O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

M.G.Davletshin, Sh.Do’stmuhamedova, M.Mavlonov,
S.To’ychieva, M. Djumabaeva

YOSH VA PEDAGOGIK PSIXOLOGIYA
(o’quv qo’llanma)

TOShKENT - 2007
ANNOTASIYA
Mazkur o’quv qo’llanma barcha oliy o’quv yurtlari talabalari, shuningdek, turli yoshdagi bolalar va o’quvchilar bilan ishlovchi pedagoglar uchun mo’ljallangandir. Ushbu o’quv qo’llanma inson psixik jarayonlarining ontogenezdagi psixologik xususiyatlari va odam shaxsining ta'lim - tarbiya sharoitida har bir davriga xos xususiyatlariga bag’ishlangandir. O’quv qo’llanma boshida yosh davrlar va pedagogik psixologiya fanining vazifalari va tadkikot metodlari, shaxs tarkib topishida biologik va ijtimoiy omillar, psixik tarakkiyot va ta'limninig o’zaro munosabatlari hakida so’z yuritiladi. O’quv qo’llanmaning keyingi boblarida go’daklik va ilk bolalik davridan, to kollej va liseylarni bitirguniga kadar bo’lgan davrdagi yoshga xos psixologik xususiyatlari, akliy rivojlanishlari, shaxs shakllanishi atroflicha bayon kilingan. Ta'lim va tarbiya psixologiyasiga ba?ishlangan bobda, o’?uv faoliyatining psixologik mazmuni va mohiyati, bilimlarni o’zlashtirishning psixologik komponentlari, ta'limning noan'anaviy usullari, o’quv faoliyatini boshkarish psixologiyasi, tarbiya psixologiyasi bobida esa tarbiya samaradorligini oshiruvchi psixologik mexanizmlar, tarbiyasi kiyin bolalar psixologiyasi haqida batafsil so’z yuritilgan bo’lsa, o’kituvchi psixologiyasi bobida, o’kituvchining vazifalari, uning kasbiga xos xislatlar, pedagogik qobiliyatlar, shuningdek, o’kituvchining o’z malakasini oshirib borishining psixologik shart-sharoitlari ?akida batafsil so’z boradi. O’quv qo’llanmaning takrorlash va nazorat uchun berilgan test savollarida talabalar o’z bilimlarini sinovdan o’tkazishlari mumkin.  

АННОТАЦИЯ
Данное пособие "Возрастная и педагогическая психология" рассчитано для студентов высших учебных заведений, психологов, учителей общеобразовательных школ, воспитателей и родителей. Учебное пособие раскрывает особенности психических процессов в онтогенезе. Обращает внимание на индивидуальные качества личности в воспитательно-образовательном процессе на каждом этапе развития. В начале учебного пособия излагаются цели и задачи возрастной и педагогической психологии как науки, даются основные методы исследования предмета, а также раскрываются биологические и социальные факторы влияющие на развитие личности и говорится о взаимосвязи психического развития и обучения. Далее излагаются индивидуально-психологические особенности свойственные детям разного возраста, их умственное развитие и формирование личности, а также даются информации об особенностях развития и познавательных процессов и общительности. Имеются главы посвященные психологии обучения и воспитания. В главе психология образования раскрыты содержание учебной деятельности, компоненты усвоения знаний, нестандартные методы образования, подробно расписаны инструкции по руководству психологии учебной деятельности. В главе психология воспитания даны психологические механизмы повышения эффективности воспитания, психология трудных детей, содержание и значение психологии  воспитания в условиях независимости республики Узбекистан. В учебном пособии подробно раскрываются психология учителя, место учителя в обществе, свойства характерные профессии учителя, педагогические особенности, в то же время даны психологические возможности и условия самообразования учителя. Для самопроверки полученных знаний студентам даются контрольные тесты.  

SUMMARY
The given "Age and pedagogical psychology" textbook is intended for students of higher educational institutions, psychologists, teachers of school providing general education, tutors and parents. The present textbook shows the features of psychical, makes you pay attention for an individual characterics of a person in the educational process on each stage of the development.
It is also states about purposes and tasks of age and pedagogical psychology as science, basic methods the of the   subject research, children`s psychological features of different age, their mental development and personal formation. There are also the chapters dedicated to the psychology of teaching and upbringing. These chapters states about the teaching activity content, nonstandard methods methods of education, psychological mechanisms of the upbringing efficiency increasing, difficult children`s psychology, teacher`s role in society his pedagogical features and self-education conditions. There are testing controls for students to check upan obtained knowledges.

Ma'sul muharrir: psixologiya fanlari doktori, professor M.G.Davletshin

Taqrizchilar: psixologiya fanlari doktori, professor N.S.Safaev 
psixologiya fanlari nomzodi, dosent E.N.Sattorov

O’zbekiston Respublikasi mustaqilligining XVI yilligiga bag’ishlanadi.

Muqaddima
O’zbekiston Respublikasi o’z mustaqilligini jaqon miqyosida yil sayin barqarorlashtirib borar ekan, uning istiqboli bugungi avlodning, bilimdon, ma'naviy jiqatdan barkamol insonlar bo’lib etishishiga boqliqdir. Bu o’rinda inson ruqiyati qonunlarini o’rganuvchi psixologiya fani aloqida aqamiyat kasb etadi. Insonni jamiyatimiz uchun to’laqonli, faol, barkamol shaxs sifatida shakllantirish, samaradorligini yanada oshirishda psixologiya ilmi va uning amaliyotda to’qri yo’nalishga ega bo’lishi juda muqimdir.
Mazkur qo’llanma ayni shu tamoyillar zamirida pedagogika oliy o’quv yurtlarida psixologiya fanlarini o’qitishning zamonaviy konsepsiyasi (1999) qamda pedagogika universitetlarining "Psixologiya" fani dasturlari asosida yaratilgan.
Ma'lumki, yosh davrlari va pedagogik psixologiya kursi psixologiya ilmining muqim tarmoqi sifatida, inson psixik jarayonlarining ontogenezdagi psixologik xususiyatlarini va odam shaxsining ta'lim-tarbiya sharoitida psixik taraqqiyotining qar bir davriga xos xususiyatlarini o’rganuvchi soqadir.
Pedagogik-psixologiya – ta'lim va taraqqiyotning o’zaro boqliqligi, ta'limning tuzilishi, o’quvchilarning o’qish va bilish faoliyatini shakllantirish qamda tarbiya psixologiyasining ta'lim-tarbiya jarayonida o’quvchi shaxsini barkamol inson sifatida shakllantirish kabi muqim muammolarni tadqiq etadi. Bunda, o’quv-tarbiya jarayonlarining o’ziga xos xususiyatlari, zamonaviy ta'lim-tarbiya nazariyasining vazifalari, uning etnopsixologik xususiyatlari qamda ular tomonidan yoritilgan shaxs taraqqiyotini boshkarish imkoniyatlari o’rganiladi.
Uning muqim vazifalari – talabalarda psixologik-pedagogik vaziyatlarni samarali rejalashtira olishga, aqliy va shaxsiy taraqqiyot bilimlarini unumli egallashga, turli yosh davrlarida psixik tarakqiyot qonunlarini to’qri anglab, psixotashxis tadqiqotlar olib borishga, o’quvchilarga individual yondasha bilishga, bola psixikasi taraqqiyotida turli noxush qolatlarning oldini ola bilishga, ota-onalar, o’z qamkasblari va bolalar bilan madaniyatli muomalada bo’lishga, psixologik nazokatni to’qri shakllantirshp kabi muammolarini ijobiy qal etishga qaratilgan.
Yosh davrlari va pedagogik psixologiya kursi umumiy psixologiya, falsafa, pedagogika, yosh fiziologiyasi va boshqa fanlar bilan uzviy boqliqdir. Uni o’rganish jarayonida kompyuter texnikasi, aqliy taraqqiyot testlari va boshqa usullardan keng foydalaniladi.
Mazkur o’quv qo’llanma ijodiy guruq tomonidan yaratilgan bo’lib, unda psixologiya fanlari doktori, professor M.G.Davletshin - X bob, psixologiya fanlari nomzodi Sh.Do’stmuqamedova - Sh, IV, V, VI, VII boblarni, psixologiya fanlari nomzodi M.Mavlonov  I-II boblarni, psixologiya fanlari nomzodi STo’ychieva VII va IX boblarni, o’kituvchi M. Djumabaeva mavzular bo’yicha nazorat savollarini nashrga tayyorlashgan.
Ushbu o’quv qo’llanmaning ilk bor nashr etilayotganligi bois ijodiy guruq a'zolari mazkur qo’llanma yuzasidan o’zlarining taklif vamuloqazalarini bildirgan barcha mushtariylarga o’z minnatdorchiligini izqor etib, quyidagi nashriyotga yo’llashini istab qoladi:
Bizning manzilgoqimiz: 700100, Toshkent, Yusuf Xos qojib, 103. Nizomiy nomidagi TDPU, "Umumiy psixologiya" kafedrasi.
I BOB: YOSh DAVRLARI PSIXOLOGIYASI VA
PEDAGOGIK PSIXOLOGIYa FANINING VAZIFALARI VA
TADQIQOT METODLARI

1.1.Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining predmeti va vazifalari.
1.2.Komil inson tarbiyasi – Sharq mutafakkirlarining talqinida.
1.3.Fan sifatida yosh davrlari psixologiyasi va pedagogic psixologiyaning vujudga kelishi, uning rivojlanish tarixi va qozirgi qolati.
1.4.qozirgi zamon yosh davrlari psixologiyasi va pedagogic psixologiya fanining asosiy vazifalari.

1.1. Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining predmeti va vazifalari

Xurriyat – boy ma'naviyat va ruqiyat ilmidan oqilona, odilona va omilkorlik bilan foydalanishni taqozo etmoqda. Mamlakatimizdagi mavjud barcha o’quv yurtlari ta'lim-tarbiyani to’qri, ilmiy asosda tashkil etish uchun bu jarayonning o’ziga xos psixologik qonuniyatlarini, uning mexanizmlarini, shuningdek, faol, mustaqil qamda ijodiy tafakkur jarayonini zamonaviy bilimlar asosida tarkib toptirishning samarali usullarini bilishi lozim bo’ladi. Bu borada, yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya -qozirgi zamon psixologiya fanining rivojlangan soqalaridan bo’lib, bu o’rinda muqim o’rin egallaydi, zero u inson ruqiy olamining tabiati va uning qonuniyatlarini o’rganuvchi soqadir.
Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanlari mushtarak, bir-biriga uzviy bogliqdir, chunki ularning qar ikkisi, bitta, umumiy jarayonni - ulqayib borayottan insonning psixik faoliyati qamda uning xulq-atvorini tadqiq etadi. Biroq, shunday bo’lsa-da, bu ikki fan psixologiya ilmining mustaqil soqalari qisoblanib, ularning qar biri o’z predmeti va tadqiqot vazifalariga egadir.
Ontogenez ~ (yunoncha,. optos-mavjud, jon, zot; genezis- kelib chiqish, paydo bo’lish) - individning paydo bo’lishidan, umrining oxirigacha psixik rivojlanish jarayoni.
Yosh davrlari psixologiyasi ontogenezdagi turli yosh davrlari psixik taraqqiyotining umumiy qonuniyatlarini, psixik rivojlanishini qamda psixologik xususiyatlarini o’rganadi. 
Yoshning ulqayib borishi, psixik jarayonlarning inson rivojlanishidagi qonuniyatlari, undagi yetakchi omillar qamda inson qayot yo’lining turli bosqichlarida uning shaxsiga xos xususiyatlar - yosh davrlari psixologiya fanining tadqiqot predmeti qisoblanadi. Ma'lumki, shaxs tarkib topish jarayonining psixologik qonuniyatlarini, uning ilmiy asoslarini mukammal bilmay turib, ta'lim va tarbiyaning nazariy qamda amaliy masalalarini muvaffaqiyatli qal etib bo’lmaydi. Yosh davrlari psixologiyasi fani bu borada qam o’z-o’ziga tegishli masalalarni tor eksperimental ravishda o’rganish bilangina cheklanib qolmay, balki o’z muammolarini inson qayoti va faoliyatining tabiiy sharoitlarida, bolaga beriladigan ta'lim va tarbiyaning mazmun va moqiyatidan kelib chiqqan qolda o’rgansa, yanada muvaffaqiyatli rivojlanishi, tabiiydir.
Tabiat va jamiyatning qonunlari singari kamol topayotgan inson shaxsi rivojlanishining qam o’ziga xos qonunlari mavjud. Bu qonunlar yosh davrlari psixologiyasi fanining turli tarmoqlarida o’rganiladi, chunonchi: bolalar psixologiyasi, kichik maktab yoshidagi o’quvchilar psixologiyasi, o’smirlar psixologiyasi, o’spirinlar psixologiyasi, katta yoshdagi kishilar psixologiyasi va qariyalar (gerontopsixologiya) psixologiyasi kabi soqalardir.  Yosh davrlari psixologiyasi fanining nazariy vazifalari shaxsning kamol topishi qonuniyatlari va turli yosh davrdagi odamlarda namoyon bo’ladigan psixik faoliyat, qolat va shart-sharoitlarining o’zaro ta'siri xususiyatlarini o’rganishdan iboratdir.
Yosh davrlar psixologiyasi fanining amaliy vazifalarini esa psixik jarayonlarning namoyon bo’lishi va rivojlanishi, shuningdek inson shaxsi psixologik xususiyatlarining tarkib topishi qonuniyatlarini o’rganishda qo’lga kirgan ilmiy dalillarini ta'lim-tarbiya soqalariga tadbiq etish tashkil etadi. 
Bu borada, ayniqsa, pedagogik psixologiya birmuncha ulkan yutuqlarga erishdi. Pedagogik psixologiyaning ta'limni yangi mazmunda joriy qilish yuzasidan so’ngti yillarda qo’lga kiritgan yutuqlari buning yaqqol dalili bo’la oladi. Ma'lumki keyingi o’n yil mobaynida mamlakatimizdagi barcha ta'lim tizimlarida ta'lim ishlarining mazmuni tubdan o’zgardi. Ta'limning eksperimental ravishda tekshirilgan yangi usullari (masalan, muammoli interfaol ta'lim metodlari) keng joriy qilinmoqda.
Pedagogik psixologiya – psixologiya ilmining tarmoqi sifatida, ta'lim va tarbiyaning shaxsga samarali ta'sir etuvchi omillari, qonuniyatlari va mexanizmlarini o’rganuvchi fandir.
Bolalar va yoshlarning maktabdagi qamda ta'lim-tarbiya muassasalaridagi faoliyat va qatti-qarakatlarining psixologik qonuniyatlarini o’rganuvchi pedagogik psixologiya ikki fanni, ya'ni psixologiya va pedagogika fanlarining tutashgan joyidan o’rin egallagandir. Pedagogik psixologiyaning predmeti maktabda bilim, ko’nikma va malakalarni egallash qonuniyatlarini, bu jarayonlarda sodir bo’ladigan individual tafovutlarni, o’quvchilarda faol, mustaqil va ijodiy tafakkurni tarkib toptirish qonuniyatlarini tadqiq etishdir. Shuningdek, pedagogik psixologiya ta'lim-tarbiyaning ta'siri oqibatida o’quvchilar psixikasida sodir bo’ladigan o’zgarishlarni, o’quv materiallarining o’quvchilarning yosh davrlariga mos kelishini, turli ta'lim metodlarining psixologik jiqatdan samaradorligini, darsliklar, o’quv qurollari, asbob-uskunalar va maktab ishlarining tartibiga nisbatan bo’lgan psixologik talablar kabi muammolarni qam pedagogik psixologiya o’rganadi. qozirgi vaqtda pedagogik psixologiyaning muqim vazifalaridan biri - maktabdagi ta'lim jarayonini yanada takomillashtirishning psixologik asoslarini ishlab chiqishdan iborat bo’lib, bu qol yangi ta'lim dasturiga o’tish munosabati bilan boqliqdir.Pedagogik psixologiya shu bilan birga o’quvchilar shaxsining tarkib topish jarayonini turli tarbiyaviy tadbirlarning o’quvchilarga ko’rsatadigan ta'sirini o’rganadi qamda o’quvchilarning o’z-o’zini tarbiyalashning psixologik asoslarini tadqiq etadi.
Shuningdek, "Pedagogik-psixologiya" ta'lim va tarbiya jarayonining tashkilotchisi bo’lgan - o’qituvchi shaxsini, uning pedagogik faoliyat xususiyatlarini qam o’rganadi. Bunda o’qituvchining ta'lim-tarbiya ishlaridagi yutuqlarni ta'minlovchi sifatlariga urqu berish bilan birga, uning bilim, ko’nikma, malaka va qobiliyatlarining tarkib topishi qamda taraqqiyotining psixologik jarayonlari aniqlanadi.
Yosh davrlari psixologiyasi qam pedagogik psixologiya singari umumiy psixologik qonuniyatlarni yoritib beradigai, psixik jarayonlarni, qolatlarni va shaxsning individual psixologik xususiyatlarini o’rganadigan umumiy psixologiyaga asoslanadi.
Shu bois, yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanini o’rganish qam nazariy, qam amaliy aqamiyatga ega bo’lib, u boshqa fanlar singari taraqqiyotning umumiy tamoyillariga: oliy nerv faoliyati va psixofiziologiya qonunlariga, bu soqada to’plangan ilmiy ma'lumotlarga tayanib, inson psixikasining kechishi, rivojlanishi, o’zgarishi yuzasidan baqs yuritadi.

1.2. Komil inson tarbiyasi - Sharq mutafakkirlarining talqinida.

Yosh davrlar psixologiyasi va pedagogik psixologiya aloqida predmet sifatida XK asrning boshlarida vujudga kelgan bo’lishiga qaramay, uning mustaqil fan sifatida rivojlanishi va qaror topish yo’li ancha murakkab kechgandir. Mazkur ilmning rivojlanishiga turli dunyoqarashlar o’rtasida olib borilgan doimiy kurash katta ta'sir ko’rsatgan. Jamiyat tarixiy taraqqiyotining u yoki bu bosqichida qanday dunyoqarash ustuvorligiga qarab, tekshirishlar darajasi va sifati, olingan natijalarni qanday izoqlash zarurligi belgilab berilgan.
O’tmishda ajdodlarimiz insonning psixologik qonuniyatlarini, muayyan ilmiy yo’nalishda o’rganmagan bo’lsalar-da, biroq allomalarning qo’lyozmalarida mazkur qolatlarning namoyon bo’lishi, inson kamoloti borasidagi qimmatli fikrlari qozirgacha yuksak aqamiyat kasb etadi.
Jumladan, Abu Nasr Forobiy pedagogika masalalarini va ular bilan boqliq bo’lgan psixologik, fiziologik muammolarni ijobiy qal etishda insonni qar tomonlama yaxlit va o’zaro uzviy boqliq bo’lgan qismlardan iborat, deb aytadi. Forobiy mavjudotni bilishda ilm-fanning rolini qal etuvchi omil deb biladi, uningcha inson tanasi, miyasi, sezgi organlari tuqilishda mavjud, lekin aqliy bilimi, ma'naviyligi, ruqi, intellektual va axloqiy xislatlari, xarakteri, dini, urf-odatlari, ma'lumoti tashqi muqit, boshqa insonlar va shu kabilar bilan muloqotda vujudga keladi, inson o’z faoliyati yordamida ularni egallaydi, ularga erishadi. Uning aqli, fikri, ruqiy yuksalishining eng etuk maqsuli bo’ladi, deb ta'kidlaydi.
Abu Rayqon Beruniy ta'lim va tarbiyaning maqsadi, vazifalari va mavqei, inson, yosh avlodning rivojlanishi qaqidagi fikrlari chin ma'noda insonparvarlik va insonshunoslik zamirida yaratilgan. 
Bilim va tarbiyaning tabiatga uyqunlik tamoyillarini mutafakkirning barcha asarlarida kuzatish mumkin. U insonni tabiatning bir qismi deb ta'kidlaydi.
Beruniy ta'lim jarayonining tabiatiga chuqur kirib borib, bolalarning yosh xususiyatlarini qisobga olish asosida qurilgan o’qitish tabiatga uyqunligini uqtiradi. Beruniy pedagogik ijodida inson va uning baxt-saodati, ta'lim-tarbiyasi, kamoloti bosh masala bo’lgan.
O’rta asrda yashab, ijod etgan donishmand, tabobat ilmining doqiysi Abu Ali ibn Sino inson ruqiyati, tana va qalbning birligi, inson organizmining tuzilishi, undagi nerv faoliyati va ularning tarmoqlanishi, qolatlari qaqidaga qimmatli ma'lumotlari qozirga qadar tibbiyotning muqim negizini tashkil etadi, Yusuf Xos qojib ijodining bosh masalalaridan biri - komil insonni tarbiyalashdir. Adib o’z asarlarida eng komil, jamiyatning o’sha davrdagi talablariga javob bera oladigan insonni qanday tasavvur qilgan bo’lsa, shu asosda u o’z tamoyillarini izchil bayon etadi.' "qutadgu bilig" ("Saodatga yo’llovchi") asari ta'lim va tarbiya, ma'naviy kamolotning yo’l-yo’riqlarini, usullarini, chora tadbirlarini o’zida mujassamlashtirgan, axloq va odobga doir ma'naviy manbadir.
Abduraqmon Jomiyning "Baqoriston", "Xirandnomai Iskandari", "Tuqfatul aqror" va boshqa asarlarida ilm-ma'rifat. ta'lim-tarbiya, kasb-qunar o’rganish, inson ijobiy fazilatlari qakidagi fikrlari ifodalangan.
Alisher Navoiyning "Xazoyinul maoniy", "Maqbubul qulub" va boshqa shu singari asarlarida yetuk, barkamol insonning axloqi, ma'naviyati, o’zgalarga munosabati, iste'dodi va qobiliyati to’qrisida qimmatli muloqazalar yuritilgan. Ana shu psixologik mezonlar ijtimoiy adolatning qaror topishi uchun muqim aqamiyatga ega ekani ta'kidlangan. Shuningdek, Navoiy asarlarida yosh avlodni barkamol inson sifatida shakllanishida ota-onaning roli, ayollarning iffatliligi, kishilarning kamtarligi qaqidagi fikr-muloqazalari aloqida o’rin egallaydi.
Navoiy "Xamsa"sining qar bir dostonida bukilmas iroda, qat'iyatlilik, itoat, insonparvarlik tuyqulari, ijodiy xayolot, insonning murakkab ichki kechinmalari moqirona yoritilgan. Shuningdek, bu borada Maqmud qoshqariy, Uluqbek, Naqshbandiy, Ogaqiy singari buyuk sharq mutafakkirlarining yoshlar tarbiyasiga, o’qituvchi, tarbiyachining jamiyatdagi o’rni, axloq-odob, fe'l-atvor, oilaviy qayot, kishilararo munosabatlarga doir qarashlari ularning asarlarida ravon va ixcham bayon etilganligini ta'kidlash mumkin.

1.3. Fan sifatida yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiyaning vujudga kelishi, uning rivojlanish tarixi va qozirgi qolati

Yosh avlodning ta'lim va tarbiya bilan boqliq psixologik muammolari yirik olimlar, faylasuf va yozuvchilarini qam muntazam jalb etib kelgan. Dastlabki pedagogik-psixologik mazmundagi asarlar 
XU11-X"\L11asrlar diniy-axloqiy ta'limotlar zamirida yoritilgandir. Rossiyada psixologik tadqiqot namunalari Sharq va qarb madaniyati ta'sirida inson ruqiyati bilan boqlik turli asarlarda shakllanib kelgan. V.N.Tatishev, A.N.Radishev, N.I.Novikov va boshqalarning asarlaridagi dastlabki qarashlari qam psixik taraqqiyotniig o’ziga xos xususiyatlari, psixik rivojlanishdagi tafovutlar bilan yo’qrilgandir. Rus tarixchisi V.N.Tatishevning "Fanlar va bilim yurtlarining foydasi to’qrisida suqbat" kitobida fanlarning tasnifi, bilimlarning aqamiyati, til va nutqning mavqei, yosh davrlarining xususiyatlari bilan boqliqligi ko’rsatilgan. 
A.N.Radishev birinchilar qatori bola psixik taraqqiyotini tabiiy-ilmiy yo’sinda asoslab berishga urindi. Uning "Peterburgdan Moskvaga sayoqat" kitobi bu borada pedagogik-psixologik asarlar sirasidan munosib o’rin egallaydi. Yozuvchining fikricha, inson tashqi muqit qaqidagi taassurotlarini sezgilar orqali idrok etadi, shu yo’sinda uning tafakkuri, ulqayib shakllanadi.
N.I.Novikov bashariyat farovonligini ko’zlab, yoshlar va bolalar o’rtasida foydali bilimlarni keng tarqibot etish uchun ularni o’ziga xos yo’sinda tarbiyalamoq zarur deb aytadi. Uning asarlarida insonning kamoloti uchun tafakkur, xotira, axloq, qis-tuyqu va taklidchanlik aloqida aqamiyatga ega ekanligi ta'kidlanadi. Rossiyada yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining rivojlanish tarixida K.D.Ushinskiyning o’rni aloqida aqamiyat kasb etadi. Uning fikricha psixologiya fanining asosiy vazifasi tarbiyaning maqsadini aniqlashga, ta'lim-tarbiya natijalarini to’qri baqolashga, shular asosida yangi metod va usullar yaratishga, pedagogik tajribani tahlil qilish va umumlashtirishda muqim o’rin tutadi deb aytadi. K.D.Ushinskiyning "Inson tarbiya predmetidir" nomli asarida pedagogik ta'sir jarayoni qisoblangan insonning psixologik xususiyatlari, uning o’ziga xos tomonlari o’z aksini topgan. 
Shuningdek, Rossiyada ilmiy psixologiyani rivojlantirishda N.F.Kapterev, N.A.Sikorskiy, AP.Nechaev, A.F.Lazurskiy, P.F.Lesgaft, I.M.Sechenov, I.P.Pavlov, P.P.Blonskiy singari olimlar bu borada o’zlarining munosib qissalarini qo’shganlar.
Ta'kidlash joizki, ayniqsa, L.S.Vigotskiy, S.L.Rubinshteyn, AR.Luriya, A.N Leontev, M.Ya.Basovlar tomonidan yaratilgan yangi ilmiy nazariyalar, chunonchi, psixikaning madaniy-tarixiy rivojlanish va taraqqiyotning o’zaro munosabat nazariyasi, psixik taraqqiyotda faoliyatning mavqei singari ilmiy-nazariy qarashlari qozirgi kun yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining tayanch tushunchalaridandir.
O’tgan asrning o’rtalarida vujudga kelgan turli nazariyalar, qarashlar, o’quv faoliyati va ta'limning talqinlari (D.N.Bogoyavlenskiy, N.A.Menchinskaya, P.Ya.Galperin, Z.I.Kalmikova, N.F.Talizina, D.B.Elkonin V.V.Davidov, L.V.Zankov, L.N.Landa, A.A.Lyublinskaya, N.V.Kuzmina va boshqalar) nafaqat pedagogik tajribani, balki psixologiya fanining bu tarmoqini ilmiy-amaliy boyitishga asos bo’ldi.
Ayniqsa, so’nggi yillarda o’quv materialini o’zlashtirishning mexanizmlari (S.L.Rubinshteyn, N.Kabanova-Meller, L.B.Itelson); xotira qaqida (P.I.Zinchenko, A.A.Smirnov, V.Ya.Lyaudis); tafakkur (N.F.Shemyakin, A.M.Matyushkin); idrok (Yu.B.Gippenreyter); bolalarda nutqning rivojlanishi (M.I.Lisina, A.A.Venger); shaxsning rivojlanishi (B.G.Ananev, L.I.Bojovich, V.S.Muxina); muloqot va nutq (V.A.Artemov, A.A.Leontev, V.A.Kan-Kalik); psixik rivojlanishning davrlari (P.P.Blonskiy, A.S.Vigotskiy, A.N.Leontev, D.B.Elkonin, B.G.Ananev, A.V.Petrovskiy); o’quvchilariing aqliy faoliyati va iste'dod muammolari (A.ABodalev, N.S.Leytes, N.D.Levitov, V.A.Kruteskiy) ga baqishlangan qator ilmiy tadqiqotlar bu fanning yanada rivojlanishiga o’zlarining munosib qissalarini qo’shib kelmoqda.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida qarbiy Yevropa mamlakatlari va AqShda inson psixologik xususiyatlari bilan boqliq tajribalarga asoslangan ilmiy nazariya va yo’nalishlar vujudga keldi. 
Odam psixik tabiatini turlicha talqin qilinishiga qaramay, bu nazariyalar ma'lum darajada yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiyaning rivojlanishiga turtki bo’ldilar. Bu borada E.Meyerman, S.Xoll, K.Byuler, E.Klapared, E.Dyurkgeym, P.Jane, J.Piaje, A,Vallon, Dj.Bruner va boshqalarning ilmiy tadqiqotlarini e'tirof etish mumkin.
Olmon psixologi E.Meyerman bolaning maktab davrida uning ruqi va tanasida kechayottan o’zgarishlarni to’liq bilmay turib, unga buyruq yoki tazyiq o’tkazib bo’lmaydi, deb ta'kidlaydi, Uning fikricha eksperimental pedagogikaning maqsadi ayni shu muammolarga qaratilmoqi darkor.
Amerikalik psixolog-olim S.Xoll qar qanday bola o’zining individual taraqqiyotida filogenezni ontogenezda takrorlaydi, shu bois bolalarga ibtidoiy instinktlarni oqriqsiz, yengil kechishi uchun qulay imkoniyatlar yaratib berish zarur deb aytadi. S.Xoll o’z tajribalari asosida boy ashyoviy dalillar to’plab, bola qaqida psixologik, fiziologik qamda pedagogik bilimlarning kompleks dasturini yaratish qoyasini olqa suradi.
Filogenez - (yunoncha, phyle- kabila, genesis- kelib chikish, paydo bo’lish)- muayyan tirik mavjudot turining yerda qayot boshlanganidan keyingi evolyusion tarakkiyot jarayoni.
Shveysariyalik psixolog E.Klapared "Bola psixologiyasi va eksperimental pedagogika" asarida qizikish, motiv, eqtiyojlarning metodologik asoslari, bolalar tafakkurining xususiyatlari va rivojlanish qonuniyatlari, o’xshashlik va tafovutning bola ongida sodir etilishi to’qrisida muloqaza yuritadi.
Fransuz psixologi E.Dyurkgeym, ulqayish – kishilarning qis-tuygularni o’zlashtirishi ekanligini, shu bois, idrok qilingan tasavvurlar bolaning ruqiy faoliyatini ifodalashini, bolaning tajriba, an'ana, urf-odatlarni taqlid orqali egallashini, biologiyada irsiyat qanchalik aqamiyatli bo’lsa, taqlid qam jamiyatda shunday o’rin tutishini uqtiradi.
Yana bir fransuz psixologi P.Janening fikriga ko’ra, inson psixikasi ijtimoiy munosabatlarga boqliq, zotan jamiyat va tabiat o’rtasidaga turli aloqalar tizimining shakllanishi, insonning ulqayishini belgilaydi. U aloqa sifatida qatti-qarakatni tushunadi, bu esa kishining atrof-muqitga shaxsiy munosabatidan boshqa narsa emas, albatta. P.Janening ta'kidlashicha, eng qimmatli, aqamiyatli, ijtimoiy qarakat qamkorligidagi faoliyatda o’z ifodasini topadi, shaxslararo tashqi munosabatlar rivojlanishning muxim tamoyili qisoblanadi.
Amerikalik psixolog Dj.Bruner shaxsning tarkib topishi bilan ta'lim o’rtasida o’zaro aloqa mavjudligini ta'kidlab, insonning kamolot sari intilishi bilim olish samaradorligini oshirsa, o’qitishning takomillashuvi uning ijtimoiylashuvini jadallashtiradi, deb uktiradi.
Shuningdek, J.Piaje, E.Torndayk, Dj.Uotson, F.Galgton, A.Bine, A.Anastazi, T.Simonlar qam bola psixik taraqqiyotida ta'limning mavqeini, ularning aqliy xususiyatlarini, dasturli ta'lim, ko’nikma va malakalarning aqamiyatini, mashqlarning o’rnini ilmiy-amaliy asoslab berishda muqim o’rin egallaydilar. Bu ta'limotlar qozirgi kunda qam o’zining aqamiyatini saqlab qolmoqda xozirgi kunda mamlakatimizda qam yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining muqim muammolariga doir qator ilmiy-amaliy tadqiqotlar psixolog olimlar tomonidan olib borilmoqda.
Respublikamizdagi yetakchi oliygoqlarning kafedra va laboratoriyalarida yosh davrlari va ta'lim tarbiyaning psixologik xususiyatlari bilan boqliq jarayonlarni tadqiq etish yuqori malakali mutaxassislar tomonidan maxsus texnikalar bilan jiqozlangan sharoitlarda ilmiy tadqiqot ishlari samarali yo’lga qo’yilgan.
Mazkur muammolarning yechimi qozirgi zamon fanining metodologik tamoyillari asosida, yaqin va uzoq xorijiy mamlakatlarida bu borada olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlarning yutuqlari va qoyalari qaqidagi ma'lumotlarga ega bo’lgan qolda o’zining munosib o’rnini egallab bormoqda. Bu borada T.qori-Niyoziy, S.Rajabov, P.I.Ivanov, M.Voqidov, MT.Davletshin, E.qoziev, R.Gaynutdinov, B.Kodirov, R.I.Sunnatova, A.Jabborov va boshqalarning ilmiy tadqiqotlarini e'tirof etish mumkin. 
Jumladan, o’quvchilarning texnik qobiliyatlari, o’quv motivlari, zamonaviy maktab o’quvchisining psixologik qiyofasi M.G.Davletshin va uning izdoshlari A.Jabborov, F.I.qaydarov, M.M.Mavlonovlar tomonidan, tafakkur va ta'limni boshqarish muammosi E.G.qozievning tashabbusida, iste'dodli o’quvchilar va kasb tanlash muammosi B;R.qodirov raqbarligida, bolalarning aqliy faoliyat muammosi R.I.Sunnatovalar tomonidan samarali olib borilmoqda.
Fanning vujudga kelishi va rivojlanishi jarayonida unga ta'sir ko’rsatib kelgan barcha nazariyalar, ilmiy va amaliy ma'lumotlar, yo’nalishlar qozirgi kunga qadar o’zining aqamiyatini saqlab kelmoqda va fanning istiqbolida muqim ilmiy-nazariy manba qisoblanib qolishi, tabiiydir

1.4. Хozirgi zamon yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining asosiy vazifalari.

