Абдуллаева Ш.Ш.
Холмаматова Л.А.

ПЕДАГОГИКА
(Олий ўқув юртларининг талабалари учун ўқув қўлланма)

ТОШКЕНТ - 2005
Тузувчилар:        Абдуллаева Шамсенур Шавкатовна,
                             Холмаматова Лола Аманкуловна.   

Педагогика. Олий ўқув юртлари талабалари учун ўқув қўлланм. / Абдуллаева Ш.Ш. Холмаматова Л.А., ТАҚИ, 2005. - 139 б.

Ўқув қўлланмада педагогика фанининг асосий тушунчалари, таълим ва тарбия жараёнининг  хусусиятлари, усуллари, тамойиллари очиб берилган. Ўқу қўлланма  қўлланма олий ўқув юртлари талабалари учун мўлжалланган. 

“Касбий педагогика” кафедраси

Тақризчилар:                                  п.ф.д.,   проф.   Сейтхалилов Э.А.
                                                         п.ф.н., доц. Сулаймонов А.П.

    
I ҚИСМ
ПЕДАГОГИКАНИНГ УМУМИЙ АСОСЛАРИ
1 боб. Педагогика – тарбия ҳақидаги фан
 Педагогиканинг вужудга келиши ва ривожланиши
Педагогика ўсиб келаётган ёш авлодни тарбиялаш тў\рисидаги фандир. Кишилик жамияти тараққий этиши билан у ҳам ўсиб боради.
Кишилик жамияти пайдо бўлиши билан одамларнинг  меҳнат фаолияти жараёнида    уларнинг ишлаб чиқариш тажрибалари,    меҳнат малакалари    пайдо    бўлди ва улар  ўзгариб, орта  борди, уларда турли  меҳнат қуролларини ишлата билиш кўникмалари ҳосил бўлди ва бу қуролларни такомиллаштириш    қобилияти, нутқ ва    тафаккур    ўсиб, ривожланиб борди. Кекса авлод меҳнат жараёнида орттирган тажрибаси асосида ўсиб келаётган ёш авлодни ҳам меҳнатда иштирок этишга ўргатди. Шундай қилиб, тарбия кишилик   жамияти амалий   эҳтиёжининг объектив заруратидан келиб  чиқди,  шу жамият билан бирга  ривожлана борди.
Ижтимоий  ҳаётнинг турли  соҳаларида   кишилар  орттирган рибаларнинг бойиб бориши билан, табиат ва ижтимоий ҳаёт ҳақидаги билимларнинг орта бориши билан  меҳнатда орттирган тажрибаларни ёш авлодга ўргатиш жараёни ҳам мураккаблашиб борди. Тарбия моҳирлик ва ишнинг кўзини билишни талаб этди. Тарбияни амалга ошириш жараёнини англаш ва бу соҳадаги тажрибаларни ўрганишга эҳтиёжнинг ту\илиши   натижа педагогика фани юзага келди.
Педагогиканинг номи бола етакловчилик деган маънони билдирувчи грекча пайдагогос сўзидан келиб чиққан. Қадимги Юнонистонда ўз хўжайинининг болаларини  мактабга  олиб бориб қўйиш ва йўлда уларнинг китоб ва бошқа ўқув асбобларини кўтариб юриш иши топширилган қул педагог  (сўзма-сўз таржимаси — бола етакловчи) деб аталган. Кейинчалик эса махсус ўқитилган,  педагогликни  касб  қилиб  олган  кишиларни  педагог деб атай бошладилар.
Болалар ва ёшларни тарбиялаш тў\рисидаги фан сифатида пайдо бўлган педагогика тарбия ишининг чегаралари ва жамият ҳаётида субъектив омилларнинг таъсир доираси кенгайган сари тобора кўпроқ ҳамма ёшдаги кишиларга тарбиявий таъсир кўрсатишнинг умумий қонуниятлари ҳақидаги фанга айланди. 
Педагогика фанининг мақсади ва вазифалари
Республикада педагогика фанннинг асосий мақсади ижтимоий-иқтисодий шароитда бозор ислоҳоти, миллий-маданий ва анъанавий хусусиятлар, маънавий-ахлоқий ва илмий меросимиз, умуминсоний қадриятларни ҳисобга олган ҳолда узлуксиз таълим тизими (УТТ) да энг муҳим фундаментал ва амалий тадқиқотларнннг истиқболини олдиндан белгилаш ва ишлаб чиқишдан иборатдир. Кўрсатилган мақсаднинг амалга ошуви жамиятни ривожлантириш ва бош муаммони ечишга қодир бўлган баркамол шахсни шакллантиришга хизмат қилади.
