринадиган математик қобилиятдир. Бир қатор атоқли математикларнинг бундай қобилияти 20 ёшга кирганларида юксак ривожланиш даражасига етган эди. Ижтимоий фанларга бўлган қобилият эса кейинроқ кўзга ташланади ва ривожланади. 
Истисносиз . . . бўлмайди. Бизга шундай далиллар ҳам маълумки, бунда адабий қобилият 40 ёшларда (Ажаев) ва ҳатто 50 ёшларда (Аксаков) тараққиёт даражасига эришган. 
Қобилиятнинг рўёбга чиқиш ва ривожланиш изчиллигини билиш ўқитувчига, биринчидан, қобилиятни ўз вақтида диагностика қилиш, иккинчидан, унинг ривожланишига ҳамма зарур тадбир-чораларни кўриш учун керакдир. Вақтни ўтказиб юбориб қобилиятни кечикиб ривожлантириш, пировардида кўп куч сарфлашни талаб қилади ва оз натижа беради. Тегишли қобилиятнинг ўзини шакллантириш учун оптимал (энг қулай) вақт сарфлашга эътиборни қаратиш билан бирга, болани яқин вакт ичида янги қобилият кўринишларига ҳамда ривожланишнинг янги босқичига тегишлича тайёрлаш керак. Шу тариқа, қобилиятнинг шаклланиши узлуксиз жараённи ташкил қилиб, бу шахснинг умумий ва махсус ривожланиши учун бениҳоя катта қулайлик туғ- диради. 
ЎҚУВЧИЛАР   АДАБИЙ   ҚОБИЛИЯТИНИНГ ДИАГНОСТИКАСИ
Адабий қобилиятни ўз вақтида аниқлаш уларнинг ривожланиши учун йўл очиш демакдир. Бу пировардида жамиятга шоирлар, ёзувчилар, танқидчилар ва умуман, адабий асарларни чуқур тушунишга ҳамда воқеликдан олган ўз таассуротларини бадиий шаклда ифодалашга қодир одамларнинг янги ўринбосарларини тайёрлаш демакдир.
Адабий қобилиятни аниқлаш—бу кўпинча ўқувчини тўғри йўлга солиш, ўзида яширинган имкониятни кўрсатиб бериш, шу билан бирга, уни ўз-ўзини ривожлантириш ҳамда ўз кучларини тарбиялашга ундаш демакдир. Кимнинг нимага қодир эканлигини билиш ўқитувчига ҳам жуда- муҳимдир, ана шунда у қобилиятли ўқувчиларга индивидуал тарзда ендашади улардаги адабий қобилиятни ривожлантиришнинг энг самарали усулларини белгилай олади.
Адабий қобилият диагностикаси жуда мураккаб ва фанда ҳали ҳам текширилгандир.
Бунчалик мураккаб ижодий фаолиятга тестларни татбиқ қилиш ҳозирча тўғри келмайди, чунки бундай тестларнинг ўзи ҳам ҳали   етарлича    ишлаб    чиқилмаган.
Амалда ўқитувчилар ўқувчиларнинг адабий қобилиятини аввало, ўқувчиларнинг адабиётга қизиқиши ва уларнинг ўқишга берилиб кетишига қapaб, кейин эса ўтилган темага оид саволларга берган жавобларининг сифатига қараб белгилайдилар. Ўқишга қизиқиши ҳам ҳисобга олиш керак, албатта, аммо адабиётга қизиқиш, шу жумладан ўкишга қизиқиш ўқувчининг адабий қобилиятидан ҳеч бир далолат бермайдиган доллар ҳам жуда кўп учрайди.
Жавоблар тўғрисида ҳам шу гапларни айтиш керак. Дарсликлардаги тегишли материални ҳалол ва астойдил ўрганиб оладиган ўқувчилар бор, улар бундан таиқари. Қўшимча танқидий адабиётни ҳам ўқийдилар. Улар ўқитувчининг саволларига жуда яхши (хотирадан) жавоб берадилар. Бироқ бу жавоблар репродуктив характерга, яъни айнан такрорлаш характерига эга бўлиб, бу адабий қобилияти борлигидан далолат бермайди.