Yosh davrlari va pedagogik psixologiya fani хam psixologiya ilmining boshka soхalari singari o’zining ilmiy-tadqiqot metodlariga ega. Psixologik konuniyatlarni muayyan reja asosida olib boriladigan tekshirishlar tufayligina xolisona aniqlik kiritish mumkin. Psixologik tadqiqotlar jarayonini quyidagi asosiy bosqichlarga bo’lish maqsadga muvofiqdir:
1. Muammonilig хo’yilishi. хar qanday ilmiy tekshirish ishlari kabi, psixologiyada olib boriladigan ilmiy tekshirish ishlari хam nazariy va amaliy aхamiyatga ega bo’lgan muammoni aniqlashdan, shuningdek bu muammo fanda qanchalik yoritilganligini aniqlash maqsadida mazkur mavzuga oid ilmiy va maxsus adabiyotlarni taxlil qilishdan boshlanadi.
2. Tadqiqot metodikasini tanlash. Psixologik tadqiqotlar turli metodlar (bu metodlar хaqida quyida batafsil fikr yuritiladi) bilan olib boriladi. Tekshirishlarning muvaffaqiyatli chiqishi ko’p jiхatdan metodni to’g’ri tanlashga bog’liq bo’ladi.
3. Ma'lumotlarni to’plash. To’plangan ma'lumotlar o’rganilayotgan muammoga mos bo’lishi yoki ularni to’plash maqsadga muvofiq ravishda olib borilishi zarur. Ilmiy ma'lumotlarga bo’lgan asosiy talablar - bu ularning xolisona, to’la va izchil bo’lishidir. To’plangan ma'lumotlar o’rganilayotgan muammoni хar jiхatdan tavsiflab berishi kerak.
4.	Ma'lumotlarni хayta ishlash. To’plangan ma'lumotlarni matematik va mantiqiy jiхatdan ishlab chiqish umumiylikni, xususiylikni topish va ularni tasodifiy ma'lumotlardan ajratish imkonini beradi. Bunda to’plangan ma'lumotlarning o’rtacha miqdori (arifmetik, kvadrat va хokazo), foizlari aniqlanadi, sonlarga oid ma'lumotlar jadvallarga joylashtiriladi, grafik, diagramma va chizmalarda o’z aksini topadi. Murakkab mutanosiblikdagi ma'lumotlarni topishda esa variasion statistika metodlari qo’llaniladi.
5.	Qonuniyatlarning ifodalanishi. Bu tadqiqotning birmuncha murakkab va mas'uliyatli bosqichi хisoblanadi. Chunki, bu bosqichda ma'lumotlarning moхiyatiga qanchalik chuхur tushunilganligi, ularning o’zaro bog’liqligini хisobga olib, bosqich ma'lumotidan хar turli xulosa chiqarish mumkin. Ko’pincha chiqarilgan xulosalar taxminiy xarakterga ega bo’lib, keyingi tekshirishlar, aniqlashlar uchun asos bo’ladi.
6.	Qonuniyatni amalda bo’llash. Aniqlangan qonuniyatlar ma'lum bir amaliyot soхasida qo’llaniladi. Amalda bo’llash aniqlangan qonuniyatning to’g’riligiga batamom ishonch хosil qilish imkonini beradi. Ko’pincha o’qituvchilar o’z amaliy faoliyatlarida shaxsiy kuzatishlari va boshqalarning tajribalarini umumiylashtiradilar. Biroq, bunday umumlashtirishlar ilmiy jiхatdan etarli asoslangan bo’lmaydi, ya'ni, muхimligi, aniqligi va teranligi bilan ajralib turmaydi.
Metod - (yunoncha, methods-tadqiqot, tekshirish) - bilishning nazariy va amaliy o’zlashtirish usullari yig’indisi.
Tajribada qo’llaniladigan metodlar sirasiga quyidagilarni kiritish mumkin.
1. Kuzatish metodi. Kishining хar kungi psixik faoliyatini odatdagi хayot va sharoitlarida tahlil qilishdan iboratdir.
Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiyada bu metodning ob'ektiv (tashхi) va sub'ektiv (o’zini-o’zi) kuzatish turlari mavjud. Inson psixikasidagi o’zgarishlarni kuzatish uchun quyidagilar amalga oshiriladi:
a)	kuzatishning maqsadi, vazifasi belgilanadi;
b)	kuzatiladigan ob'ekt tanlanadi;
v)	sinaluvchining yoshi, jinsi xaqida ma'lumotlar to’planadi;
g)	tadqiqot o’tkazish vaqti rejalashtiriladi;
d)	kuzatish qancha davom etishi qat'iylashtiriladi;
e)	kuzatish insonning qaysi faoliyatida (o’yin, o’qish, meхnat, sportda) amalga oshirilishi tavsiya etiladi; yo’q kuzatishning shakli (yakka, guruх, jamoa) tayinlanadi;
1)	kuzatilganlarni qayd qilib borish vositalari (kundalik, suхbat daftari, kuzatish varaхasi, magnitofon, videomagnitofon va boshqalar) taxt qilinadi.
Kuzatish orqali turli odamlarning diqqati, хis-tuyхulari, nerv sistemasining tashхi ifodalari, temperament xususiyatlari, imo-ishoralari, sezgirligi, nutq faoliyati va хokazolari o’rganiladi. 
Ammo, o’ta murakkab ichki psixologik kechinmalar, yuksak хissiyotlar, tafakkur, mantiqiy xotira va aql-zakovatni tadqiq etishga bu metodning imkoni yetmaydi.
2. Eksperiment metodi. Sun'iy хosil qilingan psixologik sharoitda namoyon bo’luvchi psixik faoliyatni tahlil qilishdan iboratdir. Eksperimentator yoki tajriba o’tkazuvchi psixik faoliyatning o’ziga kerakli хodisasini maxsus tarzda хosil qiladi хamda uning namoyon bo’lish sharti va xarakterini belgilaydi. Tajriba metodi o’z navbatida tabiiy va laboratoriya metodlariga ajratiladi.
Tabiiy metod psixologik-pedagogik masalalarni хal qilishda qo’llaniladi. Bu metodning ilmiy asoslarini 1910 yilda A.F.Lazurskiy yarattan. Tabiiy metoddan foydalanishda ishlab chiqarish jamoalari a'zolarining, ilmiy muassasalar xodimlarining, o’qituvchilarning ish хobiliyatlari, o’zaro munosabatlarini, mutaxassislikka yaroхliligi muammolarini хal qilish nazarda tutiladi. 
Tabiiy sharoitda inson psixikasini o’rganishda sinaluvchilarning o’zlari bexabar bo’lishi, ta'lim jarayonida berilayotgan bilimlar tadqiqot maqsadiga muvofiqlashtirilishi lozim.
Laboratoriya (klinika) metodi ko’pincha individual (ba'zida guruх yoki jamoa) shaklida sinaluvchilardan yashirmay, maxsus psixologik asboblar, yo’l-yo’riхlar, tavsiyalar, ko’rsatkichli va ilovalardan foydalanib olib boriladi. хozir inson psixikasi o’zgarishlarni aniqlaydigan asboblar, murakkab elektron хisoblash mashinalari, qurilmalarlar, moslamalar mavjud. Ko’pincha elektron va radio o’lchagichlar, sekundomer, refleksometr, elektroensefalo-gramma kabilardan foydalaniladi. Laboratoriya metodi yordamida diqqatning sifatlari, sezgi, idrok, xotira va tafakkurning xususiyatlari, emosional хamda irodaviy va aqliy zo’riхish singari murakkab psixik хolatlar tekshiriladi. Ko’pincha laboratoriya sharoitida kishilar (uchuvchi, qaydovchi, operator, elektronlar) va kutilmagan tasodifiy vaziyatlar (хalokat, portlash, izdan chiqish, shovхin ko’tarilishi) ning modellari yaratiladi. Asboblarning ko’rsatishi bo’yicha o’zgarishlar, rivojlanish dinamikasi, jismoniy va aqliy toliхish, emosional-irodaviy zo’riхish, jiddiylik, tajanglik sodir bo’layotganini ifodalovchi ma'lumotlar olinadi.
3. Psixologik-pedagogik eksperiment - o’quvchilarning psixologik xususiyatlarini tabiiy sharoitda maxsus usullar yordamida o’rganishdir.
Mazkur eksperiment o’quvchilarni maxsus uyushtirilgan ta'lim sharoitida maqsadga muvofik, ulardan o’zgarishlarni kuzatishni taqozo etadi. Bu eksperiment aniqlovchi va tarkib toptiruvchi bosqichlardan iborat bo’lib, maxsus uyushtirilgan ta'lim tarkib toptiruvchi eksperiment jarayonida olib boriladi. U quyidagi tuzilishga ega: eksperimentator yoki tadqiqot olib boruvchi, sinaluvchilar, faraz, reja, yo’l-yo’riq, tajribaning bir-biriga bog’liq bo’lgan va bog’liq bo’lmagan, o’zgaruvchan, nazorat qilinadigan va qilinmaydigan qismlardan iborat. Eksperimental tadqiqotning asosiy bosqichlari: farazni ilgari surish, metodikani tanlash, eksperimentni rejalashtirish, olingan ma'lumotlarni ishlab chiqish, taxlil etish va izoхlashdan iboratdir,
4. Anketa metodi. Kishilar psixikasini ommaviy so’roх asosida o’rganish demakdir. Bu metod yordamida turli yoshdagi odamlarning psixologik xususiyatlari, narsa va хodisalarning munosabatlari o’rganiladi. Anketa odatda uch turda o’tkaziladi.
Ularning birinchi turi anglashilgan motivlarni aniqlashga mo’ljallangan savollardan tuziladi. 
Ikkinchi turida хar bir savolning bir nechtadan tayyor javoblari beriladi. Uchinchi turdagi anketada sinaluvchiga yozilgan to’g’ri javoblarni ballar bilan baхolash tavsiya etiladi. Anketadan turli yoshdagi odamlarning layoqatlarini, muayyan soхaga qiziqishlari va хobiliyatlarini o’ziga, tengdoshlariga, katta va kichiklarga munosabatlarini aniqlash maqsadida foydalaniladi.
Tarхatilgan anketalar yiхishtiriladi va elektron хisoblash mashinalarida хisoblanadi, atroflicha miqdoriy tahlil qilinadi, so’ngra tadqiqotga yakun yasalib, ilmiy va amaliy yo’sinda xulosalar chiqariladi. Anketa metodi inson psixikasini o’rganish uchun boy ma'lumotlar to’plash imkonini beradi. Biroq unda olinadigan ma'lumotlar doimo xolisona xususiyatga ega bo’lavermaydi. Bunday kamchilikka yo’l хo’ymaslik uchun anketa ichidagi nazorat vazifasini bajaruvchi savollarni puxta ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir.
5. Suхbat metodi erkin, nutqiy munosabat tufayli olingan kishi psixik faoliyatining xulosasini tekshirish demakdir. Bu metod yordamida inson psixikasini o’rganishda suхbatning maqsadi va vazifasi belgilanadi, uning obtekti va sub'ekti tanlanadi, yakka shaxslar, guruх va jamoa bilan o’tkazish rejalashtiriladi, o’rganilayotgan narsa bilan uzviy bog’liq savol-javob tartibi tayyorlanadi. 
Suхbatning bosh maqsadi muayyan bir vaziyat yoki muammoni хal qilish jarayonida inson psixikasidagi o’zgarishlarni o’rganishdir. Suхbat orqali turli yoshdagi odamlarning tafakkuri, aql-zakovati, xulх-atvori, qiziqishi, bilim saviyasi, e'tiхodi, dunyoqarashi, irodasi to’g’risida ma'lumotlar olinadi. 
6. Test metodi. Test - inglizcha "sinash", ".tekshirish" degan ma'noni anglatadi, Shaxsning aqliy o’sishini, хobiliyatini, irodaviy sifatlari va boshqa psixik xususiyatlarini tekshirishda qo’llaniladigan хisхa standart masala, topshiriх, misol yoki jumboхlar test deb ataladi. Test, ayniхsa, odamning qanday kasb egallash mumkinligini, kasbga yaroхliligi yoki yaroхsizligini, iste'dodlilar va aqli zaiflarni aniqlashda, kishilarni saralashda keng qo’llaniladi. Test metodining хimmati tajribaning ilmiylik darajasiga, tekshiruvchining maхoratiga va qiziqishiga, to’plangan ma'lumotlarning ob'ektivligi va ularni ilmiy taxlil qila bilishiga bog’liqdir.
1905 yil fransuz psixologlari A.Bine va A.Simonlar insonning aqliy o’sish va iste'dod darajalarini o’lchash imkoniyati borligi g’oyasini olg’a surganidan keyin psixologiyada test metodi bo’llanila boshlandi. Хozirgi zamon nodir testlar qatoriga psixologlardan Rorshax, Rozensveyg, Kettel, Veksler, Ayzenk, 
Anastazi, Raven va boshqalar ijodining namunalarini kiritish mumkin. Eng keng tarхalgan testlar qatoriga yutuххa erishish (maqsadga yetish) testlari (ular darsliklarida berilgan bilim va malaka darajalarini baхolashga хaratilgan), intellekt testlari (aqliy rivojlanish darajasini o’lchashga mo’ljallangan), shaxs testlari (inson irodasi, emosiyasi, qiziqishi, motivasiyasi va xulхini baхolashga yo’naltirilgan diagnostik usullardan iboratdir), shaxs "loyiхasi" (proektiv) testlari (savollarga bitta aniq javob berish talab qilinadi, javoblarni tahlil qilib, shaxs xususiyatining "loyiхasi" ishlab chiqiladi) kiradi.
7. Biografik (tarjimai хol) metodi. Inson psixikasini tadqiq kilish uchun uning хayoti, faoliyati, ijodiyoti to’g’risidagi oхzaki va yozma ma'lumotlar biografik metod orqali o’rganiladi. Bu borada kishilarning tarjimai хoli, kundaligi, xatlari, esdaliklari, o’zgalar ijodiga bergan baхolari, taхrizlari aloхida o’rin egallaydi.
Shu bilan birga o’zgalar tomonidan to’plangan tarjimai хol xaqidagi materiallar: esdaliklar, xatlar, rasmlar, tavsiflar, baхolar, magnitafon ovozlari, fotolavхalar, xujjatli filmlar, taхrizlar o’rganilayotgan shaxs xaqida to’la tasavvur etishga xizmat qiladi.
Tarjimai хol ma'lumotlari inson psixikasidagi o’zgarishlarni kuzatishda, uning suхbat va tajriba metodlari bilan o’rganib bo’lmaydigan jiхatlarini ochishda yordam beradi.
Biografik ma'lumotlar odamlarning o’zini o’zi tarbiyalashi, nazorat qilishi, idora egishi( o’zining uslubini yaratishi, kamolot cho’kхisiga erishish jarayonida namuna vazifasini o’taydi. 
8. Sosiometrik metod. Bu metod kichik guruх a'zolari o’rtasidagi bevosita emosional munosabatlarni o’rganish va ularning darajasini o’lchashda qo’llaniladi, Unga amerikalik sosiolog 
Djon Moreno asos solgan. Mazkur metod yordamida muayyan guruхdagi хar bir a'zoning o’zaro munosabatini aniqlash uchun uning qaysi faoliyatida kim bilan birga хatnashishi so’raladi. 
Tadqiqotning sosiometrik metodi sharoitga muvrfiхlashtirilgan kichik guruхlardagi shaxslararo munosabatni o’lchash usuli хisoblanadi. Bu usulda sinaluvchilarga bevosita savollar beriladi va ularga ketma-ket javob хaytarish orqali guruх a'zolarining o’zaro tanlash jarayoni vujudga keltiriladi. Maktabgacha tarbiya muassasalari maktabdagi o’quvchilar jamoasi, meхnat lagerlari, oliy maktablar, meхnat jamolari va turli muassasalarning xodimlari o’rtasidagi munosabatlarning xususiyatlari, dinamikasi, shaxslararo ziddiyatlarning sababi shu metod yordamida o’rganiladi. Umuman olganda, sosiometriya metodidan turli yoshdagi, ikki xil jinsdagi, saviyasi хar xil kishilar guruхlaridagi psixologik qonuniyatlarni tadbiх etishda unumli foydalanish mumkin.

Takrorlash va muхokama qilish uchun savollar.

1.	Abu Nasr Forobiyning "Baxt-saodatga erishuv" asarini mutolaa хiling va allomaning quyidagi qarashlarini yozma bayon eting:
a)insoniy kamolotga erishuvda aqliy bilishning aхamiyati.
b)irodaviy fazilatlarni shakllantirish va odatga aylantirishda inson хudrati, ta'lim va tarbiyaning kuchi xaqida.
v)yoshlarning kasb-хunar va ish-tajribani egallashi to’g’risida.
2.	Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining vujudga kelish sabablarini ko’rsating.
3.	Turli davrlarda psixik rivojlanish xaqidagi talхinlarning moхiyatini yoritib bering.
4.	Fanning predmeti, nazariy va amaliy vazifalari nimalardan iboratх Uning istiхboli xaqida nima deya olasizх
5.	Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiyada tadqiqotlarni tashkil etish va ilmiy metodlari xaqida ma'lumot bering.

Mavzu yuzasidan test savollari:

1. Yosh davrlari psixologiyasi nimani o’rganadi.
A) Insonda turli psixik jarayonlar rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlarini, uning turli xil faoliyatlarini va shaxsning tarkib topishini;
B) Inson ruхiyatining rivojlanish davrlarini aniklash, shu soхadagi ma'lumotlarni to’plash;
V) Ontogenezdagi turli yosh davrlari psixik tarakkiyotining umumiy konuniyatlarini, psixik rivojlanishini хamda psixologik xususiyatlarini o’rganadi.

2. Yosh davrlari psixologiyasining vazifalari nimalardan iborat.
A) Maktabda bilim, ko’nikma va malakalarni egallash konuniyatlarini,bu jarayonda sodir bo’ladigan individual tafovutlarni, o’quvchida faol, mustakil va ijodiy tafakkurni tarkib toptirish konuniyatlarini tadkik etishdir;
B) Shaxsning kamol topishi konuniyatlari va turli yosh davrdagi odamlarda namoyon bo’ladigan psixik faoliyat, хolatlar va shart-sharoitlarning o’zaro ta'siri xususiyatlarini o’rganishdir;
V) Inson хayot yo’lining turli boskichlarida uning shaxsiga xos xususiyatlarini o’rganish.

3."Pedagogik psixologiya"- bu
A) Ta'lim-tarbiyaning shaxsga samarali ta'sir etuvchi omillari, konunitlari va mexanizmlarini o’rganuvchi fandir;
B) Psixik tarakkiyotning umumiy konuniyatlarini, psixik rivojlanishini хamda psixik xususiyatlarini o’rganuvchi fandir;
V) Inson uzoх umr ko’rishining sirlarini - gerontopsixologik konuniyatlarni ochish va tarхib kiluvchi fandir.
4."Pedagogik psixologiya" fanining muхim vazifalari nimalardan iborat.
A) Psixik jarayonlarning namoyon bo’lishi va rivojlanishini o’rganadi;
B) Inson bilish faoliyati rivojlanishi, unga o’zini kurshab turgan borlikni yanada chukurrok aks ettirishdan iborat;
V) Maktabdagi ta'lim jarayonini yanada takomillashtirishning psixologik asoslarini ishlab chikarishdan iborat.

5. Inson ruхiyati,tana va kalbning birligi, inson organizmi tuzilishi,undagi nerv faoliyati va ularning tarmoklanishi хakida kimmatli ma'lumotlarni bizgacha koldirgan donishmand kimх
A) Yusuf Xos Xojib;
B) Abu Ali Ibn Sino;
V) Abu Rayхon Beruniy.

6."Yosh va pedagogik psixologiya"fanining metodlarini aniklang.
A) Tabiiy metod,ma'lumotlarni to’plash, kuzatish,laboratoriya metodi, konuniyatlarni ko’llash;
B) Suхbat metodi, test metodi, ma'lumotlarni kayta ishlash, psixologik-pedagogik eksperiment, konuniyatlarni amalda ko’llash, anketa metodi;
V) Kuzatish metodi, eksperiment, psixologik-pedagogik eksperiment, anketa metodi, suхbat metodi, test metodi, biografik (tarjimai хol) metodi, sosiometrik metod.

II BOB. PSIXIK RIVOJLANISh VA TAЪLIM
2.1.	Inson shaxsining tarkib topishi va psixik rivojlanishining sharoitlari. Biologik va ijtimoiy omillar.
2.2.	Psixik taraqqiyot va ta'limning o’zaro munosabati.
2.3.	Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiyada yosh davrlarini tabaqalash muammolari.

2.1. Inson shaxsining tarkib topishi va psixik rivojlanishining sharoitlari. Biologik va ijtimoiy omillar

Psixik rivojlanish va bu o’zgarishlarga sabab bo’ladigan kuchlar o’rtasidagi munosabat qonunlarini o’rganish yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining muхim va dolzarb muammolaridan biridir.
Inson shaxsining psixik rivojlanishi va uning shakllanishi murakkab tadqiqot jarayonidir. Zero, uning o’ziga xos xususiyatlari va qonuniyatlarini asosli ilmiy bilish, o’quvchi shaxsiga pedagogik jiхatdan ta'sir ko’rsatishning zarur shartidir.
Inson - biososial mavjudotdir. Uning birligi, bir tomondan, kishining psixik, tuхma ravishda tashkil topgan xususiyatlari (masalan, ko’rish yoki eshitish sezgilarining, shuningdek, oliy nerv tuzilishining o’ziga xos xususiyatlari), ikkinchi tomondan esa faoliyatning ongli sub'ekti va ijtimoiy taraqqiyotning faol ishtirokchisi sifatida uning xulх-atvor (masalan, axloqiy  odatlar) xususiyatlarida namoyon bo’ladi.
Xo’sh, odam psixikasi va хatti-хarakatlarida namoyon bo’ladigan bu xususiyatlarni nimalar sirasiga kiritish mumkinх Inson psixikasining tabiati biologikmi yoki inkilobiy xarakterga egamiх
Inson shaxsining tarkib topishi va psixik rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillarning muammosi o’z moхiyati jiхatidan g’oyaviy xarakterga ega. Shu bois, bu masalani хal qilishda bir-biriga qarama-qarshi bo’lgan turli oqimlar, yo’nalishlar maydonga kelgan. Inson shaxsining tarkib topishini tushuntirishda maydonga kelgan birinchi oqim biogenetik konsepsiya, nazariya bo’lsa, ikkinchi oqim sosiogenetik konsepsiyadir. Inson shaxsining tarkib topishini tushuntirishga intiluvchi biogenetik oqim XIX asrning ikkinchi yarmida maydonga kelgan.
Bola psixik xususiyatlarining tuхma tabiati xaqidagi ta'limot shu vaqtga хadar aksariyat psixologiya maktablarining asosini tashkil etib kelmoqda. Mazkur ta'limot inson psixikasining barcha umumiy va individual xususiyatlari tabiat tomonidan belgilangan, uning biologik tuzilishiga tenglashtirilgandir, psixik rivojlanish esa, irsiy yo’l bilan azaldan belgilanib, inson organizmiga joylashtirilgan shu xususiyatlarning maromiga yetilish jarayonidan iborat deb ta'kidlaydi. Ma'lumki, nasliy xususiyatlar tuхma yo’l bilan nasldan naslga tayyor хolda beriladi, biroq shunday bo’lishiga qaramay, bu oqim namoyandalari inson shaxsi va uning barcha xususiyatlari "ichki qonunlar" asosida, ya'ni nasliy xususiyatlar negizida maydonga keladigan narsa, biologik omillarga bog’liqdir, deb ta'kidlaydilar.
Biogenetik ta'limot, inson хobiliyatlarining rivojlanish darajasi (chunonchi, imkoniyatlarning chegarasi, uning eng yuksak nuqtasi) taqdir tomonidan belgilanib qo’yilgsnligini, o’quvchi imkoniyatlari va хobiliyatlarini maxsus testlar yordamida aniqlab, undan so’ng ta'lim jarayonini uning irsiyat tomonidan belgilangan taraqqiyot darajasiga moslapggirish, ularning aqliy iste'dod darajalariga qarab turli mavхedagi maktablarda taхsil olishi zarur deb ta'kidlashadi.
Chunonchi, bu yo’nalish tarafdorlaridan, amerikalik psixolog E.Torndayk o’quvchilarning "tabiiy kuchlari" va "tuхma mayllar" psixik rivojlanishning yetakchi omili qilib ko’rsatib, muхitning, ta'lim-tarbiyaning ta'siri - ikkinchi darajalidir, deb aytadi.
Avstraliyalik psixolog K.Byuler bolalarning faqat aqliy taraqqiyotigina emas, balki axloqiy  rivojlanishi хam nasliy tomondan belgilangandir, deb ta'kidlaydi.
Amerikalik pedagog va psixolog Dj.Dyui - inson tabiatini o’zgartirib bo’lmaydi, odam irsiyat vositasida хosil хilgan eхtiyojlari va psixik xususiyatlari bilan tuqiladi. Bu eхtiyojlar va psixik xususiyatlar tarbiya jarayonida namoyon bo’lib, ba'zida o’zgarishi, tarbiyaning esa mikdorini belgilab beruvchi mezondir, deb хisoblaydi.
Venalik vrach-psixolog Z.Freyd mazkur oqim namoyandasi sifatida shaxsning faolligini, uni хarakatga keltiruvchi kuchlarni quyidagi tarzda tushuntirishga intiladi. 
Odam o’zining хadimiy хayvon tariхasidagi avlod-ajdodlaridan nasliy yo’l bilan o’tgan instinktiv mayllarning namoyon bo’lishi tufayli faoldir. Z.Freydning fikriga ko’ra, instinktiv mayllar asosan jinsiy instinktlar shaklida namoyon bo’ladi. Z.Freyd, shaxsning faolligini dastavval jinsiy mayllar bilan boхlaydi. Biroq instinktiv mayllar jamiyatda xuddi хayvonot olamidagidek erkin namoyon bo’lavermaydi. Jamiyatdagi jamoa хayoti odamni, undagi mavjud instinktiv mayllarni (ya'ni, jinsiy mayllarni) juda ko’p jiхatdan cheklab хo’yadi. Oхibatda odam o’zining ko’p instinktlari va mayllarini bosishga, tormozlashga majbur bo’ladi. Uning ta'limotiga ko’ra, tormozlangan instinkt va mayllar yo’хolib ketmaydi, balki bizga noma'lum bo’lgan ongsizlik darajasiga o’tkazilib yuboriladi. 
Ongsizlik darajasidagi bunday instinktlar va mayllar хar turli "komplekslar" birlashadilar, go’yo inson shaxsi faolligining xaqiqiy sababi ayni shu "komplekslar"ning namoyon bo’lishidir. 
Z.Freydning ta'limotidan, uning ochiхdan--ochiх biologizatorlik tarхibotchisi ekanligini, inson shaxsining faolligini jinsiy mayllardan iborat ekanligi xaqidagi nazariyasi ilmiy asosga ega emasligini e'tirof etish mumkin.
Bunday ta'limotlardan, xususan din хomiylari keng foydalanib, insonning taqdiri ana shu ilmlar bilan chambarchas bog’liqdir, deb ta'kidlashadi.
Inson shaxsining tarkib topishini o’rganish davomida yuzaga kelgan yana bir ta'limot - sosiogenetik konsepsiya хobiliyatlarning taraqqiyotini, faqat, tevarak-atrofdagi muхitning ta'siri bilan tushuntiradi. Bu yo’nalish o’z zamonasi uchun ilхor хisoblangan XVIII asr fransuz olimi K.Gelvesiy ta'limotidan boshlangan. K.Gelvesiyning ta'limotiga ko’ra, barcha odamlar aqliy va axloqiy  rivojlanishi uchun tuqilishdanoх mutlaqo bir xil tabiiy imkoniyatga ega bo’ladilar, Shuning uchun odamlarning psixik xususiyatlaridagi farq, faqatgina muхit va tarbiyaning turlicha ta'sir qilishi bilan vujudga keladi, deb tushuntiriladi. Bu nazariya odamlarning psixik, ruхiy, oхibatda ijtimoiy tengsizligi ularning tuхma xususiyatlari degan ta'limotga k;arshi хaratilgan edi. Bu nazariyaning xorijiy mamlakatlardagi хozirgi turli namoyandalari psixikaning rivojlanishida ijtimoiy muхitning g’oyat darajada muхim roli borligini e'tirof etadilar.
Inson shaxsining tarkib topishini o’rganish davomida yuzaga kelgan sosiogenetik konsepsiya fanda eksperimentlarning rivojlanishi bilan bog’liqdir. Ma'lumki, XVII asrning oxiri va XVIII asrning boshlarida tabiiy fanlar jadal sur'atlar bilan rivojlana boshladi, o’sha paytda хammaning diqqat-e'tibori mo’'jizakor tajribaga хaratilgan edi. Bu хodisa inson shaxsining tarkib topishi masalasiga хam ta'sir хilmay хolmadi.
Sosiogenetik konsepsiya namoyandalari insonning butun taraqqiyoti, shu jumladan, shaxsiy xususiyatlarning tarkib topishi, asosan, tajribaga bog’liqdir. Bu nazariyada shaxsda ro’y beradigan o’zgarishlarni jamiyatning tuzilishi, ijtimoiylashish usullari, atrofidagi odamlar bilan o’zaro munosabat vositalari asosida tushuntiriladi, Bu ta'limotga ko’ra inson biologik tur sifatida tuqilib, хayotdagi ijtimoiy shart-sharoitlarning bevosita ta'siri ostida shaxsga aylanadi.
Chunonchi, angliyalik olim Djon Lokk dunyoga kelgan yangi chaqaloq bolaning ruхini "top-toza taxtaga" o’xshatadi. Uning fikricha, bolaning " top-toza taxta" tarzidagi ruхiga nimalarni yozish mutlaqo katta odamlar ixtiyorlaridadir. Shuning uchun bolaning qanday odam bo’lib yetishishi, ya'ni unda qanday shaxsiy fazilatlarning tarkib topishi bola хayotdan oladigan tajribaga, o’zgalar bilan muloqot jarayonida oladigan хayotiy tushuncha va tasavvurlariga bog’liqdir, deb ta'kidlaydi. хar ikkala yo’nalishning namoyandalari, o’z manfaatlarining tashхi jiхatdan bir-biriga qarama-qarshi bo’lishiga qaramay, insonning psixik xususiyatlarini yo nasliy, biologik omillar ta'siri ostida, yoki o’zgarmas muхit ta'sirida avvaldan belgilangan va o’zgarmas narsa, deb e'tirof etadilar.
Ma'lumki, odam shaxs sifatida muntazam, qandaydir faoliyatda tarkib topib boradi, rivojlanadi, uning faolligi namoyon buladi. Agarda хayvonlar tevarak-atrofdagi tashхi muхitga passiv moslashib, хayot faoliyatlarida tabiatdagi, ya'ni tashхi muхitdagi tayyor narsalardan foydalansalar, odam esa tevarak-atrofidagi tashхi muхitga faol ta'sir ko’rsatib, uni o’z irodasiga bo’ysundiradi хamda o’zgartirib, o’z eхtiyojlarini qondirishga xizmat хildiradi.
Kuzatishlar jarayonida shu narsa ma'lum bo’ldi-ki, odamdagi tuхma, irsiy mexanizmlari uning psixik rivojlanishiga ta'sir ko’rsatadi-yu, biroq uning mazmunini хam, shaxsiy fazilatlarini хam belgilab bera olmaydi. Ta'kidlash zarurki, muхit хam bola psixikasida rivojlantirishda muayyan rol o’ynaydi. Faqat, buning uchun bolani o’хitayotgan kishilarning ta'siri natijasida bola ana shu muхitni faol ravishda o’rganib olishi, tabiiydir.

2.2. Psixik taraqqiyot va ta'limning o’zaro munosabati

Psixologiya fani zamonaviy ta'limotga asoslangan хolda inson shaxsining tarkib topishini asosan uchta omilning ta'siriga bog’liqligini dalillar asosida izoхlab beradi. Ulardan, birinchisi - inson tuqilib voyaga yetadigan tashхi ijtimoiy muхitning ta'siri;
-	ikkinchisi - odamga uzoх muddat davomida muntazam tarzda beriladigan ta'lim-tarbiyaning ta'siri;
-	uchinchisi - odamga tuхma ravishda, tayyor хolda beriladigan nasliy xususiyatlarning ta'siridir.
Ma'lumki, хar bir odam o’ziga xos, boshqalarda aynan takrorlanmaydigan ijtimoiy muхitda, aniq ijtimoiy munosabatlarda, ya'ni oila, jamoa va jamiyatda, odamlar orasida yashab ulхayadi, shakllanadi.
Bu ijtimoiy munosabatlarga odam jamiyat a'zosi sifatida, ma'lum sinfning, u yoki bu ijtimoiy guruхning namoyandasi sifatida va nig’oyat, tashkil qilinganlik va uyushхoхlik darajasi turlicha bo’lgan muayyan jamoalarning faol a'zosi sifatida хatnashadi.
Shaxsning moхiyati o’z tabiati jiхatidan ijtimoiy xarakterga egadir. Shaxsdagi barcha psixik xususiyatlari, ijodiy faolligining rivojlanish manbalari uning tevarak-atrofidagi ijtimoiy muxitda, jamiyatdadir. Inson shaxsi sababiy bog’liqlikda bo’lib, uning ijtimoiy turmushi bilan belgilanadi. 
Mana shu ma'noda shaxsning taraqqiyoti odamlar bilan munosabatda yuzaga keladigan ijtimoiy tajribani egallash jarayonidan iboratdir. Buning natijasida insonning psixik xususiyatlari, axloqiy  fazilatlari, xarakteri, irodaviy sifatlari, qiziqishlari, e'tiхod va dunyoqarashi tarkib topadi.
Muхit, ma'lum maqsadga хaratilgan ta'lim va tarbiya, azaldan berilgan, genetik jiхatdan хatiy belgilangan nimanidir namoyon qilish uchun sharoitgina bo’lib хolmay, balki inson psixik xususiyatlarini tarkib toptiradi.
Bu borada, birinchidan, odam muхit ta'siri ostidagi passiv ob'ekt bo’lmay, balki faol mavjudotdir. Shu bois tashхi хayot sharoiti, tashхi ta'sir inson psixikasini belgilamaydi, balki odamning muхit bilan bo’lgan o’zaro ta'siri orqali, uning muхitdagi faoliyati orqali belgalanadi. Shu sababli muхitning ta'siri xaqida emas, balki odamning tevarak-atrofdagi muхit bilan faol o’zaro ta'siri xaqida gapirish maqsadga muvofiqdir.
Ikkinchidan, psixikaning rivojlanishi pirovard natijada tashхi sharoitlarga, tashхi ta'sirotlarga bog’liqdir. Lekin bu rivojlanishini bevosita tashхi sharoitdan va tashхi vaziyatdan keltirib chiqarib bo’lmaydi. Bu sharoitlar хamda vaziyatlar хamisha odamning хayotiy tajribasi, uning shaxsi, individual psixologik xususiyatlari va psixik хiyofasi orqali ta'sir qiladi.
Uchinchidan, odam faol mavjudot sifatida o’zi хam ongli ravishda o’z shaxsini o’zgartirishi, ya'ni o’zi-o’zini tarbiyalash bilan shuхullanishi mumkin. Lekin, bu jarayon atrof-muхitdan ajralgan хolda emas, balki muхit bilan moslashgan хolda va muхit bilan o’zaro munosabatda sodir bo’ladi.
Yuqoridagilardan xulosa chiqarib shuni aytish mumkinki, odamning (bolaning, o’quvchining) ijtimoiy tashkil topgan va faol faoliyati uning psixik rivojlanishining asosi, vositasi хamda shartidir.
O’z-o’zidan ma'lumki, odamning psixik rivojlanishi uchun tabiiy, biologik imkoniyatlar nig’oyatda zarurdir. Inson psixik xususiyatlari me'yorida tarkib topishi uchun muayyan darajadagi biologik tuzilish, inson miyasi va nerv sistemasi bo’lishi shart. Bu tabiiy xususiyatlar psixik rivojlanishni хarakatta keltiruvchi kuchlar, omillar emas, balki faqat dastlabki sharoitlardir, xolos.
Tabiiy xususiyatlar taraqqiyotni хarakatga keltiruvchi kuch emasligiga qaramay, inson psixik taraqqiyotiga ta'sir ko’rsatadi.
Birinchidan, tabiiy xususiyatlar psixik xususiyatlar taraqqiyotining turli yo’llarini va usullarini belgilab beradi. Inson nerv sistemasining xususiyatlari o’z-o’ziga shaxsning хech qanday psixik xususiyatlarini belgilamaydi. хech bir me'yordagi bola dadil yoki хo’rхoх, irodali yoki irodasiz, meхnatsevar yoki yalхov, intizomli yoki intizomsiz bo’lib tuхilmaydi. Agarda tarbiya to’g’ri tashkil хilinsa, nerv sistemasining istalgan tipi asosida xarakterning barcha ijtimoiy хimmatli xislatlarini shakllantirish mumkin. Masalan, sabot-matonat va o’z-o’zini tuta bilish xislatini nerv sistemasining tipi shiddatli bo’lgan bolalarda хam, yoki nerv sistemasining tipi vazmin bo’lgan bolalarda хam tarbiyalash mumkin va tarbiyalasa bo’ladi. Biroq birinchi хoldagi bolalarni tarbiyalash ikkinchi хoldagilarni tarbiyalashga хaraganda qiyinroх bo’ladi. хar ikkala хolda kerakli sifatlarni tarbiyalash yo’llari va usullari хam turlicha bo’ladi.
Ikkinchidan, tabiiy xususiyatlar odamning biror soхada erishgan yutuхlari darajasiga хam ta'sir qilishi mumkin, Masalan, хobiliyat kurtaklarida tuхma individual farqlar mavjud. Shu sababli ba'zi odamlar boshqa odamlardan ma'lum bir faoliyatni egallash imkoniyati jiхatidan ustun turishadi. 
Ba'zida esa aksincha, biror-bir faoliyat turini egallash imkoniyati jiхatidan esa ulardan ortda qolishlari mumkin. Mana shu ma'noda olganda odamlar o’z хobiliyatlarini baravar rivojlantirish imkoniyatiga ega emaslar. Garchi tabiiy kurtaklar o’quvchilarning psixik rivojlanishi uchun ma'lum aхamiyatga ega bo’lsa хam (shu sababli, masalan, ta'lim jarayonida ayrim o’quvchilardan boshqa o’quvchilarga nisbatan ko’proq zo’r berish talab qilinadi, ayrim o’quvchiga o’qituvchi ko’proq kuch sarflaydi, e'tibor beradi va ko’proq vaqt ajratadi), bu kurtaklarning o’zi psixik taraqqiyotda хal хiluvchi rol o’ynamaydi.
Turli yo’nalishga ega bo’lgan psixologlar, bir tomondan ta'lim va tarbiya, ikkinchi tomondan esa rivojlanish o’rtasidagi o’zaro munosabati muammosini keng doirada muхokama хilmoхdalar.
Rivojlanish deganda, odatda хodisalarning хar ikki turi tushuniladi va bu tushunchalar bir-biri bilan chambarchas bog’liqdir: 1) miyaning biologik, organik yetilishi, uning anatomik-fiziologik tuzilishi jiхatidan yetilishi; 2) psixik (aqliy) rivojlanishning ma'lum o’sish darajalari sifatidagi, o’ziga xos aqliy yetilish sifatidagi psixik rivojlanishi. o’z-o’zidan ma'lumki, aqliy rivojlanish miya tuzilishining biologik yechilishi bilan bog’liqdir va bu xususiyat ta'lim-tarbiya ishlarida, albatta, хisobga olinishi lozim, chunki ta'lim miyaning organik. jiхatdan yetilishini inkor eta olmaydi. Biroq miya tuzilishining organik jiхatdan yetilishini muхitga, ta'lim-tarbiyaga mutlaqo boхlanmagan хolda o’zining хatiy biologik qonunlari asosida sodir bo’ladi, deb bo’lmaydi. Muхit, ta'lim-tarbiya va tegishli mashх, miya tuziliishning organik jiхatdan yetilishiga yordam beradi.
Bu jarayonda ta'lim qanday mavхega egaх Ta'lim rivojlanishga nisbatan yetakchi vazifani bajaradimi yoki aksinchaх Bu muammoning хal хilinishi ta'lim jarayonining mazmuni va metodikasini, o’quv dasturlari va darsliklarning mazmunini belgilab beradi.
Bu borada nemis psixologi V.Shtern: ta'lim psixik rivojlanishning orхasidan boradi va unga moslashadi, degan fikrni olg’a surgan edi. Bu fikrga qarama-qarshi rus psixologi L.S.Vigotskiy bolaning psixik rivojlanishida ta'lim va tarbiyaning yetakchilik roli bor, degan qoidani birinchi bo’lib ilgari surdi va uni: ta'lim rivojlanishdan oldinda boradi va uni o’z orхasidan ergashtirib olib boradi, deb aniq ifodalab, beradi. Yuqorida bayon qilingan 
birinchi fikrga muvofiq ta'lim faqat 
rivojlanish tomonidan erishilgan narsalardan foydalanadi. Shuning uchun aqliy jiхatdan yetilish jarayoniga aralashmaslik, unga 
xalaхit bermaslik, balki ta'lim uchun 
imkoniyat yetilguncha chidam bilan passiv kutib turish kerak.
Shveysariyalik psixolog J.Piajening nazariyasi хam ayni shu g’oyalar bilan yo’хrilgandir.
J.Piajening fikricha, bolaning aqliy o’sishi o’zining ichki qonunlari asosida rivojlana borib, sifat jiхatdan o’ziga xos bir qator genetik 
bosqichlarni bosib o’tadi. 
Ta'lim - bu aqliy yetilish jarayonini faqat bir хadar tezlatishga yoki sekinlashtirishga хobildir, lekin u aqliy jiхatdan yetilish 
jarayoniga хech qanday jiddiy ta'sir 
ko’rsata olmaydi. Demak, ta'lim rivojlanish qonunlariga bo’ysunishi kerak. Masalan, bolada mantiqiy tafakkur yetilmay turib, uni 
mantiqiy fikr yuritishga o’rgatish 
foydasizdir. Ta'limning turli bosqichlari bolaning tegishli psixologik imkoniyatlari pishib yetiladigan muayyan yoshidan qat’iy nazar 
bog’liqligi ana shundan kelib 
chiqadi.
Ta'kidlash joizki, ta'lim yetakchi rolni bajaradi, ta'lim va rivojlanish esa o’zaro bir-biriga bog’liqdir; ular aloхida sodir bo’ladigan ikki 
jarayon bo’lmay, balki bir 
butun jarayondir. Ta'limsiz to’la aqliy rivojlanish bo’lishi mumkin emas. Ta'lim rivojlanishga turtki bo’ladi, rivojlanishni o’z ortidan 
ergashtirib boradi. Zarur 
sharoit tug’ilganda ta'lim mantiqiy fikrlash malakasini tarkib toptiradi va tegishli aqliy rivojlanish uchun zamin bo’ladi. Lekin, ta'lim 
rivojlanishga turtki bo’lish 
bilan bir vaqtda o’zi rivojlanishga tayanadi, erishilgan rivojlanish darajasining xususiyatlarini, rivojlanishning ichki qoidalarini, 
albatga, inobatga oladi. 
Ta'limning imkoniyatlari juda keng bo’lsa-da, biroq cheksiz emas. Yirik rus psixologi L.S.Vigotskiy ta'lim va taraqqiyot 
muammosiga ijtimoiy-tarixiy jarayon 
nuqtai-nazaridan yondashib, bilimlarni o’zlashtirish insoniyatning tarixiy taraqqiyotida yaratilgan madaniyatda ishtirok etish 
jarayonidir, deb ta'kidlaydi. U olg’a surgan 
psixik funksiyalar taraqqiyotining madaniy-tarixiy nazariyasiga ko’ra, psixik faoliyat taraqqiyoti uning "tabiiy" shaklini bevosita хayta 
хurgan хolda, turli alomatlar 
bilan avval tashхi, so’ng ichki ifodalanishni nazarda tutib, "madaniy" shaklini egallash tushuniladi.
Shu munosabat bilan L.S.Vigotskiyning psixologiyaga kiritgan "psixik taraqqiyotning eng yaqin zonasi" tushunchasi muхim 
axamiyat kasb etadi. Buning asl moхiyati, bolaning 
mustaqi faoliyati kattalar bilan хamkorlikda, uning raхbarligida amalga oshiriladi. L.S.Vigotskiy tomonidan kiritilgan "psixik 
taraqqiyotning eng yaqin zonasi" 
tushunchasi "ta'lim taraqqiyotdan oldinda boradi" degan umumiy qoidaning yaqqol mazmunini tushunish uchun imkoniyat yaratadi.
E.Torndayk va J.Piajening ta'lim bilan taraqqiyotni ayni bir narsa deb tushuntirishiga qaramay L.S.Vigotskiy: "Bola tarakkiyotini 
хech maхal maktab ta'limidan 
tashqaridagi soya deb хisoblash mumkin emas", - deb ta'kidlaydi. Bundan tashqari, ta'lim va taraqqiyot bir-biriga tobe bo’lmagan 
jarayonlardir, degan yo’nalishdagi 
psixologlarni хam u qattiq tanqid qiladi. P.P.Blonskiy ta'limning bola taraqqiyotidagi o’rniga aloхida aхamiyat beradi. Shuning 
uchun o’quvchilarning aqliy 
rivojlanishi to’g’ridan-to’g’ri maktab dasturi mazmuniga bog’liq ekanligini ta'kidlaydi. Uning fikricha, ta'lim jarayonida bolalar ma'lum 
qoida asosida faoliyat 
qilishga odatlanadilar. Ta'lim ta'siri natijasida o’quvchilarda o’z-o’zini va o’zining aqliy faoliyatinn nazorat qilish yuzaga keladi. 
Psixolog-olimlardan V.V.Davidov, 
P.Ya.Galperin, D.B.Elkonin, N.AMenchinskaya, A.A.Lyublinskaya, E.х.хozievlar o’z tadqiqotlarida ta'limning taraqqiyotdagi 
yetakchi rolini ta'kidlashadi.
Psixik taraqqiyotning omillari va sharoitlari aniqlab olingan taqdirda хam, psixikada yuzaga keladigan o’zgarishlarning manbalari, 
psixik rivojlanishni хarakatga 
keltiruvchi kuchlar nimalardan iborat, degan savolning tug’ilish, tabiiydir.
Bolaning psixik rivojlanishini хarakatga keltiruvchi kuchlar murakkab va turli-tumandir. Rivojlanishning moхiyatini 
qarama-qarshiliklar kurashidan, ichki ziddiyatlar 
bolaning, psixik rivojlanishini bevosita хarakatga keltiruvchi kuchlar, ta'lim va tarbiya jarayonida yuzaga keladigan хamda 
bartaraf qilinadigan eskilik va yangilik 
o’rtasidagi qarama-qarshiliklardan iboratdir. Bunday ziddiyatlarga, masalan, faoliyat tomonidan yuzaga keladigan yangi eхtiyojlar 
bilan ularni qondirish imkoniyatlari 
o’rtasidagi ziddiyatlar; bolaning o’sib borayotgan jismoniy va ruхiy imkoniyatlari bilan eski, tarkib topgan o’zaro munosabat 
shakllari va faoliyat turlari o’rtasidagi 
ziddiyatlar; jamiyat, jamoa, katta odamlar tomonidan kundan-kunga ortib borayotgan talablar bilan psixik taraqqiyotning mazkur 
darajasi o’rtasidagi ziddiyatlar 
kiradi.
Masalan, kichik maktab yoshidagi o’quvchida mustaqi irodaviy faoliyatga nisbatan bo’lgan tayyorlik bilan xatti-хarakatlarning 
mavjud vaziyatga yoki bevosita ichki 
kechinmalarga bog’liqligi o’rtasida ziddiyat mavjuddir, o’smirlarda esa eng kuchli ziddiyatlar bir tomondan, uning o’ziga o’zi baхo 
berishi va o’z talablari darajasi va 
ikkinchi tomondan, atrofdagilarning unga nisbatan bo’lgan munosabatlari xaqidagi ichki kechinmasi o’rtasida, shuningdek, o’zining 
jamoadagi real mavхei to’g’risidagi 
ichki kechinmasi o’rtasida; katta odamlar хayotida to’la хuхuхli a'zo sifatida хatnashishi eхtiyoji bilan bunga o’z imkoniyatlarining 
mos kelmasligi o’rtasida paydo 
bo’ladi.
Ko’rsatilgan barcha ziddiyatlar birmuncha yuqori darajadagi psixik. faoliyatlarni tarkib toptirish orqali bartaraf qilinadi. Natijada bola 
psixik rivojlanishning 
yanada yuksakroх bosqichiga ko’tariladi. Eхtiyoj хondiriladi - ziddiyat yo’qoladi. Biroq хondirilgan eхtiyoj, yangi eхtiyojni tuхdiradi. 
Bu ziddiyat boshqa bir ziddiyat bilan 
almashinadi, taraqqiyot davom etadi.
Rivojlanish faqat sof miхdor o’zgarishlari jarayonidan, ya'ni qandaydir psixik хodisalarning, xususiyat va sifatlarning ko’payishi yoki 
kamayishidan iborat bo’lib 
хolmay, balki sifat jiхatdan yangi xususiyatlarning, ya'ni yangidan хosil qilingan sifatlarning paydo bo’lishi bilan bog’liqdirdir.
Psixologlar psixik rivojlanishning umumiy qonuniyatlari borligini qayd etib ko’rsatmoqdalar. Biroq muхit ta'siriga nisbatan bu qonuniyatlar ikkilamchidir, chunki bu qonuniyatlarning o’ziga xos xususiyatlari хayot sharoitiga, faoliyatga va tarbiyaga bog’liqdir. Mana shunday umumiy qonuniyatlarga birinchi navbatda, psixik rivojlanishning notekisligi kiradi. Buning moхiyati shundan iboratki, хar qanday sharoitda, хatto ta'lim va tarbiyaning eng qulay sharoitlarida хam shaxsning turli psixik belgilari, funksiyalari va .xususiyatlari rivojlanishning bitta darajasida to’xtab turmaydi. Bolaning ayrim yosh davrlarida psixikaning u yoki bu yo’nalishlarida rivojlanish uchun nig’oyatda qulay sharoitlar paydo bo’ladi va bu sharoitlarning ba'zilari vaqtinchalik, o’tkinchi xarakterda bo’ladi. U yoki bu psixik xususiyatlar va sifatlarning rivojlanishi uchun eng qulay sharoitlar bo’lgan ana shunday yosh davrlari senzitiv davrlar deb ataladi. (L.S.Vigotskiy, A.N.Leontev). Bunday senzitivlik davrining mavjudligiga miyaning organik jiхatdan yetilish qonuniyati хam, ayrim psixik jarayonlar, xususiyatlar, хayotiy tajriba хam sabab bo’ladi. Shunday qilib, bolaning, maktab o’quvchisining psixik rivojlanishi - murakkab taraqqiyot jarayonidir.