Педагогика фанининг вазифалари:
•	узлуксиз таълим тизими фаолиятининг методологик ва назарий асосларини ишлаб чиқиш;
•	узлуксиз таълим тизими  (УТТ)нинт давлат, жамият  ва  шахснинг ижтимоий-иқтисодий ва  маънавий - ахлоқий тараққиётидаги   аҳамияти ва ўрни, бурч    ва вазифаларини аниқлаш;
•	жамиятнинг ижтимоий талаблари ва шахс эҳтиёжларини ҳисобга   олган  ҳолда таълим мазмунининг энг  қулай тамойиллари, мезонлари, механизмларини аниқлаш;
•	ўқув-тарбиявий жараёнининг сифати ва самарадорлигини   ошириш, рақобатбардош кадрлар тайёрлашни таъмин этадиган давлат таълим    стандартини ишлаб чиқиш ва жорий этиш;
•	таълимни,  унинг  илмий-амалий  йўналишини   инсонпарварлаштириш ва демократлаштириш асосида келажак авлодни ўқитиш, тарбиялаш, камол топтиришга қаратилган   ил\ор   педагогик  технологияларнинг  замонавий усул ва усулларини излаб топиш ва амалда жорий этиш;
•	таълимнинг ва  таълим  олувчиларнинг таиёргарлиги   сифатини   назорат  қилишнинг  ишончли,  бир   маромга келтирилган тизимини ишлаб чиқиш;
•	келажак авлодни бой    маънавий    ҳамда илмий
мерос ва умуминсоний қадриятлар асосида камол топтиришнинг таъсирчан тарбия тизимини яратиш;
•	ҳақиқий фуқаро, ватанпарвар, байналмилал, меҳнатсевар,  маънавий ва жисмоний баркамол инсонни тарбиялашнинг самарали  шакллари,  усул ва  воситаларини ишлаб чиқиш;
•	ёшларни ҳозирги ижтимоий-иқтисодий шароитда,
бозор ва ахборот технологияси ислоҳоти даврида касб-
ҳунар   танлашни   ташхис   қилиш,   истиқболини   белгилаш
хамда шароитга мос бўлган самарали ташкилий-услубий
шакллари, усул  ва   воситаларини   ишлаб   чиқиш;
•	ил\ор педагогик    тажрибаларни, халқ педагогикасининг усул ва воситаларини, шахс камолотига қаратилган миллий-маънавий ва илмий меросини ўрганиш, умумлаштириш ва илмий баҳолаш ҳамда уларни ўқув-тарбия жараёнига киритиш;
•	иқтидорли ёшларга алоҳида табақалашган касбий
таълим  бериш, уларнинг  ақлий-ижодий имкониятларини тўла ишга солиш мақсадида бундай ёшларни излаб топишнинг психологик-педагогик,     ташкилий-услубий асослари ва механизмларини яратиш;
•	со\лом авлодни  шакллантириш  мақсадида  болалар   ривожланишининг   биологик   ва   психологик  қонуниятларини аниқлаш, ўқувчилар со\лиги ва меҳнат қобилиятида ақлий ва жисмоний юкламалар таъсир доирасини белгилаш;
•	таълим  мониторингини,  самарали ташкилий, услубий йўлларини,  ривожланишида  нуқсони бўлган болаларнинг  ижтимоий  мослашуви    усулларини    ишлаб чиқиш;
•	жамиятнинг иқтисодий ва маънавий эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда, узлуксиз таълим тизими учун илмий- мстодик шароитлар яратиш ва юқори малакали илмий кадрлар тайёрлашни   таъминлаш;
•	тадқиқот натижаларини кснг тар\иб қилиш, аҳолининг   психологик-педагогик  ўқувига   ҳар    томонлама ёрдам кўрсатиш;
•	ёш   авлодни   ўқитиш,   тарбиялаш   ва  камол  топтиришни  такомиллаштириб   бориш  учун узлуксиз таълим  тизими  субъектлари   фаолияти   натижаларини   баҳолашнинг  ишончли ва    ахборотли    тизимини    ишлаб чиқиш.
Педагогиканинг асосий категориялари
+ар бир фаннинг мустақил фан сифатида вужудга келиши ва ишлаши учун зарур шарт унда тушунчавий (категориал) аппаратнинг мавжудлигидадир.