Шунинг учун ҳам қорбилиятнинг асосий ва бош кўрсаткичи деб ўқувчилар мустаил равишда ёзган иншоларининг сифатини олмоқ керак.
В. П. Ягункова ўқувчиларнинг адабий қобилиятини-диагностика қилиш мақсадида сурат ҳақида ёзган иншоларидан фойдаланади. У иншонинг сифатини баҳолаш учун қуйидаги кўрсаткичларни: 1) идрок этиш ва хоти-ранинг аниклиги; 2) эмоционал таъсирчанлик; 3) тасаввурнинг кучи ва жонли тилни ҳис қилишни мезон тариқасида олади.
Шу йўсинда диагностика қилиш В. П. Ягунковагаис-теъдодли  ўқувчиларни аниқлаш ва уларнинг индивидуал қобилиятини белгилаш имкониятини берган.
Фикримизча, сурат ҳақида ёзилган иншо, воқеликдан олинган таассурот бўйича ёзилган иншога қараганда адабий қобилиятни камроқ даражада намоён қилади. Гап шундаки, рассом эстетик жиҳатдан қимматли материални танлаб уни таъсирчан суратда тасвирлаб берган тасвирланган нарсага нисбатан ўз мунюсабатини ҳам билдирган. Бу билан у томошабинга асарни анализ қилиш йўлини кўрсатиб беради. Бундан келиб чиқадики, ўқувчи сурат ҳақида иншо ёзганда камроқ мустақиллик кўрсатади. Иншо ҳақиқатда кўрилган нарсалар ҳақида ёзилганда бошқа гап эди. Бундай иншони ёзинг идрок қилишда ҳам, идрок қилинганларни қайта ишлашда ҳам катта мустақилликни талаб қилади.
Мана шунинг учун тадқиқотчи Л. И. Чурило мактаб ўқувчиларининг (III синф ўқувчиларининг) қобилиятини текширишда уларнинг воқеликдан олган таассуротлари бўйича ёзган иншолари орқали уларнинг адабий ижодини таҳлил қилиш йўлини амалга оширди.
Синалувчилар сифатида ёзишни жуда яхши ўрганиб олган III синф ўқувчилари олинди. Улар ўз таассуротларини қайта ифодалаб бера оладилар. Л. И. Чурило ўқувчиларнинг адабиётга қизиқиши доирасини олдиндан, уларнинг ўзлари ва ўқитувчилар берган маълумотга қраб аниқлаб олди, ундан ташқари, ўқувчининг оиладаги яшаш шароити ва турмуш тарзини ўрганиб чиқди.
Агар боланинг биографиясини ўрганиш боланинг адабий ижодиётга ҳаваси анча эрта уйғона бошлаганини кўрсатса, айниқса спонтан равишда (ўз-ўзидан) шеърлар ёзиб, ҳикоялар тўқиса, агар адабиётга ишқибозлиги барқарор бўлса, у «тўйгунча» ўқиш билан ҳам чекланмаган, асарнинг эстетик томонига қизиқишини, ижод «сирларини» очишга уринишини ҳам ўз ичига олса, шунингдек, бирор ёзувчига (шоирга) тақлид қилиш, кейинчалик эса ёзишга мустақил уринишлар кузатилса, демак истеъдод нишоналари тўғрибида, гарчи ҳали ривожланмаган бўлса ҳам адайий қобилияти бор-лиги ҳақида гапириш учун етарли асослар мавжуддир.
Биографик маълумотлар шу тарзда умумий йўналиш беради, кейин эса қобилият диагностикасини аниқлаш яна бошқа усуллар билан олиб борилади.
Ана шундай ўрганишлар натижаси ўлароқ адабиётга ҳаваси бор деб топилган 9 ўқувчи ажратиб олинди.