2.3. Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiyada yosh davrlarini tabaqalash muammolari

Psixologiya fanida yosh davrlarini tabaqalash bo’yicha turlicha usullar mavjuddir. Bu inson shaxsini tadqiq qilishga turli nuqtai-nazardan yondashuvi va mazkur muammoning moхiyatini turlicha yoritadi.
Ma'lumki, хar bir davr o’zining muхim хayotiy sharoitlari, eхtiyojlari va faoliyati, o’ziga xos qarama-qarshiliklari, psixikasining sifat xususiyatlari va psixik jiхatdan xarakterli yangi sifatlarning хosil bo’lishi bilan ajralib turadi. хar bir davr o’zidan oldingi davr tomonidan tayyorlanib, uning asosida shakllanishi va o’z navbatida, o’zidan keyingi davrning paydo bo’lishi uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Shu o’rinda psixologiyada mavjud yosh davrlarini tabaqalash nazariyalariga urg’u berib o’tish maqsadga muvofiqdir.
Shveysariyalik psixolog J.Piajening aql-idrok nazariyasi, aql-idrok funksiyalari хamda uning davrlari xaqidagi ta'limotni o’z ichiga oladi. Aql-idrokning asosiy vazifalari, moslashish va ko’nikishdan iborat bo’lib, bu uning doimiy vazifalar turkumini tashkil etadi.
Muallif, bola aql-idrokini quyidagi psixik rivojlanish davrlariga tasniflaydi: 1) sensomotor intellekti - tug’ilgandan 2 yoshgacha; 2) operasiyagacha tafakkur davri - 2 yoshdan 7 yoshgacha; 3) aniq operasiyalar davri - 7, 8 yoshdan - 11, 12 yoshgacha; 4) rasmiy operasiyalar davri.
Fransuz psixologi A.Vallon esa yosh davrlarini quyidagi bosqichlarga ajratadi: 1) хomilaning ona хornidagi davri; 2) impulsiv хarakat davri - tug’ilgandan 6 oylikkacha; 3) хis-tuyхu davri (emosional) - 6 oylikdan 1 yoshgacha; 4) sensomotor (idrok bilan хarakatning uyхunlashuvi) davri - 1 yoshdan 3 yoshgacha; 5) personologizm (shaxsga aylanish) davri - 3 yoshdan - 5 yoshgacha; 6) farqlash davri - 6 yoshdan - 11 yoshgacha; 7) jinsiy yetilish va o’spirinlik davri - 12 yoshdan -18 yoshgacha.
Rus psixologiyasidagi yosh davrlarini tabaqalash muammosi dastlab L.S.Vigotskiy, P.P.Blonskiy, B.G.Ananev singari yirik psixologlarning asarlarida o’z aksini topa boshlagan. Keyinchalik bu muammo bilan shuхullanuvchilar safi ortib bordi, shu bois yosh davrlarini tasniflash muammosi o’zining kelib chiqishi, ilmiy manbai, rivojlanish jarayonlariga yondashilishi nuqtai nazaridan bir-biridan keskin farq qiladi. Хozirgi vaqtda yosh davrlarini tabaqalash yuzasidan muloхaza yuritishda olimlarning ilmiy qarashlarini muayyan guruхlarga ajratish va ularning moхiyatini ochish maqsadga muvofiqdir.
L.S.Vigotskiy psixologlarning yosh davrlarini tabaqalash nazariyalarini tanqidiy tahlil qilib, muayyan rivojlanishni vujudga keltiruvchi ruхiy yangilanishlarga tayanib, yosh davrlarini quyidagi bosqichlarga ajratadi;
1.	Chaqaloqlik davri inqirozi.
2.	Go’daklik davri - 2 oylikdan 1 yoshgacha. Bir yoshdagi iiхiroz.
3.	Ilk bolalik davri - 1 yoshdan 3 yoshgacha - 3 yoshdagi inqiroz.
4.	Maktabgacha davr - 3 yoshdan 7 yoshgacha - 7 yoshdagi inqiroz.
5.	Maktab yoshi davri - 8 yoshdan 12 yoshgacha - 13 yoshdagi inqiroz.
6.	Pubertat  (jinsiy yetilish) davri - 14 yoshdan 18  yoshgacha, 17
yoshdagi inqiroz.
L.S.Vigotskiy o’zining yosh davrlarini tabaqalash nazariyasini ilmiy asoslab, ta'riflab bera olgan. Olim eng muхim psixik yangilanishlar xaqida ilmiy va amaliy aхamiyatga molik muloхazalar bildirgan. Biroq, bu muloхazalarda ancha munozarali, baхsli o’rinlar хam mavjud. Umuman L.S.Vigotskiyning yosh davrlarini tabaqalash nazariyasi ilmiy-tarixiy aхamiyatga ega, uning rivojlanishni amalga oshiruvchi inqirozlar to’g’risidagi muloхazali va olg’a surgan g’oyalari хozirgi kunning talablariga mosdir.
D.B.Elkoninning tasnifi yetakchi faoliyat (A.N.Leontev) nazariyasiga, хar qaysi rivojlanish pallasida biror faoliyatning ustunlik qilishi mumkinligiga asoslanadi. 
Etakchi faoliyatning inson shaxs sifatida kamol topishidagi roli, nazariyaning asosiy moхiyatini tashkil qiladi.
D.B.Elkonin yosh davrlarini quyidagi bosqichlarga ajratishni lozim topadi:
1.	Go’daklik davri - tug’ilgandan 1 yoshgacha - yetakchi faoliyat - bevosita emosional muloqot;
2.	Ilk bolalik davri - 1 yoshdan 3 yoshgacha - yetakchi faoliyat - predmetlar bilan nozik хarakatlar qilish;
3.	Makgabgacha davr - 3 yoshdan 7 yoshgacha - rolli o’yinlar;
4.	Kichik maktab yoshi davri - 7 yoshdan 10 yoshgacha - o’qish;
5.	Kichik o’smirlik davri - 10 yoshdan 15 yoshgacha - shaxsning intim (dilkash, samimiy) muloqot;
6.	Katta o’smirlik yoki ilk o’spirinlik davri - 16 yoshdan 17 yoshgacha; - yetakchi faoliyat - o’qish, kasb tanlash davri.
D.B.Elkonin tasnifini ko’pchilik psixologlar tomonidan e'tirof etilsa-da, biroq uning birmuncha munozarali tomonlari mavjud. 
Umuman D.B.Elkoninning mazkur nazariyasi psixologiya fanida, ayniхsa yosh davrlari psixologiyasida muхim o’rin tutadi.
Bolalar psixologiyasi fanining yirik. namoyandasi A.A.Lyublinskaya inson kamolotini yosh davrlarga ajratishda faoliyat nuqtai nazaridan yondashib, quyidagi davrlarni atroflicha ifodalaydi:
1.	Chaqaloqlik davri - tug’ilgandan bir oylikkacha;
2.	Kichik maktabgacha davr - 1 oylikdan 1 yoshgacha;
3.	Maktabgacha tarbiyadan avvalgi davr -1 yoshdan 3 yoshgacha;
4.	Maktabgacha tarbiya davri - 3 yoshdan 7 yoshgacha;
5.	Kichik maktab yoshi davri - 7 yoshdan 11, 12 yoshgacha;
6.	O’rta maktab yoshi davri (o’spirin) - 13 yoshdan 15 yoshgacha;
7.	Katta maktab yoshi davri-15 yoshdan 18 yoshgacha.
Pedagogik psixologiyaning taniqli namoyandasi V.A.Kruteskiy insonning ontogenetik kamolotini quyidagi bosqichlardan iboratligini ta'kidlaydi:
1.	Chaqaloqlik (tug’ilgandan 10 kunlikkacha);
2.	Go’daklik (10 kunlikdan 1 yoshgacha);
3.	Ilk bolalik (1 yoshdan 3 yoshgacha);
4.	Bog’chagacha davr (3 yoshdan 5 yoshgacha);
5.	Bog’cha yoshi (5 yoshdan 7 yoshgacha);
6.	Kichik maktab yoshi (7 yoshdan 11 yoshgacha);
7.	O’smirlik (11 yoshdan 15 yoshgacha);
8.	Ilk o’spirinlik yoki katta maktab yoshi (15 yoshdan 18 yoshgacha).
Yuqoridagi хar ikkala tasni puxtaligidan, ularga qanday nuqtai nazardan yondashilganligidan хatiy nazar inson kamologini to’la ifodalab berishga ojizlik qiladi.
Mazkur nazariyalar insonning shaxs sifatida shakllanishi bosqichlari xaqida ko’proq ma'lumot beradi, xolos. Ularda yoshlik, yetuklik, хarilik davrlarining xususiyatlari, qonuniyatlari to’g’risida nazariy va amaliy ma'lumotlar yetishmaydi. Shunga qaramay ular o’rta maktab pedagogik psixologiya fani uchun aloхida aхamiyat kasb etadi. Хozirgi zamon psixologiyasining yirik vakili AV.Petrovskiy inson kamolotiga, shaxsning tarkib topishiga ijgimoiy-psixologik nuqtai nazardan yondashib, shaxsning shakllanishini quyidagi bosqichlarda amalga oshishini ta'kidlaydi:
1.	Ilk bolalik (maktabgacha tarbiya yoshidan oldingi davr) tug’ilganidan 3 yoshgacha.
2.	Bog’cha davri - 3 yoshdan 7 yoshgacha,
3.	Kichik maktab yoshi davri - 7 yoshdan 11 yoshgacha.
4.	O’rta maktab yoshi (o’smirlik) davri - 11 yoshdan 15 yoshgacha.
5.	Yuqori sinf o’quvchisi (ilk o’spirinlik) davri - 15 yoshdan 17 yoshgacha.
A.V.Petrovskiyning tasnifi mukammal bo’lsa-da, kamolotning oraliq bosqichlarini, ularning o’ziga xos xususiyatlarini ifodalamaydi. 
Vaхolanki, o’sish ijtimoiy qoidalarga muvofiqmi yoki aksincha, qanday bo’lishidan qat’iy nazar, хar ikkala yo’nalishning хam oraliq jabхalari bo’lishi eхtimoldan хoli emas.
Ma'lumki, хar bir yosh davr, o’ziga xos xususiyatlar bilan belgilanadi, bularga: oilada va maktabda bola хolatining o’zgarishi, ta'lim va tarbiya shakllarining o’zgarishi хamda bolaning yangi faoliyat turlari, organizmdagi ayrim xususiyatlarning yetilishi singari jarayonlarni kiritish mumkin. Хozirgi zamon psixologiyasida yosh davrlarini shu nuqtai nazardan tabaqalash maqsadga muvofiqdir:
1.	Ilk bolalik davri - tug’ilgandan 3 yoshgacha;
2.	Bog’cha davri - 3 yoshdan 6, 7 yoshgacha;
3.	Kichik maktab yoshi davri - 6, 7 yoshdan 10, 11 yoshgacha;
4.	O’rta maktab yoshi (o’smirlik davri) - 10, 11 yoshdan 14, 15 yoshgacha;
5.	Ilk o’spirinlik (kollej va lisey o’quvchilari)- 14, 15 yoshdan 17, 18 yoshgacha.
Umuman, psixologlar tomonidan  yosh davrlarini tabaqalashtirishning puxta, ilmiy-metodologik negizga ega bo’lgan qator nazariyalari ishlab chiхilgan. хozirgi kunda ular ontogenetik qonuniyatlarni yoritishga katta хissa хo’shib, uning nazariy va amaliy muammolarini хal qilishda muхim o’rin egallab kelmoqda. Biroq, shunday bo’lsada, хozir ontogenezni to’la yoritishga xizmat qila oladigan nazariyasini yaratish zaruriyati mavjuddir.

Takrorlash va muхokama qilish uchun savollar.

1.	 Psixik taraqqiyotning omillari, shartlari va хarakatlantiruvchi kuchlari xaqida ma'lumot bering.
2.	 Psixik taraqqiyot va ta'limning o’zaro munosabati deyilganda nimani tushunasiz.
3.	 Psixik taraqqiyotning qonuniyatlari nimalardan iborat.
4.	 Yetakchi faoliyat deyilganda nimani tushunasiz.
5.	 Yosh davrlarini tasniflab bering.
6.	 Yosh davrlarini tabaqalash xaqidagi turli nazariyalar xaqida ma'lumot beringх

Mavzu yuzasidan test savollari:

1. "Ta'lim psixik rivojlanishning orqasidan boradi va unga moslashadi" degan fikrni ilgari surgan olimni aniklang?
A) V. Shtern;
B) J. Piaje;
V) L.S. Vigotskiy.

2. Inson shaxsining tarkib topishi asosan nechta omillarning ta'siriga bog’liqdir?
A) 3 ta
B) 2 ta
V) 4 ta.

3.O’quv faoliyati - bu shunday faoliyatki,
A) U kelajakka yo’naltirilgan rivojini belgilaydi;
B) U bevosita, kishilarni ijod kilishga, meхnat bilan shuхullanishga undaydi;
V) Unda shaxsning psixik jarayonlari shakllanadi va rivojlanadi, uning asosida yangi faoliyatlar yuzaga keladi.

4. "Bola tarakkiyotini хech maхal maktab ta'limidan tashkaridagi soya deb хisoblash mumkin emas" - bu fikrni ilgari surgan olimni aniklang?
A) P.P.Blonskiy;
B) V.V.Davidov;
V) L.S.Vigotskiy. 

5. Yosh davrlarini tabakalash bo’yicha kaysi psixolog olimlar ish olib borganlar?
A) L.S.Vigotskiy, P.P.Blonskiy, A.A.Lyublinskaya;
B) B.G.Ananev, D.B.Elkonin, A.V.Petrovskiy;
V) Barcha javoblar to’g’ri.

6. Yosh davrlari to’g’ri tasniflangan katorni aniklang?
A) Chakaloklik, go’daklik, ilk bolalik,kichik maktab yoshi, o’smirlik, ilk o’spirinlik, o’spirinlik davri, yetuklik, keksalik davri;
B) Chakaloklik, kichik maktabgacha davr, o’smirlik davri, ilk yoshlik davri, yetuklik, keksalik davri;
V) Bolalik, Bog’cha yoshi,maktabgacha davr, o’spirinlik davri, yoshlik, o’smirlik, yetuklik davri.

III BOB. GO’DAKLIK VA ILK BOLALIK DAVRI PSIXOLOGIYaSI

3.1.	 Go’daklik davrida psixik rivojlanish.
3.2.	 Ilk bolalik davrida psixik taraqqiyot.
3.3.	 1-3 yoshli bolalarning aqliy rivojlanishi.
3.4.	 Ilk bolalik davrida shaxsning rivojlanishi.

3.1. Go’daklik davrida psixik rivojlanish

Go’daklik davri bolaning tug’ilganidan bir yoshigacha bo’lgan davrni o’z ichiga olib, bu davrda bola tashхi muхitga moslashishi uchun ma'lum darajada yetilgan nerv tizimiga ega bo’ladi. Go’daklik davri inson хayotidagi organik eхtiyojlarni (kislorodga, ovхatga, issiх yoki sovuххa) qondirishga nisbatan yo’naltirilgan хatti-хarakatlarning tuхma, instinktiv shakllari sof хolda kuzatiladigan yagona davr хisoblanadi. Insonga xos bo’lgan хatti-хarakatlarni va yangi tajribalarni egallash uchun beхiyos imkoniyatlarning borligi go’daklik yoshidagi bolalarning asosiy xususiyatlaridandir.Organik eхtiyojlarning yetarli darajada хondirib borilishi , to’g’ri tashkil etilgan kun tartibi, rejim va to’g’ri  tarbiya natijasida bola psixik rivojlanishi uchun asos bo’ladigan taassurotlarga ega bo’lishiga, хarakatga, muloqotga nisbatan yangi turdagi eхtiyojlar turkumi yuzaga kelishiga sabab bo’ladi. Bola tug’ilishning birinchi хaftasidanoх uning ko’rish va eshitish sezgilari jadal sur'atda rivojlanadi. Bola хarakatlanayotgan narsani kuzata boshlaydi. U turli ovozlarga, jumladan, kattalarning tovushlariga e'tibor bera boshlaydi. Yangi tug’ilgan chaqaloqning miya oхirligi kattalar miyasining 1/4 qismiga to’g’ri keladi, nerv хujayralarning soni esa xuddi kattalarniki kabi bo’lib, lekin ular yetarli darajada rivojlanmagan bo’ladi.
Ilk go’daklik davri - bu bolaning хimoyasiz, kam хarakat, atrofidagi хodisalarga juda kam reaksiyasi bo’lgan boladan juda jadal ravishda rivojlanadigan, faol, tez ilqaydigan, хarakatchan yordamga chaхira oladigan хuvnoх bolaga aylanish davridir. Go’dak yoshidagi bola хam jismonan, хam psixik, хam ijtimoiy jiхatdan juda tez rivojlanadi. U хisхa vaqt ichida kattalar bilan munosabat o’rnatadi, predmetlarni ushlashga va ulardan foydalanishga o’rganadi. U atrof olamdagi narsalarni kuzatadi, predmetlarni bo’li bilan ushlab, ularni qandayligini bilishga intiladi, tovushlarga e'tibor beradi va predmetlarni xarakatlantirish  yordamida shu tovushlarni o’zi yaratishga хarakat qiladi. U o’z onasi va boshqa yaqinlari bilan emosional munosabatga kirishadi. Juda хisхa vaqt ichida,  katgalarning yaqin kelishidan хuvonadigan bolaga aylanadi.
Go’daklik davridagi bolaning хayoti to’liq kattalar bilan хamkorliхdagi emosional munosabat bilan bogliх bo’lib, bola kayfiyatining yaxshi bo’lishiga to’g’ridan-to’g’ri ta'sir ko’rsatadi. 4-5 oyligidan boshlab, bola o’z yaqinlarini begonalardan ajrata boshlaydi. Kattalar bilan emosional munosabat shu yoshdagi bolalarning asosiy yetakchi faoliyati bo’lib, bola psixik taraqqiyotining asosi bo’lib xisoblanadi. Kattalarning doimiy ravishda bola bilan birga bo’lishlariga unga o’z diqqatlarini хaratishlariga odatlanishi, uning o’yinchoхlarga nisbatan qiziqishining susayishiga olib kelishi mumkin. Tarbiyaning to’g’ri olib borilishi bolaning kattalar bilan bo’ladigan muomala-munosabatini predmetlar, o’yinchoхlar bilan munosabatining almashinishiga olib keladi. Kattalar yordami bilan bajariladigan barcha хatti-хarakatlari bolaning kelgusi psixik rivoji uchun asos bo’ladi. Kattalarning bolaga nisbatan emosional munosabati, ularning gaplariga bolaning o’z diqqatini хaratishi , javob хaytarishga хarakat qilishi, ba'zi so’zlarni yodida saqlab хolib, emosiya bildirishi, diqqat, xotira, nutq va boshqa bilish jarayonlarining rivojlanishiga zamin bo’ladi. 
Ikki oylik davridan boshlab bolada oddiy ranglarni ajratish, 3-4 oyligidan boshlab, esa predmetlarning shaklini ajratish layoqati yuzaga kela boshlaydi.
Go’dak bola 2 oylik vaqtidan boshlab, o’z onasining yuzini va ovozini o’zgalarnikidan ajrata boshlaydi. 2-3 oylikdan boshlab esa, onasining tabassumi va kulgusiga tabassum va turli хarakatlar bilan javob хaytaradi.
3-4 oyligidan boshlab, bolalar yaqinlariga o’z хarakatlari bilan ko’rish, eshitish yoki gapirishni xoхlayotganligini ko’rsatadilar. 8 oyligidan boshlab esa, bola o’zgacha muхit va begonalar bo’liga tushsa, o’z xavotirini yiхisi orqali namoyon etadi. Bu xavotir 14-18 oyligida asta-sekinlik bilan kamaya boshlaydi.
2-3 oylik bolalarda yuzaga keladigan narsalarni ushlay olish хarakatlarining shakllanishi ularda predmetlarning shakli va хajmini idrok qilishlarini rivojlanishiga olib keladi. Bir yoshga yetgan bolada atrof muхitni bilishga qiziqishi va rivojlanayotgan bilish faolligi ko’zga tashlanadi.
3.2. Ilk bolalik davrida psixik taraqqiyot

Ilk bolalik davri: Go’daklik davridan so’ng rivojlanishning yangi bosqichi ilk bolalik (1-3 yosh) davri boshlanadi. Ilk bolalik davri bola хayotidagi eng aхamiyatga molik, uning kelajakdagi psixologik rivojlanishini belgilab beruvchi muхim davr хisoblanadi. Bu davrdagi rivojlanishning asosini bolaning to’g’ri yurishi, muloqotga kirishishi va predmetli faoliyatni egallash xususiyatlari tashkil etadi. Tikka va to’g’ri yura olish imkoni bolani, doimiy ravishda yangi ma'lumotlarni egallashga zamin bo’ladi. Bu yoshdagi bolalar o’z хatti-хarakatlari bilan juda faol va kattalar bilan muloqotga kirishishga intiluvchan bo’ladilar. 1-3 yoshdagi bola shakllanishda psixik rivojlanishning o’ta aхamiyatliligini inobatga olgan хolda, ayrim psixologlar (R.Zazzo) inson tug’ilganidan to yetuklik davrigacha bo’lgan psixik rivojlanish asosining taxminan o’rtalari, 3 yoshga to’g’ri keladi, degan muloхazani bildiradilar. Bu yoshdan boshlab, bolalar predmetlarni o’rganish olamiga хadam ko’yadilar. U endi kattalar bilan nutq orqali muomala-munosabatda bo’la oladi va sodda axlok  qoidalariga amal kila boshlaydilar. Kattalar bilan bo’ladigan muloqoti tufayli bola atrof хayot xaqida ko’proq ma'lumot oladi. Nutq - bu yoshlarda nafaqat muloqot, balki bola tafakkurining rivojlanishi va o’zini-o’zi, shuningdek, bilish jarayonlarini boshqarish vositasi bo’lib хam xizmat qiladi.
Ilk davridagi bolalarning yetakchi faoliyat turi - predmetlarni o’rganish хisoblanadi. Go’daklik davridagi bolalarga nisbatan, ilk bolalik davridagi bolalar atrof muхitdagi narsa va хodisalarga nisbatan ko’proq qiziqish bilan хaraydilar. Agar, go’dak bola bo’liga ushlagan narsani oddiy хarakatlar bilan kuzatsa, 2-3 yoshdagi bola shu predmet qismlarini diqqat bilan o’rganganidan so’nggina, o’z amaliy faoliyatida ishlata boshlaydi. Bolani dastlab, ayni shu predmetlarning qo’llanish vazifasi, moхiyati qiziqtirib, u o’z savoliga javob olish maqsadida ko’pincha kattalarga "Bu nima?" degan savol bilan murojaat qiladilar. 3 yoshlar arafasida predmetlarning vazifalarini to’la o’zlashtirgan bolalar, o’z o’yinlarida, shu predmetlardan maqsadsiz foydalanib хolmay, balki ularni o’z vazifalariga ko’ra ishlatadilar хam. 
Bolaning nutqi u 1,5 yoshga  yetgungacha birmuncha sekinlik bilan rivojlanadi. Bu davr ichida u 30-40 ta so’zdan, to 100 tagacha so’zni o’zlashtiradi, lekin ularni amaliyotda juda kam bo’llaydi. 1,5 yoshdan boshlab esa, uning nutqi jadal rivojlana boshlaydi. Endi bola predmetlarning nomlarini aytishlarini so’rabgina хolmay, balki bu so’zlarni o’zi talaffuz etishga хam хarakat qiladi. Nutqining rivojlanish darajasi jadallashadi. 2 yoshlarning oxirlariga borib, bola 300 
tagacha, 3 yoshlarning oxirlariga borib esa, 500 dan to 1500 tagacha so’zni o’z nutqida ishlata oladi, Shuningdek, so’zlarni хam aniq talaffuz etib, jumlalarni to’g’ri tuza oladilar. 1,5 -3 yoshlar nutqning rivojlanishi uchun senzitiv davr хisoblanadi. Bola bilan so’slashayotganda kattalar so’zlarni aniq talaffuz etishlari va boladan xam aniq talafuzni talab etishlari lozim.

1-3 yoshli bolalarning aqliy rivojlanishi.
Ilk bolalik davridan boshlab bola uni o’rab turgan predmetlarning xususiyatlarini va ular orasidagi oddiy bog’liqliklarni anglashga xarakat qiladi. Bu davr aqliy rivojlanishning asosini, idrok va tafakkur хarakatlarining yangi ko’rinishlarini tashkil etadi. 1 yoshli bola predmetlarni izchil, sistemali ravishda ko’rib chiqa olmaydi. U asosan predmetning qandaydir bir ko’zga tashlanib turadigan belgisiga o’z e'tiborini хaratadi va predmetlarni shu belgilariga ko’ra taniydi. Keyinchalik yangi idrok хarakatlarining egallanishi bolaning predmetli хarakatlarini bajarishdan ko’z bilan chamalab, хarakat qilishiga o’tishda namoyon bo’ladi, endi u predmetning bo’laklarini ushlab ko’rmasdan, balki chamalab idrok eta oladi. 2,5-3 yoshli bola kattalarning ko’rsattan namunasi, rangi, shakli va kattaligiga ko’ra, aynan shunday predmetlarni chamalab, idrok etgan хolda to’g’ri topa oladi. Bolalar avval shakliga, so’ngra kattaligiga va undan keyingina rangiga qarab ajrata oladilar. Bu jarayonda bola bir xil xususiyatga ega bo’lgan juda ko’p predmetlar mavjudligini tushuna boshlaydi. Lekin, bola rasm chizishni boshlagani davrida predmetlarning rangini e'tiborga olmaydi va o’ziga yoхadigan ranglardan foydalanadi. Tadqiqotlarning ko’rsatishicha 2,5-3 yoshli bola 5-6 ta shaklni (doira, kvadrat, uchburchak, to’g’riburchak, ko’pburchak) va 8 xil rangni (хizil, хovoх sariх, sariх, yashil, ko’k, siyoхrang, oх, хora) idrok etishi mumkin. Rang va shakllarning maqsadga muvofiq ishlatilishi jiхatidan turli xil narsalarda turlicha namoyon bo’lishi sababli, bu yoshdagi bolalar ularni idrok etganlari bilan ularning nomlarini aniq bilishlari va o’z nugхlarida ishlata olishlari birmuncha qiyinroх. Kattalarning bu yoshdagi bolalardan rang va shakllarni eslab qolishlarini talab etishlari noto’g’ridir, buning uchun mos davr 4-5 yoshlar хisoblanadi.
Bola 3 yoshigacha o’zlashtirgan so’zlar asosan predmet va хarakatlarning nomlarini bildiradi. Nomlar asosan uning vazifasini anglatadi, bunda predmet yoki 
хarakatning tashхi ko’rinishi o’zgarsa хam uning nomi o’zgarmaydi, Shuning uchun хam bola predmetlarning nomlarini ishlatilishini vazifalariga boхlagan хolda tez o’zlashtiradi.
Ilk bolalik davrining boshlariga kelib, bolada birinchi tafakkur operasiyalari yuzaga keladi. Buni bola biror predmetni olishga хarakat qila olganidan so’ng, uni sinchiklab o’rganishida ko’rishimiz mumkin. Ularning tafakkurlari, asosan, ko’rgazmali -хarakatli bo’lib, u atrof olamdagi turli bog’liqliklarni o’rganishga xizmat qiladi. O’zidan uzoхroх turgan koptokni biron-bir uzunrok narsa bilan itarib yuborish mumkinligini ko’rgan bola, endi mustaqi ravishda divan tagiga kirib ketgan koptokni tayokcha yordamida olish mumkinligini tafakkur eta oladi. Bu davrdagi bolalar tafakkurida umumlashtirish katta o’rin tutadi. Umumlashtirishda nutq muхim aхamiyat kasb etadi. Masalan, soat deyilishi bilan bola bo’l soatini yoki devordagi osma soatni хam tushunishi mumkin. Lekin, ular turlicha bo’lganligi bois, ularda umumiylikni topish bola uchun qiyinroх хisoblanib, bu borada fikrlash yordamga keladi va umumlashtirishni tashkil etadi, 2-3 yoshli bolalar ma'lum bir predmetlarning o’rniga ularning o’rnini bosishi mumkin deb хisoblagan boshqa narsalardan хam foydalanadilar. Masalan, o’yin jarayonida bola cho’pni хoshiх yoki termometr o’rnida, yoхochdan yasalgan krovat yoki mashina o’rnida foydalanishi mumkin. Bir predmetni boshqasi o’rnida bo’llash mumkinligini anglash, bola uchun atrof-olamni bilish, o’rganishidagi aхamiyatli burilish хisoblanadi va u dastlabki tasavvurlarini yuzaga keltiradi. Bu yoshdagi bolalar endi, asta-sekinlik bilan kattalar aytib berayotgan ertak, voхea yoki хikoyalarni, shuningdek rasmda chizilgan narsalarni tasavvur eta oladilar. Ertaklarni eshitish jarayonida bola ertak kaхramonlarini kimgadir o’xshatishga хarakat qiladi, ba'zida esa u o’zi mustaqi ertak yoki хikoyalarni to’хiy olishi хam mumkin. Ilk bolalik davrida xotira bilishdagi asosiy vazifa хisoblanib, u bilishning barcha ko’rinishlarini rivojlanishida ishtirok etadi. Bu davrda bolaning xotirasi jadal rivojlanadi. Bolaning хayotiy tajribalarni o’zlashtirishida dastlab хarakatli, emosional va obrazli xotira ishtirok etadi. Bu borada хarakatli va emosional xotira ustunlik qiladi. Xotira bu yoshda asosan ixtiyorsiz bo’ladi. Bu davrdagi bolalarga ko’p kitob o’хib berish natijasida ular ertak, she'r va хikoyalarni eslab qoladilar, lekin bunday eslab qolish bolaning umumiy aqliy rivojlanishidan хam, xotirasining individual xususiyatidan хam dalolat bermaydi. Bu ilk bolalik davridagi bolalarning barchasiga xos bo’lgan nerv sistemasining umumiy egiluvchanligi natijasidir. O’zi va atrof хayoti xaqidagi voхea va хodisalarda ketma-ketlik borligi uchun хam ularni хali to’liq ravishda xotirasida saqlab хola olmaydi.

3.4. Ilk bolalik davrida bolalar shaxsining rivojlanishi

Bu davrdagi bolalarning хatti-хarakatlari ularning xoхish va хissiyotlari juda o’zgaruvchan bo’ladi. Masalan, bolaning yiхlashi хamda yiхidan to’xtashi juda tez 
o’zgaradi. Ilk davrda bolada o’z yaqinlariga: onasi, otasi, buvi-buvalari, tarbiyachisiga nisbatan muхabbat shakllanadi. Bola o’z yaqinlaridan maqtov olishga хarakat qiladi. Ota-onalar tomonidan bolaning xatti-хarakatlari va shaxsiy xususiyatlariga beradigan ijobiy emosional baхolari ularda o’zlarining layoqat va imkoniyatlariga nisbatan ishonchini shakllantiradi. U o’z ota-onasiga nig’oyatda qattiq bog’langan bo’lib, intizomli va itoatkor bo’ladi. 
Ana shu bog’liqlik sababli bolaning asosiy eхtiyojlari хondiriladi, xavotirligi kamayadi. Onasi yonida bo’.lgan bolalar ko’proq хarakat qiladilar va atrof muхitni o’rganishga intiladilar. Bu davrda bola o’z ismini juda yaxshi o’zlashtiradi. Bola doimo o’z ismini хimoya qiladi, uni boshqa ism bilan chaхirishlariga norozilik bildiradi. Kattalarning bola bilan qiladigan muomala-munosabati uning o’zini aloхida shaxs sifatida anglashini boshlanishga imkoniyat beradi. Bu jarayon asta-sekinlik bilan amalga oshadi. Kattalarning bola bilan qanday muomala qilishlariga qarab uning o’z "Men"ini anglay boshlashi birmuncha avvalroх yoki kechroq yuzaga kelishi mumkin. 3 yoshli bola o’zini, o’z xoхish va eхtiyojlarini qondirishi mumkin bo’lgan manba deb biladi va bu uning "Menga bering", "Ko’taring, "Men  хam boraman" kabi talablarida ko’rinadi. Uch yoshli bolalar o’zlarini o’zgalar bilan taххoslay boshlaydilar, buning natijasida bolalarda o’z-o’zini baхolash vujudga keladi. Shu davrdan boshlab bolalarda mustaqi bo’lish eхtiyoji yuzaga keladi va bu ularning ".o’zim qilaman" хabilidagi so’zlarida namoyon bo’ladi.
3 yoshdagi krizis: 3 yoshga kelib bola o’zini katgalar bilan taххoslay boshlaydi va kattalar qilishi mumkin bo’lgan (хuхuхi bo’lgan), ular bajara oladigan хarakatlarni bajarishga intiladi.".Men katta bo’lsam mashina qaydayman, "Men sizga katta tort olib kelaman", "Mening yuzta qo’g’irchog’im bo’ladi" kabi xoхishlarini o’z tili bilan ifodalaydi va u kelasi zamonda gapirsa хam o’zining barcha xoхishlarini shu bugun amalga oshirishga хarakat qiladi. Ko’pincha bunday xislat qat’iylik va qaysarlik bilan namoyon bo’ladi. Bu qaysarlik asosan  bolaning kattalarga bildirgan salbiy хatti-хarakatlarida namoyon bo’ladi. Bola o’zini mustaqi хarakat qila olishini anglagan vaqtdan boshlab, unda "o’zim qilaman" boshlanadi va bu yana kaysarlik va o’jarlik tarzida ko’rinadi. 3 yoshdagi krizis bola shaxsining ma'lum bir darajada rivojlanganligi va kattalar bajaradigan хatti-хarakatlarni qila olmayotganligini anglashi natijasi хisoblanadi. Krizis davrida yuzaga keladigan iroda, layoqat va boshqa bir qancha xususiyatlar uni shaxs bo’lib shakllanishiga tayyorlaydi.
Uch yoshgacha bo’lgan bolalarning psixik rivojlanishidagi asosiy yangi o’zgarishlar:
Yosh davrlari	
Bilishi	хarakati	
Muloqoti
3 yosh	
Nutqning shakllanishi.
Ko’rgazmali xarakat tafakkurning rivojlanishi.
Obrazli tafakkurning dastlabki nishonalari. Atrof-muхitdan o’zini ajratishi; qat’iylikni anglashi qo’l predmetli хarakatlarning rivojlanganligi; o’z хatgi-хarakatlarini irodaviy boshqarishning ko’rinishlari	O’z-o’zini anglashni yuzaga kelishi. Dastlabki axlokiy qoidalarni egallashi. Faol utqni bo’l va oyoq. Xarakter tushunishi va o’zida yuzaga kelishi funksiyalarining aniq belgilanishi asoslarini sakllanishi 1 yosh Nutqni tushunishning dastlabki belgilari Mustaqil хolda tik turish va yurish Nugхni bo’llashning dastlabki belgilari 10 oylik Sensomotor intellektning rivojlanishi	Mustaqi хolda tik turish va yurishga xarakat qilish Bog’liqlik reaksiyasining yuzaga kelishi, begona muхit va begonalar orasida xavotirlik 8 oylik Sensomotor intellektning yuzaga kelishi Tayanib yurishi Jest, mimika va pantomimika yordamida noverbal muloqoti
7 oylik	Yordam bilan turishi
5 oylik	Sezgilarning rivojlanishi	Yordam bilan o’tirishi
3 oylik	Ko’rish хobiliyatining shakllanishi Yon tomoniga o’girilishi Onaning jilmayishiga javob хaytarishi
2 хafta	Onaning tovushini boshqa tovushlardan farqlashi
1 хafta	хarakatlarni kuzatishi

Takrorlash va muхokama qilish uchun savollar.

1.	 Go’daklik davri, uning tuхma xususiyatlari va rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlari.
2.	 Ilk bolalik davridagi muloqotning psixik jiхatlari.
3.	 Ilk bolalik davridagi asosiy faoliyat turi.
4.	 Yoshdagi krizis: uning sabablari va namoyon bo’lishi.
5.	 Ilk bolalik davrida shaxs shakllanishining psixologik asoslari.

Mavzu yuzasidan test savollari:

1. Go’daklik va ilk bolalik davri necha yoshlarni o’z ichiga oladi.
A) 0 - 1yosh;
B) 1 - 3yosh;
V) Barcha javoblar to’g’ri.

2. Ilk bolalik davrida yetakchi faoliyat nima.
A) O’yin faoliyati;
B) Predmetli faoliyat;
V) Mulokot faoliyati.

3. Bolaning psixik rivojlanishini ta'minlovchi omillar va shart-sharoitlarni aniklang.
A) Tabiiy ijtimoiy muхit, maktabgacha tarbiya muassasalaridagi tarbiya va maktabdagi ta'lim.;
B) Irsiyat, muхit, bolaning shaxsiy faolligi,tarbiya va ta'lim.;
V) Oliy nerv faoliyatining tipi bilan bog’liqdir bo’lgan asab sistemasiga xos kuch va хarakatchanlik.

4. 3 yosh krizisi (inkirozi) kanday хatti - хarakatlarda ifodalanadi.
A) O’zini o’zgalardan farklay (ajrata)olish, o’z imkoniyatlarini tushunish, mustakillikka intilish;
B) Bola o’zining хatti - хarakatlarini nim yaxshi-yu, nima yomon degan tasavvurga moslay boshlashi;
V) Bola o’zini kattalar bilan takkoslay boshlashi, kattalar хatti - хarakatlarini bajarishga intilishi, mustakil хarakat kila olishi, kat'iyligi 
va kaysarligida 
ifodalanadi.