Инсон ҳақидаги фанлар тизимида педагогиканинг тутган ўрни шу билан белгиланадики, у шахсни ривожлантириш, шакллантириш, тарбиялаш, маълумотли қилиш ва ўқитиш (унга таълим бериш) қонуниятларини тадқиқ қилади. Бу тушунчаларнинг ҳар бирига изоҳ бериб ўтамиз.
Индивиднинг тараққиёти (онтогенез) унинг ту\илгандан то умрининг охиригача анатомик - физиологик ва психик тузилишида муайян қонуният асосида содир бўладиган сон ва сифат ўзгаришларидан иборатдир. Ривожланиш ол\а томон қилинган ҳаракатдир, қуйи даражадан  юқори  даражага,  оддийдан  мураккабга,  шахснинг жисмоний ва маънавий шаклланишида номукаммаликдан мукаммалроқ ҳолга ўтишдир.
 Тарбия шахсни шаклланлгиришнинг бошқа омилларидан сифат жиҳатдан шу билан фарқ қиладики, тарбиячи ўз олдига онгли суратда маълум бир мақсад қўяди ва шу мақсадга эришиш учун интилиб, уни амалга ошириш воситаларини топади. Шундай қилиб, тарбия шахсни муайян йўналишда шакллантириш мақсади билан турли одамлар бир-бирига таъсир кўрсатадиган ижтимоий муносабатдир. 
Тарбия бор жойда тарбияланувчиларнинг ривожланишини ҳаракатлантирувчи кучлар, тарбияланувчиларнинг ёши, типологик ва индивидуал хусусиятлари ҳисобга олинади. Тарбия бор жойда микромуҳитнинг ижобий таъсиридан тўла фойдаланилади ва салбий таъсирини заифлаштиришга ҳаракат қилинади. Тарбия бор жойда киши (тарбияланувчи) ўзини ўзи тарбиялаш қобилиятига эртароқ эга бўлади.
Энг муҳим ва энг умумий педагогик тушунчалар қаторига таълим ва ўқитиш тушунчалари ҳам киради. Таълим деганда биз тарбиянинг инсоният томонидан яратилган илмий ва маданий бойликларни эгаллаш томонини тушунамиз. Таълим ўз даражаси ва вазифасига қараб умумий ўрта, ўрта махсус, касб - ҳунар ҳамда олий таълимга бўлинади. Келажакдаги ихтисосидан қатъи назар ҳар бир киши учун зарур бўлган билим, малака ва кўникмаларни умумий таълим мактаблари беради. Маълум касбдаги ходим ўзи учун зарур бўлган билим, малака ва кўникмаларни махсус ўқув юртларида олади. Кишининг ўқимишлилик даражаси унинг доим ўз билимини ошириб бора олиш, мустақил фикрлаш  қобилиятига қараб белгиланади.
Маълумот турли йўллар билан (мустақил равишда китоб-
лар ўқиш, радио ва телевизион эшиттиришни тинглаш, курсларда ўқиш, лекторийларга бориб туриш, ишлаб чиқаришда ишлаш ва ҳоказолар йўли билан) ҳосил қилиниши мумкин. Аммо энг тў\ри ва ишончли йўл кишига нормал ва тўла қимматли билим берадиган, режа асосида ташкил қилинган таълимдир.	
Таълим педагогларнинг (дарс бериш) фаолиятидан ва ўқувчиларнинг (ўқиш) фаолиятидан иборат қўшалоқ жараёндир. Педагоглар билан ўқувчиларнинг биргаликдаги фаолияти ўқувчиларни билим, малака ва кўникмалар билан қуроллантиришга, уларнинг билиш ва   ижодий  қобилиятларини  ҳар  томонлама  ўстиришга   қаратилгандир.
Педагогикадаги   асосий  тушунчалар,  уларда   акс  этадиган ҳодисалар каби, бир-бири билан  чамбарчас бо\лиқдир.