Истироҳат боғига экскурсияга боришдан илгарироқ болалар кеч қиш манзараси, қор, осмон, атрофдаги нарсаларнинг кўринишини кузатишлари, кеч қиш кишида қандай кайфият уйғотишига диққатни қаратишлари зарурлиги огоҳлантирилди, шундан кейин ўз таассуротларини ёзма ишда ифодалашлари лозимлиги уқдирилди. Шундай қилиб, манзарани идрок қилиш ва эсда сақлаб қолиш учун тўлиқроқ таърифлаб берилди.
Иншо икки босқичда ёзилди: болаларга экскурсиядан дайтишлари биланода кўрганларни унутиб юбормаслик мақсадида бўлажак иншонинг қисқача мазмунини ёзиб қўйиш тавсия қилинди. Орадан 3—4 кун ўтгач, иншо узил-кесил ёзиб тугалланган ҳолда топширилиши талаб қилинди. Иншонинг қисқача мазмуни ва охирги вариантини кўриб чакиш адабий нжодиёт жараёнини ойдинлаштириш имконини туғдирди.
Иншоларнинг анализи қуйидаги программа бўйича амалга оширилди:
1. Характерли асосий нарсаларни идрок қила билиш.
2.	Мавзуни аниқлаш ва уни ишлаб   чиқишда мустақил ишининг рўёбга чиқиши.
3.	Типик нарсани ажрата олиш ва индивидуалликни ҳамда ўзига ўзига хосликни пайқаш
4.	Стилнинг индивидуал ўзига хослиги (баённинг изчиллити ва мантикийлиги).
5.	Манзарани эстетик идрок килиш:
а)	табиатдаги  ранглар  гаммасини  кўра  билиш;
б)	рангларни товушлар билан ассоциация қила олиш;
в)	композиция  злементлари   (айрим  таассуротларни боғлаш ёки кўрилганларнинг бир бутунлиги).
6.	Тилнинг равондиги ва соддалиги.
7.	Тил воситаларининг аниқ ва эмоционал ифодавийлиги   (эпитетлар, истиоралар ва ҳоказолар).
8.	Ижоднинг ўзига хослиги.
9.	Иншони такомиллаштириш устида ишлаш куникмаси
Бажарилган  ишларнинг характерига    қараб тавсиф қилишнинг қуйидаги типлари ажратилади: а) умумлаштирилган тавсиф ва б)  эмоционал    ижодий тавсиф.
Иншоларнинг бадиий қийматини ҳисобга олиб, ўқувчиларни адабий қобилиятита қараб 3 группага ажратилди: қобилиятлилар, қобилиятсизлар ва ўртача қобилиятлилар.
Қуйида келтирилган жадвал, иншолар типи ва кўрсатган қобилиятларига қараб, ўкувчилар қандай тақсимланганини кўрсатади.

Жадвалдан адабиёт яхши кўрган фаним, деб қараган 9 ўқувчидан 55% ида адабий қобилиятни характерловчи  сифатлар  топилмаганлиги  кўриниб  турибди.
Икки қарама-қарши (қобилиятли ва қобилиятсиз) группадан мисоллар кўриб чиқиш биз учун қизиқарлидир.
3. Н. (қобилиятсизлар группасидан). Умумлаштирилган тавсиф. Бу иншонинг характерли хусусияти— қиш ҳақида умумий мулоҳазалар ва қишнинг ўзига хос аломатларини бирма-бир ёзиб чиқишдан иборат эди. Аммо иншода кишининг сўнгги даврига тегишли асосий аломатлар кўрсатиб ўтилмай, оддингина қилиб (февралнинг охири, булутли кунлар эди) дейилган. Шунингдек, тасодифий, муҳим бўлмаган аломатлар кўрсатилган (дарахтларнинг шохларида кўпинча жуда кўп қушлар ўтирарди). Материал конкрет тасаввур асосида баён қилинмаган. Кўрганларини иншо темасига боглаб тасвирлай олмаслиги сезилиб турибди. Материални баён қилишда изчиллик, мантиқ йўқ  (қоp ҳақида ёзиб туриб, қушлар ҳақида ёзишга ўтади, кейин яна қор ҳақида ёзади). Темага алоқаси бўлмаган материал қўшиб юбо-рилган. Иншода айрим таассуротларни (кул ранг қор, қабарган куртаклар, қушлар) бир-бирига боғлаб бир бутун манзара ҳосил қила олмаган. Иншода ёрқин образлар йўқ, идрок қилинаётган объектга нисбатан эмоционал муносабат сезилмайди.