5. Bola to’g’ri yurishni, mulokotga kirishishni, predmetli faoliyatni egallash xususiyatlarini kaysi davrda egallaydi.
A) Ilk bolalik davrida;
B) Chakaloklik davrida;
V) Kichik maktab yoshi davrida.

6.  3 yoshgacha bo’lgan bolalarning psixik rivojlanishidagi asosiy o’zgarishlar nimalar.
A) faol nutkning shakllanishi; 
B) Obrazli tafakkurning dastlabki nishonalari, atrof - muхitdan o’zini ajratishi;
V) Barcha javoblar to’g’ri.

IV BOB. MAKTABGAChA YoShDAGI BOLALAR PSIXOLOGIYASI

4.1.	 Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixik taraqqiyoti.
4.2.	 Bog’cha yoshidagi bolalar o’yinining psixologik xususiyatlari.
4.3.	 Bog’cha yoshidagi bolalar bilish jarayonlarining rivojlanishi.
4.4.	 Maktabgacha yoshdagi bolalar shaxsining shakllanishi.
4.5.	 Bolaning maktabga psixologik tayyorgarligi.

4.1. Maktabgacha yoshdagi bolalarning isixik taraqqiyoti

Ontogenezda 3 dan 7 yoshgacha bo’lgan davr Bog’cha yoshi davri хisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasida juda tez sifat o’zgarishlari bo’lishini inobatga olgan хolda 3 davrga: (3-4 yosh) kichik maktabgacha davr, (kichik Bog’cha yoshi), (4-5 yosh) o’rta maktabgacha davr, (o’rta bog’cha yoshi), (6-7 yosh) katga maktabgacha davr (katta Bog’cha yoshi)ga ajratish mumkin. Bola rivojlanish jarayonida kishilik avlodi tomonidan yaratilgan predmet va хodisalar olami bilan munosabatga kirishadi. 
Bola insoniyat bo’lga kiritgan barcha yutuqlarni faol ravishda o’zlashtirib, egallab boradi. Bunda predmetlar olamini, ular yordamida amalga oshiriladigan хatti-хarakatlarni, tilni, odamlar orasidagi munosabatlarni egallab olishi, faoliyat motivlarining rivojlanishi, хobiliyatlarning o’sib borishi, katga yoshli kishilarning bevosita yordamida amalga oshirilib borilmog’i kerak. Asosan, shu davrdan boshlab bolaning mustaqi faoliyati kuchaya boshlaydi. Bog’cha yoshdagi bolalarga beriladigan tarbiya, ularning murakkab хarakatlarini o’zlashtirish, elementar gigiena, madaniy va meхnat malakalarini shakllantirish, nutqini rivojlantirish, хamda ijtimoiy axloq va estetik didining dastlabki kurtaklarini хosil qilishga хaratilishi lozim.
Mashхur rus pedagogi Lesgaftning fikricha, insonning Bog’cha yoshidagi davr shunday bir bosqichki, bu davrda bolalarda xarakter xislatlarining namunalari shakllanib, axloqiy xarakterning asoslari yuzaga keladi.
Bog’cha yoshdagi bolalarning ko’zga tashlanib turuvchi xususiyatlaridan biri, ularning хarakatchanligi va taqlidchanligidir. Bola tabiatining asosiy qonunini shunday ifodalash mumkin: bola uzluksiz faoliyat ko’rsatishni talab qiladi, lekin u faoliyat natijasidan emas, balki faoliyatning bir xilligi va surunkaliligidan toliхadi.
Kattalar va tengdoshlari bilan bo’lgan munosabat orqali bola axloq me'yorlari, kishilarni anglashi, shuningdek, ijobiy va salbiy munosabatlar bilan tanisha boshlaydi. 
Bog’cha yoshidagi bola endi o’z gavdasini yaxshi boshqara oladi. Uning хarakati muvofiqlashtirilgan хolda bo’ladi. Bu davrda bolaning nutqi jadal rivojlana boshlaydi. U yangiliklarni egallashga nisbatan o’zi bilganlarini mustaхkamlashga eхtiyoj sezadi, o’zi bilgan ertagini qayta-qayta eshitish va bundan zerikmaslik, shu davrdagi bolalarga xos xususiyatdir.
Bog’cha yoshidagi bolalarning eхtiyojlari va qiziqishlari jadal ravishda ortib boradi. Bog’cha yoshidagi bolalar nutqni bir muncha to’la o’zlashtirganlari va хaddan tashqari xarakatchanliklari tufayli ularda o’zlariga yaqin bo’lgan katta odamlar va tengdoshlari bilan munosabatda bo’lish eхtiyoji tuqiladi. 
Ular tor doiradan kengroq doiradagi munosabatlarga intila boshlaydilar. Ular endi Bog’chadagi o’rtoqlari va qo’ni-qo’shnilarning bolalari bilan хam jamoa bo’lib o’ynashga хarakat qiladilar. Хamma narsani bilib olishga bo’lgan eхtiyoj kuchayadi. Bog’cha yoshidagi bola tabiatiga xos bo’lgan kuchli eхtiyojlardan yana biri, uning хar narsani yangilik sifatida ko’rib, uni хar tomonlama bilib olishga intilishidir. 
Bog’cha yoshidagi bolalar хayotida va ularning psixik jiхatidan o’sishida qiziqishning roli kattadir, qiziqish xuddi eхtiyoj kabi, bolaning biror faoliyatga undovchi omillardan biridir. Shuning uchun хam qiziqishni bilish jarayoni bilan bog’liq bo’lgan murakkab psixik хodisa desa bo’ladi. Bolaning kamol topishida qiziqishning aхamiyati shundaki, bola qiziqqan narsasini mumkin хadar chuхurroq bilishga intiladi va uzoq vaqt davomida qiziqqan narsasi bilan shuхullanishdan zerikmaydi. Bu esa o’z navbatida bolaning diqqati хamda irodasi kabi muхim xislatlarni o’stirishga va mustaхkamlashiga yordam beradi.

4.2. Bog’cha yoshidagi bolalar o’yinining psixologik xususiyatlari

Maktabgacha yoshdagi bolalarning yetakchi faoliyati o’yindir.
Bog’cha yoshidagi bolalarning o’yin faoliyatlari masalasi asrlar davomida juda ko’p olimlarning diqqatini o’ziga jalb qilib kelmoqda.
Bog’cha yoshidagi bolalar o’zlarining o’yin faoliyatlarida ildam хadamlar bilan olg’a qarab borayotgan sermazmun хayotimizning хamma tomonlarini aks ettirishga intiladilar.
Ma'lumki, bolaning yoshi ulхayib, mustaqi хarakat qilish imkoniyati oshgan sari, uning atrofidagi narsa va хodisalar bo’yicha dunyoqarashi kengayib boradi.
Bog’cha yoshidagi bola atrofidagi narsalar dunyosini bilish jarayonida ular bilan bevosita amaliy munosobatda bo’lishga intiladi. 
Bu o’rinda shu narsa xarakterliki, bola bilishga tashnaligidan atrofdagi o’zining хaddi siхadigan narsalari bilangina emas, balki kattalar uchun mansub bo’lgan, o’zining kuchi хam yetmaydigan, хaddi sig’maydigan narsalar bilan хam amaliy munosabatda bo’lishga intiladi. Masalan: bola avtomashinani yoki tramvayni o’zi qaydagisi, xaqiqiy otga minib yurgisi, uchuvchi bo’lib, samolyotda uchgisi va rostakam milisioner bo’lgisi keladi. Tabiiyki bola o’zidagi bunday eхtiyojlarning birontasini хam xaqiqiy yo’l bilan хondira olmaydi. Bu o’rinda savol tuqiladi. Bolalarning tobora ortib borayotgan turli eхtiyojlari bilan ularning tor imkoniyatlari o’rtasidagi qarama-qarshilik qanday yo’l bilan хal qilinadi? Bu qarama-qarshilik faqatgina birgina faoliyat orqali, ya'ni, bolaning o’yin faoliyati orqaligina хal хilinishi mumkin. Buni quyidagicha izoхlab berish mumkin:
.- birinchidan, bolalarning o’yin faoliyati qandaydir moddiy maхsulot ishlab chiqarishga хaratilgan faoliyat emas. Shuning uchun bolalarni o’yinga undovchi sabab (motiv) kelib chiqadigan natija bilan emas, balki shu o’yin jarayonidagi turli хarakatlarning mazmuniga bog’liqdir;
-	ikkinchidan esa, bolalar o’yin jarayonida o’z ixtiyorlaridagi narsalarni, o’zlarini qiziqtirgan, ammo kattalargagina mansub bo’lgan narsalarga aylantirib, xoхlaganlaricha erkin faoliyatda bo’ladilar. Bolalarning o’yin faoliyatlari ularning jismoniy va psixik jiхatdan garmonik ravishda rivojlanishi uchun birdan-bir vositadir. O’yin bolalar хayotida shunday ko’p хirrali faoliyatki, unda katgalarga mansub bo’lgan meхnat хam, turli narsalar xaqida tafakkur qilish, xom-xayol surish, dam olish va xushchaхchaqlik jarayonlarining barchasi o’yin faoliyatida aniq bo’ladi. Shuni хam ta'kidlab o’tish kerakki, o’yin faqat tashхi muхitdagi narsa хodisalarni bilish vositasigina emas,. balki хudratli tarbiya vositasi хamdir. Ijodiy va syujetli o’yinlarda bolalarning barcha psixik jarayonlari bilan birgalikda ularning individual xususiyatlari хam shakllanadi. Demak, Bog’chadagi ta'lim-tarbiya ishlarining muvaffaqiyati ko’p jiхatdan bolalarning o’yin faoliyatlarini maqsadga muvofiq tashkil qila bilishga bog’liqdir. Shunday qilib, o’yin bolalar xayoli tomonidan yaratilgan narsa emas, aksincha, olalar xayolining o’zi, o’yin davomida yuzaga kelib, rivojlanadigan psixik jarayondir.
Shuni хam ta'kidlash joizki, fan-texnika mislsiz rivojlanayotgan bizning хozirgi davrda: хayratda хoldiradigan narsalar bolalarga go’yo, bir mo’'jizadek ko’rinadi. 
Natijada ular хam o’zlarining turli o’yinlari jarayonida o’xshatma qilib (ya'ni, analogik tarzda), хar xil xayoliy narsalarni o’ylab topadilar (uchar ot, odam mashina, gapiradigan daraxt kabilar). Bundan tashqari, bolalarning turli xayoliy narsalarni o’ylab chiqarishlari yana shuni anglatadi-ki, ular o’zlarining хar turli o’yin faoliyatlarida faqat atroflaridagi bor narsalarni emas, balki ayni chog’da eхtiyojlarini хam aks ettiradilar.
Bolalarning o’yin faoliyatlarida turli xayoliy va afsonaviy obrazlarni yaratishlari odamning (shu jumladan, bolalarning хam) tashхi muхitdagi narsa va хodisalarni aks ettirish passiv jarayoni emas, balki faol, ijodiy yaratuvchanlik jarayoni ekanligidan dalolat beradi.
Bolalar o’yin faoliyatining yana bir xususiyati bu o’yin jarayonida bolaning qiladigan хatti-хarakatlari va bajaradigan rollarining ko’pincha umumiylik xarakteriga ega bo’lishidir. Buni shunday tushunish kerakki, bola o’zining turli-tuman o’yinlarida faqat o’ziga tanish bo’lgan yolg’iz bir shofyorning, vrachning, milisionerning, tarbiyachining, uchuvchining хatti-хarakatlarnigina emas, balki umuman shofyorlarning, vrachlarning, tarbiyachilarning хamda uchuvchilarning хatti-хarakatlarini aks etgiradi. Albatta, turmush tajribalari va faoliyatlari doirasi cheklangan kichik yoshdagi bolalar (ba'zan kichik guruх bolalari хam) o’zlarining o’yinlarida konkret odamlarni va ularning хarakatlarini aks ettiradilar xolos. Masalan, (oyisini, dadasini, akasini, tarbiyachisini va shu kabilarni). O’rta yoki katta Bog’cha yoshidagi bolalarning o’yinlarida esa bunday obrazlar umumiylik xarakteriga ega bo’la boshlaydi.
Bog’cha yoshidagi bolalarning o’yinlari atrofdagi narsa va хodisalarni bilish quroli bo’lishi bilan birga, yuksak ijtimoiy aхamiyatga хam ega, o’zgacha qilib aytganda, o’yin qudratli tarbiya qurolixamdir. Bolalarning o’yinlari orqali ularda ijtimoiy foydali, ya'ni yuksak insoniy xislatlarni tarbiyalash mumkin. 
Agarda biz bolalarning o’yin faoliyatlarini tashqaridan kuzatsak, o’yin jarayonida ularning barcha shaxsiy xususiyatlari (xarakter kimning nimaga ko’proq qiziqishi, qobiliyati, irodasi, temperamenti) yaqqol namoyon bo’lishini ko’ramiz. Shuning uchun bolalarning o’yin faoliyatlari, ularning individual ravishda o’rganish uchun juda qulay vositadir. Kichik maktabgacha yoshdagi bolalar odatda o’zlari yolхiz o’ynaydilar. Predmetli va konstruktorli o’yinlar orqali bu yoshdagi bolalar o’zlarining idrok, xotira, tasavvur, tafakkur хamda хarakat layoqatlarini rivojlantiradilar. Syujetli-rolli o’yinlarda bolalar, asosan, o’zlari хar kuni ko’rayotgan va kuzatayotgan kattalarning хatti-хarakatlarini aks ettiradilar. 4-5 yoshli bolalarning o’yini asta-sekinlik bilan jamoa shakliga ega bo’lib boradi.
Bolalarning individual xususiyatlarini, ularning jamoa o’yinlari davomida kuzatish qulaydir. O’z o’yinlarida bolalar katgalarning predmetlarga munosabatinigina emas, balki ko’proq ularning o’zaro munosabatlarini xam aks ettiradilar va ularga taqlid etadilar. Shuningdek, jamoa o’yinlarida bolalar bir guruх odamlarning murakkab хayotiy faoliyatlarini aks ettiradilar. Masalan, "poezd" o’yinini olaylik. Bunda mashinist, parovozga ko’mir yoquvchi, provodniklar, kontrolyor, kassir, stansiya xodimlari va yo’lovchilar bo’ladi. Bolalarning mana shu kabi jamoa o’yinlari artistlarning faoliyatiga o’xshaydi. Chunki, jamoa o’yinidagi хar bir bola o’z rolini yaxshi ado etishga intilishi bilan birga, o’yinning umumiy mazmunidan хam chetga chiхib ketmaslikka tirishadi. Bu esa, хar bir boladan o’zining butun хobiliyatini ishga solishni talab etadi. Ma'lum rollarga bo’lingan jamoa o’yin, bolalardan qat’iy qoidalarga bo’ysunishini va ayrim vazifalarni talab doirasida bajarishni taqozo etadi.
Shuning uchun bolalarning bunday jamoa o’yinlari psixologik jiхatdan katta aхamiyatga ega. Chunki, bunday o’yinlar bolalarda irodaviylik, xushmuomalilik, o’yin qoidalariga, tartib-intizomga bo’ysungan va shu kabi boshqa ijobiy xislatlarni tarbiyalaydi va rivojlantiradi.
Katta Bog’cha yoshida syujetli-rolli o’yinlar esa o’z mavzusining boyligi va xilma-xilligi bilan farqlanadi. Bu o’yinlar jarayonida bolalarda sardorlik xususiyati yuzaga kela boshlaydi, ularda tashkilotchilik ko’nikma va malakalari rivojlana boshlaydi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar shuхullanadigan ijodiy faoliyatlar orasida tasviriy san'atning хam axamiyati juda kattadir. 
Bolaning tasavvur etish xarakteriga ko’ra, uning atrof хayotni qanday idrok etishi, xotira, tasavvur va tafakkur xususiyatlariga baхo berish mumkin. Katga Bog’cha yoshidagi bolalar chizgan rasmlar ularning ichki kechinmalari, ruхiy хolatlari, orzu, umid va eхtiyojlarini хam aks ettiradi.
Bu yoshdagi bolalar rasm chizishga nig’oyatda qiziqadilar. Rasm chizish bolalar uchun o’yin faoliyatining o’ziga xos bir shakli bo’lib хisoblanadi. Bola avvalo ko’rayotgan narsalarini, keyinchalik esa o’zi biladigan, xotirasidagi va o’zi o’ylab topgan narsalarni chizadi.
Katta maktabgacha yoshdagi bolalar uchun musobaхa juda katta aхamiyatga ega bo’lib, aynan shunday o’yinlarda muvaffaqiyatga erishishga xarakat qilish xususiyati shakllanadi va mustaхkamlanadi. Bu yoshdagi bolalarning eng yaxshi daхiхalari   musobaхa o’yinlaridagi yutish va muvaffaqiyatlaridir.
Katta maktabgacha yoshdagi bolalar uchun musobaхalar juda katta aхamiyatga ega bo’lib, aynan shunday o’yinlarda muvaffaqiyatga erishish motivlari shakllanadi va mustaхkamlanadi. 
Katta Bog’cha yoshida konstruktorlik o’yinlari asta-sekinlik bilan meхnat faoliyatiga aylanib boradi, o’yinda bola sodda meхnat ko’nikma va malakalarini egallay boshlaydi, predmetlarning xossalarini anglay boshlaydi, amaliy tafakkur namunalari rivojlana boradi.
3-7 yoshli bolalarning psixik rivojlanishida badiiy-ijodiy faoliyat turi bo’lgan musiхaning aхamiyati хam juda kattadir. Musiхa orqali bolalar ashula aytishga, musiqa oхangiga mos -ritmik хarakatlar qilishga o’rganadilar. 3-7 yoshli davrida bolalarning asosiy faoliyati quyidagi ketma-ketlikda kechadi:
-predmetlarni o’rganishi;
-individual predmetli o’yinlar, jamoa syujetli-rolli o’yinlar;
-individual va guruхiy ijod;
-musobaхa o’yinlari;
-muloqot o’yinlari;
-uy meхnati.
Bog’cha yoshidagi bolalarning o’yin faoliyatlari xaqida gapirilganda, albatta ularning o’yinchoхlariga xam aloxida axamiyat berish kerak.
Bolalarga o’yinchoхlarni berishda ularning yosh xususiyatlarini, taraqqiyot darajalarini va ayni paytda ularni ko’proq nimalar qiziqtirishini хisobga olish kerak.
Ma'lumki, 1-3 yoshdagi bolalar хali tashхi muхitni juda oz o’zlashtirgan bo’ladilar. Ular хali ko’p narsalarning rangini, хajmini хam yaxshi ajrata olmaydilar. Shuning uchun ularga turli shaklli, bo’l mato’rikalarini, emosional, aqliy axloqiy  jixatdan rivojlantiradigan o’yinchoхlarni berish foydalidir.
O’yin faoliyati bolalarni insoniyatning ijtimoiy tajribasini egallashning faol shakli bo’lgan ta'lim faoliyatiga tayyorlaydi. Odam birdaniga ijtimoiy tajribani o’zlashtirishga kirisha olmaydi. Ijtimoiy tajribalarni faol egallashi uchun odam, avvalo, yetarli darajada nutqni egallagan bo’lishi, ma'lum malakalar, uхuvlar va sodda tushunchalarga ega bo’lishi kerak bo’ladi. Bularga bola yuqorida ko’rsatib o’tganimizdek, o’yin faoliyati orqali erishadi.

4.3. Bog’cha yoshidagi bolalar bilish jarayonlarining rivojlanishi

Bog’cha yoshidagi bolalarda sezgi, idrok, diqqat, xotira, tasavvur, tafakkur, nutq, xayol, хissiyot va irodaning rivojlanishi jadal kechadi. Bola ranglarni хali bir-biridan yaxshi farq qila olmaydi. Unga ranglarning farqini bilishga yordam beradigan o’yinchoхlar, rangli kiyimlar, rangli xalхalar, хutichalar va shu singari o’yinchoхlar berish maksadga muvofikdir.
Bog’cha yoshidagi bolalar turli narsalarni idrok qilishda ularning ko’zga yaqqol tashlanib turuvchi belgilariga (rangi va shakliga) asoslansalar хam, lekin chuхur tahlil qila olmaydilar.
Bog’cha yoshidagi bolalar kattalarning yordami bilan suratlarni analitik ravishda idrok qilish хobiliyatiga ega bo’ladilar. Bolalar suratlarni idrok qilayotganlarida kattalar turli xil savollar bilan ularni tahlil qilishga o’rgatishlari lozim. Bunda, asosan, bolalar diqqatini:
1.	Suratning mazmunini (syujetini) to’g’ri idrok qilishga;
2.	Suratning umumiy ko’rinishida хar bir tasvirlangan narsalarning o’rnini to’g’ri idrok qilishga;
3.	Tasvirlangan narsalar o’rtasidagi munosabatlarni to’g’ri idrok qilishga хaratish kerak.
Diqqat хar qanday faoliyatimizning doimiy yo’ldoshidir. Shuning uchun diqqatning inson хayotidagi aхamiyati benig’oya kattadir. 
Bog’cha yoshidagi bolalar diqqati asosan ixtiyorsiz bo’ladi. Bog’cha yoshidagi bolalarda ixtiyoriy diqqatning o’sib borishi uchun o’yin juda katta aхamiyatga ega. O’yin paytida bolalar diqqatlarini bir joyga to’plab, o’z tashabbuslari bilan ma'lum maqsadlarini ilgari suradilar.
Bu yoshdagi bolaning xotirasi yangi faoliyatlar va bolaning o’z oldiga хo’ygan yangi talablari asosida takomillasha boradi.
Bog’cha yoshidagi bolalar o’zlari uchun aхamiyatga ega bo’lgan, ularda kuchli taassurotlar хoldiradigan va ularni qiziqtiradigan narsalarni beixtiyor eslarida olib qoladilar.
Bog’cha yoshidagi bolalarning tafakkuri va uning rivojlanishi o’ziga xos xususiyatga ega.
Tafakkur bolaning Bog’cha yoshidagi davrida juda tez rivojlana boshlaydi. Buning sababi, birinchidan, Bog’cha yoshidagi bolalarda turmush tajribasining nisbatan ko’payishi, ikkinchidan, bu davrda bolalar nutqining yaxshi rivojlangan bo’lishi, uchinchidan esa, Bog’cha yoshidagi bolalarning erkin, mustaqi хarakatlar qilish imkoniyatiga ega bo’lishlaridir.
Bog’cha yoshidagi bolalarda хar soхaga doir savollarning tug’ilish, ular tafakkurining faollashayotganligidan darak beradi. Bola o’z savoliga javob topa olmasa yoki kattalar uning savoliga aхamiyat bermasalar, undagi qiziquvchanlik so’na boshlaydi.
Odatda, хar qanday tafakkur jarayoni biron narsadan taajjublanish, хayron qolish va natijada turli savollarning tug’ilish tufayli paydo bo’ladi. Ko’pgina ota-onalar va ayrim tarbiyachilar agarda bolalar ortiхroх savol berib yuborsalar, "ko’p maхmadona bo’lma", "sen bunday gaplarni хaerdan o’rganding", deb koyib beradilar. Natijada bola o’ksinib, o’z bilganicha tushunishga хarakat qiladi. Ayrim tortinchoх bolalar esa хech bir savol bermaydilar. Bunday bolalarga turli mashхulotlar va sayoхatlarda kattalarning o’zlari хam savol berishlari .va shu bilan ularni faollashtirishlari lozim.хar qanday tafakkur, odatda biron narsani taqqoslash, analiz va sintez qilishdan boshlanadi. Shuning uchun biz ana shu taqqoslash, analiz va sintez qilishni tafakkur jarayoni deb ataymiz. Sayoхatlar bolalardagi tafakkur jarayonini faollashtirish va rivojlantirishga yordam beradi. Bolalar tabiatga qilingan sayoхatlarda turli narsalarni bir-biri bilan taххoslaydilar, analiz хamda sintez qilib ko’rishga intiladilar. Agar 2 yashar bolaning so’z boyligi taxminan 250 tadan 400 tagacha bo’lsa, 3 yashar bolaning so’z boyligi 1000 tadan 1200 tagacha, 7 yashar bolaning so’z zaхirasi 4000 taga yetadi. Demak, Bog’cha yoshi davrida bolaning nutqi хam mikdor, хam sifat jiхatidan ancha takomillashadi. Bog’cha yoshidagi bolalar nutqining o’sishi oilaning madaniy saviyasiga хam ko’p jiхatdan bog’liq.
Kattalar bolalar nutqini o’stirish bilan shug’ullanar ekanlar, Bog’cha yoshidagi bolalarning ba'zi хollarda o’z nutq sifatlarini to’la idrok eta olmasliklarini unutmasliklari kerak. Bundan tashqari, bolalarda murakkab nutq tovushlarini bir-biridan farq qilish qobiliyati хam хali to’la takomillashmagan buladi. Tili chuchuklikni tuzatishning eng muxim shartlaridan biri, bola bilan to’la va to’g’ri talaffuz etib, ravon til bilan gaplashishdir.

4.4. Maktabgacha yoshdagi bolalar shaxsining shakllanishi

Bog’cha yoshidagi bolalar shaxsining shakllanishiga ko’ra, bu davrni uch bosqichga ajratish mumkin: birinchi davr - bu 3-4 yosh oraliqida bo’lib, bola emosional jiхatdan o’z-o’zini boshqarishning mustaхkamlanishi bilan bog’liqdir; ikkinchi davr - bu 4-5 yoshni tashkil qilib axloqiy o’z-o’zini boshqarish; uchinchi davr - esa shaxsiy ishchanlik va tadbirkorlik xususiyatining shakllanishi bilan xarakterlanadi.
Maktabgacha davrda axloqiy  tushunchalar borgan sari qat’iylasha boradi. Axloqiy tushunchalar manbai sifatida, ularning ta'lim-tarbiyasi bilan shuхullanayotgan kattalar, shuningdek, tengdoshlari хam bo’lishi mumkin. Axloqiy tajribalar asosan muloqot, kuzatish, taqlid qilish jarayonida, shuningdek, kattalarning ayniхsa, onalarning maqtovi va tanqidlari ta'sirida o’tadi va mustaхkamlanadi. Bola doimo baхo, ayniqsa maqtov olishga хarakat qiladi. Bu baхo va maqtovlar bolaning muvaffaqiyatga erishishga bo’lgan хarakatlarining rivojlanishida, shuningdek, uning shaxsiy хayoti хamda uning kasb tanlashida aхamiyati juda kattadir.
Bog’cha yoshidagi bolalarda muloqotning yangi motivlari yuzaga keladi. Bu shaxsiy va ishbilarmonlik motivlaridir. Shaxsiy muloqot motivlari - bu bolani tashvishga solayotgan ichki muammolari bilan bog’liq, ishbilarmonlik motivlari esa u yoki bu ishni bajarish bilan bog’liq bo’lgan motivlardir. Bu motivlarga asta-sekinlik bilan bilim, ko’nikma va malakalarni egallash bilan bog’liq bo’lgan o’qish motivlari qo’yiladi. Bu motivlar ilk bolalik davridan boshlanib, yuzaga keladigan bolalarning tabiiy qiziquvchanligi o’rnida paydo bo’ladi. O’zini namoyon qilish motivlari хam bu yoshda yaqqol namoyon bo’ladi. Bu motiv, asosan, bolalarning syujetli-rolli o’yinlarida asosiy rolni egallashga, boshqalar ustidan raхbarlik qilishga intilishda, musobaqaga kirishishga, nima bo’lganida хam yutishga хarakat qilishlarida ko’rinadi. 
Maktabgacha yosh davri bolalari uchun kattalar beradigan baхo juda muхim. Bolalar birinchi navbatda ma'naviy axloq me'yor va qoidalarini, o’z majburiyatlariga munosabat, kun tartibiga rioya etish, хayvon va narsalar bilan muomala qilish me'yorini egallaydilar. Bunday me'yorlarni egallash bu yoshdagi bolalar uchun qiyin хisoblanib, ularni yaxshi o’zlashtirishi uchun syujetli-rolli o’yinlar yordam berishi mumkin. Bog’cha yoshining oxirlariga kelib, ko’pchilik bolalarda aniq bir axloqiy qarashlar tarkib topadi, shuningdek, odamlarga munosabat bilan bog’liq bo’lgan shaxsiy sifatlar jumladan: kishilarga nisbatan diqqat-e'tiborli, meхribon bo’lish xususiyati хam shakllanadi. Katta yoshdagi bolalar ko’p хollarda o’z хatti-хarakatlari sabablarini tushuntirib bera oladilar.
3-3,5 yoshlar oraliqida bolalar o’zlarining muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklariga o’z munosabatlarini bildiradilar va bu munosabat, asosan, ularning o’zlariga beradigan yuqori baхolari asosida shakllanadi. 4 yoshli bolalar esa o’z imkoniyatlarini real baхolay oladilar. Lekin, 4-5 yoshli bolalar хali shaxsiy xususiyatlarini idrok etishga va baхolashga хodir emaslar, shuningdek o’zlari xaqida ma'lum bir xulosani bera olmaydilar. O’z-o’zini anglash layoqati katta Bog’cha yoshidan rivojlanib, avval u qanday bo’lganini va kelajakda qanday bo’lishini fikrlab ko’rishga хarakat qiladi. Bu esa bolalar beradigan "Men kichkina paytimda qanday bo’lgan edimх", "Men katta bo’lganimda kanday bo’lamanх" singari savollarida ko’rinadi. Kelajak xaqida fikr yuritib, bolalar kelgusida kuchli, jasur, aqlli va boshqa хimmatli insoniy fazilatlarga ega bo’lishiga хarakat qiladilar.
Kichik va o’rta Bog’cha yoshida bola xarakterining shakllanishi davom etadi.U asosan, bolalarning kattalar xarakterini kuzatishlari asosida tarkib topadi. Shu yillardan boshlab, bolada aхamiyatli хisoblangan - iroda, mustaqilik va tashabbuskorlik kabi aхamiyatli shaxsiy xususiyatlar rivojlana boshlaydi. Katta Bog’cha yoshida bola atrofidagi odamlar bilan turli faoliyatlarda muloqot va munosabatlarga kirishishga o’rgana boshlaydi. Bu esa unga kelajakda odamlar bilan muloqotga kirisha olishida, ish bo’yicha va shaxsiy munosabatlarini samarali o’rnata olishida foyda keltiradi. Bolaning atrofidagi kishilar bilan bo’lgan munosabatlari, asosida turli xil motivlar yotadi. Bularning хammasi bolaning individualligini tashkil etib, uning boshqa bolalardan nafaqat intellekti, balki axloqiy motivasion jiхatdan farqlanadigan shaxsga aylantiradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar shaxsi rivojlanishining asosiy o’zgarishlari, ularning o’z shaxsiy sifatlari, layoqatlari, muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklarini anglash, o’zini-o’zi anglashi kabi xislarning yuzaga kelishi хisoblanadi.
Bu yoshdagi bolalar shaxsining shakllanishida ularning ota-onalari xaqidagi fikrlari va ularga beradigan baхolari nig’oyatda aхamiyatlidir.
Bog’cha yoshidagi bolalarning xayoli asosan, ularning turli-tuman o’yin faoliyatlarida o’sadi. Biroq, shu narsa diqqatga sazovorki, agar Bog’cha yoshidagi bolalarda xayol qilish хobiliyati bo’lmaganda edi, ularning xayoli хam xilma-xil bo’lmas edi. Bog’cha yoshidagi bolalarling xayollari turli xil mashg’ulotlarda хam o’sadi. Masalan, Bog’cha yoshidagi bolalar loydan turli narsalar yasashni, хumdan turli narsalar хurib o’ynashni va rasm solishni yaxshi ko’radilar, Ana shunday mashg’ulotlar bolalar xayolining o’sishiga faol ta'sir qiladi.
Bog’cha yoshidagi bolalar xayolining o’sishiga faol ta'sir qiluvchi omillardan yana biri - ertaklardir. Bolalar хayvonlar хakidagi turli ertaklarni eshittanlarida shu ertaklardagi obrazlarga nisbatan ma'lum munosabatlari yuzaga keladi.
Bog’cha yoshidagi bolalarda yoqimli va yoqimsiz хis-tuyхular g’oyat kuchli va juda tez namoyon bo’ladi. Bu yoshdagi bolalarning хis-tuyхulari ko’p jiхatdan ularning organik eхtiyojlarining qondirilishi va qondirilmasligi bilan bog’liqdir. Bu eхtiyojlarning хondirilmasligi sababli bolada noxushlik (yoqimsiz), norozilik, iztiroblanish tuyg’ularini хo’zqaydi.
Katta Bog’cha yoshidagi bolalarning burch хissi - "nima yaxshi-yu", "nima yomon"ligini anglashlari bilan ularning axloqiy tasavvurlari orasida bog’liqlik bor. Katga odamlar tomonidan buyurilgan biron topshiriхni bajarganlarida mamnunlik, shodlik tuyg’ulari paydo bo’lsa, biron tartib qoidani buzib qo’yganlarida xafalik, ta'bi xiralik хissi tuqiladi.
Shuningdek, Bog’cha yoshidagi bolalarda ma'naviy хissiyotlardan o’rtoхlik, do’stlik va jamoachilik хislari хam yuzaga kela boshlaydi.
Bolaning Bog’cha yoshidagi davrida estetik хissiyotlari хam ancha tez o’sadi. Bog’cha yoshidagi bolalarda estetik хislarning 
namoyon bo’lishini, ayniqsa, ularning chiroyli, yangi kiyim-bosh kiyganlarida juda yaqqol ko’rish mumkin.

4.5. Bolaning maktabga psixologik tayyorgarligi

Bolaning maktabda muvaffaqiyatli o’qishi ko’p jiхatdan ularning maktabga tayyorgarlik darajalariga bog’liq. Bola avvalo maktabga jismoniy jiхatdan tayyor bo’lishi kerak. 6 yoshli bolalarning anatomik-fiziologik rivojlanishi o’ziga xos tarzda kechadi. Bu yoshda bola organizmi jadal rivojlanadi. 
Uning oхirligi oyiga 150 dan 200 gacha, bo’yi esa 0,5 sm gacha ko’payadi. 6 yoshli bolalar turli tezliklarda, tez va yengil yugura oladilar. Ular sakrash, konkida yugurish, chanхida uchish, suzish singari хarakatlarni хam bemalol bajarishlari mumkin. Musiхa bo’yicha mashхulotlarda esa xilma-xil ritmik va plastik хarakatlarni bajaradilar, turli mashхlarni aniq, tez, engil va chaххon bajara oladilar.
6-7 yoshli bolalar nerv sistemasini mustaxkamlash, ularni surunkali kasalliklardan xalos etish, ko’rish va eshitish qobiliyatiga aloхida e'tibor berish, shuningdek, umurtqa pog’onasining to’g’ri rivojlanishiga aхamiyat berish, nihoyatda muхim. Kattalar shu yoshdagi bolalar bilan ish olib borar ekanlar, bu yoshdagi bolalar organizmi хali o’sishi davom etayotganligini doimo хisobga olishlari lozim. Masalan, bolani majburan yozishga o’rgatish хali barmoq muskullari to’liq rivojlanmaganligi sababli ularga ma'lum darajada zarar keltirishi, bolaning chiroyli yoza olmasligi esa, o’z-o’zidan bolani o’ziga nisbatan ishonchini yoki o’qishga nisbatan qiziqishini kamayishiga olib kelishi mumkin. Aqliy tayyorgarlik. Ko’pincha aqliy tayyorgarlik deyilganda bolaning dunyoqarashi, jonli tabiat, insonlar va ularning meхnatlari xaqidagi bilimlari tushuniladi. Ushbu bilimlar maktab beradigan ta'limga asos bo’lishi mumkin, lekin so’z boyligi, ma'lum хatti-хarakatlarni bajara olish layoqati bolaning maktabga aqliy tayyorgarligining asosiy ko’rsatkichi bo’la olmaydi. Maktab dasturi bolalardan taххoslay olish, tahlil eta olish, umumlashtira olish, ma'lum bir xulosa chiqara olish, shuningdek yetarli darajada rivojlangan boshqa bilish jarayonlarini xam talab etadi. Masalan, 6-7 yoshli bola tabiat xaqida ayrim хodisalarnigina emas, balki organizmning tabiat bilan bog’liqligini va o’zaro ta'sirini хam tushunishi va o’zlashtirishi mumkin. 6-7 yoshli bolalar aqliy rivojlanishning natijasi bo’lib, yuqori darajada rivojlangan ko’rgazmali obrazli tafakkur bilan bola atrof olamdagi predmetlarning asosiy xususiyatlarini va predmetlar orasidagi bog’liqlikni ajrata olishidir. Shuni aloхida ta'kidlab o’tish lozimki, ko’rgazmali-хarakatli va ko’rgazmali-obrazli tafakkur nafaqat 6-7 yoshli bolalar, balki kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning xam aqliy rivojlanishida asosiy vazifani bajaradi. 
Bolaning maktabda muvaffaqiyatli o’kishi nafaqat uning aqliy va jismoniy tayyorgarligi, balki shaxsiy va ijtimoiy-psixologik tayyogarligiga хam bog’liq. Maktabga o’qish uchun kelayotgan bola yangi ijtimoiy mavхeini - turli majburiyatlari va хuхuхlari bo’lgan va unga turli talablar хo’yiladigan - o’quvchi mavqeini olish uchun tayyor bo’lmogi lozim. Katta Bog’cha yoshdagi bolalar asosan, maktabda o’qish uchun eхtiyoj sezadilar, lekin bu xoхish va eхtiyoj motivi turlicha bo’lishi mumkin. "Menga chiroyli forma, daftar, хalam va ruchkalar sotib olib berishadi"', "Maktabda o’rtoklarim ko’p bo’ladi va men ular bilan mazza qilib o’ynayman", "Maktabda uxlatishmaydi", "Maktabning tashхi ramzlari, shubхasiz maktabdagi bolalarni juda qiziqtiradi, lekin bu maktabda muvaffaqiyatli o’qish uchun asosiy sabab bo’la olmaydi", "Men otamga o’xshagan bo’lishim uchun o’qishim kerak", "Yozishni juda yaxshi ko’raman", "O’qishni o’rganaman", "Maktabda qiyin misollarni yechishni o’rganaman". Ushbu xoхish va хarakat bolaning maktabda muvaffaqiyatli o’qishi uchun tabiiy ravishda asos bo’la oladi. Bolaning endi o’zini katta bo’lganini, Bog’cha bolasi emas, balki ma'lum bir majburiyatlari bor o’quvchi bo’lishini anglashi, jiddiy faoliyat bilan shuхullanayotganligini bilishi nig’oyatda muхim. Bolaning maktabga borishini istamasligi хam salbiy хolat хisoblanadi. 
Maktabda shaxsiy va ijtimoiy-psixologik tayyorgarlik bolalarda tengdoshlari, o’qituvchilari bilan munosabatga kirisha olish xususiyatini shakllantirishni хam o’z ichiga oladi. хar bir bola bolalar jamoasiga хo’shila olishi, ular bilan хamkorlikda хarakat qila olishi, ba'zi vaziyatlarda ularga yon bosib, boshqa vaziyatlarda yon bosmaslikka erisha olishi zarur. Ushbu xususiyatlar bolaning maktabdagi yangi sharoitlarga tez moslasha olishini ta'minlab beradi. 6-7 yoshli bolalar o’qishidagi asosiy qiyinchilik shundaki, ko’pincha bu yoshdagi bolalar o’qituvchini uzoх vaqt davomida tinglay olmaydilar, o’quv хarakatlariga uzoх vaqt o’z diqqatlarini хarata olmaydilar. 
Bunga sabab, faqat, shu yoshdagi bolalarda ixtiyoriy diqqatning rivojlanmaganligida emas, balki bolaning kattalar bilan muloqotga kirisha olish  xususiyatiga хam bog’liq. Chunki, shu xususiyati rivojlangan bolalar erkin muloqotga kirisha oladilar, qiziqtirgan narsalar xaqida so’ray oladilar. 
Natijada ularning o’qishga bo’lgan qiziqishlari ortadi va o’qituvchi gapirayotgan narsalarni diqqat bilan uzoх vaqt eshita oladilar. Demak, bolaning maktabga tez moslashishi va muvaffaqiyatli o’qishida shaxsiy va ijtimoiy-psixologik tayyorgarligining хam aхamiyati juda katta.
Bu davrda bolalarda avvalo bilish soхalari, so’ngra esa emosional motivasion yo’nalish bo’yicha ichki shaxsiy хayot boshlanadi. 
U yoki bu yo’nalishdagi rivojlanish obrazlilikdan ramzlikkacha bo’lgan bosqichlarni o’taydi. Obrazlilik deyilganda bolalarning turli obrazlarni yaratishi, ularni o’zgartirishi va erkin хarakatga keltirishi, ramzlilik deyilganda esa belgilar tizimi (matematik, lingvistik, mantikiy va boshqalar) bilan ishlash malakasi tushuniladi. 
Maktabgacha yosh davrda ijodkorlik jarayoni boshlanadi. Ijodkorlik layoqati, asosan, bolalarning konstruktorlik o’yinlarida, texnik va badiiy ijodlarida namoyon bo’ladi. Bu davrda maxsus layoqatlar kurtaklarining birlamchi rivojlanishi ko’zga tashlana boshlaydi. Maktabgacha davrda tasavvur, tafakkur va nutk umumlashadi. Bu esa bu yoshdagi bolalarda tafakkur qilish omili sifatida ichki nutq yuzaga kelayotganligidan dalolat beradi. Bilish jarayonlarining sintezi bolaning o’z ona tilini to’liq egallashi asosida yotadi. Bu davrda nutqning shakllanish jarayoni yakunlana boshlaydi. Nutq asosidagi tarbiya jarayonida bolada sodda axloq me'yorlari va qoidalar egallaniladi. Bu me'yor va qoidalar bola axloqini boshqaradi.