Педагогика фанлари тизими
Педагогика   фанлари   тизимига   қуйидагилар   киради:
1.	тарбиянинг асосий қонуниятларини    тадқиқ    қиладиган
умумий педагогика;
2.	кишиларни турли  ёш даврларида  тарбиялаш хусусият-
ларини ўрганувчи ёш педагогикаси; у мактабгача тарбия ёшидаги  болалар   педагогикаси,  мактабгача  тарбия  педагогикаси,
мактаб  педагогикаси  ва  катта  ёшдагилар  педагогикасига  бў-
линади;
3.	махсус  педагогика   (дефектология);   бу  ҳам   қуйидагича
бир қанча соҳаларга бўлинади: кар-соқов ва соқов болаларни
тарбиялаш ва ўқитиш масалалари билан сурдопедагогика, кўзи
кўр ва хира кўрадиган болаларни тарбиялаш ва ўқитиш масалалари  билан тифлопедагогика,  ақлий жиҳатдан қолоқ болаларни тарбиялаш ва ўқитиш масалалари билан олигофренопедагогика, дудуқ ва тили ясси болаларни тарбиялаш ва ўқитиш масалалари билан эса логопедия шу\улланади;
4.	таълимнинг умумий   қонуниятларини   муайян ўқув предметидан  (тил, математика, табиатшунослик ва бошқа шу каби фанлардан) дарс беришда қўлланишнинг ўзига хос хусусиятларини тадқиқ қилувчи методика;
5.	турли  тарихий  даврлардаги  педагогик    \ояларнинг  ва
тарбия  амалиётининг ривожланишини ўрганувчи  педагогика
тарихи.
Фанларнинг бир-бирига ҳар томонлама кириб бориш жараёни, педагогик ҳодисаларни комплекс равишда ўрганишнинг ривожланиши педагогиканинг бошқа фанлар билан узвий алоқада бўлишини тақозо қилади.
Педагогика умумий психология, турли ёш психологияси ва педагогик психология билан узвий бо\ланган. Психология кишиларнинг турли ёш даврларидаги психик ривожланиш қонуниятларини, таълим ва тарбия таъсирида психиканинг ўзгариш механизмини   тушунтиради.   Сўнгги   йилларда   педагогиканинг турли ижтимоий шароитдаги кишиларнинг ўзаро муносабатларини, ҳис-туй\улари, кайфиятлари, фикрларини, турли воқеа ва ҳодисаларга берадиган баҳолари, характер сифатларини ва психик тузилиш хусусиятларини ўрганувчи ижтимоий психология билан алоқаси кучаймоқда.
Таълим ва тарбиянинг табиий-илмий асоси бўлган умумий ва турли ёш физиологияси педагогикасини инсон жисмоний тараққиётининг табиати тў\рисидаги \оят қимматли билимлар билан қуроллантирмоқда.
Педагогика фанининг илмий -тадқиқот усуллари
Илмий  тадқиқот  усуллари  қонуниятли   алоқалар,   муносабатлар, бо\лиқликларни аниқлаш ва илмий назариялар яратиш мақсадида илмий ахборот олиш усулларидир. +ар бир билиш жараёнининг, шу жумладан, педагогик ҳодиса ва фактларни билиш жараёнининг структураси икки даражадаги тадқиқотни — амалий ва назарий тадқиқотни ўз ичига олади. Тадқиқот усулларини танлаш масаласи ана шунга қараб ҳал қилинади.
Педагогик ҳодиса ва жараёнларни билишнинг амалий даражаси тадқиқот давомида аниқланган педагогик далилларни тўплаш, танлаш, таққослашни, тафаккурда анализ ва синтез қилишни, сон ва сифат жиҳатидан ишлаб чиқишни билдирадн. Тадқиқотнинг бу даражасида кузатиш, сўраш усуллари, ўқувчилар фаолиятининг натижаларини ва таълим-тарбия муассасаларининг ҳужжатларини ўрганиш  кенг қўлланилади.
Кузатиш — тадқиқотчининг педагогик жараённи, унинг айрим турлари ва томонларини табиий шароитда махсус дастурга мувофиқ кўп ёки оз  муддат идрок қилишидир.
Сўраш усулларига интервью олиш (суҳбатлашиш) ва анкеталаштириш киради. Интервью олиш олдиндан белгиланган, педагогик вазиятга қараб ўзгартирилиши мумкин бўлган режа асосида о\заки ўтказилади. Пухта ўйлаб мақсадга мувофиқ тузилган, аниқ-равшан ифодаланган саволлар тўпламидан иборат анкета ёзма сўраш формасидир. Анкетадаги саволлар очиқ саволлар (бунда берилиши тахмин қилинган жавоблар олдиндан маълум қилинмайди), ёпиқ саволлар (бунда савол берилган бола таклиф этилган жавоблардан биттасини ёки иккитасини танлайди) ва ярим ёпиқ саволлар (бунда савол берилган ўқувчига бир ёки бир неча жавоб танлаш таклиф этилади ва шу ҳақда ўз фикрини баён қилишига нмконият берилади) бўлиши мумкин.
Ўқувчиларнинг шахсий ҳужжатлари, медицина карточкалари, мажлис ва кенгашларнинг протоколлари, синф журналлари ва ҳисобот материаллари билан танишиш тадқиқотчини фойдали  объектив  маълумотлар  билан  қуроллантиради.