Жумлалар тўғри тузилган. Боғланган қўшма гаплар ҳам қўлланилган. Ўхшатишлардан (пахтадек булутлар, шакарни эслатувчи қop), ҳаммага маълум иҳтиорадан (дарахтлар ҳали ҳам ўзларининг қишки кийимларида) фойдаланилган. Умуман иншо тақлид характерида ёзилган.
Шундай қилиб, бу иншда адабий қобилиятнинг энг муҳим хислатлари намоён бўлмаган.  3.Н.ни адабиётнинг нимаси жалб этади? Мана, унинг узи нима деб ёзган эди: «Менииг севган дарсларим ўқиш ва расмдир. Китоблардан биз кўп нарсани билиб оламиз. Расм дарси ҳам менга ёқади. Мен расм солишпи жуда яхши кўраман».
Бу ўқвчи  (қиз) нинг бўш   вақти    кўп, аммо   онаси уни ҳар қандай меҳнатдан  ҳам асраб-авайлаши аниқланди. У кўп ўқиб, кўп расм солади. Аммо уни ҳам кўпчилик болаларга ўхшаб, китобларнинг бадиий томони эмас, кўпроқ воқеий томони қизиқтиради. 3. Н. нинг синф журналидаги ўқишдан, иншо   ва баёндан  олган баҳоси асосан «тўрт».
К. А. (қобилиятлилар группасидан) ўз кўрганларининг эмоционал-ижодий тавсифини берган. Иншо қисқа. Қишнинг озгина аломатлари олинган, лекин улар тасвирланаётган давр учун муҳим (дарахтлар яп-яланғоч турибди, Невада ўпқонлар, қор билан осмон бир тусда). Кўрилган ва ҳис қилинган нарсаларга нисбатан тема мос. Тема аниқ белгиланган ва ифода-ланган. Айнан кеч кишнинг тавсифи ифодаланган.
Асосий ва иккинчи даражали нарсалар бир-бирига муваффақиятлии равишда сингдириб юборилган: баҳор арафасидаги кул ранг тус қўйнидаги сокинлик (асосий) билан қарғаларнинг қaр-қарлаши (иккинчи даражали аломат) гўё бир-бирига ҳамоҳанг.
Бу боланинг ўзига хос, мустақил тавсифлаш услуби бор. Тасвирлаётган нарса гўё конкрет одамнинг иштирок этиши билан боғланади («Истироҳат боғи йўлакларидан кетаётганингда...»). Сўнг асосий фикр изчил ва лўнда қилиб айтилади: қишнинг умри тугади, ссвимли баҳор кириб келмоқда. Тавсифлашпи авторнинг ҳислари ва унинг кечинмаларидан ажратиб бўлмайди. У баҳорни сабрсизлик билан кутмоқда.
К. А. табиатда рангларнинг бутун бир гаммасини идрок қила олади; «Осмон гўё ерга ағдарилгандек туюлади, чунки қop ва осмон бир тусда».
Содда ва мураккаб жумлалар ўзларининг тиниқ ва баёнидаги самимийлиги билан ҳар қандай кишини ўзига тортади. Бироқ уларнинг ҳаммаси ҳам 3.Н. нинг ишидагидек силлиқ қилиб, қоида асосида ёзилмаган, ҳатто унинг иншоси аниқ бир «қиёфага» ҳам эга эмас эди. К. А. да вужудга келган хис-туйғулар, образлар уюшмаси гўё унинг синтактик савод малакаларидан устун келгандай.