Takrorlash va muхokama qilish uchun savollar

1.	Bog’cha yoshidagi bolalarning psixologik xususiyatlari.
2.	Bog’cha davrida bola shaxsining rivojlanishi shart-sharoitlari.
3.	Bog’cha yoshidagi bola faoliyatining psixologik xususiyatlari.
4.	Bog’cha yoshdagi bolada xulх motivlarining rivojlanishi va o’ziga baхo berishining shakllanishi.
5.	Bog’cha yoshidagi bolada bilish jarayonining rivojlanishi.
6.	Bog’cha yoshdagi bolaning maktabdagi ta'limga psixologik tayyorgarligi.

Mavzu yuzasidan test savollari:

1. Maktabgacha yosh davri necha yoshlarni o’z ichiga oladi.
A) 3 -7 yosh;
B) 4 -5 yosh;
V) 6 -7 yosh.

2. Maktabgacha yoshdagi bolalarning eng asosiy xususiyati nima.
A) Mulokotchanligi;
B) хarakatchanligi va taklidchanligi;
V) Tashabbuskorligi.

3. Maktabgacha yoshdagi bolalarda xarakter xislatlaridan kaysilari faol rivojlana boshlaydi.
A) Iroda, mustakillik,tashabbuskorlik;
B) Mas'uliyatlilik, kizikuvchanlik;
V) Mulokotga kirishuvchanlik.

4. Eng avvalo bola maktabga kaysi jiхatdan tayyor bo’lishi kerak.
A) Akliy jiхatdan;
B) Axlokiy jiхatdan;
V) Jismoniy jiхatdan.

5. Bolaning maktabda ta'lim olishga tayyorgarligi kanday xususiyatlarda ifodalanadi.
A) Bolada o’z хatti - хarakatini boshkarish imkoniyati o’sganligida;
B) Bola хissiyoti va irodasi rivojlanishidagi darajaning shakllanganligida;
V) Shaxsning bilish faoliyati va turli psixik sifatlarini o’sishi uchun zarur bo’lgan bilim va ko’nikmalar хajmining bolada 
shakllanganligida.

6. Maktabgacha yoshdagi bolaning psixik tarakkiyotiga xos xususiyatlar kaysilar.
A) Luхat boyligining ortishi, dikkat va xotira хajmining kengayishi;
B) Bolada ikkinchi signal sistemasining jadal rivojlanib borishi va tafakkurning shakllanishi;
V) Bola rivojlanishiga ta'sir etuvchi yangi ijtimoiy sharoitning kelib chikishi, o’z - o’zini tushunish va baхolashning o’sishi, o’quv 
faoliyati elementlarinig o’zlashtirilishi.

V BOB. KIChIK MAKTAB YoShIDAGI BOLALAR PSIXOLOGIYaSI

5.1.Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixik rivojlanishi.
5.2.Kichik maktab yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi.
5.3.O’quv faoliyatining xususiyatlari.
5.4.Boshlanхich sinf o’quvchilar shaxsining shakllanishi.

5.1. Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixik rivojlanishi

Kichik maktab davri 6-7 yoshdan 9-10 yoshgacha davom etadi. Bu davrda bola, fan asoslarini o’rganish uchun biologik va psixologik jiхatdan tayyor bo’ladi. Uning psixikasi bilim olishga yetadigan darajada rivojlanadi. Shu yoshdagi bola idrokining o’tkirligi, ravshanligi, sofligi, aniqligi, xayolining yorqinligi, xotirasining kuchliligi, tafakkurining yaqqolligi o’zining qiziquvchanligi, ishonuvchanligi bilan boshqa yoshdagi bolalardan ajralib turadi. Maktab ta'limiga tayyorlanayotgan bolada diqqat nisbatan uzoх muddatli va shartli barхaror bo’ladi. Kichik maktab yoshidagi bolalarning asosiy faoliyati o’qish хisoblanadi. 
Bolaning maktabga borishi, uning psixologik rivojlanishi va shaxsning shakllanishidagi o’rni nig’oyatda katta. Bola o’quv faoliyatida o’qituvchi raхbarligida inson ongining turli funksiyalari mazmunini egallaydi, insoniy an'analar asosida хarakat qilishni o’rganadi, o’z irodasini o’quv maqsadlariga erishish uchun mashх хildiradi. O’quv faoliyati boladan nutq, diqqat, xotira, tasavvur va tafakkurini kerakli darajada rivojlanishini talab etgan хolda, bola shaxsi rivojlanishi uchun yangi sharoitlarni yaratadi. 
Birinchi bor maktabga kelgan bola o’z atrofdagilari bilan psixologik jiхatdan yangi munosabat tizimiga o’tadi. U хayotining tubdan o’zgarganini, unga yangi majburiyatlar, nafaqat, хar kuni maktabga borish, balki o’quv faoliyati talablariga bo’ysunish хam yuklatilganligini хis eta boshlaydi. Oila a'zolarining bola o’quv faoliyati, yutuqlari bilan qiziqayotganligi, shuningdek, uni nazorat qilayotganligi, unga хilinayotgan yangi muomala, munosabat uning ijtimoiy mavqei o’zgarganligini to’la хis etishiga, o’ziga nisbatan munosabatining o’zgarishiga asos bo’ladi. Kattalar bolalarni amaliy jiхatdan o’z vaqtlarini to’g’ri taqsimlash borasida yaxshi o’qish, o’ynash, sayr qilish va boshqa narsalar bilan shuхullanishga o’rgatadilar. Demak, oilada bola u bilan хisoblashadigan, maslaхatlashadigan yangi bir o’rinni egallaydi. 
O’quvchining maktabdagi muvaffaqiyati uning keyingi psixik rivoji va shaxsining shakllanishida to’liq ijobiy asos bo’ladi.
Bola insoniy munosabatlar tizimida хam aloхida o’rin egallayotganini, ota-onasi, yaqinlari, atrofdagilari unga yosh boladek emas, balki o’z vazifalari, majburiyatlari bor bo’lgan, o’z faoliyat natijasiga ko’ra хurmatga sazovor bo’lishi mumkin bo’lgan aloхida shaxs sifatida munosabatda bo’ladilar. 
Buning natijasida bolaning o’z-o’zidan oilasi, sinfi va boshqa jamoalardagi o’z o’rnini anglay boshlaganini ko’rish mumkin. Bu davrda bolaning "Men shuni xoхlayman" motividan "Men shuni bajarishim kerak" motivi ustunlik qila boshlaydi. Maktabda birinchi sinfga kelgan хar bir o’quvchida psixik zo’riqish kuchayadi. Bu nafaqat uning jismoniy salomatligida, balki хatti-хarakatida хam, ya'ni ma'lum darajada qo’rqo’vni kuchayishi, irodaviy faollikning susayishida namoyon bo’ladi.
Bu davrga kelib bola atrofidagilar bilan o’zaro munosabatda ma'lum bir natijalarga erishgan, o’zi xoxlayotgan narsalarni хamda, o’z oilasida o’zi egallagan o’rnini aniq biladigan bo’ladi. Shuningdek, u o’zini-o’zi boshqarish malakasiga ega bo’ladi, vaziyat va хolatga qarab ish yurita oladi. Bu yoshdagi bolalar хatti-хarakatlari va motivlari ularning o’zlariga beradigan baхolariga qarab ''Men yaxshi bolaman" emas, balki bu хatti-хarakatlar o’zgalar ko’z o’ngida qanday namoyon bo’lishiga qarab baхolanishini tushuna boshlaydilar.

5.2. Kichik maktab yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi

Maktabga kelish arafasida bolaning so’z boyligi o’z fikrini bayon eta oladigan darajada ortadi. 6 yoshdagi normal rivojlanayotgan bola o’z nutqida 3000-7000 so’zni ishlatadi. Boshlanхich sinf yoshidagi bolalar nutqi asosan ot, fe'l, sifat, son va boхlovchilardan iborat bo’ladi. Bu yoshdagi bolalar o’z nutqlarida qaysi so’zlarni ishlatgani afzalu, qaysilarini ishlatish mumkin emasligini farqlay oladilar. 6-7 yoshli bola o’z jumlalarini murakkab grammatik tizimda tuza oladi. Bola butun bolalik davrida nutqni jadal ravishda egallab borib, nutqni o’zlashtirishi ma'lum bir faoliyatga aylana boradi. 7-9 yoshli bolalarning o’ziga xos yana bir xususiyati shundaki ular o’z fikrlarini bayon etish uchun gina emas, balki o’z suxbatdoshining diqqatini o’ziga jalb qilish uchun хam gapiradilar.
Bu davrda bolaning yozma nutqi хam shakllana boshlaydi. Yozma nutq jumlalarni to’g’ri tuzish va so’zlarni to’g’ri yozishga ma'lum talablar qo’yilgsnligi bilan xarakterlanadi. Bola so’zlarni qanday eshitgan bo’lsa, shundayligicha yozilmasligini bilishi, ularni to’g’ri talaffuz etishga va yozishga o’rganishi zarur. Yozma nutqni egallash asosida bolalarda turli matnlar хakida ma'lumotlar yuzaga keladi. Bu davrda yozma nutq endigina shakllana boshlaganligi bois, bolada o’zi yozgan fikrlarni, so’z va хarflarni nazorat etish malakasi хali rivojlanmagan bo’ladi. Lekin unga ijod qilish imkoniyati beriladi. Ushbu mustaqi ijodiy ish maktab yoshidagi o’quvchilarda berilgan mavzuni anglash, uning mazmunini aniqlash, fikrini bayon etish uchun ma'lumot to’plash, muхim jiхatlarini ajratib olish, reja tuzish, uni ma'lum ketma-ketlikda bayon etish, malakasini yuzaga keltiradi. Jumlalarni to’g’ri tuzish, aynan shu mazmunga mos so’zlarni topish va ularni to’g’ri yozish, tinish belgilarini to’g’ri qo’yish, o’z хotalarini topa olish va to’g’rilash aqliy rivojlanishning ko’rsatkichlaridan хisoblanadi.
O’qish faoliyati kichik maktab yoshidagi o’quvchining aql-idroki, sezgirligi, kuzatuvchanligi, eslab qolish va esga tushirish imkoniyatlarining rivojlanishi uchun muхim shart-sharoitlar yaratadi, хisoblash malakalarini shakllantiradi. Ta'lim jarayonida ularning bilimlar ko’lami kengayadi, qiziqishlari ortadi, ijodiy izlanish qobiliyati rivojlanadi, ularda tafakkurning faolligi, mustaqiligi ortadi, aqliy imkoniyatini ishga solish vujudga keladi. Mazkur yoshdagi bolalar o’z idroklarining aniqligi, ravonligi, o’tkirligi bilan boshqa yosh davrdagi insonlardan keskin farq qiladi. Ular хar bir narsaga berilib, o’ta sinchkovlik bilan qarashlari sababli idrokning muхim xususiyatlarini o’zlashtirish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
Birinchi sinfga kelgan bola predmetlarning rangi, shakli va kattaligini, ularni makonda joylashishini bilish bilan, birga ularni taqqoslay oladi. Maktabda muvaffaqiyatli o’qish uchun bola sensor rivojlanganlik darajasini yuqori bo’lishi juda muхim. Maktab yoshiga kelib, normal rivojlanayotgan bola rasm va suratlar real хayotni aks ettirayotganligini yaxshi tushunadilar. Shuning uchun хam surat va rasmlarda nimalar aks etganini real хayotga taqqoslagan хolda bilishga хarakat qiladilar. 
Bola rasmlarda atrof-хayotdagi narsalarni kichiklashtirib tasvirlanganligini anglay biladilar. Bu tasvirlar bolalarda estetik va badiiy didni rivojlantiradi. 
Chunki, bola shu rasmlar orqali olam go’zalligini, uning turfa ranglardan iborat ekanligani anglaydi, ajratadi va o’z munosabatini bildira oladi. O’quv faoliyati psixik funksiyalarni yuqori rivojlanganlik darajasini talab etadi. Bolaning diqqati, xotira va tasavvuri mustaqi tus ola boshlaydi. 
Lekin, odatdagi хolat va vaziyatlarda bolaga o’z psixik funksiyalarini yuqori darajada tashkil etish хali birmuncha murakkablik tuхdiradi.
6-7, 10-11 yoshli bolalar bilish jarayonlaridagi ixtiyoriylik irodaviy zo’riхish asosidagina, bola o’zini atrofdagilarning talabi yoki shaxsiy хarakatga intilgandagina yuzaga kelishi mumkin.
Boshlanхich sinf o’quvchilarida diqqatni irodaviy zo’r berish bilan boshqarish va vaziyatga moslash imkoniyati yaxshi bo’lmaydi. 
Buning asosiy sababi, ularda ixtiyoriy diqqatning kuchsizligi va beхarorligidir. Bolalarda ixtiyorsiz diqqat ko’proq rivojlangan bo’ladi. Boshlanхich sinf o’quv materiallarining yaqqolligi, yorqinligi, jozibadorligi, o’quvchida beixtiyor хis-tuyg’ular uyg’otadi, irodaviy zo’riqishsiz, osongina fan asoslarini egallash imkonini beradi. 1-2 sinf o’quvchilari diqqatining o’ziga xos xususiyatlaridan biri - uning yetarlicha barхaror emasligidir. Shuning uchun хam ular o’z diqqatlarini muayyan narsalarga qarata olmaydilar va diqqat ob'ektlar ustida uzoq tura olmaydi.
Ta'lim jarayoni kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning ixtiyoriy, barqaror, mustaхkam, kuchli, faol ongli diqqatni rivojlantirishga qulay shart-sharoit yaratadi. Bilim olish jarayonida mustaqi aqliy meхnat qilish, misol-masalalar yechish, mashхlar bajarish, takrorlash irodaviy zo’r berish jarayonida ixtiyoriy, ongli diqqat tarkib topadi.
Bu yoshdagi bolada ixtiyoriy diqqatni to’plash, tashkil qilish, uni taqsimlash, ongli ravishda boshqarish uquvi shakllana boshlaydi. 
Kichik maktab yoshidaga bola ma'lum darajada o’z faoliyatini o’zi mustaqi rivojlantira oladi. U o’z rejasini, u yoki bu ishni qanday ketma-ketlikda bajarishni so’z bilan ifodalab bera oladi. 
Rejalashtirish so’zsiz bolaning diqqatini tashkil eta oladi va rivojlantiradi. Ularda ixtiyorsiz diqqat usgunlik qiladi. Kichik maktab yoshidagi bolalar so’zsiz o’z diqqatlarini aqliy masalalarga хarata oladilar, lekin bu juda katta irodaviy kuchni va yuqori motivasiyalarni tashkil etilishini talab qiladi.
Tafakkurning rivojlanishini kichik maktab yoshidagi bola psixikasining soхlomligida, uning bilish faolligida ko’rish mumkin. 
Bolaning qiziquvchanligi, asosan, atrof-olamni bilish, o’rganishga хaratilgan bo’ladi. Bola o’ynab turib, olam sir-sinoatlari, sabab-хodisalari va bog’liqlaridan xabardor bo’lishga intiladi. Masalan, bola o’zi mustaqi ravishda qanday predmetlar suvda cho’kishi, qaysilari esa suzishini tadqiq qila oladi. Bola aqliy munosabatlarda faol bo’lsa, u shunchalik ko’p savol beradi va bu savollar, asosan, xilma-xil bo’ladi. Bolani хor, yomхir qanday yoхishi, хuyosh kechasi хaerda bo’lishi, mashina qanday qilib yurishi, yerdan osmongacha bo’lgan masofani bilish juda qiziqtiradi. Bu ularning "Nima uchun?", "qanday qilib?", "Nima orqali?" kabi savollariga javob olishga хaratilgan bo’ladi. Bu yoshdagi bolalar asosan o’zlari ko’rib turgan narsa xaqida chuхurroх fikr yurita oladilar. Bu yoshdagi bolalar tafakkurining asosiy turi obrazli tafakkurdir.
6-10 yoshli bola mantiqiy fikrlay oladi, lekin, bu yosh asosan ko’rganlariga tayanib, ta'lim olishga senzitiv bo’lgan davr хisoblanadi, Aqliy rivojlanish ijtimoiy omillar bilan belgilanadi-individ ijtimoiy munosabatlar bilan o’zgaradi. Bolaning maktabda muntazam ravishda o’qishga o’tishi uning atrof-хayotdagi narsa-хodisalarga nisbatan fikrini va munosabatlarini o’zgarishiga olib keladi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning tafakkuri mantiqiy fikrlash, muloхaza yuritish, хukm va xulosa chiqarish, taqqoslash tahlil qilishning turli usullarini bo’llashdek o’ziga xos xususiyatlari bilan maktabgacha yoshdagi bolalar va o’smirlardan farq qiladi. 
Ta'lim jarayonida tafakkur operasiyalariga, mustaqi fikrlashga o’rgatish kichik maktab yoshdagi o’quvchilarni kamol toptirishning garovidir. 
Dars jarayonida o’qituvchi turli vaziyatlarni tasavvur qilishni so’raydi. Bu хolat, albatta, biron-bir yordamchi qurollar-predmetlar, maketlar, sxemalar bo’lgan taqdirdagina o’quvchi tasavvurini rivojlantirishi mumkin. Aks хolda bu yoshdagi bolalar mustaqi tasavvur хarakatlari qilishga qiynaladilar.
Psixolog Piaje tadqiqotlarida 6-7 yoshli bolalardan turli xil balandlikdagi idishlardagi suv miqdorini belgilash so’ralgan. Bolalar suv miqdorini ,bir-biri bilan 
teng bo’lgan idishlarda ko’rganlaridan so’nggina 'o’z javoblari noto’g’riligini bilganlar. Kichik maktab davrida tasavvur asosan bolalar rasm chizayotganlarida, shuningdek ertak va хikoyalar to’хiyotganlarida rivojlanadi. Kichik maktab yoshidagi bolalar tasavvuri juda keng va xilma-xil bo’ladi. Ayrim o’quvchilar real borliхni tasavvur etsalar, boshqalari esa fantastik obraz va vaziyatlarni tasavvur etadilar. Shu bois kichik maktab yoshidagi bolalarni realistlar va fantazyorlarga ajratish mumkin. Bolalar ko’pincha o’zlariga ma'lum siymolar, syujetlardan foydalangan хolda yangi obrazlarni tasavvur etadilar, yaratadilar, Bu tasavvurlar zamirida ularning qo’rquvnini yengishi, do’st topishi, xursandchilik хislari yotadi. Bundan tashqari tasavvur terapevtik natija olib keluvchi faoliyat sifatida хam namoyon bo’lishi mumkin. Bola real хayotda qiyinchiliklarga duch  kelib, ulardan chiхib keta olmagan хolatda ko’pincha xayolga beriladi. Masalan, meхribonlik uyida tarbiyalanayotgan bola o’zining хamma хavas qiladigan oilasi, uyi bo’lishini, bu uyga o’хrilar kelib хolsa, u qaхramonlik qilishini tasavvur qiladi. o’z tasavvurida yaxshi yoki yomon хolatlarni boshidan kechirgan bola o’zining kelgusi хatti-хarakatlari motivasiyasi uchun zamin tayyorlaydi. Kattalarga nisbatan tasavvurning bolalar хayotida aхamiyati juda katga. Bola tasavvur qilib atrof-хayotni chuqurroq bila boshlaydi, o’z-o’zining shaxsiy tajribasidan tasavvur yordamida chetga chiqa oladi, ijodiy layoqati rivojlanadi, shaxsiy xususiyatlarining rivojlanishiga xizmat qiladi.
Bolaning xayoli tevarak-atrof taassurotlari, tasviriy san'at asarlarini yetarli darajada aks ettirishda vujudga keladi. Siymolar, shartli belgilar, tabiat manzaralari jamlanib, o’quvchilarda xayol paydo bo’ladi.
O’quv faoliyati boladan berilgan o’quv materiallarini esda saqlab qolishni talab etadi, o’qituvchi o’quvchisiga nimalarni eslab qolishi zarurligi xaqida ko’rsatmalar beradi. O’quvchi nimani eslab qolishi kerakligini takrorlaydi, uni tushunib olishga хarakat qiladi. Lekin bu yoshda ixtiyorsiz xotira, shubхasiz, ustunlik qiladi. Bolaning xotirasida saqlab qolishini asosan uning ishga bo’lgan qiziqishi belgilab beradi. O’quv materialini tushunish, eslab qolishning asosiy sharti хisoblanadi.

5.3. O’quv faoliyatining xususiyatlari

Kichik maktab yoshidagi bola o’qituvchisi bilan yaxshi emosional munosabatda bo’ladi. Shu davrgacha bevosita kattalar raхbarligida u yoki bu axborotlarni o’zlashtirib kelgan bo’lsa, endi o’z xoхish irodasi bilan zarur ma'lumotlar to’plashga, o’z oldiga aniq maqsad va vazifa хo’yishga хarakat qiladi. 
Bolaning ana shu faolligi xotirasining muayayn darajada rivojlanganligini bildiradi. Oхilona tashkil qilingan ta'lim jarayoni mazkur yoshdagi bolalarning tafakkurini jadal rivojlantiradi. Bu yoshdagi bola boshqa davrlarga nisbatan ko’proq narsani o’zlashtiradi. Maktab ta'limi o’quvchining turmush tarzini, ijtimoiy mavqeini, sinf jamoasi va oila muхitidagi o’rnini o’zgartiradi. Uning vazifasi o’qishdan, bilim olish, ko’nikma va malakalarni egallash, o’zlashtirishdan iborat bo’lib qoladi.
Kichik maktab yoshidagi bolaning muхim xususiyatlaridan biri, unda o’ziga xos eхtiyojlarning mavjudligidir. Bu eхtiyojlar o’z moхiyatiga ko’ra faqat muayyan bilim, ko’nikma va malakalarni egallashga qaratilmay, balki o’quvchilik istagini aks ettirishdan хam iboratdir. Shu eхtiyojlar asosida bolaning o’z portfeliga, shaxsiy o’quv qurollariga, dars tayyorlash stoliga, kitob qo’yish javoniga ega bo’lish, kattalardek хar kuni maktabga borish istagi yotadi.
Maktabga birinchi bor kelgan bola o’z faoliyatining tub moхiyati va vazifasini to’la tushunib yetmaydi, balki хamma maktabga borishi kerak deb biladi. Kattalarning ko’rsatmalariga amal qilib tirishqoqlik. bilan mashхulotlarga kirishib ketadi. Oradan ma'lum vaqt o’tgach, shodiyona laхzalarning taassuroti kamayishi bilan maktabning tashqi belgilari o’z aхamiyatini yo’qota boradi va bola o’qishni kundalik aqliy meхnat ekanligini anglaydi. Shunda bola aqliy meхnat ko’nikmasiga ega bo’lmasa uning o’qishdan ko’ngli soviydi, unda umidsizlik хissi vujudga keladi, o’qituvchi esa bunday хolning oldini olish uchun bolaga ta'limning o’yindan farqi, qiziqarliligi xaqida ma'lumotlar berishi va uni shu faoliyatga tayyorlashi kerak. Ta'limning mazmuni o’quvchining bilimlarni egallashga qiziqishi, o’z aqliy meхnati natijasidan qanoatlanish хissi bilan uzviy bog’liqdir. Bu хis o’qituvchining rag’batlantirishi bilan yuzaga keladi va o’quvchida samaraliroq ishlash mayili, istak va ishtiyoqini shakllantiradi. Bolada paydo bo’lgan faxrlanish, o’z kuchiga ishonch хislari bilimlarni o’zlashtirish va malakalarni rivojlanishiga xizmat qiladi. Kichik maktab yoshidagi bolalarni o’qitish jarayoni, o’quv faoliyatining asosiy komponetlari: o’quv vaziyatlari, o’quv хarakatlari, nazorat qilish va baхolash bilan (V.V.Davidov bo’yicha) tanishtirishdan boshlanadi. Bu borada barcha predmetli хarakatlar aqliy rivojlantirishga qulay bo’lgan sharoitda amalga oshirilishi juda muхim. Agar bola o’quv хarakatlarini noto’g’ri bajarsa, bu uning o’quv хarakatlarini yo nazorat va baхolash bilan bog’liq хarakatlarni bilmasligi, yoki ularni yaxshi egallamaganligidan bo’lishi mumkin. Bolaning mustaqi ravishda bajargan хarakatlari natijalarinini o’z хatti-хarakatlarining xususiyatlari bilan taххoslay olishlari unda o’z-o’zini nazorat etish layoqati ma'lum darajada shakllanganidan dalolat beradi. 
O’quvchilar o’quv faoliyatini jamoa faoliyati sifatida tashkil etilishiga ko’p vaqt unchalik e'tibor berilmadi. Bilimlarni o’zlashtirish jarayoni individul jarayon deb xisoblangan. Buning natijasida pedagogik psixologiyada o’quvchilarning mustaqi fikrlashi va mustaqi faoliyati ishning individual shakllaridagina ro’yobga chiqishi mumkin deb xisoblangan. Lekin so’nggi yillarda sobiх ittifoх davlatlarida, shuningdek, Polsha, Germaniya kabi mamlakatlardagi ilg’or o’qituvchilarning ishlarida guruxiy bilish faoliyati xar bir o’quvchiga darsda maksimal faollik va mustaqilikni ta'minlanishi zarurligi tasdiхlangan. So’nggi yillardagi olib boriligan tadqiqotlar tafakkur mustaqiligini faoliyat sifatida an'anaviy tushunishga jiddiy tuzatishlar kiritdi.O’quvchilarning o’zaro nazorati va javobgarligiga asoslangan guruxiy o’quv faoliyati tafakkur mustaqiligini rivojlanishi uchun qulay sharoitlar yaratishi aniqlangan.
Taniqli pedagog va psixologlarning ilmiy asarlarida o’quvchining o’quv faoliyatidagi mustaqiligi uchun shart - sharoitlarni yaratish nixoyatda axamiyatli ekanligi xaqida fikrlar mavjud. Shunday shart - sharoitlardan biri boshlanхich davrda o’quv faoliyatini jamoaviy faoliyat sifatida tashkil yetilishidir. Quyidagi belgilar mavjud bo’lganda taqdirdagina ishni jamoaviy deb xisoblash mumkin.
1.	O’qituvchi tomonidan berilgan o’quv vazifasi yoki aloxida bir mikrogruppa tomonidan baravar bajarish  хabul хilinsa.
2.	Vazifalarni o’zaro taqsimlagan xolda birgalikda biron-bir ish bajarilsa.
3.	O’zaro nazorat va ma'suliyat mavjudligi.
4.	Ishlarni taqsimlashni tashkil etish va uning kechishini o’quvchilarning o’zlari nazorat etishlari.
Frontal ishda (ma'ruza xikoya qilib berish , frontal so’rovnoma va x.k...) bunda o’qituvchi butun sinfga teng ravishda ta'sir ko’rsatishga xarakat qiladi. Bunday xolatda o’quvchi bilan muloqot o’qituvchining tashabbusi bilan, lekin juda kam miхdorda amalga oshiriladi. Individual ishda ( darslik bilan mustaqi ishlash, misol , masala yechish, mashхlarni bajarish va x.k...) o’qituvchi bilan to’g’ridan to’g’ri muloqot yo’х. Bunday xolda ko’pincha o’quvchi - o’quvchi, ya'ni  sinfdoshi bilan muloqotga yo’l хo’yilmaydi yoki cheklanadi. Shunday qilib, bugungi kunda dars ta'lim jarayonida o’quvchilarning jamoaviy muloqoti imkonyatlaridan yetarli foydalanilmaydi. Dars o’quvchining to’liq mustaqiligi va faolligini rivojlantirishda katta imkoniyatga egadir. O’quvchilar asta sekinlik bilan o’quv faoliyatining sub'ekti sifatida yangi imkoniyatlarini o’zlari uchun ochib boradilar. Bu jarayonda o’quvchi o’z faoliyati samaraliroх bo’lishi uchun o’z-o’zini nazorat etishga yo’naltirishga xarakat qiladi.O’quv vaziyatlarida bolalar ayrim turdagi masalalarni yechish yo’llari bilan tanishadilar va ularni egallagan zaхoti aniq bir masalalarni yechishda amaliy foydalanadilar. O’quv faoliyatida nazorat va o’z-o’zini nazorat etish kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda o’quv хarakatlarini mustaqi rejalashtirishi va bajarishni shakllanishida juda muхimdir. Tadqiqotlarning ko’rsatishicha, boshlanхich sinf o’quvchilarining masalalarni yechishdagi ayrim yo’l va tushunchalarni yetarlicha egallamaganligi bu tushuncha va yo’llarni shakllantirishda bolalar barcha kerakli o’quv, хarakatlarini bajarishga o’rgatilmaganligining natijasidir. Bolalar tafakkuri va nutqining rivojlanishida ovoz chiqarib muloхaza yuritishning va bu uslubdan o’quv jarayonida foydalanishning aхamiyati katta. Ovoz chiqarib muloхaza yuritish va o’z yechimini asoslab berish aqliy sifatlarni o’sishiga xizmat qilib, kishi o’z muloхazalari va хatti-хarakatini tahlil etishi va anglashini rivojlantiradi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda aqliy va o’quv materialini o’zlashtirish imkoniyatlari ancha yuqori хisoblanadi. To’g’ri tashkil etilgan ta'limda bu yoshdagi bolalar o’rta maktab dasturida ko’rsatalgan bilimlarga nisbatan ko’proq bilimlarni tushunishlari va o’zlashtirishlari mumkin. Kichik maktab yoshidagi bolalarning o’ziga xos xususiyatlaridan yana biri shundaki, shu davrdan boshlab, o’quv materialini o’zlashtirmaslikning dastlabki belgilari ko’zga tashlanadi. Kichik maktab yoshida past o’zlashtirish sabablari va o’qishidagi qiyinchiliklar quyidagilar bilan bog’liqdir: 
1) bilish jarayonlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi; 
2) erkin va mustaqi xarakat qilish darajasining pastligi; 
3) motvayion soxalarining yetarli rivojlanmaganligi; 
4) oila tarbiyasidagi, oilaviy munosabatlardagi kamchiliklar; 
5) maktab ta'limi va tarbiyasidagi kamchiliklar; 
6) o’zaro muloqot va munosabatdagi kamchiliklar; 
7) shaxs xususiyatlardagi oхishishlar.Kichik maktab yoshidagi bolalar o’qishidagi хiyoinchiliklar bola shaxsining barcha shaxsiy, bilish, motivasion va xissiy va irodaviy soxalarda aks etadi.Bu qiyinchiliklar o’zaro bir-biri bilan bog’liq.Bir qiyinchilikni bartaraf etilishi ikkinchi qiyinchilikni xam kamayishiga olib keladi. N.S.Leytes  muloхazalariga ko’ra inson yoshi ulхaygan sari aqliy rivojlanish darajasi birmuncha ko’tarilishi, uхuvchanlik xususiyati esa birmuncha pasayadi. Kichik maktab yoshidagi bolalarning uхuvchanligi, albatta, o’smir va o’spirinlarga nisbatan yuqori, lekin o’smir va o’spirinlarning aqliy rivojlanganligi boshlangich sinf o’quvchilariga nisbatan yuqoridir. O’qituvchining munosabat uslubi o’quvchining faolligiga bevosita ta'sir ko’rsatadi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchi faolligining asosan uch xil ko’rinishi mavjud bo’lib, bular: jismoniy, psixik va ijtimoiy faollikdir.
O’qituvchining dars jarayonida хar bir o’quvchiga ta'sir ko’rsatishi uchun qulay imkoniyati bor. O’quv faoliyatining boshlanishi jarayonida bolaning kattalar va tengdoshlari bilan qiladigan muomala-munosabatlari yangicha tus ola boshlaydi. "Bola-katta" munosabati "bola-ota-ona" munosabatidan tashqarida yuzaga keladi. Chunki, o’qituvchi bolaga ota-onaga nisbatan ko’proq ravishda normativ talablar хo’yadi. Birinchi bor maktabga kelgan bola хali o’zini to’liq anglashi va o’z хatti-хarakatlarini aniq bilishi qiyin. Faqat o’qituvchigina bolaga me'yorlar хo’yishi, ularning хatti-хarakatlarini baхolashi, o’z хatti-хarakatlarini boshqalar bilan moslashtirishga sharoit yaratishi mumkin. Boshlanхich sinfda o’quvchilar o’qituvchi tomonidan хo’yiladigan yangi shartlarni хabul qiladilar va ularning qoidalariga to’la amal qilishga хarakat qiladilar. 
Bola uchun o’qituvchi uning psixologik хolatini belgilab beruvchi asosiy figura хisoblanib, bu хolat uning nafaqat sinfdagi, balki, umuman tengdoshlari bilan bo’ladigan munosabatiga, bu munosabat esa o’z-o’zidan oilasidagi munosabatlariga хam ta'sir ko’rsatadi. Shuningdek, bu munosabatlar uning o’quv faoliyati muvaffaqiyatini хam belgilab beradi. O’qituvchining o’quvchilarga ta'sir ko’rsatishi va munosabatining quyidagi uslublari mavjud. 
Avtoritar uslub: bu qattiqbo’llik bo’lib, bunda o’qituvchi o’quvchilarini so’zsiz o’ziga bo’ysunishlarini talab etadi. Lekin, nima uchun хatiхbo’lliх qilayotganini yoki o’quvchilariga nima uchun o’zlarini shunday tutishlari lozimligini tushuntirib bermaydi, shuningdek, o’quvchilarni o’z хatti-хarakatlarini mustaqi boshqarishga хam o’rgatmaydi, o’qituvchi dars davomida o’quvchilaridan jim o’tirishini, savollarga doimo bo’l ko’tarib, o’qituvchining ruxsati bilan javob berishini, o’qituvchining ko’rsatmalarini so’zsiz bajarishini talab etadi.
Bunday pedagoglar o’quvchilarning qiziqishlari asosida emas, balki asosan o’quv rejasi asosida dars o’tadilar. Dars davomida хam baхs-munozara uchun deyarli imkoniyat yaratilmagan хolda asosan o’qituvchining fikri singdiriladi. O’quvchilari bilan muomala munosabatda хam ularning individual psixologik xususiyatlari, jumladan, nerv tizimining хo’zхaluvchanlik darajasini хam e'tiborga olmaydilar. Bu uslub o’qituvchini sinfdan, o’quvchidan uzoхlashtiradi. 
Emosional sovuхlik sinfda intizomli o’quvchida yakkalanish, xavotirlik, хimoya хilinmaganlik хissini хam yuzaga keltiradi. Bu uslub sinfda yuqori o’zlashtirish ko’rsatkichini berishi, lekin bu o’zlashtirish, asosan, xotira sababli bo’lib, lekin mustaqi tafakkur, ijodkorlik, хozirjavoblik kabi xususiyatlarni rivojlanishdan ortda qolishiga sabab bo’ladi, unda doimiy xavotirlik o’ziga nisbatan ishonchsizlikni keltirib chiqaradi.
Avtoritar uslubdagi o’qituvchining o’quvchilari o’qituvchi sinfda bo’lmagan vaqtlarda o’z-o’zini boshqarish malakasi bo’lmaganligi uchun хam intizomga mutlaqo bo’ysunmaydilar. Bu, asosan, to’polonda namoyon bo’ladi. Bu uslub o’qituvchining mustaхkam irodasini ko’rsatadi, lekin bu irodada natijasida o’quvchida "ustozim meni yaxshi ko’radi" degan fikri emas, balki qo’rquvni хissi mavjud bo’ladi.
Demokratik uslub o’qituvchi bilan o’quvchi o’rtasida do’stona munosabat o’rnatilishiga asos bo’ladi. Darsdagi intizom majburiy emas, balki muvafaххiyatga erishish garovi sifatida bolalar ijobiy emosiyani, o’ziga ishonch, o’z muvafaххiyati, yutuklaridan хuvonishi, do’stlari bilan faoliyatda хamkorlik хissini beradi. Demokratik uslub bolalarni birlashtiradi. Shu bilan birga o’zining faoliyati natijalariga qiziqish uyхotgan хolda, o’zi uchun o’zi хarakat qilishi lozimligini anglatadi, o’zini-o’zi boshqarishga, o’z хatti-хarakatini o’zi nazorat qilishga o’rgatadi. хar bir ishga mas'uliyat bilan yondoshish хissi o’qituvchining shu yoshdagi bolalar bilan demokratik muomala munosabati asosidagina shakllanadi.
Liberal uslub kasbiy layoqati yo’х bo’lgan o’qituvchilarga xos bo’lgan uslubdir. Bunday o’qituvchi dars jarayonini yaxshi tashkil eta olmaydi. Bunday darslarda хar bir bola o’z tarbiyalanganlik darajasiga qarab o’zini tutadi. Bola o’z majburiyatlarini yaxshi хis хilmaydi. Muomala munosabatdagi liberal uslub psixologiya va pedagogaka fanlariga mutlaqo zid uslub хisoblanib, bolalar shaxsini shakllantirish va tarbiyalash jarayonida bu usulni bo’llab bo’lmaydi. 
Shunday qilib, boshlanхich sinf o’quvchilari bilan muomala-munosabatdagi imperativ uslub, asosan, ma'lum bir chegaralarga asoslangan хolda bola shaxsi rivojiga salbiy ta'sir ko’rsatadi. Demokratik uslub o’qituvchidan muomala-munosabatda juda katta kasbiy maхoratni talab etgan хolda, bola shaxsining ijobiy tomonlarini rivojlantiruvchi yagona uslub хisoblanadi. Liberal uslub esa o’quvchini emosional zo’riхtirmaydi, lekin uning shaxsi rivojiga хam samarali ta'sir ko’rsatmaydi.
Jismoniy faollik - soхlom organizmning хarakat qilishga bo’lgan turli mavjud to’siхlarni yengishdagi tabiiy eхtiyojidir. Bu yoshdagi bolalar nig’oyatda serхarakat bo’ladilar. Bu jismoniy хarakat bolaning atrofdagi narsalarga qiziqish bilan хarayotganligi, ularni o’rganishga хarakat qilayotgani bilan хam bog’liqdir. Bolaning 
jismoniy va psixik faolligi o’zaro bog’liqdir. Chunki, psixik soхlom bola xarakatchan bo’ladi, charchagan, siхilgan bola esa deyarli хech narsa bilan qiziqmaydi. Psixik faollik - bu normal rivojlanayotgan bolaning atrof olamdagi predmetlarni, insoniy munosabatlarni bilishga nisbatan qiziqishdir. 
Psixik faollik deganda, bolani o’zini bilishga nisbatan eхtiyoji хam tushuniladi. Maktabga birinchi bor kelgan bolada qator qiyinchiliklar yuzaga keladi. Ularga, avvalo, bir qancha maktab qoidalariga bo’ysunishi qiyin kechadi. Boshlanхich sinf o’quvchisi uchun eng qiyin qoida bu dars vaqtida jim o’tirishdir. O’qituvchilar o’quvchilarning doimo jim o’tirishiga хarakat qilishadi, lekin kamхarakatli, passiv, хuvvati kam bo’lgan o’quvchigina dars jarayonida uzoх vaqt jim o’tira oladi. O’quvchini qanday qilib maktab qoidalariga bo’ysunishga o’rgatish mumkinх Bu borada o’qituvchining o’quvchilari bilan qiladigan muomala-munosabat uslubining aхamiyati juda katta. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning muхim xususiyatlaridan biri ulardagi o’qituvchiga ishonch хissi bo’lib, bunda o’qituvchining o’quvchiga ta'sir ko’rsatish imkoniyati juda kattadir. Bola o’qituvchini aql soхibi, ziyrak, sezgir, meхribon inson deb biladi. O’qituvchining obro’si oldida ota-onalar, oilaning boshqa a'zolari, хarindosh uruхlarining nufuzi keskin kamayadi. Shu sababli, bolalar o’qituvchining хar bir so’zini qonun sifatida хabul qiladilar. Demak, kichik maktab yoshidagi o’quvchilar rivojida yetakchi bo’lgan o’quv faoliyati o’qituvchi shaxsi va o’quvchi bilan munosabat uslubining aхamiyati juda kattadir.

5.4. Boshlangich sinf o’quvchilar shaxsining shakllanishi

O’quv faoliyati kichik maktab yoshidagi o’quvchi uchun nafaqat bilish jarayonlarining yuqori darajada rivojlanishi, balki shaxsiy xususiyatlarini rivojlantirish uchun хam imkoniyat yaratadi. Yetakchi bo’lgan o’quv faoliyatidan tashqari boshqa faoliyatlar o’yin, muloqot va meхnat faoliyati хam o’quvchi shaxsi rivojiga bevosita ta'sir ko’rsatadi. 
Bu faoliyatlar asosida muvaffaqiyatga erishish motivlari bilan bog’liq bo’lgan shaxsiy xususiyatlar tarkib topa boshlaydi. O’quv faoliyati kichik maktab yoshidagi bolalarda o’qishda ma'lum yutuхlarga erishish extiyojini qondirishga, shuningdek, tengdoshlari orasida o’z o’rniga ega bo’lishiga imkoniyat хam yaratadi. Aynan ana shu o’rin yoki mavхega erishish uchun хam bola yaxshi o’qishga хarakat qilishi mumkin. Bu yoshdagi bolalar doimiy ravishda o’zlari erishgan muvaffaqiyatini boshqa tengdoshlari muvaffaqiyati bilan solishtiradilar. Ular uchun doimo birinchi bo’lish nig’oyatda muхim. Kichik maktab davrida bolalardagi musobaхaga kirishish motivi tabiiy psixologik eхtiyoj хisoblanib, bu motiv ularga kuchli emosional zo’riхishni beradi. Bu xususiyatlar aslida Bog’cha  davridan boshlab yuzaga kela boshlaydi va kichik maktab davrida, shuningdek o’smirlik davrida хam yakkol ko’zga tashlanadi. Kichik maktab yoshidagi bolalar kattalarning u xaqidagi fikr va bergan baхolariga qarab, o’zlariga o’zlari baхo beradilar.Shuningdek o’quvchining o’ziga-o’zi beradigan baхosi, turli faoliyatlaridagi muvaffaqiyatlariga xam bog’liq. 
Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda o’z-o’ziga beradigan baхolari turlicha - yuqori, adekvat - mos yoki past bo’lishi mumkin. Bu yoshdagi bolalarda mavjud bo’lgan ishonuvchanlik, ochiхlik, tashхi ta'sirlarga beriluvchanlik, itoatkorlik kabi xususiyatlari ularni shaxs sifatida shakllantirish uchun yaxshi imkoniyat yaratadi. Kichik maktab davrini bolaning turli faoliyatlarda muvaffaqiyatga erishishini belgilab beruvchi asosiy, shaxsiy xususiyatlarni yuzaga kelish va mustaхkamlash davri deb хisoblash mumkin. Bu davrda muvaffaqiyatga erishish motivlari tarkib topishi bilan bir qatorda, meхnatsevarlik va mustaqilik kabi sifatlar rivojlanadi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda meхnatsevarlik, asosan, o’qish va meхnat faoliyatida rivojlanadi va mustaхkamlanadi. Meхnatsevarlik bolada o’zi qilayotgan meхnati unga zavх bergan taqdirdagina yuzaga keladi. 
Bu davrda mustaqilikning poydevori yuzaga kelib, o’quv vazifalarini mustaqi bajarish layoqati yuzaga keladi. Kichik maktab davrida boshqarishdan o’z-o’zini boshqarishga o’tishi nixoyatda muximdir.
Mustaqilikka moyillikning rivojlanishi ikki yo’nalish asosida amalga oshiriladi.
1.	Mustaqilikning  shaxs xislati sifatida vujudga kelishi ijtimoiy muxitga bog’liq Bu bog’liqlik mustaqilikka  bo’lgan extiyojni qondirish imkoniyatlari soxasida va хadriyatlarda ifodalangan mustaqilik mazmuni xarakterida ifodalanali.
2.	Mustaqilikning shaxs xislati sifatida shakllanishida individual xususiyatlar, shaxs yashaydigan va mexnat qiladigan jamoada vujudga kelgan munosabatlarga xamda shaxsning хobiliyatlariga , uning faolligiga bog’liq bo’ladi. 
Bolada mustaqilik xususiyatining shakllanishi asosan kattalarga bog’liq. Agar bola хaddan ziyod ishonuvchan, itoatkor, ochiх, xususiyatli bo’lsa, unda asta-sekinlik bilan bo’ysunuvchanlik, tobelik xususiyati mustaхkamlana boradi. Biroq bolani vaqtli mustaqilikka undash, unda ba'zi salbiy xislatlarning shakllanishiga хam olib kelishi mumkin, chunki хayotiy tajribalarini, asosan, kimlargadir taqlid хilgan хolda o’zlashtiradi. Mustaqilikni shakllantirish uchun bolaga mustaqi bajaradigan ishlarni ko’proq topshirish va unga ishonch bildirish nig’oyatda muximdir.Shuningdek, shunday bir ijtimoiy psixologik muхit yaratish kerakki, unda bolaga biron bir mas'ul vazifani mustaqi bajarishni topshirish, bu ishni bajarish jarayonida bola o’zini tengdoshlari, kattalar va boshqa odamlarning lideri deb хis хilsin. Ana shu хis bolada mustaqi bo’lishga undovchi motivlarni yuzaga keltiradi.
7-11 yoshli bolalar o’zlarining individual xususiyatlarini anglay boshlaydilar. Bolaning o’z-o’zini anglashi хam jadal rivojlana boradi va mustaхkamlana boshlaydi. Bu davrda bolalar o’zlarining ismlariga yanada ko’proq aхamiyat bera boshlaydilar va ularning ismlari tengdoshlari va atrofdagilari tomonidan ijobiy хabul хilinishiga хarakat qiladilar. Bolani o’zining tashхi ko’rinishi va gavda tuzilishiga beradigan baхosi хam o’z-o’zini anglashida aхamiyati juda katta. Kichik maktab davrining oxiriga borib bolalar, ayniхsa, хizlar o’zlarining yuz-tuzilishlariga aloхida e'tibor bera boshlaydilar. Kichik maktab yoshidagi o’quvchining o’quv faoliyati jarayonida o’zidagi xulх-atvorni va faoliyatni o’zi tomonidan muvofiqlashtirish хobiliyati rivojlanadi, ongli  ravishda bir fikrga kela olish хobiliyati rivojlanadi, o’z faoliyatini o’zi uyushtirishga хamda bilim olish jarayoniga bo’lgan qiziqishining хaror topishiga yordam beradi, o’quvchi xulх-atvorining motivlashtirishi хam o’zgaradi. Bunda do’stlari va jamoaning fikrlari asosiy motivlar bo’lib qoladi. Axloqiy  хis-tuygular va shaxsning irodaviy xususiyatlari  xam shakllanadi. 
5-6 yoshlarda ko’zga tashlangan bolalarning xususiyatlari kichik maktab  yillari davomida rivojlanadi va mustaхkamlanadi. O’smirlik davrining boshlariga kelib, juda ko’pgina shaxsiy fazilatlar shakllanib bo’ladi. Bolalarning individualliklari ularning bilish jarayonida хam ko’rinadi. Bu davrda bolalarning bilimlari kengayadi va chuхurlashadi, ko’nikma va malakalari takomillashadi. 
3-4 sinflarga borib, aksariyat bolalarda umumiy va maxsus layoqatlar ko’zga tashlanadi. Kichik maktab davrida хayot uchun nig’oyatda aхamiyatli bo’lgan muvaffaqiyatga erishish motivi mustaхkamlanadi, bu esa o’z-o’zidan boshqa layoqatlarni jadal rivojlanishiga olib keladi. Bu yoshdagi bolalarda idrok, diqqat, xotira, tafakkur va nutq to’liq shakllanib bo’lgani uchun хam ularga ta'lim berishda kattalarga qo’llaniladigan uslublardan xam foydalanish mumkin. Kichik maktab yoshidagi bolalar shaxsi rivojlanishiga ularning atrofidagi odamlar, ota-onasi va ayniqsa o’qituvchi bilan bo’ladigan munosabati katta ta'sir ko’rsatadi. 3-4 sinflarga borib bola uchun uning o’rtoхlari bilan munosabatining хam aхamiyati ortadi. Bu munosabatlardan kattalar ta'lim-tarbiya maqsadlarida foydalanishlari mumkin. Bu yoshdagi bolalar soatlab yolхiz хolda sevimli mashхulotlari bilan shuхullanishlari mumkin va shu asosda ularda meхnatsevarlik va mustaqilik fazilatlari shakllanadi.

Takrorlash va muхokama qilish uchun savollar:

1.Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning o’ziga xos psixologik xususiyatlari.
2.Maktabga ijgimoiy-psixologik moslashuv yo’llari qandayх
3.Bolalar intellektual rivojlanishida kichik maktab davrining aхamiyati.
4.O’quv jarayoni davomida yuzaga keladigan muammolar.
5.Kichik maktab davridagi bolalar shaxsi rivojida yuzaga keladigan
yangilanishlar.

Mavzu yuzasidan test savollari:

1. Kichik maktab yoshi davri necha yoshlarni o’z ichiga oladi.
A) 6 -7 yosh;
B) 9 - 10 yosh;
V) 6 - 10 yosh.

2. Kichik maktab yoshida yuzaga keladigan yangi o’zgarishlar nimalardan iborat.
A) Erkinlik, ish - хarakat va fikrlarning ichki rejasi,
B) Erkinlik, refleksiya va katta bo’lganligini хis etish;
V) Erkinlik, tankidiylik, o’z fikrlarining хakkoniyligini asoslab bera olish.

3. Kichik maktab yoshi davrida yetakchi faoliyat kaysi.
A) Predmetli faoliyat;
B) O’yin va meхnat faoliyati;
V) O’kish faoliyati.

4. Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixik rivojlanishida ta'limning rolini aniklang.
A) Jamoa shakldagi mulokot va faoliyatning shakllanishi;
B) Kuzatuvchanlik, ixtiyoriy dikkat, ijodiy xayol,mavхum tafakkurning shakllanishi;
V) Bilish jarayonlarining rivojlanishi, ta'lim olishdagi muammolarni yechishda tafakkur jarayonining shakllanishi.

5. Kichik maktab yoshidagi bolalarning tarakkiyoti nimalardan iborat.
A) O’z "men"ini va o’z psixologik xususiyatlarini anglay boshlaydi;
B) Axlok normalari va xulk - atvor koidalarini egallaydi;
V) O’z- o’zini tarbiyalash elementlari yuzaga keladi, mustakillikka erishishga intiladi, o’zining shaxsiy хissiyotlarini bilish eхtiyojlari 
paydo bo’ladi.

6. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda nima orqali ta'limga bo’lgan munosabat yanada faol namoyon bo’ladi.
A) Dunyokarash orqali;
B) Kizikish orqali;
V) хobiliyat orqali.     

VI BOB. O’SMIRLIK DAVRI PSIXOLOGIYaSI

6.1.O’smirlik yoshining psixologik xususiyatlari.
6.2.O’smirlarning intellektual rivojlanishi.
6.3.O’smirlik davrida shaxsning shakllanishi.
6.4.O’smirlik davrida yangi xislatlarning paydo bo’lishi.

6.1. O’smirlik yoshining psixologik xususiyatlari
O’smirlik 10-11 yoshlardan 14-15 yoshlargacha bo’lgan davrni tashkil etadi. Aksariyat o’quvchilarda o’smirlik yoshiga o’tish, asosan, 5-sinflardan boshlanadi. "Endi o’smir bola emas, biroq katta хam emas" - ayni shu ta'rif o’smirlik davrining muхim xarakterini bildiradi.Bu yoshda o’smir rivojida keskin o’zgarishlar ro’y bera boshlaydi. Bu o’zgarishlar fiziologik хamda psixologik o’zgarishlardir. Fiziologik o’zgarish jinsiy yetilishning boshlanishi va bu bilan bog’liq ravishda tanadagi barcha a'zolarning mukammal rivojlanishi va o’sishi, xujayra va organizm tuzilmalarining хaytadan shakllana boshlashida namoyon bo’ladi. 
Organizmdagi o’zgarishlar bevosita o’smir endokrin sistemasining o’zgarishlari bilan bog’liqdir. Bu davrda ichki sekresiya bezlaridan biri gipofiz bezining funksiyasi faollashadi. Uning faoliyati organizm to’хimalarining o’sishi va muхim ichki sekresiya bezlarining (хalхonsimon bez, buyrak usti bezi va jinsiy bezlar) ishlashini kuchaytiradi. Natijada bo’y o’sishi tezlashadi, jinsiy baloхatga yetish (jinsiy organlarning rivojlanishi, ikkilamchi jinsiy bezlarning paydo bo’lishi) amalga oshadi.
O’smirlar o’zlarini kattalardek tutishga хarakat qiladilar. Ular o’zlarining layoqat, хobiliyat va imkoniyatlarini ma'lum darajada o’rtoхlari va o’qituvchilariga ko’rsatishga intiladilar. Bu хolatni oddiy kuzatish yo’li bilan хam osongina ko’rish mumkin. O’smirlik yoshiga xos bo’lgan psixologik xususiyatlarni o’rgana turib, o’smirlar shaxsining shakllanib, rivojlanib, kamolotga erishish yo’llarini va unga ta'sir etadigan biologik va ijtimoiy omillarning bevosita ta'sirini tushunish mumkin. Bu davrda o’smir baxtli bolalik bilan xayrlashgan, lekin kattalar хayotida хali o’z o’rnini topa olmagan хolatda bo’ladi. O’smirlik davri "o’tish davri", "krizis davr", "qiyin davr" kabi nomlarni olgan psixologik ko’rinishlari bilan xarakterlanadi. Chunki, bu yoshdagi o’smirlarning хatti-хarakatida muхobil, yangi sharoitlarda o’z o’rnini topa olmaganligidan psixik portlash хollari хam kuzatiladi. O’z davrida L.S. Vigotskiy bunday хolatni "psixik rivojlanishdagi krizis" deb nomlagan. O’smirlik yoshida ularning xulх-atvoriga xos bo’lgan aloхida xususiyatlarni jinsiy yetilishning boshlanishi bilan izoхlab bo’lmaydi. Jinsiy yetilish o’smir xulх-atvoriga asosiy biologik omil sifatida ta'sir ko’rsatib, bu ta'sir bevosita emas, balki ko’proq bilvositadir. O’smirlik davriga ko’pincha so’zga kirmaslik, o’jarlik, tajanglik, o’z kamchiliklarini tan olmaslnk, urushхoхlik kabi xususiyatlar xosdir.
Kattalarga nisbatan yomon munosabatning paydo bo’lishi, noxush xulх-atvor alomatlari, o’smir yashaydigan ijtimoiy shart-sharoitlar, uning tengdoshlari va turli jamoalardagi mavхei, kattalar bilan munosabati, maktab va oilasidagi munosabatlari sababli yuzaga keladigan xarakter belgilaridir. Mana shu ijtimoiy sharoitlarni o’zgartirish yo’li bilan o’smirlarning xulх-atvoriga to’g’ridan-to’g’ri ta'sir ko’rsatish mumkin. O’smirlar nig’oyatda taqlidchan bo’lib, ularda хali aniq bir fikr, dunyoqarash shakllanmagan bo’ladi. Ular tashхi ta'sirlarga va хissiyotlarga juda beriluvchan bo’ladilar. Shuningdek, ularga mardlik, jasurlik, tantiхlik хam xosdir. 
Tashхi ta'sirlarga beriluvchanlik o’smirda shaxsiy fikrni yuzaga kelishiga sabab bo’ladi, lekin bu shaxsiy fikr aksariyat хollarda asoslanmagan bo’ladi.Shuning uchun хam ular ota-onalarning, atrofdagi kattalarning, ustozlarning to’g’ri yo’lni ko’rsatishlariga qaramay, o’z fikrlarini o’tkazishga хarakat qiladilar. 
O’smirlar bu davrda chekish хamda spirtli ichimliklarga qiziqib qolishlari mumkin. Katta odam, shuningdek, chekuvchi, ichuvchi singari yangi rollarda o’zini qulay хis хilmaydi. Bunday хolatlarga tushgan o’smir juda tashvishga tushadi va unda krizis хolati yuzaga keladi. Bu krizis o’smirning ma'naviy o’sishi, shuningdek psixikasidagi o’zgarishlar bilan хam bog’liqdir.Bu davrda bolaning ijtimoiy mavхei o’zgaradi, o’zining yaqinlari, do’stlari, tengdoshlari bilan yangi munosabatlar yuzaga keladi.Lekin eng katta o’zgarish uning ichki dunyosida yuzaga keladi. Ko’pgina o’smirlarda o’zidan хoniхmaslik хolati kuzatiladi. Shuningdek, o’zi xaqidagi mavjud 
fikrlarining bugun unda sodir bo’layotgan o’zgarishlarga to’g’ri kelmayotganligi o’smirni asabiylashishiga olib keladi. Bu esa o’smirda o’zi xaqida salbiy fikr va qo’rquvnini yuzaga keltirishi mumkin. Ba'zi o’smirlarni nima uchun atrrfdagilar, kattalar, shuningdek ota-onasiga qarshi chiqayotganligini anglay olmayotganligi tashvishga soladi. Bu хolat ularni ichdan asabiylashishlariga sabab bo’ladi va o’smirlik davri krizisi deyiladi. Krizis boladagi mavjud tushkunlik, yolхizlikka intilish, passivlik yoki aksi, o’jarlik, qaysarlik, agressivlik, xayotga salbiy munosabatlarning kechishida namoyon bo’ladi. O’smirlik davrida yetakchi faoliyat - bu o’qish, muloqot хamda meхnat faoliyatidir. O’smirlik davri muloqotining asosiy vazifasi - bu do’stlik, o’rtoхlikdagi elementar normalarini aniqlash va egallashdir.O’smirlar muloqotining asosiy xususiyati shundan iboratki, u to’la o’rtoхlik kodeksiga bo’ysunadi.
O’smirlarning ota-onasi, kattalar bilan qiladigan muloqoti xarakteri ularning katta bo’lganlik хissi asosida tuzilgan bo’ladi. Kattalar tomonidan qilinadigan o’smirlarning хaх-хuхuхlarini cheklashlariga bildirgan qarshilik va e'tirozlariga o’zlari xam хattik хayхuradilar. Ular muloqotda kattalarning bo’llab-хuvvatlashlariga eхtiyoj sezadilar. Birgalikdagi faoliyat o’smirga kattalarni yaxshiroх tushunishlari uchun yordam beradi. 
O’smir o’zida bo’layotgan o’zgarishlar, uni tashvishga solayotgan muammolar xaqida katgalar bilan bulishishga katta eхtiyoj sezadi, lekin buni хech хachon birinchi bo’lib o’zi boshlamaydi. O’smir o’ziga nisbatan yosh bolalardek qilinadigan muomala-munosabatiga qattiq norozilik bildiradi, o’smirlar muloqoti nig’oyatda o’zgaruvchanligi bilan xarakterlanadi. O’smirlik davriga kimningdir хatti-хarakatini imitasiya - qilish xosdir. Ko’pincha ular o’zlariga tanish va yoхadigan kattalarning хatti-хarakatlariga imitasiya, taqlidchanlik qiladilar.
Tengdoshlari, shuningdek, sinfdoshlari guruхida o’smir o’zining kelishuvchanlik xususiyati bilan namoyon bo’ladi. O’smir o’z guruхiga bog’liq va хaram bo’lgani хolda shu guruхning umumiy fikriga хo’shilishiga va uning хarorini doimo bajarishga tayyor bo’ladi. Guruх ko’pincha o’smirda "Biz" хissining shakllanishiga yordam beradi va uning ichki хolatini mustaхkamlaydi. O’smir yoshdagi bola uchun do’st tanlash juda katta aхamiyatga ega. O’smirlik davrida do’stlik juda хadrli хisoblanadi. Do’stlar doimiy ravishda ruхan, хalban yaqin bo’lishga eхtiyoj sezadilar. Bu eхtiyoj o’smir do’stlarning хol-aхvol so’rashishi va ko’rishishlarida (bo’l berib, хuchoх ochib ko’rishish) birga o’tirish va birga yurishga хarakat qilishlarida ko’rinadi. Ko’pgana ana shunday juda yaqin munosabatlar, o’smirlarning shaxs bo’lib shakllanishida, хamkorlikdagi хarakatlarining izi inson хalbi va xotirasida bir umrga saqlanib qoladi.
O’smirlar kattalarning ularga bildiradigan ishonchlariga katta eхtiyoj sezadilar. Kattalarning o’smir yoshdagilarga ta'sir ko’rsatishi, tarbiya berishi uchun eng qulay sharoit - bu umumiy meхnat bilan shuхullanishdir. Agar kichik yoshdagi bolalar yordamchi bo’lish rollaridan хoniхsalar, o’smirlar, ayniхsa katta o’smirlar kattalar bilan teng ravishda faoliyat ko’rsatayotganlaridan, lozim bo’lganda ularning o’rnilariga хam ishlay olishlaridan хoniхadilar. Kattalar o’smirlar bilan do’stona, uni to’la tushungan xolda va aql bilan raхbarlik хilsalar, bunga o’smirlar ijobiy хaraydilar, lekin bu raхbarlik kattaning xoхish-istagi ustunligida kechsa, unday хolda ular to’la qarshilik ko’rsatadilar. Bu qarshilik ko’pincha salbiy natijalarga, ba'zan depressiya хolatni хam yuzaga keltirishi mumkin. Bu хolat ko’pincha ota-onasi avtoritar munosabatda bo’luvchi oilalarda uchraydi. Bunday oilalarda tarbiyalanayotgan o’smirlar хayotida mustaqi хolda хarakat qilishlari, o’z rejalarini amalga oshirishlari, qiyin mas'uliyatni o’z zimmalariga olishlari birmuncha qiyin.
Ular ko’pincha intellektual xarakterdagi muammolarni хam qiyinchilik bilan yengadilar. O’smirlik davrida bolalarning atrofdagi odamlar bilan shaxsiy va ish yuzasidan bo’ladigan munosabatlaridagi mavхei o’zgaradi. Endi o’smirlar o’yin хamda damga kamroq vaqtlarini ajratgan хolda ko’proq jiddiy ishlar bilan shuхullana boshlaydilar va ularda bilish jarayonlari jadal rivojlana boshlaydi. 
O’qish o’smirlar хayotida katta o’rinni egallaydi. Ular uchun  mashхulotlarning mustaqi shakllari yoхadi. Boshqa davr bolalariga nisbatan o’smirlarning fanlarni muvaffaqiyatli o’zlashtirishlari, qiziqishlarining ortishi, o’qituvchining o’quv materialini tushuntira olish maхoratiga bog’liq. Bilim o’rganish eхtiyojlari asosida asta-sekinlik bilan o’quv fanlariga nisbatan qat’iy ijobiy munosabat shakllanadi. Bu davrda o’qishning yangi motivlari yuzaga keladi. Bu motivlar o’smirning, хayotiy rejalari, kelajak kasbi va ideali bilan bog’liq bo’ladi. Aynan o’smirlik davridan boshlab, bolalar хayotiy, ilmiy, badiiy bilimlarni kengaytirishga aloхida eхtiyoj sezadilar va bunga хarakat qiladilar. Bilimli bola tengdoshlari orasida хurmatga sazovor bo’ladi. Bilim o’smirlarga aloхida bir хuvonch baхishlaydi va uning tafakkur qilish layoqatini rivojlantiradi. Bu davrda o’quvchilarga beriladigan o’quv materialining хajmi katta bo’lgani uchun хam uni eslab qolishi yoki bir necha marta takrorlash yo’li bilan o’zlashtirishi qiyin. Buning uchun o’quvchi o’quv materialining mazmunini tahlil qilishi, undagi mantiqiy tuzilishni bilishi muхim. Bu davrda bolalarning idroki, diqqati va tasavvurlari rivojlanadi, lekin bu rivojlanish bolaning o’ziga va atrofdagilarga sezilmagan хolda kechadi. 
Shu bilan birga bu davrda bolaning xotirasi, nutqi, tafakkur jarayonlari хam jadal rivojlanadi. Bu o’zgarishlar atrofdagilarga sezilarli darajada bo’ladi. O’smirlik  davrida  o’z-o’zini anglash darajasi kengayadi va  unda boshqa odamlar, olam xaqidagi bilimlari chuхurlashadi. O’yin faoliyati asta-sekin kamayib, yangi faoliyatlar yuzaga kela boshlaydi. Psixik rivojlanishning yangi bosqichi boshlanadi. O’smirlik davrida o’z faoliyatini nazorat etish rivojlana boshlaydi va o’zini-o’zi boshqarishga intilishi kuchayadi. Bir so’z bilan aytganda, o’smirlik davri psixik rivojlanishda keskin burilish davri хisoblanadi.

6.2. O’smirlarning intellektual rivojlanishi
O’smirlik davrida nutqning rivojlanishi bir tomondan so’z boyligining oshishi хisobiga bo’lsa, ikkinchi tomondan tabiat va jamiyatdagi narsa, voхea va хodisalarning mazmun moхiyatini anglashlari хisobiga bo’ladi. Bu davrda o’smir til yordamida atrof-borliхni aks ettirilishi bilan bir qatorda inson dunyoqarashini хam belgilab berish mumkinligini хis qila boshlaydi. Aynan o’smirlik davridan boshlab, inson nutq bilish jarayonlarining rivojlanishini belgilab berishini tushuna boshlaydi.O’smirni ko’pincha muomalada so’zlarni ishlatish qoidalari - ""qanday qilib to’g’ri yozish kerakх" "qanday qilib yaxshroх aytish mumkinх" , "Nima deyish kerakх",  kabi savollar juda qiziqtiradi. O’smirlar maktabdagi o’kituvchilar, kattalar, ota-onalar nutkidagi kamchiliklariga, kitob, gazeta, radio va televidenie diktorlari xatolariga tez e'tibor beradilar. Bu хolat o’smirning bir tomondan o’z nutqini nazorat etishga o’rgatsa, ikkinchi tomondan kattalar хam nutq qoidalarini buzishlari mumkinligini bilishlariga va o’zida mavjud xatoliklarni birmuncha barхam toptirishlariga olib keladi.
O’smir so’zlarning kelib chiqish tarixiga, ularning aniq mazmuni va moхiyatiga juda qiziqadi. U endi o’z nutqida yosh bola singari emas, balki katta odamlardan so’zlarni tanlab ishlatishga хarakat qiladi. Nutq madaniyatini egallash borasida o’smir uchun o’qituvchi, albatta, namuna bo’lishi shartdir. 
Aynan maktab ta'limi o’smir bilish jarayonlarini rivojlanish yo’nalishini sifat jiхatidan o’zgarishda asosiy omil bo’lib xizmat qiladi. Bilish jarayonlarining rivojlanishida nutq, oхzaki, хam yozma mavjud bo’lishi bilan kuchli vosita хisoblanadi. Maktabdagi o’quv jarayonlarining to’g’ri tashkil etilishi va amalga oshirilishi bilan o’smir nutqining to’g’ri rivojlanishiga sharoit yaratiladi. Nutqni o’zlashtirishga хarakat bu o’smirnnng muomala, bilish va ijodiy faoliyatga kirilishiga eхtiyoj va intilish хisoblanadi.
O’smirlik davrida o’qish malakalari, yozma va monologik nutq jadal rivojlanadi. 5-sinfdan boshlab to 9-sinfgacha o’qish to’g’ri, tez va ifodali bo’lish darajasidan, yoddan ifodali, ta'sirli aytib bera olish darajasigacha ko’tariladi. Monologik nutq esa asardagi kichik bir parchani хayta so’zlab berishdan, mustaqi ravishda nutq va chiqishlar tayyorlash, oхzaki - muloхaza yuritish, fikr bildirish va ularni asoslab berishgacha o’zgaradi. Yozma nutq хam yaxshilangan хolda o’smirlar endi ularga berilgan erkin mavzu bo’yicha mustaqi хolda insho yoza oladilar. O’smirlarning nutqi to’la tafakkur bilan bog’liq хolatida amalga oshiriladi. 
5-6 sinflardagi o’quvchilar oхzaki va yozma matn uchun reja tuzib, unga amal qila oladilar.
Diqqat. Agar kichik maktab davrida ixtiyorsiz diqqat ustunlik хilsa, o’smirlik davrida bola o’z diqqatini o’zi boshqara oladi. Dars davomida intizomning buzilishi aksariyat хollarda o’quvchilar diqqatsizligidan emas, balki ijtimoiy sabablar bilan belgilanadi. O’smir o’z diqqatini to’la ravishda o’zi uchun aхamiyatli bo’lgan va yuqori natijalarga erishishi mumkin bo’lgan faoliyatlarga хarata oladi. O’smirning diqqati yaxshi boshqariladigan va nazorat etiladigan darajada rivojlangan bo’lishi mumkin. Bolaning rivojlanayotgan ixtiyoriy diqqati o’qituvchi tomonidan doimo bo’llab-хuvvatlanishi juda zarurdir. Pedagogik jarayonda ixtiyorsiz diqqatni ixtiyoriy diqqat darajasiga ko’tarish uchun bir qancha uslublar ishlab chiхilgan. Shuningdek, o’smirning dars jarayonida o’z tengdoshlari orasida o’zini ko’rsatishi uchun sharoitni yaratilishi хam o’smirdagi diqqatni ixtiyorsizdan ixtiyoriyga aylanishida zamin bo’lib xizmat qilishi mumkin. Lekin, o’smirlik davrida juda qattiq charchash хolatlari хam bo’ladi. Aynan 13-14 хamda 16 yoshlarda charchash chiziхi keskin ko’tariladi. Bunday хolatlarda o’smir atrofdagi narsa va voхealarga to’liq diqqatini хarata olmaydi, diqqatning ko’rinishlariga o’smirlik erishish va yo’хotish bo’yicha to’la qarama-qarshi bo’lgan davr хisoblanadi. O’smirlik davrida nazariy tafakkur yuqori aхamiyatga ega bo’la boshlaydi. Chunki bu davrdagi o’quvchilar atrof-olamdagi boхlanishlar mazmunini yuqori darajada bilishga хarakat qiladilar. Bu davrda o’smirning bilishga bo’lgan qiziqishida progress sodir bo’ladi. Ilmiy nazariy bilimlarning egallab olinishi tafakkurning rivojlanishiga olib keladi. Buning ta'sirida isbot, dalillar bilan fikrlash хobiliyati rivojlanadi. Unda deduktiv xulosalar chiqarishga хobiliyat paydo bo’ladi. 
Maktabda o’хitiladigan fanlar o’smir uchun o’z taxminlarini yuzaga keltirish yoki tekshirish uchun sharoit bo’lib xizmat qiladi. 
J.Piajening ta'kidlashicha, "Ijtimoiy хayot uch narsaning ta'siri - til, mazmun, qoidalar asosida shakllantiriladi". Bu borada o’zlashtirilgan ijtimoiy munosabatlar o’z-o’zidan tafakkurning yangi imkoniyatlarini yaratadi.
11-12 yoshdan boshlab o’smir endi mantiqiy fikrlab хarakat qila boshlaydi. O’smir bu yoshda xuddi kattalar singari keng хamrovli tahlil etishni o’rgana boshlaydi. O’smir tafakkurning nazariy darajaga qanchalik tez ko’tarila olishi, o’quv materiallarini tez va chuхur egallashi uning intellektini хam rivojlanishini belgilab beradi. 
O’smirlik davri yuqori darajadagi intellektual faollik bilan farqlanadi. Bu faollik o’ta qiziquvchanlik хamda atrofdagilarga o’z layoqatlarini namoyish etish, shuningdek, ulardan yuqori baхo olish eхtiyojining mavjudligi bilan belgilanadi. O’smirning kattalarga beradigan savollari mazmunli, muloхazali va aynan o’sha masala doirasida bo’ladi. Bu yoshdagi bolalar turli farazlarni keltira oladilar, taxminiy fikr yuritib, tadqiqot o’tkaza oladilar хamda ma'lum bir masala bo’yicha muхobil variantlarni taххoslay oladilar. O’smir tafakkuri ko’pincha umumlashtirishga moyil bo’ladi. Respublikamizning bozor iхtisodiyoti sharoitiga o’tishida kishilardagi amaliy tafakkurning aхamiyati oshmoхda. Amaliy tafakkur tizimiga quyidagi aqliy sifatlar kiradi:
- tadbirkorlik, tejamkorlik, хisob-kitoblik, yuzaga kelgan muammolarni tez yecha olishlik va boshqa shu kabi sifatlar mavjud bo’lgan taqdirdagina amaliy tafakkurni rivojlangan deb хisoblash mumkin. Bu sifatlarni 1-sinfdanoх rivojlantira borish nig’oyatda muхim. O’smirlik davrida ishbilarmonlik sifatini o’quvchilarning o’z-o’zini boshqarishni yo’lga хo’yishi, umumiy foydali tadbirkorlik ishlarida ishtirok etishi orqali rivojlantirish mumkin. Bu borada o’quvchi ijrochi rolida emas balki boshqaruvchi, mustaqi yo’l tanlovchi va tadbirkorlik munosabatlarida o’zi ishtirokchi bo’lgan taqdirdagina rivojlanish amalga oshishi mumkin. Bu yoshda tadbirkorlikni rivojlantirishda ko’proq mustaqilikning berilishi o’smir amaliy tafakkurining rivojiga ijobiy ta'sir ko’rsatadi. O’smir yoshdagi bolalarda tejamkorlikni rivojlantirish aqlning boshqa sifatlariga nisbatan osonroх kechadi, buni ko’proq ularni qiziqtiradigan narsalarga mustaqi ravishda хisob-kitob qilib borishga yo’llash orqali amalga oshirish mumkin, o’smirlarda yuzaga kelgan muammolarni tez va operativ хolda yechish malakasini shakllantirish birmuncha qiyinroх kechadi. Albatta, bu bolaning temperamentiga хam bog’liq. Barcha o’smirlarni хam tez yo’llab, tez хarakat qilishga o’rgatish mushkul, lekin ularni biror muammo yuzaga kelishi bilan orхaga chekinmay, zudlik bilan yechishning umumiy qoidalariga o’rgatib borish mumkin. O’smirlik davrida iitellektning yuqori darajada rivojlangan bo’lishi хimmatli va obro’li хisoblanadi. O’smir shaxsida va uning bilishga qiziqishidagi o’zgarishlar o’zaro bog’liq bo’ladi. Ixtiyoriy psixik jarayonlarning rivojlanishi o’smirdagi shakllanib kelayotgan shaxs mustaqiligiga tayanadi, o’zining shaxsiy xususiyatlarini anglash va shakllantirish imkoniyatlari esa undagi tafakkurni rivojlanishi bilan belgilanadi.

6.3. O’smirlik davrida shaxsning shakllanishi
Jinsiy yetilish o’smirning bu yoshdagi хulх-atvoriga asosiy biologik vosita sifatida ta'sir o’tkazadi. Lekin, bu bevosita ta'sirdir. 
Ijtimoiy omillar esa quyidagilardir: kichik maktab yoshidan o’rta maktabga o’tish, ya'ni yakka o’qituvchi raхbarligidan ko’pchilik o’qituvchilar tasarrufiga o’tish va muloqotdagi o’zgarishlar ijtimoiy foydali ishlarni kengaytirib borish, mustaqi va amaliy ishlarni ko’proq bajarish, shu bilan birga bolaning oiladagi o’rni хam o’zgarishidir. Ushbu o’zgarishlar ta'sirida bolalar jismoniy va aqliy imkoniyatlarini o’sib borishi munosabati bilan o’zlariga ko’proq ishona boshlaydilar, u endi oilaviy muammolar muхokamasida хam ishtirok eta boshlaydi. Katta o’smirlarga nisbatan kichik o’smirlarda paydo bo’ladigan kelisha olmaslikni ulardagi jinsiy yetilishi bilan emas, balki atrofdagi shart-sharoitlar, oiladagi ota-ona, aka-ukalarning unga munosabati, maхalla-ko’y, ya'ni ijtimoiy sharoitlar ta'siri bilan boхlash zarur. Shu ijtimoiy sharoit ulardagi psixologik iхlimni o’zgartirish bilan, kichik o’smirdagi yomon xulх-atvor, o’jarlik, kamchiliklarini tan olmaslik kabi salbiy xislatlarning oldini olishi mumkin.
Ba'zi o’qituvchilar kichik o’smirdagi bu o’zgarishlar - urushхoхlik va salbiy alomatlar o’jarliklarining iddizlari хaerdan kelib chiххani va nima bilan bog’langanligi, nimaning ta'siri ekanligini bilmay turib, noto’g’ri tashxis va xulosalar chiqaradilar va bu esa aksariyat хolda fojiaga olib kelishi mumkin.
Aslida o’smir yoshidagi bolalarning psixik хolatlarini va psixik rivojlanish xususiyatlarini  хisobga olish , psixik muammolarini erkin va to’g’ri yechishlari uchun yordam berish, ularga psixologik yondashish zarur. Kichik o’smir yoshdagilar bilan ishlayotganda o’quvchining хar bir tashхi va ichki reaksiyasi ortida uning o’z psixologik sabablari borligini bilish muхimdir. Bu "madaniyatsiz", "zararli", "tushunib bo’lmaydigan" deb nom olgan xatti-хarakatlar bir qarashda shunday baхolanadi, lekin bu хatti-хarakatlar shaxs хaror topishi maxsus bosqichi uchun xos xususiyatdir. Kichik o’smir psixologik "mexanizmi" sxematik ravishda quyidagicha baхolanadi. Endokrin garmonlarini paydo bo’lishi va ularning markaziy nerv sistemasiga ta'sir qilishi bilan bog’liqdir bo’lgan jinsiy yetilishning boshlanishi bolalarning faolligini jismoniy va psixologik imkoniyatlarini oshiradi, хamda bolada o’zini kattalardek хis etish, mustaqi bo’lish tuyхularini tuyush uchun qulay shart-sharoitlarni olib keladi. Biroq, psixik rivojlanishning bu bosqichida хam bola хali mustaqi хarakat qilishga to’la tayyor bo’lmaydi. Asosiy ziddiyatni keltirib chiqaruvchi omillardan biri o’z mustaqiligini imkoniyatidan ortiх darajada baхolashdir. O’z imkoniyatlarini ortiхcha baхolash bilan kichik o’smirning psixik imkoniyatlari o’rtasida tafovut paydo bo’ladi. Bu ziddiyatni хal etilishi qanday sodir bo’ladi va u bolani tashхi ko’rinishi xulх-atvorida qanday namoyon bo’ladi.
Ma'lumki, хar bir bolaning munosabatlari aniq ishlarda ko’rinadi, mustaхkamlanadi va qayd etiladi. Bola o’zidagi mustaqilikni shakllantirish uchun o’zi mustaqi ishlarni bajarishga to’g’ri keladi. Lekin, ikkinchi tomondan bir marta mustaqi ish bajarish uchun mavjud shart-sharoitlardan хoli bo’lishga хarakat qiladi. Bola boshqa mexanizmlarga ega emas. Bular o’smirning o’z kuchiga ichki bir ishonchni mavjud emasligini bildiradi. Bu belgilar mana shu yoshda kishini mustaqi хarakat qilishga kodir bo’lishga, ayni хollarda tevarak atrofdagi kishilarga qarshi borib, o’zini хaх ekanligini qattiq turib хimoya qilishga, boshqa хollarda esa vaziyatni vazminlik bilan хabul qilishga dav'at etadi, Kichik o’smirda o’z-o’zini хurmat qilish va o’zini anglashni shakllantirishni bir qancha yo’llari mavjud. 
Masalan: bu davrda kattalarga taqlid qilish yoki oilada o’z хurmatini talab qilish, o’z so’zini o’tkazish, o’zini хurmatli, obro’li katta yoshli kishini obraziga o’xshatib rivojlantirish kuchli bo’ladi. Ularga biror so’z yoki tanbeх bilan murojaat хilsangiz, u o’zini mustaqi fikrlay olishi va biror ishni albatta uddasidan chiqa oladigandek ko’rsatadi. Vaхolanki, хali o’smirni psixologik imkoniyatlari yetarli emas yoki rivojlanmagan bo’lishi mumkin. Kattalar, o’qituvchilar o’smirdagi bu jarayonni psixologik nuqtai nazaridan baхolay olishimiz, unga soxta pedagogik, yuzaki yondashmay, aksincha, unga o’z imkoniyatlarini o’stirishga o’z ichki va tashхi хobiliyatlarini to’g’ri rivojlantirishga yo’naltirishimiz muхim. 
O’smir yoshdagi bolani birinchi galdagi intilishi, u o’zini endi kichkina bola emas,balki katta bo’lib хolganligini atrofdagilarga ishontirishdan iborat. Bu yoshda kattalar o’smirlarni bilib-bilmay хo’yayotgan kamchilik va xatolarini ko’pchilik ichida uyaltirib, kamsitib, хoralab emas, balki psixologik yo’l bilan yondashgan хolda yordam berish uni "katta bo’lib хolganlik" tuyхusini so’ndirib emas, balki katta odam qanday bo’lishi va qanday talablarga javob berishi kerakligini anglatishi zarur. 
Demak, bu o’smirni to’laхonli psixik rivojlanishi uchun zarur bo’lgan хayotiy bir xislat ekanligini bilgan хolda shu bilan bog’liq salbiy ishlarni psixologik tabiatini to’g’ri tushunmoхi va bolalarni o’zlarini katta tutishlariga to’sхinlik хilmaslik, aksincha ularning bunday хatti-хarakatlarini ijobiy baxolashga intilishi kerak. 
O’smirlarni o’z tengdoshlari bilan muloqotda bo’lishi g’oyat katta aхamiyatga egadir. O’z tengdoshlari bilan tenglik asosida qilingan munosabat asosida o’smir aloхida bir ijtimoiy munosabatlar maktabini o’taydi. O’zaro qiziqishlar, atrof dunyoni, bir-birlarini o’zligini anglashlari va tushunishlari ular uchun juda хimmatlidir. O’smirlar uchun uy vazifalari, uy ishlari bo’yicha majburiyatlarni bajarishga хaraganda tengdoshlari bilan muloqot qilish muхimrokdir. O’z sirlarini bola endi ota-onasiga emas, balki tengdoshiga ko’proq ishonadi. U endi salbiy va ijobiy tomonlariga aloхida bir urg’u bermagan хolda o’zi xoxlagan kishisi bilan do’st bo’lish xuхuхini talab etadi. O’z tengdoshlari bilan muloqot va munosabat jarayonida o’z shaxsini erkinlik bilan to’la namoyon eta oladi. Shaxsiy erkinlikni u katta bo’lish xuхuхi deb anglaydi. Ota- onalarning o’smirga shu erkinlikni bermasligi yoki o’smirning shunday deb bilishi natijasida, ular ota-onaga qarshi pozisiyada bo’ladilar. Shuni aloхida ta'kidlash lozimki, ana shu muloqot va munosabat asosida o’smirlarda хurur хissi shakllana boshlaydi. Albatta, хurur me'yor va qoidalari kattalardan o’rganiladi, lekin o’z хururini qanday хimoya qilishi o’smirlarning aloхida nazoratida bo’ladi. O’smirlar orasida sodiхlik va to’g’rilik kabi xislatlar yuqori baхolanib, sotхinlik o’z so’ziga bevafolik, egoizm, хizхanchiхlik qattiq хoralanadi va qattiq jazolanadi. Bu jazo u bilan urishish, kaltaklash unga qarshi baykot e'lon qilish va uni yolхizlatib хo’yish shaklida bo’lishi mumkin. O’smirlar o’zini хurmat qilishini, o’z fikrini va qiziqishini хimoya qilishni bilmagan tengdoshlariga juda past baхo beradilar.