Тил воситалари эмоционал ифодалангандир: истиоралар («дарахтлар ўз қўлларини силкитади»), эпитетлар («дарахтлар яп-яланғоч турибди») К. А. куз олдида кўриш ва эшитиш образлари пайдо бўлади. У ўзича идрок қилади ва ифодалаб беради.
К. А. иншо устида ишлар экан, кузатиш материалига таянади, лекин экскурсия тугаши биланоқ ўзи ёзган иншонинг қисқача вариантини ҳам кўчириб ёзиб ўтирмай бу материални ижодий қайта ишлайди. Жумлалар қайтадан тузилиб, янги тартибда берилади, баъзи фикрлар аниқлаштирилади ва тўлдирилади.
К. А. нинг ўзи адабиётга қанчалик берилганлиги ҳақида мана бундай ёзади. «Менинг севган дарсим ўқиш дарсидир. Мен уни шу сабабдан яхши кўрганманки, қиганингда шу пайтгача билмаган жуда кўп нарсангни билиб оласан. Масалан, қизиқ китобни ўқиб чиқсанг, ҳамма нарса қандайдир сирли бўлиб кўринади». 3. Н. дан фарқли ўлароқ, К. А. китобларни фақат билиш мақсадлари учунгина ўқимайди. Ўқиганлари уни тўлқинлантиради, ҳаяжонлантиради.
К. А.—одобли, беозор бола, илтифотли ва раҳмдил. Меҳнатсевар. Жуда кўп ўқийди. Айниқса, саёҳатлар ҳақида. Ота-онаси уни ўқишга рағбатлантиради. Ўқиш ва ижодий ишларга доир (иншо, баёндан) К. А. нинг баҳолари «тўрт» ва «беш» дан иборат.
К. А. баъзан шеър ёзишга ҳам уриниб кўради. Уларнинг синфида ўлкада кезиб юрган баҳорни тавсифлаш бўйича ижодий иш ўтказилганда у баҳор ҳавида кичкинагина шеър туғиган эди.
БАНОР
Қуёш чарақлаб чиқди,
Ариқда сув шилдирар. 
Қушлар меҳмон бўлишга 
Биз томонга учдилар,
Шахсий таассуротларга қapaб ёзилган иншоларни анализ қилиш шуни кўрсатдики, адабиётга қобилиятли бўлган ўқувчилар учун адабий қобилиятнинг асосий комлонентлари: ижодий тасаввур, воқеликни эстетик идрок этиш, эмоционаллик, тилнинг тасвирлаш воситаларидан моҳирона фойдаланиши ва бошқаларнинг очиқ-равшан кўриниб туриши характерлидир.
Ёзма ва оғзаки нутқнинг тўғри ва саводлилиги ўқувчи адабий қобилиятиии белгиламайди (ўз-ўзидан равшанки, луғат бойлиги ва тилнинг грамматик тузилишини яхши билиш ижодиётнинг образли мазмунини ифодалашга ёрдам беради). Афсуски мактабларда бошқаларнинг ё ўқитувчининг фикрини ёки дарсликдаги гапларни баён қилиш ҳоллари кўп учрайди, буни эса баъзан ўқитувчилар рағбатлантирадилар. Шунингдек, ўқувчининг адабиётга субъектив муносабатда бўлишини ҳам адабиётга мойиллик ва адабий қобилиятнинг мезони деб ҳисоблаш мумкин эмас. Ўқишга қизиқишини таҳлил қилишда адабиёт фанининг қандай ўқилишига, уни ўқиб бўлгач, қандай таассуротлар ҳосил қилинишига ва у мустақил ижодга қай даража ундашига эътибор берилиши керак.
Бадиий етуклик, эмоционал кўнгилчанлик, топшириққa эҳтирос билан ижодий муносабатда бўлиш, сўзларни ўрни-ўрнига қўйиб, образли қилиб ишлатиш, ҳодиса ҳақида ҳикоя қилиб беришнигина эмас, балки предметни акс эттира билишни ҳам билиш, фикрларнинг мустақиллиги, ҳис-туйғуларнинг аниқлигига—ўқувчиларнинг адабий қобилиятини аниқлашда, даставвал, мана шуларга эътибор бериш зарур.