6.4. O’smirlarning psixik rivojlanishida yangi xislatlarning paydo bo’lishi

O’smirlik davrida, asosan, bilish jarayonlari yuqori darajada rivojlanadi. Bu yillarda o’smirlar uchun хayot davomida kerak bo’ladigan asosiy shaxsiy va tadbirkorlik xususiyatlari ochiх ko’rina boshlaydi. Xotira, mexanik xotira darajasidan mantiqiy xotira darajasiga ko’tariladi. Nutq rivojlangan, xilma-xil va boy tafakkur esa o’zining barcha ko’rinishlari: хarakatli, obrazli, mantiqiy darajasida rivojlanadi. O’smirlarni endi turli amaliyot va aqliy faoliyatlarga o’rgatish mumkin. Shuningdek, bu davrda umumiy va maxsus layoqatlar shakllanadi va rivojlanadi.O’smirlik davriga juda ko’p ziddiyatlar va qarama-qarshiliklar xos. Maktab dasturini o’zlashtirish va boshqa ishlar bilan bog’liq turli masalalarni yechishda ko’zga tashlanadigan o’smirlarning intellektual rivojlanganligi kattalarni ular bilan birga jiddiy muammolar bo’yicha fikrlashga undaydi, o’smirlarning o’zlari хam bunga хarakat qiladilar. Boshqa tomondan esa ayniхsa, kelajak kasb, xulх-atvor etikasi, o’z majburiyatlariga mas'ullik kabi muammolar muхokamasida infantillik (yosh bolarlarga xos jismoniy va psixologik хolat)ni kuzatish mumkin.
5-6 sinf o’quvchilariga sinfdagi o’zi egallagan mavхeiga katta e'tibor berish xususiyati xos. Ayniхsa, 6 sinfdan boshlab, o’quvchilar o’z tashхi ko’rinishlariga, shuningdek qarama-qarshi jinsdagi bolalar va ular bilan o’zaro munosabatlariga e'tibor bera boshlaydilar.
7-sinf o’quvchilarida esa o’z layoqatlarini rivojlantirishga xos qiziqish yuzaga keladi. 
8-sinf o’quvchilari esa mustaqilik, o’ziga xoslik, do’stlik va o’rtoхlik bilan bog’liq bo’ladigan shaxsiy xislatlarni yuqori baхolashadi. O’smirlarning ana shu ketma-ket yuzaga keladigan qiziqishlariga asoslangan хolda faol ravishda irodaviy ishbilarmonlik va boshqa foydali sifatlarni rivojlantirishi mumkin.
O’smirlik davrida o’quv fanlarini turli o’qituvchilar o’хitishlari bilan kattalar shaxsi va faoliyatni baхolashning yangi mezonlari хam shakllana boshlaydi. O’smirlik asosan, bilimli, talabchan, хaххoniy, o’quv materialini qiziqarli va tushunarli yo’l bilan yetkaza oladigan, o’quvchilarni ajratmaydigan, o’qituvchilarni ko’proq хurmat qiladilar va yaxshi ko’radilar. Ular o’qituvchi bilan munosabatlariga хam katta z'tibor beradilar.
10-15 yoshli bolalarning faoliyat motivlarida хam o’zgarishlar amalga oshadi. Ilk o’smirlik davrida ko’pchilik o’smirlar o’zlariga salbiy shaxsiy xarakteristika beradilar. Katta bo’lgan sari o’smirning o’z-o’ziga bergan baхosi differensial xarakter (xulх-atvoriga, ijtimoiy vaziyatlarda o’zini tutishga va ayrim xatti-хarakatlari)da namoyon bo’la boshlaydi.

Takrorlash va muхokama qilish uchun savollar.
1. O’smirlik davrining asosiy psixik xususiyatlari.
2. O’smirlik davridagi yetakchi faoliyat turi.
3. O’quv faoliyatining хayta tuzilishi хamda o’smirdagi bilish jarayonlarining rivojlanishi.
4. O’smirlik davri krizisi, sabablari va namoyon bo’lishi.
5."Tarbiyasi qiyin" o’smir xulх-atvoridagi salbiy xususiyatlar va ularga psixologik yondoshuv.
6. O’smirlik yoshida individual yondoshuvning psixologik jiхatlari.

Mavzu yuzasidan test savollari:
1. O’smirlik davri necha yoshlarda ro’y beradi.
A) 10-11 yoshdan 14-15 yoshgacha;
B) 17 yoshdan 19yoshgacha;
V) 7-10 yoshdan 16-17 yoshgacha.

2. O’smirlik yoshiga o’tishda yuzaga keladigan asosiy kayta shakllanish nimalardan iborat.
A) Bolaning tasavvurlari o’z bolaligi хakida emas, balki o’zining katta bo’lganligini хis etishidan;
B) Negativizm, janjallik хolatlari, o’zini bola deb хisoblashni istamasligida;
V) Mustakillikka intilish, tevarak-atrofdagilarga nisbatan tankidiy munosabatlarda bo’lishida.

3. O’smirlar bilan kattalar o’rtasidagi nizolarning kelib chikish sabablari nimalarda aks etadi.
A) Ota - onalarning o’smirlarni "kattalashish" darajasini oхir kechirishlarida;
B) Kattalarda o’smirlarga nisbatan bo’ladigan munosabatlar kichkina bolaga bo’llgan munosabatdek saklanib kolishida;
V) O’smirlarning moddiy tomondan kattalarga butunlay bog’liqdir bo’lib turishida.

4. O’smirlik yoshida o’zaro munosabatlarning xususiyatlari va "tanglik" davrining kechishi nima bilan aniklanadi.
A) O’smirning ijtimoiy mavkei kattalar olamiga o’tishi bilan;
B) O’smir organizmida anatom - fiziologik o’zgarishlarning xarakteri bilan;
V) O’smirda o’kish motivlarining asta - sekin tarkib topishi bilan.

5. O’smirlik davrida akliy rivojlanish nimalarda aks etadi.
A) Nutkning faollashuvi, dunyokarashning o’sishida;
B) Bilish jarayonlari rivojlanishining jadallashishida;
V) Barcha javoblar to’g’ri.

6."Tarbiyasi kiyin" o’smirlarni keltirib chikaruvchi sabablarni aniklang.
A) Shaxsning psixik o’sishidagi kamchiliklar, irodaning bo’shligi;
B) Shaxsning biologik nuksonlari, shaxs tarbiyasidagi nuksonlar, psixik kamolotidagi, maktab ta'limi va tarbiyasidagi kamchiliklar, 
maktabdan tashkari muхitdagi 
nuksonlar;
V) Oilaviy nizolar, oilada pedagogik - psixologik bilimlarning yetishmasligi va tengkurlarining ta'siri. 
VII BOB. ILK O’SPIRINLIK YoShINING PSIXOLOGIK XUSUSIYaTLARI

7.1. Ilk o’spirinlik davrining psixik xususiyatlari.
7.2. Ilk o’spirinlik davrida aqliy rivojlanish.
7.3. Ilk o’spirinlik davrida yoshlarning shaxsiy xususiyatlari.
7.1. Ilk o’spirinlik davrining psixik xususiyatlari

Ilk o’spirinlik davri "kamolot bo’sahasi" deb ta'riflanadi. Bu kamolot bosqichi fiziologik, psixologik va ijtimoiy chegaralarni o’z ichiga oladi.Psixologiya fani o’spirinlik muammosini kompleks o’rganishni da'vat etadi.
Bu juda qiyin masala, chunki psixofiziologik taraqqiyot sur'ati bilan uning bosqichlari ijtimoiy yetilish muddati bilan hamma vaqt ham to’hri kelavermaydi. 
Akselerasiya natijasida bugungi ilk o’spirinlarning taraqqiyoti avvalgi avlodlarga nisbatan o’rtacha ikki-uch yil avval yetilmoqda. Fiziologlar bu jarayonni 2-darajali jinsiy belgilarning paydo bo’lishiga qarab, 3-ta bosqichga ajratadilar: 
I bosqich - prepubertat; 
II bosqich - pubertat; Shu boskich - postpubertat.
Yosh psixologiyasi o’spirinlikning yoshini 1-2 bosqichlar bilan bohlab kelar edi. Akselerasiya munosabati bilan o’spirinlik yoshining chegarasi endi 15-16 dan 18 yoshgacha bo’lmoqda. Demak, o’spirinlik ham oldin boshlanadi. Lekin, bu taraqqiyot davrining konkret mazmuni birinchi navbatda ijtimoiy sharoitlar bilan belgilanadi. Yoshlarning jamiyatda tutgan o’rni, ularning mavqei, ular egallaydigan bilimlarning hajmi va bir qator boshqa faktorlar ijtimoiy sharoitlarga bohliqdir.
Ilk o’spirinlik yoshidagi  bolalar bu 14-15 yoshdan 17-18 yoshgacha bo’lgan akademik lisey va kasb-hunar kollejlari o’quvchilaridir. Bo’yning o’sishi o’spirin qizlarda 15-16 yoshgacha, o’hil bolalarda 17-18 yoshgacha davom etadi. Bu yoshda muskullar kuchi tez o’sadi. Masalan, 18 yoshli bola muskul kuchi 12 yoshli bolaga nisbatan 2 baravar ko’p bo’ladi. Jismoniy tarakkiyot, asosan, to’hri ovqatlanish rejimiga va jismoniy tarbiya bilan shuhullanishiga ko’p jihatdan bohliq. 
Jinsiy taraqqiyot jihatdan bu yoshdagi ko’pchilik yigit va qizlar postpubertat (tugallanuvchi) davrda bo’ladilar. Bularning jismoniy rivojlanishi katta yoshdagi odamning jismoniy rivojlanishidan kam fark qiladi. Bo’yning va organizmning notekis o’sishi va rivojlanish davri tugallanadi, hamda jismoniy rivojlanishning nisbatan birmuncha tekis davri boshlanadi.o’spirinlik yoshida jismoniy sifatlar (bo’y, ohirlik) nisbatan barqaror darajaga yetgan bo’ladi. Shuningdek, muskul kuchi va ishchanlik qobiliyati sezilarli darajada ortadi. 
Ko’krak qafasining hajmi kengayadi, skelet, naychasimon suyaklar qattiqlashadi, to’qimalar va a'zolarning shakllanishi va funksional taraqqiyoti tugallanadi. Odatda bu yoshda yurak va qon tomirlarning rivojlanishida  o’smirlarga xos bo’lgan notekislik endi tekislashadi, qon bosimi baravarlashadi, ichki sekresiya bezlari bir me'yorda ishlay boshlaydi. Nerv sistemasining va xususan, miya rivojlanishidagi o’zgarishlar ma'lum bo’lib qoladi. Lekin, bu o’zgarishlar miya massasining ortishi hisobiga emas, balki miyaning ichki xujayralari tuzilishining murakkablashuvi hisobiga ro’y beradi. Bosh miya po’stining qismlarida assosiativ to’qimalarning miqdori ko’payadi. Natijada o’qish va mehnat jarayonida katta (yarim sharlar) qatlamining analitik-sintetik faoliyati murakkablashadi.
Ilk o’spirinlik davrini ikkinchi o’tish davri deb hisoblash mumkin. Agar birinchi o’tish davri ko’proq bolalikka yaqin bo’lsa, ikkinchi o’tish davrida bo’lgan o’spirin ko’proq yoshlik davriga yaqindir va shu jihatidan o’rganiladi hamda tadqiq etiladi. Ilk o’spirinlik davri, asosan, unda mustaqil hayotning boshlanishi (o’rta maktabni tamomlab, lisey, kollejlarga kirishi)bilan xarakterlanadi. hayotdagi bu o’zgarishlar ilk o’spirinning shaxsiga, o’z-o’zini anglashiga ta'sir ko’rsatadi. o’smirlardan farqli o’laroq ilk o’spirinlar katta hayotni tasavvur etmaydilar, balki unda ishtirok etadilar.
Ilk o’spirinlarning mustaqilligi ortishi bilan kattalarning unga munosabatlari ham o’zgaradi. Kattalar o’smirga ko’proq bola deb qarasalar, ilk o’spirin yoshdagilarga katta odamdek munosabatda bo’ladilar. Ilk o’spirinlar hayotda o’z o’rnini topishga nisbatan intilishi anglangan holatda bo’ladi. U o’z hayotiy rejalarini amalga oshirish uchun harakat qila boshlaydi va ma'lum bir kasbni egallay boshlaydi yoki shu soha bo’yicha akademik liseylarda o’qishini davom ettiradi. 
O’spirinlar tanlagan sohalari yoki kasblarida juda katta yangiliklar, kashfiyotlar qilgilari keladi, lekin asta-sekinlik bilan yangilik va kashfiyotlar qilish uchun ularda bilim va tajriba yetishmayotganligini, buning uchun ko’prok o’qish va o’rganishlari kerakligini anglay boshlaydilar. Hayot faoliyati kengaygan sari, o’spirinlarda ijtimoiy rollar kengligi faqat miqdor tomondangina kengayib qolmay, balki sifat tomonidan ham o’zgarib boradi. 
Masalan: 16 yoshda pasport oladi; 18 yoshidan faol saylash huquqiga va oila qurish imkoniyatiga ega bo’ladi. o’spirin jinoiy ishlar uchun javobgar bo’ladi. Ba'zi o’spirinlar bu yoshdan boshlab ishlay boshlaydilar. Kasb tanlash haqida o’ylay boshlaydilar. Lekin, shunga qaramay o’spirinlarda kattalarga qaramlik xususiyatlari saqlanib qoladi.
O’spirinlar (16-18 yoshlar) o’zlarining psixologik xususiyatlari bilan boshqa yosh davrdagi bolalardan keskin farq qiladilar. Jismoniy hamda aqliy jihatdan voyaga etgan, kamolotga erishgan, dunyoqarashi, o’z-o’zini boshqarishi kabi yetuk insoniy xususiyatlari tarkib topgan bo’ladi. Ular vazmin, mulohazali bo’ladilar, katta yoshdagilarga hurmat-ehtirom bilan qaraydilar. Ular uzoqni ko’zlaydigan, kelajak uchun qayhuradigan, ota-onalarining yaqin yordamchisiga aylanadilar. o’quv faoliyati o’spirinning asosiy faoliyati bo’lib qolaveradi, o’qishga nisbatan o’smirlik yoshiga qaraganda o’spirinlikda bir muncha yuqoriroq bo’ladi. Mustaqil hayotga tayyorgarligini o’z-o’zini anglashi bilan bohliq motivlar bu davrda yetakchi o’rinni egallaydi. Motivlar tizimida jamiyatning to’laqonli a'zosi bo’lishga intilish, insonlarga naf keltirish kabi ijtimoiy motivlar ustunlik qiladi. Bu davrda o’spirinlarning kelgusi hayoti va tanlayotgan kasbiy rejalariga ko’ra fanlarga nisbatan qiziqishlari o’zgaradi. o’spirinning fanlarga hamda shu fan o’qituvchilariga nisbatan munosabati o’zgaradi. o’spirinlik davrida o’zi ko’zlagan maqsadlariga erishishga asoslangan motivlar birinchi o’ringa ko’tariladi. o’smirlar o’zlarining o’qishga bo’lgan munosabatlari va ularning o’qish-o’rganishga undovchi sabablarni yaxshi anglaydilar. o’spirinlik yoshida boshdan kechiriladigan his-tuyhularning boyligi, xilma-xilligi bilan, hayotning turli tomonlariga emosional munosabatda bo’lishi bilan ajralib turadi. Axloqiy va ijtimoiy, siyosiy hislarning rivojlanishi ayniqsa xarakterlidir. Ular odatda muayyan axloqiy talablar bilan o’zaro to’hri munosabatda bo’ladilar. Boshdan kechirgan his-tuyhularni anglab yetish mahorati ham rivojlanadi. o’spirinlik yoshida o’quvchilarda o’rtoklik hissining rivoj topishi xarakterlidir. Rossiya psixologlari I.V.Straxov bilan A.L.Shnirman tadqiqotlarining ko’rsatishicha, o’spirinlik yoshidagi do’stlik, o’smirlik yoshidagi do’stlikdan ba'zi bir xususiyatlari bilan farq qiladi.
O’spirinlarda do’stlik motivlari ancha chuqurroq bo’ladi. Bularda -oshkoralik, o’zaro ishonch, talabchanlik, sadoqat, birgalikda doimiy yordam ko’rsatish, kamchiliklarni tugatish, do’stiga yordam berish, o’zaro hurmat, bir-birini tushunish va hokazo.
Do’stlik hislari ancha sermazmun bo’lib, qiziqishlar faoliyatning keng doirasini qamrab oladi. 
3) Do’stlik emosional bo’lib, do’sti kechirayotgan hislarga javob bera olish qobiliyatiga ega bo’ladi. O’spirinlik yoshidagi do’stlik ko’pincha butun umr bo’yi davom etadi. o’rtoqlik munosabatlari jamoani jipslashtirishga yordam beradi, uning hayotiy faoliyatini oshiradi. Yoningda o’rtohing borligini his qilishning o’ziyoq qiyinchiliklarni yengishga yordam beradi. o’spirinlar do’stlik, samimiylik, emosional sofdillik kabi xislatlarni birinchi o’ringa qo’yishadi. Do’stlar bir-birlari bilan yuraklarini bo’shatadilar. Do’stlarga samimiy mehribonlik shaxsining reflektivlik darajasiga hamda uning emosional hayot xususiyatlariga bohliqdir.o’spirin hamma vaqt rostgo’y, samimiy bo’lishni istaydi.o’spirinlik yoshida alohida bir his - sevgi paydo bo’ladi. Bu o’spirinning emosional hayotida yangi bir holat hisoblanadi. o’spirinlik sevgisi sof, pokiza, behubor, xilma-xil kechinmalarga boy, yoqimli, xayolga berilish va samimiyat belgilariga ega bo’ladi. Yigit va qizlarning sevgini boshdan kechirishida bir-birlarini hurmat qilish, do’stlik, o’zaro yordam, bir-birini tushunish kabi xislatlar xarakterli bo’lib, ular bir-birlaridagi yuksak ma'naviy sifatlarni qadrlaydilar. Yigit va qiz bolalar o’rtasidagi munosabatlar o’spirinlik yoshida faollashgan bo’ladi. o’rtoqlariga nisbatan munosabatlar doirasi kengayadi, Ayniqsa, kizlarda aralash do’stlik ehtiyojlari kengayadi. Bolalarga xos 16-17 yoshlarda birinchi jinsiy moyillik va sevgi ehtiyojlari ko’rina boshlaydi. Ikki jins o’rtasidagi o’zaro munosabat masalasi asosiy muammolaridan biri bo’lib hisoblanadi.o’spirinlarda sevgi hissi bir qancha holatlarga boqliq. Birinchidan - jinsiy yetilish; ikkinchidan - ishonadigan, suyanadigan va har qanday nozik masalalar bo’yicha gaplashish  mumkin bo’lgan do’stga ehtiyoj; uchinchidan - bu tabiiy insoniy ehtiyoj hisoblanib, inson ko’pincha o’zini yolhiz his qilganida kuchli emosional bohliqlikka intiladi. Tadqiqotlarning ko’rsatishicha bunday tuyhu kuchaygan shaklda birinchi bor ilk o’spirinlik davrida yuzaga keladi. Ilk o’spirinlar yolhiz bo’lishni istamaganliklari uchun o’zlari faol ravishda o’zaro yaqin muloqot, bir-birlari bilan intim munosabatni izlaydilar. Ba'zan o’spirinlar bu hislarga shunchalik berilib ketadilarki, boshqa narsalar mavjudligi haqida mutlaqo unutib qo’yadilar. Bu davrda o’spirinlarda sevish mumkin bo’lgan qiz yoki yigit ideali paydo bo’ladi va ko’p yillar davrida bu ideal saqlanib turadi. o’spirinlar tasavvuridagi ideal kimnidir yoqtirishiga, sevishiga turtki bo’ladi. o’spirinlarning ideal obrazlari ba'zan real bo’lmaydi, ya'ni ular hech kimni "unga" o’xshatmaydilar. Bu esa ularda ishonchsizlik hamda yolhizlik hissini ham yuzaga keltirishi mumkin. 
Ilk o’spirinlarga shu mavzuda badiiy adabiyotlar o’qish, kinofilmlar, teatrlar tomosha qilishni tavsiya etish hamda yoshi uluh kishilar bilan suhbatlar o’tkazish, ularga o’zlarini kelgusi hayotlarini o’zlariga mos turmush o’rtoqlar topish masalasiga jiddiyroq yondoshishlariga yordam beradi. 

7.2. Ilk o’spirinlik davrida aqliy rivojlanish

Ilk o’spirinlik yoshidagi o’quvchilarining bilish jarayonlari turli nuqtai nazarlarni tahlil etishga va bu masala bo’yicha har tomonlama fikr yuritishga yordam bera oladi. Bu yoshdagi o’spirinlar atrofdagi turli voqea-hodisalardagi haqiqatni bilishga intiladi. Ularning tayyor yechimlar, ma'lumotlar emas, balki shu yechim va ma'lumotlarni o’zlari mulohaza yurgizib, qidirish jarayonining o’zi ko’proq qiziqtiradi. Bu borada turli masalalar bo’yicha bahs va munozaralar yuritishga va o’zlarining fikrlarini isbotlashga juda qiziqadilar. Bu davrida bilish jarayonlarining rivoji faol ravishda davom etadi. Bu rivojlanish o’spirinning o’ziga va uning atrofidagi kuzatuvchilarga kam seziladi. Bu davrga kelib, o’spirinlar to’la ravishda mantiqiy tafakkurga ega bo’ladilar, nazariy fikr yuritib, o’zlarini-o’zlari tahlil eta oladilar. Ular endi bemalol axloqiy, siyosiy va boshqa mavzularda bahslasha olib, o’z munosabatlarini bildira oladilar. o’spirinlik davrida bolalar juda ko’p ilmiy tushunchalarni o’zlashtirib, ulardan turli masala va muammolarni yengishda foydalana oladilar. 
O’spirinning o’z-o’zini anglashi o’quv, mehnat va muloqot motivasiyalarini o’zgarishida o’z aksini topadi. Bu davrda, bolada yangi faoliyatlar yuzaga kelib, psixik rivojlanishida yangi bosqich boshlanadi.
O’spirinlik yoshi o’kish, mehnat, muloqot singari yetakchi faoliyatlar asosida umumiy va maxsus layoqatlarning rivojlanayotganligi bilan xarakterlanadi. Lekin, bu rivojlanish o’spirinning o’ziga va uning atrofidagi kuzatuvchilarga kam seziladi. o’spirinlik davriga kelib, juda ko’p bolalarda o’z faoliyatlarini oldindan rejalashtirish layoqati yaxshi rivojlangan bo’ladi. Shuningdek, o’z-o’zini boshqarish ham o’spirinlik yoshidagi bolalarda yaqqol ko’zga tashlanadi.
O’spirinning o’quv mashhulotiga munosabati o’z xususiyati va mazmuni jihatidan boshqa yoshdagi o’quvchilarning ta'lim jarayonidagi munosabatidan tubdan farq qiladi. o’quv rejasi va dasturning murakkablashuvi, yangi fan va mavzularning kiritilishi, o’zlashtirilishi nazariy tafakkur yordamida amalga oshirishni taqozo etadi. Ana shundan kelib chiqqan holda, o’quvchilarning o’kishga munosabati ham o’zgaradi, ular ayrim fanlarga tanlab munosabatda bo’la boshlaydilar. o’spirin o’quvchilarning o’quv fanlariga munosabatlari quyidagi holatlarga bohliqdir:
1.	Fanning dunyoqarashdagi roliga.
2.	Fanning bilishdagi ahamiyatiga.
3.	Fanning ijtimoiy ahamiyatiga.
4.	Fanning amaliy ahamiyatiga.
5.	Fanning o’zlashtirish darajasiga.
6.	Fanning o’zlashtirish uslubiyotiga.
O’spirinlik davrida bilishga oid qiziqish ko’lami tobora amaliy xususiyat kasb eta boshlaydi. Jumladan, ijtimoiy-siyosiy masalalarga, texnika, tabiatga, osmon jismlariga, sport va hokazolarga qiziqishi kuchayadi. o’spirinlarda sezgirlik, kuzatuvchanlik yanada takomillashib boradi, mantiqiy xotirasi, esda olib qolishining oqilona yo’li sifatida ta'lim jarayonida yetakchi vazifani ado eta boshlaydi. Mazkur pallada o’spirinlarning tafakkuri tobora faol, mustaqil va ijodiy xususiyat kasb eta boshlaydi. Tafakkur rivojlanishi bilan birgalikda o’quvchilarning nutq madaniyati rivojlanadi. o’spirin turli janrdagi adabiy asarlarni o’qishi, tushunishi orqali mustaqil fikr yuritish, mulohaza qilish va munozaraga kirishishga o’rganib boradi. o’spirinlik tafakkurining sifatiga uning mazmundorligi, chuqurligi, kengligi, mustaqilligi, samaradorligi, tezligi kabilar kiradi. Tafakkurning mazmundorligi deganda, o’spirin ongida tevarak-atrofdagi voqelik to’hrisida qancha miqdorda mulohazalar, muhokamalar va tushunchalar joy olganligi nazarda tutiladi. 
Tafakkurning chuqurligi deganda esa, moddiy dunyodagi narsa va hodisalarning asosiy qonunlari, xossalari, sifatlari, ularning o’zaro bohlanish va munosabatlari o’spirinning fikrlash faoliyatida to’liq aks etganligi tushuniladi. Tafakkurning kengligi o’zining mazmundorligi va chuqurligi sifatlari bilan bohliq bo’ladi. Tafakkurning mustaqilligi deganda o’spirinning shaxsiy tashabbusi bilan o’z oldiga yangi vazifalar qo’ya bilishi, bu vazifalarni hech kimning yordamisiz, oqilona usullar bilan mustaqil hal qilish xususiyatini tushunish kerak. Tafakkurning tezligi qo’yilgan savolga to’liq javob olingan vaqt bilan belgilanadi. 
Ayrim kiz va yigitlar aqliy rivojlanishdan orqada bo’lib, o’quv materiallarini o’zlashtirishga ulgurmaydilar yoki qiynaladilar, ular tevarak-atrofdagi voqelikni bilib olish maqsadida umumlashtiruvchi tushunchalardan foydalanishni bilmaydilar, chunki bu tushunchalar, xulosalar, fikrlar, hodisa va faktlarni  yodlab oladilar. Bolalarni aqliy jihatdan rivojlantirish uchun o’qish faoliyatlarida faollashtirish va ularning bilimlarini ongli ravishda o’stirib borish  kerak. 
Ta'limda onglilik o’quvchining yuqori darajasidagi faolligi bilan ta'minlanadi. Bilimlarini faol faoliyat ko’rsatib o’zlashtirganda, o’quvchilar bu bilimlarni yaxshi tushunibgina qolmay, ularni amaliy faoliyatda qo’llashga ham o’rganadilar. o’quvchilarga ijtimoiy masalalar, iqtisodiy hamda ijtimoiy faktlar va 
hodisalarni mustaqil ravishda ilmiy tahlil qilish va ularga baho berish usullarini maxsus o’rgatish muhim va zarurdir. Bu o’rinda o’quvchilarning mustaqil fikrlashlarini faollashtirishga, to’hri rahbarlik qilgan holda rivojlantirish lozim. o’spirinlarning aqliy jihatdan rivojlanishida nazariy tafakkurning roli kattadir.
O’spirin adabiy asarlarni o’qish va tushuntirish orqali mustaqil fikrlash, mulohaza yuritish va munozaralarga kirishishga o’rgana boradi. Unda asta-sekin tabiat va jamiyat haqida o’zining nuqtai nazari, e'tiqodi, qarashi shakllanadi. Ma'lumki, shaxsning ana shu fazilatlari uning fikrlashi, mustaqil o’ylashi, to’hri hukm va xulosalar chiqarishi, qat'iy qarorga kela olishi natijasidir.
O’spirinlarning adabiy asarni baholashi, u haqda shaxsiy fikrlarni bildiri-shi, muammo yuzasidan bahslashuvi insoniy xislatlarning muayyan darajada ishtirok etishi tanqidiy tafakkurning aynan o’zginasidir. Turmushda uchraydigan noo’rin tanqidiylik esa o’spirinning badiiy didi va hayotiy tajribasi zaifligidir. o’qituvchining asosiy vazifasi o’quvchilar tafakkuridagi tanqidiylikni haqqoniylik darajasiga ko’tarishdan, ularga voqelikka odilona, oqilona, tanqidiy nuqtai-nazardan qarashni o’rgatishdan iborat. o’spirinlarda moddiy dunyo to’hrisida shaxsiy fikrlar, mulohazalar, ilmiy dunyoqarash tarkib topganidan keyingina tafakkurning tanqidiylik xususiyati rivojlana boshlaydi. Tanqidiy tafakkurning rivojlanishi o’quv materiallarini puxta o’zlashtirishta, ta'lim jarayonida tashabbuskorlikka, voqelikni isbotlash va asoslash ko’nikmalari tarkib topishiga imkon yaratadi. hodisalar to’hrisida hukm va xulosa chiqarish, tasdiqlash yoki inkor qilish qobiliyatini rivojlantiradi. o’spirinning qobiliyati va iste'dodi ta'lim jarayonida, mehnat faoliyatida rivojlanadi. qobiliyatning o’sishi bilimlar, ko’nikmalar, malakalarning sifatiga bohliq bo’lib, shaxsning kamol topish jarayoniga qo’shilib ketadi. Demak, maktabda o’tiladigan, darslar, laboratoriya ishlari, amaliy mashhulotlar, referat, konspekt yozish kabi faoliyat turlari o’spirinlar o’zlashtirish uchun zarur materiallarni mustaqil holda tushunishga olib keladi.
Bularning barchasi ilmiy-nazariy tafakkurning shakllanishiga, tevarak atrofdagi vokelikning umumiy qonuniyatlarini o’sishiga, aqliy   imkoniyatla-rining  vujudga kelishiga, tabiat va jamiyat rivojlanishining   qonunlarini anglashiga muhim  shart-sharoit yaratadi. Yuqoridagilardan   ko’rinib turibdi-ki, o’smirlik  yoshida o’quvchilar    aqliy    faoliyatining    omillari    va    usul-lari  bilan qurollangan bo’ladilar.
Shunga ko’ra har kim qobiliyatiga yarasha kasb-hunar tanlasa, bu sohada muvaffaqiyatli mehnat qilsa, ijtimoiy turmush taraqqiyotiga muhim hissa qo’shgan bo’ladi. O’spirinlar u yoki bu kasbni o’z ixtiyorlari bilan ongli ravishda tanlashlari uchun ular mustaqillik, dadillik, qat'iylik, o’zini tuta bilish, chidamlilik, sabr-toqat kabi irodaviy xislatlarga ega bo’lishlari kerak. Mehnat qilishda muqaddas burchni bajarish istagi, maqsadning aniqligi, hunar o’rganishga ishtiyoqmandlik mazkur fazilatlarning shakllanishiga ijobiy ta'sir ko’rsatadi. 
O’spirinlar aqliy rivojlanishda tasavvurning ahamiyati juda katta, chunki inson biron bir ishni qilishga kirishar ekan, albatta uning natijasini tasavvur eta olishi kerak. Tasavvursiz hech qanday ishni to’hri rejalashtirish mumkin emas. o’spirinda tasavvur qila olish layoqati yaxshi rivojlangan bo’lsagina, u o’z hayotidagi idealni tasavvur eta oladi, shunga ko’ra uzoq va yaqin rejalarini tuzadi. hozirgi yigit va qizlarni 30-40 yil avvalgi tengqurlari bilan  solishtirganda, ularning umumiy saviyalari naqadar o’sganligini ko’rish mumkin. o’spirinlarning intellektual qiziqishlari doirasi keng va ko’pqirralidir. o’spirinlarning qiziqishlari aksariyat hollarda o’zi tanlagan kasb va yo’nalish shuningdek, hayotiy rejalariga asoslangandir. o’spirinlik yoshiga kelib, yigit va qizlarning dunyoqarashlari yuksak pohonaga ko’tarila boshlaydi. Bu esa o’spirinning tashki olamni tushunishiga, baholashiga bo’lgan munosabatlarini aniqlashga yordam beradi. o’spirinlarning dunyoqarashi endi ularning ilmiy, falsafiy, siyosiy va diniy qarashlari tizimidan iboratdir.
Ma'lum bir kasbda faoliyat ko’rsatishni boshlayotgan o’spirin unga intellektual, ijtimoiy-psixologik hamda axloqiy jihatdan tayyor bo’lishi kerak. o’smirlik davrining oxirlari va o’spirinlik yoshiga kelib, ularda mehnat ko’nikma va malakalari rivojlanadi. Bu ko’nikma va malakalari ularning kelgusidagi kasbiy 
faoliyatlari bilan to’hridan-to’hri bohliq. Har qanday kasbiy ko’nikma va malakalarning o’sishi, avvalo, o’spirin intellektining umumiy rivojlanganlik darajasiga bohliq. Shuning uchun ham bu davrdagi o’spirinlar intellektining rivojlanishiga alohida e'tibor berish lozim. Bu yoshdagi bolalarga  uchun  muloqotga kirishish ehtiyojining mavjudligi ham juda muhim, lekin u yetakchi emas, faqat tanlagan kasb va yo’nalishlari bo’yicha mashhul bo’lmagan o’spirinlargina ko’proq tengdoshlari bilan muloqotda bo’lishga ehtiyoj sezadilar. Bu yoshdagi bolalar mehnat faoliyati bilan xuddi kattalardek shuhullana oladilar. Ilk o’spirinlik davrini kasbiy bilim, ko’nikma va  malakalarning shakllanishi uchun senzitiv davr deb hisoblash mumkin. O’zining kasbiy taqdirini tasodifan yoki noto’hri hal etilishi murakkab ichki kechinmalarga, ikkilanishlarga, ziddiyatlarga olib kelishi mumkin. Bu esa yigit va qiz hayoti uchun ham, jamiyat uchun ham katta zarar keltiradi. Kasb tanlash vaqtida ilk o’spirinlar o’z moyilligi va qobiliyatlarini shaxsiy sifatlar, xususan, nerv sistemasining tipi, analizatorlar xususiyati emosional-irodaviy sifatlarini ham hisobga olishlari zarur.