Кейинчалик бошқа синфларда С. П. Кудрявцева ва ушбу бобнинг муаллифлари томонидан ўтказилган экспериментал синовлар, адабий қобилиятни кўрган нарсалардан олинган таассуротлар ҳақида ёзилган иншоларга ва иншоларни таҳлил, қилиш учун асос қилиб олинган мезонларга қараб диагностика қилиш самарали натижа беришини тасдиқлади.
Адабий ижодиинг янада юқорироқ даражаси инсонни, унинг бутун мураккаб руҳий ҳаёти билан бирга, сўз орқали тасвирлаш қобилиятнинг талаб қилади. Кичик мактаб ёшидаги ўқувчининг ҳали сўз орқали портрет чизишга қодир эмаслиги ўз-ўзидан маълум. Портретни адабий тасвирлаб бериш учун кишилар билан муносабатда бўлишдан баъзи тажрибалар орттириш, ўз-ўзини таҳлил қилиш тажрибасига эга бўлиш ва инсоннинг ички дунёсига қизиқиш зарурдир.
Усмир бўлиб қолган ўқувчи энди ўртоқлари ва катталарнинг психологиясига қизиқа бошлайди. Унда атрофдагиларнинг хатти-ҳаракатини тушуниш ва баҳолаш истаги пайдо бўлади. Шу билан бирга, ўсмир ўз-ўзига ҳам назар солиб, йўналтирувчи идеалга мос равишда ўз устида ишлай бошлайди. Мана энди унга адабий асарлардаги, ҳаётдаги инсон ҳақидаги темада иншо ёзишни топшириш мумкин. Бу ўринда иккинчи хил иншоларга катта ўрин бериш лозим, чунки бундай иншоларда мустақиллик кўпроқ руёбга чиқади, бошқа. одамнинг психологиясини тушуниб етиш, уни хис этиш, у ҳақда фикр юритиш қобилияти синалади. «Мен дўстим Л. ни қандай тасаввур қиламан» ёки «Дўстим Л. нинг характера» деган темалар иншо учун жуда яхши темалардир. Ўқувчилар юқоридаги темаларда иншо ёзишни бошламасларидан олдин уларга дўстни оддийгина баҳоловчи: улар «яхши», «содиқ», «ақлли», «жасур» ва ҳоказо тарзидаги иншо эмас, балки бадиий ифодаланган иншо ёзишларн кераклигини айтиб қўйиш зарур. Бунинг учун ўқувчилар қуйидагиларга эътибор беришларини тавсия этиш зарур: характер нуқтда (кўпроқ нима ҳақида гапиради), услубида (сергаплик ёки кам гаплик ва ҳоказо), мимикасида (юз мускулларининг қимирлаши), пантомимикасида (бутун танасинипг ҳолати ва ҳаракатланиши), юришида, одамлар билан муносабатдаги одатлари ва қилиқларида қандай намоён бўлади.
Бундай иншони тахлил қилиш программасига қуйидагилар кириши лозим:
1.	 Бошқа одамнинг психологиясини чуқур тушуниб етиш қобилияти  (эҳтиёжлари ва ҳаваслари, орзулари, ахлоқий-иродавий хусусиятлари ва ҳоказо).
2.	 Юзни, характер хусусиятлариии тавсиф этиш учун муҳим ва типик нарсаларни пайқаб олиш қобилияти.
3.	 Тилнинг ташқи    ифодавий    воситалари    ва хулқ-атвори орқали бошқа одам психологиясини бадиий, образли тасвирлаш қобилияти.
4.	Ҳикоя қилиб беришдаги тилнинг оригиналлиги.