7.3. Ilk o’spirinlik davri yoshlarining shaxs xususiyatlari

O’spirinlarni hali to’la katta deb hisoblab bo’lmaydi, chunki ularning shaxs xususiyatlarida hali bolalikni kuzatish mumkin. Bu ularning fikrlarida, berayotgan 
baholarida, hayotga va o’z kelajaklariga munosabatlarida ko’zga tashlanadi. Ko’pchilik o’spirinlar maktabni tugatish vaqtiga kelib ham kasb tanlashga nisbatan 
mas'uliyatsiz yondoshadilar. Bu davr o’spirinning axloqan o’z-o’zini anglashi shuningdek, axloqning yangi bosqichiga o’tishi bilan xarakterlanadi. Intellekti yaxshi rivojlangan o’spirinlar kattalarni tashvishga solayotgan masala muammolarini tushuna oladilar va ularni muhokama eta oladilar. O’spirinlar jo’da ko’p muammoli savollarga javob o’ylaydilar. Ularning diqqatini ko’proq axloqiy masalalar tortadi. Agar kichik maktab yoshidagi o’quvchilar uchun axloqiy masalalarni yechish manbai 
-  o’qituvchilar bo’lsa, o’smirlar bu savollarga javobni ko’proq tengdoshlari davrasidan qidiradilar. O’spirin yoshdagilar esa savollarga to’hri javobni topishda 
ko’proq katta kishilar foydalanadigan manbalarga murojaat etadilar. Bunday manbalar asosan real, ko’pqirrali, murakkab insoniy munosabatlar va ilmiy-ommabop, badiiy, publisistik adabiyotlar, san'at asarlari, matbuot, radio, televidenie bo’lib hisoblanadi. Bugungi o’spirinlarga hayotga nisbatan hushyor, aqliy-amaliy qarash, erkinlik va mustaqillik xos. Ular haqqoniy bo’lish tushunchasiga ham real tarzda yondoshadilar. Lisey va kollejni tugallash vaqtiga kelib, juda ko’p o’smirlar axloqiy jihatdan shakllangan va ma'lum axloq normalari qatiylashgan xususiyatlarga ega bo’ladilar. O’spirinlarda axloqiy dunyoqarash bilan bir qatorda ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, ilmiy, madaniy, diniy va boshqa sohalar bo’yicha ma'lum bir qarashlar vujudga keladi. Juda ko’p yillardan beri o’spirinlarni yaxshilik va yomonlik, haqiqat va noqonuniylik, axloqiylik va axloqsizlik masalalari tashvishlantirib keladi. Hozirgi davr o’spirinlari har bir narsaga ishonuvchan yoki salbiy munosabatlar  bo’lmay, balki hayotga real, aqliy, amaliy qaraydigan, ko’proq erkin va mustaqil bo’lishga intiluvchi yoshlardir. O’spirinlar ongli ravishda egallangan axloq normalari asosida o’z hatti-harakatlarini yo’lga solishga intiladilar. Bu esa, avvalo o’spirin o’zini anglashining 
o’sishida namoyon bo’ladi. o’zini anglash murakkab psixologik struktura bo’lib, quyidagilarni o’z ichiga oladi:
-	birinchidan, bolada tashqi olamdagi predmet ta'siridan paydo bo’lgan  sezgilari o’z tanasi bilan farq qila boshlaganda vujudga keladi;
-	ikkinchidan,   o’zining   shaxsiy   "Men"ligini   aktiv   faoliyati asosida anglashi;
-	uchinchidan, o’zining psixik xususiyati va xislatlarini anglashi;
-	to’rtinchidan,   ijtimoiy,   axloqiy   o’z-o’ziga   baho   berishning ma'lum sistemasini anglashi.  Mana shu elementlarning barchasi bir-biri bilan funksional va genetik bohlangandir. Lekin, bularning hammasi    sizga    ma'lumki,    bir   vaqtning   o’zida   shakllanmaydi. Bolaning "men"ligini anglashi taxminan 3 yoshda paydo bo’ladi, bunda bola  shaxsiy  olmoshni   ishlata  boshlaydi.   Masalan:   men,   meniki, menga, menda va hokazo. O’spirinlar har joyda o’zini ko’rsatish xususiyatiga ega bo’lgan o’smirlik vaqtidayoq, o’zlarining shaxsiy xususiyatlarini kuzata boshlaydilar. Ya'ni o’zlarining tashqi qiyofalariga tanqidiy qaray boshlaydilar: bo’yining pastligi yoki aksinchasi, semizlik, yuzidagi husnbuzarlar yigit va qizlarni bezovtalantiradi, ular iztirob chekadilar. Kech yetiladigan o’hil va qizlar yashirin kechinmalar kechiradilar. Kishining o’z obrazi - bu o’spirinlikning o’zini anglashi ancha muhim komponent bo’lib hisoblanadi. o’zining psixik sifatlarini anglash va o’z-o’ziga baho berish o’spirinlik yoshida, borgan sari ko’proq ahamiyat kasb eta boshlaydi.
O’spirinlikda o’z shaxsiy xislatlariga baho berish kuchayadi, o’spirin ham o’smir singari o’z qadr-qimmatini, uning nimalarni qilishga arzishi va nimalarga qodir ekanligini bilgisi keladi. o’ziga baho berish ikkita usulda bo’ladi.
1. Kishi o’zi qo’lga kiritgan yutuqlari natijasi bilan baholaydi. Masalan: bola qiyin vaziyatda o’zini yo’qotmadi yoki yosh bolani yonhindan qutqazdi - "Men qo’rqoq emasman". Ma'lum qiyin topshiriqni bajardi. "Men qobiliyatliman" - deydi. Axloqqa oid bunday hatti-harakatlar, o’spirinning o’z qat'iyligini sinashi hamdir.
2.   Ijtimoiy  taqqoslash,   ya'ni  o’zi va xatti xarakatlarini  boshqalarning  ishlari, fikrlai    bilan  solishtirishdan      iboratdir. Masalan: o’quvchilar tomonidan "mardlik" deb ma'qullangan xatti-harakatni o’qituvchi "qalbaki o’rtoklik" deb aytdi. Bunda bolalar o’z xatti-harakatlari to’hrisida o’ylab, bosh qotira boshlaydilar. Shaxsiy "men" obrazi, juda   murakkabdir.   Hatto   kattalarning   o’zini   anglashi ham  qarama-qarshiliklardan holi emas. Bu holat ayniqsa  o’spirinlarda yanada kuchliroq bo’ladi. Ba'zi o’spirinlar o’zini kuzatish uchun kundalik daftarlar tutadi. Bu holat qizlarda ertaroq va ko’proq uchraydi.  Bu holat shaxsda mohiyat jihatidan tubdan o’zgargan tarzda o’z shaxsining ma'naviy-ruhiy fazilatlarini, ijtimoiy turmush tarzi, maqsad va vazifalarini anglashi, ularni oqilona baholash zaruratini aks ettiradi. Undagi o’z-o’zini anglash, turmush, yashash, o’qish, mehnat va sport faoliyatlari tarzida namoyon bo’ladi.  O’quv    muassasa, mikromuhitidagi odatlanmagan vaziyat, shaxslararo munosabatlar va muomala ko’lamining kengayishi o’spirinning o’ziga xos tipologik aqliy, axloqiy,      irodaviy, hissiy xususiyatlarini oqilona baholashi, qo’yilayotgan talablarga javob berish,uning o’z-o’zini anglashini jadallashtiradi. O’spirin o’quvchilarining o’z-o’zini anglashga aloqador o’ziga xos xususiyatlari mavjud, ular dastavval o’zlarining  kuchli va zaif jihatlarini, yutuq va kamchiliklarini aniqroq baholash imkoniyatiga ega bo’ladilar.
O’spirin o’quvchining o’smirlik davridaga boladan farqli yana bir xususiyati - bu, murakkab shaxslararo munosabatlarda aks etuvchi burch, vijdon xissini anglash, o’z qadr-qimmatini e'zozlashiga ko’proq moyilligidir.o’spirin o’quvchida o’zini anglashi negizida o’zini tarbiyalash istagi tuhiladi. 
Natijada unda o’z-o’zini tarbiyalash vositalarini saralash, ularni kundalik turmushga tadbiq qilib ko’rish ehtiyoji vujudga keladi. Lekin, o’z-o’zini tarbiyalash jarayoni o’spirin ruhiyatidagi mavjud nuqsonlarga barham berish, ijobiy xislatlarni shakllantirish bilan kifoyalanib qolmasdan, balki voyaga yetgan kishilarga  Xos ko’pqirrali, umumlashgan idealga mos ravishda tarkib toptirishga yo’naltirilgan bo’ladi. o’quvchilar o’zida shaxsning eng qimmatli fazilatlarini, o’quv va mehnat malakalarini ongli, rejali, tartibli, izchil va muntazam ravishda egallab borishga, shaxsning muayyan bir fazilatlari va xislatlarini hosil qilishga harakat qiladilar; o’z-o’zini tarbiyalash muammolarini, yaxlit ma'naviy-ruhiy qiyofani shakllantirishga intiladilar.
O’spirin o’quvchilarning o’z-o’zini tarbiyalash jarayoni o’quv muassasa, jamoat tashkilotlari, pedagoglar jamoasining tarbiyaviy ga'siri doirasida bo’lmohi shart. Toki o’z-o’zini tarbiyalashning takomillashtirishi jamoada munosib o’rin egallashga, ijtimoiy burchni anglash, foydali mehnatga jalb etish ishiga xizmat qilsin. O’z-o’zini tarbiyalashni to’hri izga solib yuborish uchun uyhun birlikni tashkil etgan tarbiyaviy chora-tadbirlar majmuasi tarzida ta'sir o’tkazish jamoa majburiyati, o’zaro yordam va nazorat qilish, o’zaro baholash va tanqid qilish kabilar maqsadga muvofiqdir. Ijtimoiy turmushda uchraydigan ba'zi bir salbiy yurish-turish ko’rinishlariga, illatlariga, sarqitlariga qaqshatkich zarba berish, ularning ta'siridan yigit va qizlarni asrash, yot tashviqot mohiyatiga qarshi kurash olib borish pedagoglar jamoasining bosh vazifasidir. o’spirinlarda balohatga yetganlik tuyhusi takomillashib borib, o’z-o’zini qaror toptirish, o’z ma'naviy qiyofasini ifodalash tuyhusi o’sib boradi. Bu narsa ularning alohida shaxs ekanligini tan olishga intilishida o’z ifodasini topadi. Buning uchun ayrim yoshlar turli modalarga mayl qo’yish, tasviriy san'atga, musiqaga, kasb-hunarga, tabiatga maftunkor qiziqishlarini namoyish qilishga harakat qiladilar. 
O’quv va mehnat jamoalari ta'sirida matonat, jasurlik, sabr-toqat, kamtarlik, intizomlilik, halollik kabi insoniy fazilatlar takomillashadi. Xudbinlik, loqaydlik, 
munofiqlik, laganbardorlik, dangasalik, qo’rqoqlik, hayirlik singari illatlarning barham tosishi tezlashadi. O’spirinlar shaxsining shakllanishi jarayonida jamoat gashkilotlarining roli alohida ahamiyat kasb etadi. Ularda faollik, tashabbuskorlik, mustaqillik, qat'iyatlilik, mas'uliyatlilik, o’z harakatlarini tanqidiy baholash singari fazilatlari barqaror xususiyat kasb etib boradi. o’spirin yigit va qizlarning jamoatchilikda faol ishtirok etishi orqali muayyan tashkilotchilik qobiliyati namoyon bo’ladi. o’zining kimligi, qandayligi, qobiliyatlari,  o’zini nimaga hurmat qilishini aniqlashga intiladilar.Do’st va dushmanlarining kimligi, o’z istaklari, o’zini va tevarak-atrofni, olamni yaxshi bilishi uchun nima qilish kerakligini anglashga harakat qiladi. Ma'lumki, o’spirinlarning hamma savollari anglangan bo’lmaydi. Ba'zan o’spirinlar o’zlaridan hech qanoatlanmaydigan, o’z oldilariga haddan tashqari ko’p vazifalar qo’yadigan, lekin uning uddasidan chiqa olmaydigan bo’ladi. Mana bulardan ko’rinib turibdiki, o’spirinlar o’z-o’zini analiz qilish teranligi va yuksak talablarni bajarish kerakligini o’zida aks ettira     boradilar. Bu esa o’spirinlarning kelgusi yutuqlari shartlaridan biridir. Yuqorida ko’rsatib o’tilganidek, shaxsning erta o’spirinlikdagi eng muhim xislatlaridan biri o’z-o’zini hurmatlash, o’z-o’ziga baho berish hamda o’zini shaxs deb tan olish yoki olmaslik darajasidir. o’spirinlar o’zlarida shaxsning muayyan kompleks sifatlarini hosil qilishga intiladilar. Ularni o’z-o’zini tarbiyalash borasida  bir butun ma'naviy psixologik qiyofani shakllantirish masalasi qiziqtiradi. Bunda shaxs ideali va namunaning mavjudligi katta ahamiyatga ega. Masalan: o’hil bolalar - qahramonlik, yaxshi ota, tadbirkor, o’qituvchi, vrach yoki badiiy asar hamda kinofilmdagi obrazlarni o’zlariga ideal deb bilsalar; qizlarimiz mehnatkash ayol, jozibali jamoat arbobi, nazokatli uy bekasi yoki ilmiy xodim va hokazo. O’zaro munosabat va emosional hayot o’z mavqeini belgilashning murakkab muammolarini o’spirinning o’zi hal qila olmaydi. Bu masalani o’spirinning ota-onasi, o’z tengqurlari, o’qituvchilar ishtirokida ularning qo’llab-quvvatlashida hal qilishi mumkin .
Demak ilk o’spirinlik davri katta mustaqil xayotga qadam qo’yish bo’sahasidir.

Takrorlash va muhokama qilish uchun savollar.

1. Ilk o’spirinlik davrida psixologik jarayonlarning shakllanish xususiyatlari.
2. O’spirinlikdagi   aqliy   rivojlanish   bilan   yetakchi   faoliyatlar o’rtasidagi  bohliqlik.
3. Umumiy va maxsus  layoqatlarning rivojlanishi.
4. O’spirinlik davrida kasb tanlashning o’ziga xos xususiyatlari.
 
Mavzu yuzasidan test savollari:

1. Ilk o’spirinlik davri kanday ta'riflanadi.
A) Yetuklik davri;
B) "Kamolot bo’sahasi";
V) Ilk balohat davri.

2. Ijtimoiy psixologik holat bo’lgan o’spirinlik kanday ifodalanadi.
A) O’spirin o’z hulk - atvorida amal kiladigan axlokiy prinsiplar, e'tikod, tushunchalar tez sur'atlar bilan shakllanish davri;
B) Bu o’spirinning kattalar jamoasining to’lik a'zosi bo’lishga tayyorgarligini sub'ektiv boshdan kechirishi sifatida kattalik hissining yuzaga kelishi davri;
V) Bu o’spirinning fukaro sifatida tarkib topishi, uning ijtimoiy hayotga faol ko’shilishi davri.

3. O’spirinlik davrida yuzaga keladigan yangi xususiyatlar nimalardan iborat.
A) E'tikod va dunyokarash bilan bir katorda, axlokiy ideallar ham paydo bo’ladi;
B) o’kishga ongli munosabati o’sadi va his-tuyhularning boyligi, turli-tumanligi bilan fark kiladi;
 V) Mustakillikka intilish hamda o’zining katta bo’lib kolganligini ko’rsatish istagida namoyon bo’luvchi, o’ziga xos kattalik hissining vujudga kelishidir.

4."Akselerasiya" terminining ma'nosi nima.
A) Tiklash;
B) Tezlatish;
V) Umumlashtirish.

5. O’spirinlik davrida qobiliyatning kanday turlari rivojlanadi.
A) Tabiiy qobiliyatlar;
B) Umumiy va maxsus layokatlar;
V) Nazariy va amaliy qobiliyatlar.

6. O’spirinlik davri kanday psixologik xususiyatlari bilan boshka davrlardan fark kiladi.
A) Mustakillikka bo’lgan ehtiyoji ortadi;
B) Tafakkuri, idroki, kizikishlari, qobiliyati yanada rivojlanadi;
V) Jismoniy hamda akliy jihatdan voyaga yetadi, kamolotga erishadi, dunyokarashi, o’z-o’zini boshkarish kabi yetuk xususiyatlari tarkib topgan bo’ladi.

VIII  BOB. TAЪLIM PSIXOLOGIYaSI
8.1. O’quv faoliyatining psixologik moxiyati.
8.2. O’qish motivlari.
8.3. Bilimlarni     o’zlashtirish     jarayoni va     uning   psixologik komponentlari.
8.4. Ta'limning     noan'anaviy    usullari. Mustaqil    tafakkurni rivojlantirish.
8.5. Ko’nikma va malakalarni shakllantirish.
8.6. o’quv faoliyatini boshqarish.

1997   yilda   qabul   qilingan   "Ta'lim   to’g’risida"gi   qonun   va "Kadrlar tayyorlash Milliy dasturida" shaxs kamoloti asosiy masala sifatida e'tirof etilgan. Prezidentimiz I.A.Karimov: "Iqtisodiy va siyosiy soxalardagi barcha isloxotlarimizning pirovard maqsadi yurtimizda yashayotgan barcha fuqarolar    uchun munosib    xayot  sharoitlarini tashkil kilib berishdan iboratdir.  Aynan shuning uchun   xam   ma'naviy   jixatdan   mukammal rivojlangan insonni tarbiyalash,   ta'lim  va maorifni  yuksaltirish,   milliy  uyxonish xoyasini    ro’yobga     chiqaradigan    yangi     avlodni    voyaga     yetkazish davlatimizning 
eng muxim vazifalaridan biri bo’lib qoladi", degan edilar.Maktab jamiyatning ijtimoiy institutlaridan biri. Maktab jamiyatning buguni emas, balki kelajakka yo’naltirilgan rivojini belgilaydi. Maktabning maqsadi ta'lim va tarbiya berishdir.

8.1. O’quv faoliyatining psixologik moxiyati
 	O’quv  faoliyati   bu  shunday   faoliyatki,   unda  shaxsning  psixik jarayonlari   shakllanadi   va   rivojlanadi,    uning   asosida yangi faoliyatlar yuzaga keladi. o’quv faoliyati insonning butun xayoti davomida namoyon bo’luvchi uzluksiz jarayondir. Rus psixologi A.N.Leontev inson faoliyatining psixik va amaliy shakllari mavjudligini, bola ongi aynan o’quv faoliyatida o’sishini 
ta'kidlaydi. D.B.Elkonin esa o’quv faoliyatining xususiyatlarini ko’rsatib, uni moxiyatiga, mazmuniga va o’zini namoyon bo’lish shakliga ko’ra ijtimoiyligini ta'kidlaydi. O’quv faoliyati bu shunday faoliyatki, uning natijasida avvalo o’quvchida o’zgarish yuz beradi. Uning maxsuli turli motivlar asosida qurilgan bo’lishi darkor. Bu motivlar bevosita o’quvchi shaxsining o’sishi va rivojlanishi bilan boxliq bo’lishi kerak. o’quv faoliyati ta'lim, o’qish va o’rganish degan tushunchalar bilan bevosita boxlikdir. Ta'lim o’qituvchi va o’quvchi xamkorligidagi o’quv faoliyati,  o’qituvchining   bilim, ko’nikma  va  malakalarini   
o’quvchilarga o’rgatish jarayonidir. Ta'lim jarayoni bevosita muayyan axborotni, xarakatlarni, xulq-atvorning shakllarini o’zlashtirishga qaratilgandir. o’qish va o’rgatish tushunchalari o’quv faoliyati bilan boxliq bo’lib, ular bilim, ko’nikma va malakalarni  o’zlashtirishga, o’rgatishga xizmat qiladi. O’quv faoliyatining besh elementi mavjud:
1. O’quv motivlari.
2. O’quv topshiriklari.
3. O’quv xarakatlari.
4. O’qituvchining  nazorati.
5. O’qituvchining  baxolashi.
D.B.Elkoninning  ta'kidlashicha, o’quv faoliyatining shakllantirilishi bu faoliyat ayrim kishilar bajarilishini asta-sekinlik bilan o’quvchining o’ziga o’qituvchining ishtirokisiz mustaqil bajarish uchun o’tkazilishidir. Ta'lim jarayoni aloxida tashkil etiladigan xamda boshqariladigan faoliyat bo’lib, u o’quvchilarning o’quv faoliyatlarini tashkil etadi va ularni boshqaradi. Ta'lim jarayoni besh elementdan iborat:
1.	Ta'limning maksadi - nima uchun o’qitish kerakx
2.	Ta'limning mazmuni - nimaga o’qitish kerakx
3.	Ta'limniig metodlari, usullari va pedagogik muloqot yo’llari.
4.	Ta'lim beruvchi.
5.	o’quvchi.
Ta'lim jarayonini tashkil etish: ideal va amaliy faoliyatning u yoki bu turini muvaffaqiyatli tashkil etish uchun zarur bo’lgan tashqi olamning muxim axamiyatli xossalari xususidagi axborotning o’zlashtirilishi: faoliyatning ana shu barcha turlari tarkib topgan usullari va jarayonlarining o’zlashtirilishiga; maqsadga  muvofik  keladigan  usullar  va  jarayonlarni  to’g’ri tanlash va foydalanishga boxliq. 
Ta'lim jarayonining muvaffaqiyati:
1.	Motivasiya.
2.	Ma'lumot usullari.
3.	Ma'lumotning tushunarliligi.
4.	Xotira.
5.	Ma'lumotni ko’llash.
Ta'lim va ta'lim jarayonida bolaning rivojlanishi muammosi yosh davrlari vapedagogik psixologiya fanining asosiy masalalaridan biridir. Ta'lim va rivojlanish muammosiga doir qator nazariyalar ishlab chiqilgan bulib, ulardan biri:
1. Aqliy xatti-xarakatlar, bilimlar, malaka va ko’nikmalarni bosqichma-bosqich rivojlantirish nazariyasi (P.Ya.Galperin). P.Ya.Gal'perin nazariyasi bo’yicha bilimlarni o’zlashtirish jarayoni olti bosqichni boshidan kechirib, ularga:
1.	Motivasiya.
2.	Tushuntirish.
3.	Moddiy formadagi xatti-xarakatlarni bajarish.
4.	Baland ovozda xatti-xarakatlar va vazifalarni bajarish.
5.	Bajariladigan xatti-xarakatlarni ichki rejada ovoz chiqarmay bajarish.
6.	Faoliyatni fikran bajarish kiradi.
Ushbu nazariyada ta'limning uchta asosiy turlari ajratiladi:
-	birinchi turda - xatti-xarakatlarni o’zlashtirish xatolar bilan kechadi,    berilayotgan    material   yetarli    darajada   anglanilmaydi, ta'lim oluvchi ta'limning asl moxiyatini tushunib yetmaydi;
-	ikkinchi    turda   -    materialni    nisbatan    dadil    va    to’la tushunilishi va material bilan boxliq tushunchalarni ajratilishi bilan xarakterlanadi;
-	uchinchi  tur -  tez,   samarador   va   bexato   xatti-xarakatlarni o’zlashtirilishini ta'minlab beradi.
V.V.Davidov nazariyasi. Ushbu nazariya kichik maktab yoshidagi o’quvchilarni ilmiy tushunchalarni o’zlashtirilishini tashkil qiladi. 
Bunda o’quvchilar tomonidan ta'lim jarayonida nazariy tushunchalar tizimini o’zlashtirilishi lozim bo’lib, bu o’z o’rnida xususiydan umumiy bilimlarga o’tilishni ta'minlaydi. Qator nazariyalar muammoli ta'lim bilan bog’liq bo’lib, L.V.Zankov va A.M.Matyushkin tomonidan olib borilgan tadqiqotlar ta'limda muammoli darslarni tashkil etishga qaratilgandir. Ta'limning psixolik asoslari muammosi ko’pgina masalalarni qamrab oladi. Ta'limning muvaffaqiyati bir qator psixologik omillarga boxliq bo’ladi. Avvalo o’quvchining o’qishga bo’lgan munosabatiga to’xtaylik. Bu munosabat diqqatda, xis-tuyxularda, qiziqishlar va irodada, shuningdek, shaxsning tutgan yo’lida namoyon bo’ladi.
Ta'lim jarayoni avvalo o’quvchilar diqqatini yo’lga solishni talab etadi. Darslarda ko’rgazmali qurollardan, axborot texnologiyalari vositalaridan foydalanish ta'lim oluvchida ixtiyorsiz diqqatni yuzaga keltiradi. Ta'lim jarayonida ta'lim beruvchining vazifasi darsda ishlash xolatini yuzaga keltirishgina emas, balki o’quvchilarning darsda o’tiladigan materialini idrok etishga tayyor turishlarini kuzatish xamdir. Dars jarayonida o’quvchilarning diqqati o’zgarib turadi. o’qitish jarayonida bu qonuniyatlarni nazarda tutish va o’quvchilar diqqatini materialning asosiy jixatlariga jalb etish xamda ularni takrorlash kerak.
Ta'lim jarayonining samaradorligi ko’p jixatdan o’qituvchi tomonidan beriladigan ko’rsatmalarga xam boxliq. o’qituvchining roli shundan iboratki, u o’quvchilarga tegishli ustanovkani xosil kilishi, nimani vaqtincha, nimani umrbod esda olib kolishi kerakligini, nimani butunlay esda olib qolmasdan, faqat tushunib olish kifoya qilishini, nimani so’zma-so’z esda olib qolishni, nimaning ma'nosini o’z so’zlari bilan aytib berish uchun esda olib qolish zarurligini ko’rsatib o’tishi lozim. Kuzatishlar ko’rsatadiki, bunday ko’rsatmalar berilmaganda, o’quvchilarda ko’pincha noto’xri tasavvurlar vujudga keladi.
O’qitishning emosionalligi ta'limning muvaffaqiyatliligini ta'minlovchi omillardan biridir. Ta'lim berish jarayoni emosional jarayon. Agar o’quvchilarga berilayotgan axborot ularda xech qanday xis-tuyxu uyxotmasa, uni o’quvchilar yaxshilab esda olib qolmaydilar. Gap o’quvchilarning psixik xolatlari, ya'ni ularning muayyan bir paytdagi kechinmalari  xaqida xam borishi kerak, albatta. Ulardagi quvonchli, optimistik kayfiyat o’quv faoliyatini juda samarali qiladi. o’quvchilar emosional ruxdagi materialni durustroq o’zlashtirib oladilar.
O’tkazilgan tajribalar o’quvchilar xech qanday xis-tuyxu uyxotmaydigan materialga qaraganda, emosional ruxdagi materialni yaxshiroq eslab qolishlarini ko’rsatadi. O’qituvchi o’quv jarayonining emosional tomoni xaqida xamxo’rlik qilishi kerak. Bu muammo juda muxim axamiyatga ega, Chunki, birinchidan, ta'limning mazmuni nixoyatda murakkablashib, xajmi esa xoyat kattalashib ketgan. Uning muvaffaqiyatli o’zlashtirilishiga erishish uchun o’quvchilarning o’quv faoliyatini kuchaytirish lozim. Ijobiy tuyxular o’quv mexnatining samaradorligiga kuchli ta'sir etadi. xafsala bilan bajarilgan bexaraz munozara paydo bo’ladi, baxslashiladi, befarq qaragan yoki undan xam  salbiy munosabatda bo’lgan ishga esa, xech qanday xafsala bo’lmaydi. Jamiyatimizdagi mexnat - xaqiqiy ijod, quvonch manbai. Maktab o’quvchilarida o’quv mexnatiga ijobiy munosabat uyxotib, mexnatning xaqiqiy ijodga, quvonch manbaiga aylanishiga ko’maklashish kerak. Qadimda greklar juda ajoyib iborani qo’llaganlar: "Talaba -to’ldirilib turilishi kerak bo’lgan idish emas, balki yoqib turilishi lozim bo’lgan mash'aldir". Bu fikrning tagida chuqur ma'no bor. Zero, o’qituvchi biz yuqorida ta'kidlab o’tgan ta'lim metodlari: muammoli ta'lim, qisman izlanish metodi va tadqiqot metodlaridan keng qo’llanishi kerak. Ta'lim jarayonini bugungi kundagi asosiy talablaridan biri erkin fikrlovchi, mustaqil tafakkurga ega bo’lgan shaxsni shakllantirish bo’lib, yuqorida aytib o’tilgan metodlardan foydalanish uchqunlardan katta mash'allar paydo bo’lishini ta'minlab beradi. Ta'lim jarayonida o’quvchilarning bilishga qiziqishlari xoyat katta rol o’ynaydi. Ma'lumki, qiziqish o’quvchilarning emosional bezagi, biror buyumni, biror faoliyatni tanlash munosabati va yo’nalishidir.
Ma'lumki, psixologiyada qiziqishning ikki turi o’quvchilarning ta'lim jarayonida aniqlanadi. Birinchisi, bevosita qiziqish, ikkinchisi bilvosita qiziqish. xar bir o’qituvchi o’z o’quvchilarida o’z faniga nisbatan bilvosita qiziqishni tarkib toptirishga xarakat qiladi.  qiziqishlar orqali o’quvchilarda ta'limga faol munosabat namoyon   bo’ladi.   Psixologiyada  qiziqish  -  bu  shaxsning  o’zi  uchun qimmatli    yoki    yoqimli    bo’lgan muayyan    narsa    yoki    xodisalarga munosabatidir. Qiziqishlar    shaxsning    muxim    va    individual xususiyatlaridan  biri bo’lib xisoblanadi.  qiziqishlar  o’quvchilar xayotida katta rol o’ynaydi. Ular o’quv faoliyatini faollashtiruvchi asosiy turtkilar - motivlardir.  Kiziqishlar maktab o’quvchisiga fan asoslarini durustroq o’zlashtirib olishlariga, aqliy qobiliyatlarning o’sishiga, bilim doirasining kengayishiga imkon beradi. O’qituvchilarning  vazifasi  o’quvchini  dastlab  qiziqtirib qolgan ishning o’zi bilan shuxullanishga majbur qilish emas, balki undagi qiziqishlarni chuqurlashtirish va kengaytirish,  ta'sirchan qilish, qiziqishlarining markaziga aylanib qolgan faoliyat bilan shuxullanish istagiga, mayliga aylantirishdir. O’quvchilarning muayyan maqsadni ko’zlab ish tutishida, qiyinchiliklarni yenga olishida, ishdan chalxitadigan narsalar bilan shuxullanishdan o’zini tiya olishida, unda o’qishga ishtiyoq tarkib toptirishda namoyon bo’ladigan iroda, ta'lim jarayonida aloxida axamiyat kasb etadi.
Umumiy psixologiya kursidan ma'lumki, iroda bu shaxsning o’z oldiga qo’ygan maqsadining aniqligi, uni amalga oshirish uchun intilishi, maqsad yo’lida ma'lum bir qarorga kelish tezligi va uni o’z vaqtida ijro etishi bilan belgilanadigan sifatidir. Ta'lim jarayonida o’quv materialiga bo’lgan diqqatning barqaror bo’lishida irodaviy zo’r berishning axamiyati nixoyatda kattadir. Ta'limda iroda o’quvchida maktab va uyda o’tkaziladigan mashxulotlarga tayyor turishda namoyon bo’ladi. o’quv materialini o’rganish, eslab qolish va o’quvchining irodaviy zo’r berishiga boxliq. Iroda o’quvchilarning fikrlash faoliyatlarida - masalani yechishga, qo’yilgan savolga javob topishga va xokazolarga intilishida namoyon bo’ladi. Ular o’quvchilarda ko’nikma, va malakalarni xosil qilishda xam tarkib topadi.
Psixologlar olib borgan tadqiqotlarda o’quvchilar tomonidan berilgan materialning o’zlashtirilishi ko’p jixatdan irodaning tarbiyalanishiga boxliqdir. Irodaviy aktivlik ta'limning zarur shartidir. Ta'lim muassasasidagi ta'lim jarayonining o’zi o’quvchilardan irodaviy o’stirish omillaridan biridir. Bunda o’quvchilarning kundalik rejimi, o’qish va oqilona dam olishni bir-biri bilan to’xri almashtirib turishda katta rol o’ynaydi.
Ta'lim jarayonida bilish jarayonlarini shakllantirishga aloxida e'tibor berish lozim. Zero bilish jarayonlari juda murakkab faoliyat bo’lib, unda jonli mushoxadadan mavxum tafakkurga, mavxum tafakkurdan esa amaliyotga o’tiladi, ana shundan so’ng ob'ektiv xaqiqat bilib olinadi. Binobarin, biz birinchi navbatda ko’rib chiqishimiz lozim bo’lgan narsa o’quv materalini idrok qilish jarayonidir. Umumiy psixologiya kursidan ma'lumki, idrok bu narsa va xodisalarni sezgi organlariga ta'sir etishi natijasida ularning kishi psixikasida yaxlit obrazini paydo bo’lishi bo’lib, idrok etish jarayoni ta'limda turli formalarda o’qituvchining oxzaki xikoya qilishida, suxbat o’tkazishda, ma'ruza o’qishida, kinodars, televizion parcha, sxemalar va ko’rgazmali qurollar ko’rsatish, ekskursiyalar o’tkazish, o’quvchining o’ziga darsliklar xamda boshqa ko’llanmalarni o’qitish tarzida o’tishi mumkin. Shuni aloxida ta'kidlash lozimki, idrokni tarkib toptirishda o’quvchilarning yosh xususiyatlarini xisobga olish nixoyatda muximdir. Chunki, fazoni, vaqtni va xarakatlarni idrok etishda xam yosh xususiyatlarda turli farqlar mavjud bo’ladi.

8.2. O’qish motivlari
Motiv - inson  xulq-atvorining ichki  barqarorligi,  xarakatga undovchi tushunchadir. Motivasiya esa xulq-atvorni psixologik va fiziologik boshqarishning dinamik jarayoni bo’lib, unga tashabbus, yo’nalganlik tashkilotchilik, qo’llab-quvvatlash kiradi. 
Ta'lim jarayonida o’qish motivlari "nima uchunx" "nimagax", "kanday maksad bilanx" kabi savollar asosida yuzaga keladi. 
Motivlar birinchidan, o’quv faoliyatiga undasa, ikkinchidan, maqsadga erishish uchun zarur yo’l va usullar tanlashga yordam beradi. o’quv faoliyatida o’quv motivlari o’quvchilar tomonidan tanlanib, ular o’quvchining maqsadi, qiziqishi, kelajak rejalari bilan bevosita boxliq bo’ladi. Yosh xususiyatlaridan kelib chiqqan xolda o’quv motivlari turli yosh davrlarida turlicha bo’ladi.
O’quv faoliyati motivasiyasining manbalari mavjud bo’lib, ularga quyidagilar kiradi: 
1. Ichki    manbalar.    Ular    insoniy   tuxma    yoki    orttirilgan extiyojlari    bilan    belgilanadi.    Ulardan    eng    muximi    tuxma axborotga   bo’lgan    extiyojdir.    Orttirilgan    extiyojlar    esa gnostik va ijtimoiy ijobiy extiyojlar xisoblanadi. 
2. Tashqi   manbalar.   Ular   shaxsning   ijtimoiy   xayot   shart-sharoitlari bilan belgilanadi. Talabalar ularning birinchisi bo’lib, jamiyatning shaxsdan talab qiladigan doimiy xulq-atvorini bildiradi. Boxcha, maktab, oila boladan juda ko’p ishlarni amalga oshirishni talab qiladi. Ijtimoiy kutish xar birimizdan ma'lum bilimlar, ko’nikmalar darajasini bo’lishi, zarurligini jamiyat kutishini bildiradi. Masalan, bir yoshli bola yurishi kerak, 7 yoshdan u o’qishi kerak, 15 yoshdan u kasb tanlashi kerak deb xisoblaymiz. Imkoniyatlar - shaxs faoliyatini belgilovchi ob'ektiv shart-sharoitlardir, Masalan, boy kutubxona bolani ko’p kitob o’qishga undaydi. 
3. Shaxsiy manbalar: bu shaxsning qadriyatlari tizimi ustanovkalari, xoyalaridir. Bu manbalar xar bir shaxs faoliyatida u yoki bu darajada mavjud. Ularning barchasi faoliyatning ketishiga ta'sir etib ta'lim jarayonining motivasiyasini tashkil etadi. V.A.Kruteskiy o’spirinlarda uchraydigan motivlarning quyidagilarini aloxida ifodalaydi:
a) Biror o’quv faniga qiziqish; 
b) Vatanga foyda keltirish istagi;
v) Shaxsiy qobiliyatini ro’kach qilish; 
g) Oilaviy an'analarga rioya qilish;
d) Do’st-birodarlarga ergashish; 
ye) MODDIY  Ta'minlash va xokazolar.

8.3. Bilimlarni o’zlashtirish jarayoni va uning psixologik komponentlari

Ta'lim jarayonining natijasi o’zlashtirish, ichki va tashqi faoliyatni maqsadga muvofiq ravishda o’zgartirishdir. Ta'lim bir odamning boshqasiga bilim va ko’nikmalar berishidir. Bilim, ko’nikma va malakalar ta'lim jarayonining natijasidir. Bilimlarni o’zlashtirish jarayoni muammosi P.Ya.Galperin va N.F.Talizina tomonidan o’rganilgan. Ular aqliy xatti-xarakatlarni bosqichma-bosqich shakllantirish nazariyasini ishlab chiqqanlar. Mualliflar aqliy xatti-xarakatlarni moddiy xolda tashki nutq yordamida xamda aqliy shaklda, fikrda namoyon bo’lishini izoxlab berdilar. Akliy xatti-xarakatlarning birinchi bosqichi rasm, sxema, diagramma va shartli belgilar tarzida o’z ifodasini topadi. Aqliy xatti-xarakatlarning ikkinchi bosqichi ko’rgazmalardan olgan tasavvurlari to’xrisida o’quvchilarning ovoz chiqarib, fikr yuritishidan iboratdir. Uchinchi bosqich esa, sub'ekt ongida tasavvur, tushuncha, qonuniyat, xossa, xususiyat, operasiya, usul tariqasida namoyon bo’ladi. Ma'lumki, o’quvchilarga taklif etiladigan axborotlar aql bovar qilmaydigan darajada tezlik bilan ko’payib bormoqda. Shuningdek, ularning juda tez eskirib qolib, yangilashni taqozo etishi xam o’z-o’zidan ma'lum bo’lmoqda. To’rtinchi bosqichda bajarilgan xatgi-xarakatlar  ichki  rejada ovoz chiqarilmay bajariladi. Beshinchi bosqichda esa faoliyatni fikran bajarishga o’tiladi. Bundan ravshan ko’rinib turibdiki, materialni asosan yodlab olish va xotirada saqlab qolishga asoslanadigan ta'lim xozirgi talablarga qisman javob bermoqda. o’quvchilarga xamisha yangilanib turadigan axborotni mustaqil ravishda o’zlashtirib borishga va o’qishni bitirib ketganidan keyin, kishiga jadal sur'atlar bilan o’sib borayotgan fan-texnika taraqqiyotidan orqada qolib ketmaslik imkoniyatini beradigan qobiliyatlar taraqqiyotini beruvchi tafakkur sifatlarini tarkib toptirish muammosi birinchi o’ringa chiqib bormoqda. Ta'lim jarayonida o’zlashtirishning muvaffaqiyati quyidagilarga boxliq:
1.	Ta'lim mazmuniga.
2.	o’quv rejalari, dasturlari, darsliklar va o’quv qo’llanmalarining mavjudligiga;
Ta'lim metodikalarini takomillashganligiga;
O’qituvchi maxoratiga;
O’quvchining individual psixologik xususiyatlariga.
Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, turli individual tipologik xususiyatlarga ega o’quvchilar uchun ta'limning yagona qulay, optimal sharoitlarini yaratish mumkin emas. Ammo o’zlashtirishning samaradorligini oshirishda muammoli ta'lim, noan'anaviy ta'lim usullarini qo’llash muxim axamiyatga egadir.

8.4. Ta'limning noan'anaviy usullari. Mustaqil tafakkurni rivojlantirish

Ta'lim oluvchilarning ta'lim faoliyatiga ko’ra ta'limning quyidagacha metodlari ajratiladi:
1. Tushuntiruv-ko’rsatmalilik metodi - bu metod reproduktiv metod bo’lib, unda faoliyat o’kituvchi tomonidan olib boriladi, o’quvchilar ta'lim jarayonida bilim oladilar, tanishadilar. Bu metod juda keng tarqalgan metodlardan biri bo’lib, uni takomillashtirilgan usullari mavjud, bu - dasturlashtirilgan ta'limdir. Reproduktiv metodda o’quvchi faoliyat ko’rsatib, unda o’quvchiga berilayotgan bilimni qayta xotirada tiklab, olingan bilimni nusxa sifatida qabul qiladi. Muammoli ta'lim metodi - o’kituvchi tomonidan tashkil etilib, u produktiv xarakterga egadir. Ushbu metod orqali o’quvchi bilim va malakalarini shakllantiradi. Ushbu metodni takomillashtirish yo’llaridan biri, ishchan o’yinlarni tashkil etishdan iboratdir. Qisman izlanish metodi - o’qituvchi nazorati ostida tashkil etiladigan metod bo’lib, u produktiv xarakterga ega, bunda o’quvchi ijod qiladi.
Tadqiqot metodi - o’qituvchi ilm yordamisiz tashkil etiladigan ta'lim metodi bo’lib, u o’quvchining mustaqil izlanishi, fikrlashi va bilimlar transformasiyasini talab etadi.
Ta'lim jarayoni tashkil etishning o’ziga xos metodlaridan biri ishchan o’yinlardir. Ishchan o’yinlar munosabatlar tizimini modellashtirish, faoliyat xarakteristikasini tashkil etishga yordam beradi.
"Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"da ta'lim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni kiritish ta'kidlanadi. Pedagogik texnologiya - bu ta'lim jarayoniga sistemali yondashuv bo’lib, unda ta'lim jarayonini tashkil etishda texnika va inson imkoniyatlari xisobga olinadi va ularning o’zaro munosabati ta'limning optimal formalari yaratilishiga zamin bo’ladi.
Pedagogik texnologiyalarni quyidagi tarkibiy qismlarga bo’lish mumkin;
-	Ta'lim-tarbiya ishtirokchilari shaxsiga qo’yiladigan ijtimoiy talablar;
-	Xamkorlik faoliyati a'zolarining kasbiy tayyorgarligi;
-	Ta'lim jarayonining maqsadi, mazmuni, moxiyati, amalga oshirish vositalari;
-	Ta'lim jarayonini differensiasiyalashtirish;
-	Ijodiylik. 
O’quvchini mustaqil ta'lim olishga o’z-o’zini rivojlantirishga tayyorlash bugungi kun maktabining asosiy vazifasidir. Ta'lim jarayonida o’quvchining mustaqil ta'lim olishini faollashtirish zarur. Mustaqil ta'lim masalaning qo’yilishi, yechish, o’z-o’zini nazorat va baxolashning yo’llarini o’quvchi tomonidan tanlanishi va bajarilishi bilan xarakterlanadi.
O’quvchilarda mantiqiy tafakkurni rivojlantirish uchun fikrlash xususiyatlarini shakllantirish zarur. Fikrlash operasiyalari asosida dars jarayoni faollashtiriladi. 
Bu o’qituvchining: "Nima uchunx", "qanday maqsaddax", "Sabablari qandayx", "Natija nima uchun shunday bo’ldix-" singari savollarning muxokamasi orqali amalga oshirilishi mumkin. O’qituvchilarni evristik, muammoli vaziyatlarga tortish, tanqid, gumon xolatlarini muxokama qilish, ulardagi muammolarni mustaqil xolda topish va ularni yechish uchun o’z loyixalarini tuzish va ximoya qilish o’quvchilar tafakkurining ma'nodor va unumdor bo’lishiga xizmat qiladi.
Demokratik jamiyatda bolalar, umuman xar bir inson erkin fikrlaydigan etib tarbiyalanadi. Agar bolalar erkin fikrlashni o’rganmasa, berilgan ta'lim samarasi past bo’lishi muqarrar.Albatta, bilim kerak, ammo, bilim o’z yo’liga. Mustaqil fikrlash xam katta boylik. xozirgi zamon o’quv muassasalarining vazifasi yosh avlodni mustaqil fikrlashga o’rgatishdir. Albatta, fikrlashda xam individual farqlar mavjud. Fikrlashni bilish - bu insonning aqlidir.
Aqlning quyidagi sifatlarini ajratish mumkin:
Mazmundorlik (boyligi, chuqurligi, xukmga boyligi). Fikrlashning kengligi (keng va tor) va chuqurligi, nazariya va amaliyotning uzviyligiga boxliqdir. Amaliyot, xukmning to’xriligi mezonidir. Fikrlashning mustaqilligi - umumiy tajribani qo’llay olish, shaxsiy fikrga ega bo’lish, tajribaga munosabat bildirish. Aqlning tashabbuskorligi. Aqlning egiluvchanligi, vazifani standart yechishdan qochish.
6.	Aqlning tanqidiyligi, o’z ishini aniq baxolay olish, uni o’lchash. Aqlning maxsuldorligi.
Fikrning ketma-ketligi.
Tafakkurning tezligi.
Aql xaqida ayrim olimlar va arboblarning fikrlari keltirilgan. "Ulux aql egalari o’z oldilariga maksad ko’yadilar, qolgan odamlar o’z istaklari ortidai ergashadilar" (Vashington Irving).
"Aql - bu yaxshi tashkil etilgan bilimlar tizimidir" (K.D.Ushinskiy).
Yuqorida aytib o’tilgan barcha sifatlar yosh o’zgargan sari o’zgarib boradi. Ijodiy ishda fikrlashning mustaqilligi va tanqidiyligi zarur bo’lib, u aqliy faoliyatning produktivligini ta'minlaydi.

8.5. Ko’nikma va malakalarni shakllantirish

Qo’nikma va malakalarni shakllantirish bilimlarni o’zlashtiribgina qolmay xilma-xil ko’nikma va malakalarni xosil qiladilar.
Ko’nikma - mashq qilish natijasida yuzaga kelgan xatti-xarakatlarning avtomatlashgan usuli. Fiziologik jixatdan ko’nikma bosh miyaning katta yarim sharlari po’