	Ўқувчи шахсининг шаклланишда давом этиши, таълим-тарбия жараёнида эстетик жиҳатдан ривожланиши, хаётни била бориши натижасида адабий қобилияти дам ривожланади, бу эса инсонни ҳаётнинг социал ва табиий шароитларида кўрсатувчи мураккаброқ асарлар, яхлит манзаралар яратиш имконини беради. Бу вақтда юқори синф ўқувчилари ривожланишнинг айнан шу босқичида бўладиларки, улар бирор ҳодисани ҳикоя қилиб берувчи адабий очерк ёки ҳикоя ёзишлари мумкин,
Юқори синф ўқувчилариминг адабий қобилиятини диагностика қилиш мақсадида эркин темада иншо ёздиришни тавсия қиламиз, аммо ҳар бир ўқувчининг темаси ўзи иштирок қилган ёки гувоҳи бўлган реал ҳаётий ҳодиса тўғрисида бўлиши лозим.
Бундай иншони таҳлил  қилиш учун П.С.Кудрявцева тузган программани тавсия қиламиз. У қуйидагиларни ўз ичига олади:
1.	Ҳаёт учун муҳим бўлган  ёрқин фактларни танлаб ола билиш,
2.	Иншонинг ғоявийлиги.
3.	Бадиий умумлаштиришларнинг мавжудлиги.
4.	Сюжет хусусиятлари ва унинг  ғояни очиб беришдаги роли.
5.	Композициянинг хусусиятлари  (батартиблик, гармониклик, лирик чекинишларнинг мавжудлиги ва кўриниши,   манзаранинг ўрни  ва  унинг роли, композициянинг оригиналлиги)
6.	Қаҳрамон образини тасвирлаш усуллари.
7.	Иншо тили ва стилининг хусусиятлари:
а)	стилистик оттенкаларининг кўп хиллиги ёки бир хиллиги;
б)	стилнинг иш мазмунига мослиги;
в)	яққолли, соддалик;
г)	стилиинг ўзига хослиги;
д)	луғат бойлиги;
е)	тил воситаларининг  (эпитет, истиора ва бошқаларнинг)   аниқлиги ҳамда эмоционал ифодавийлиги.
Катта мактаб ёшидаги ўқувчиларнинг баъзиларида адабий-танқидий қобилият борлиги сезилади. Юқорида айтиб ўтилганидек, асарга бутунлигича адабий-бадиий муносабатда бўлишдан фарқли ўлароқ, адабий танқид асарга аналитик ендашиш билан характерлидир. Қобилиятли танқидчи ўқувчилар асарнинг мақсадини, сюжетини адабий эстетик категорияларда моҳирона очиб кўрсатадилар, асарнинг ғоявий йўналишини баҳолайдилар, персонажларнинг ахлоқий-психологик хусусиятларини таҳлил қиладилар, ёзувчи асарининг бадиий қийматига баҳо берадилар.
Кўрамизки, адабий-танқидий қобилият илмий қобилиятга юксак даражада ривожланган абстракт-аналитик фикрлашни талаб қилиши билан жуда яқин, шу билан бирга ўзининг ривожланган эстетик ҳис-туйғулари, яъни асардаги гўзалликни кўра билиш ва уни тўғри баҳолай билиш қобилияти билан илмий қобилиятдан фарқ  қилади.
Адабий-танқидий қобилиятни диагностика қилиш учун адабий темада ёзилган иншони таҳлил қилишнинг қуйидаги программасини тавсия қиламиз:
1.	Асарнинг мақсадини тушуниш.      
2.	Асар ғоясини баҳолаш.
3.	Асар композицияси хусусиятларини фаҳмлаш.
4.	Ёзувчи бадиий ижодиётининг ўзига хослигини таҳлил қилиш.
5.	Асар  қаҳрамонларини асардаги асосий мақсадга мувофиқ равишда баҳолаш қобилияти: улар хатти-ҳаракати мотивларини, характер хусусиятларини очиш.
6.	Ёзувчи   стили қа тилининг хусусиятларига баҳо бериш.
7.	Асарнинг ҳаёт ҳақиқатига мувофиқлигини  баҳолаш.
8.	Ёзувчи  ижодий тасаввурининг қувватини  баҳолаш.
Қобилият нисбийдир, унинг баҳоси, иншоларни бир томондан, адабий ижодиёт андазасини ёзувчи асарининг сифати билан таққослашдан, иккинчи томондан, ўқувчилар ижодини ўзаро солиштиришдан келиб чи-қади.
Шу нуқтаи назардан ўқувчилар адабий қобилиятининг уч даражасини белгилаш мумкин: 1) энг юқори даража—ўқувчининг ижоди профессионал ёзувчининг ижоди чегарасига тенглашади. Бу даражадаги ўқувчи ёзувчиликка номзоддир; 2) юқори даража—ўқувчининг ижоди бошқа ўқувчиларнинг ижодидан бадиийлиги ва мустақиллиги билан сезиларли фарқланади; 3) қобилият ривожланишининг ўртача даражаси — бундай ўқувчиларнииг ижоди воқеликни образли акс эттира олиши билан дикқатни жалб қилади, лекин иншода оригиналлик кўринмайди; 4) ўртача даражадан паст қобилият—бунда ўқувчи воқеликни асосан тўғри тавсиф қилади, аммо аниқ образлар кўринмайди, иншо ҳеч қандай тасаввур ҳосил қилмайди ва ҳис-туйғу уйғотмайди; 5) қобилиятсиз—ҳеч қандай образлилик кўринмайди. Иншо жуда содда, жун ёзилади, ҳатто унда бадиий тақлид ҳам бўлмайди.
Ўқувчи адабий қобилиятннинг бундан кейингн ривожланишини эътиборга олиб, ўқитувчига ҳар бир ўкувчи билан алоҳида-алоҳида ишлашни, унинг адабий қобилияти қай даражада бўлиб чиқишидан қатъий назар, уни тарбиялаш зарур эканлиги уқтирилади. Амалий иш талаблари ва программаси қобилиятнинг ривожланиш даражасига мувофиқ равишда белгиланиши керак, шу нинг учунки, бунда ҳамма ўқувчилар тараққиётининг бир даражасидан кейингисига янада юқорироқ даражада ўтиб борсинлар.
Адабиётлар 
1. Ковалёва А.Г., Мясишев В.Н. Асихические особенности человека Т.2. Способности. Изд-во ЛГУ 1960
2. Лейтес Н.С. Умственные способности и возраст. «Педагогика» 1971.
3. Леонтьев А.Н. О формировании способностей. «Вопросы психологии» № 4, 1960.
4. Платонов К.К. Проблема способностей М., «Наука», 1971
5. Рубинштейн С.Л. Проблема способностей и вопросы психологический теории. «Вопросы психологии». № 3, 1960
6. Ковалёв А.Г. Психология литературного творчества. Изд ЛГУ, 1960
7. Ковалёв А.Г. К теории литературных способностей. «Учёные записки ЛГУ», № 287, 1960
8. Кудрявцева С.П. О методике исследования литературных способностей учашихся в процессе преподавания литературы в старших классах. «Проблемы способностей№, Изд АПН РСФСР, М, 1962
9. Черникова Н.А. Психология литературного творчества подросков. «Известия АПН РСФСР», вып. 25, 1950
10. Ягункова В.П. вопросу об экспериментальном исследовании литературных способностей. «Проблема способностей», М., Изд. АПН РСФСр, 1962
11. Ягункова В.П. Сочинение по картине как одна из методик изучения литературных способностей. Сб.: Способности и интересы. Изд АПН РСФСР, 1962
12. Ягункова В.П. 1962. Понимание и применения изобразительных средсв языка способными школьниками. Сб.: Способности и интересы. Изд АПН РСФСР, 1962
13. Ягункова В.П. Индивидуально – психологические особенности школбников, способных к литературному творчеству. «Вопросы психологии псособностей школьников». М., «Просвещение», 1964
14. Колмогоров А.Н. – О профессии математика. М., 1959. 
15. Крутецкий В.А. – Психология математических осбенностей школьников. М., «Просвещение», 1968
16. Шварцбурд С.И. – Развитие интересов склонностиь учащих к математике: «Математика в школе», 1964, № 6.