Тарбия мазмунини ташкил қилувчи амалий бо\лиликлар, алоқа ва муносабатлар юқорида айтилган усуллар ёрдамида аниқланади  ва ифодаланади. Бироқ педагогика фан бўлгани учун бу билан чекланиб қолмайди. У амалий билимларга таяниб, назарий билиш даражасига кўтарилиши, умумий билимга эга бўлиши, педагогик ҳодисаларнинг қонуниятлари ва моҳиятини билиши керак. Бунга педагогик тажриба ва педагогик модель ясаш усуллари ёрдам беради.
Педагогик тажриба — таълим ва тарбия ишидаги бирор усул ёки приёмни махсус равишда яратилган ва қатъий ҳисобга олинадиган шароитда тажриба қилиб ёки текшириб кўришдир.   Педагогик   тажрибанинг   асосий   вазифаси   педагогик таъсирнинг айрим унсурлари билан унинг натижалари ўртасидаги сабабли-оқибатли бо\ланишлар нималигини аниқлашдир. Тажриба педагогик ишда бирор усул ёки приёмнинг самарали бўлиши мумкинлиги тў\рисидаги илмий жиҳатдан ишончли тахмин асосида ўтказилади. Тажриба ўқувчиларнинг одатдаги ҳаёти ва фаолияти шароитида ўтиши мумкин. Бу табиий тажриба деб аталмоқда. Лаборатория тажрибаси синаб кўрилаётган ўқувчиларга кўрсатилган педагогик таъсирларнинг характерини ва ўқувчилар бу таъсирларга қандай жавоб қайтарганларини қайд қилиш учун махсус шароитлар яратилиши билан фарқ қилади. Тажриба натижалари оммавий равишда жорий қилишга тавсия этилишдан олдин бошқа тадқиқот усуллари (кузатиш, анкеталаштириш ва ҳоказолар) ёрдамида текширилиши ва, зарур бўлса, уларга тузатишлар киритилиши керак.
Модель ясаш — ҳақиқатда мавжуд педагогик тизимни шу тизимнинг тузилиш ва ишлаш тамойиллари акс эттирилган махсус ўхшатмалар (моделлар) ясаш йўли билан моддий ёки фикрий гавдалантиришдир. Моделлаштириш орқали тизимнинг шу аниқ ҳолда аҳамиятсиз бўлган хусусиятларини эътибордан соқит қилиш мумкин. Педагог-тадқиқотчи модель ясаш усулидан фойдаланганда айрим хосса, шакл ва жараёнларни аналитик усулда ўрганишдан яхлит тизимларни синтетик усул билан билишга ўтиш имкониятига эга бўлади. 

2 боб. Ўзбекистонда узлуксиз таълим тизими. Кадрлар тайёрлаш миллий дастури ва модели.
   Узлуксиз таълим тизимининг    мазмуни  ва тамойиллари
 Узлуксиз таълим тизимининг фаолият кўрсатиш    тамойиллари қуйидагилардан иборат:
•	таълимнинг устуворлиги - таълим тараққиётининг биринчи навбатлилик характери, жамиятнит таълимга, илмга, ақл-заковат ва идрокка булган янги муиосабати;
•	таълимнинг    демократиялашуви     -    таълим     ва уқитиш услубларини танлашда уқув юртларининг автоном бўлиши; таълимни бошқарувнинг давлат-жамоатчилик тизимига ўтиши - бунда шахс, жамият ва давлат тенг ҳуқуқли субъект бўлади.
•	таълимни    инсонийлаштириш   -    одамнинг   энг юқори ижтимоий қадрият эканлигини тасдиқлаш, шахснинг қобилиятларини очиш ва турлича таълимга бўлган эҳтиёжларини қондириш; умуминсоний қадриятларни устуворлиги, атроф муҳит билан инсон муносабатларининг уй\унлашувини таъминлаш;
•	таьлимни   инсонпарварлаштириш   -  ўқувчиларда юқори маданият,  юксак маънавият, дунёвий фикрлаш ва табиатнинг бир бутунлилигини шакллантириш;
•	таълимнинг миллийлиги - таълимнинг халқ удум маросимлари, миллий тарихи билан ҳамоҳанг бирликда бўлиши; Ўзбекигтон халқларининг маданиятини сақлаш ва бойитиш, бошқа халқларнинг маданияти ва тарихига ҳурмат; таълимни миллий тараққиётнинг энг муҳим воситаси деб тан олиниши;
•	 ўқув-тарбиянинг ажралмас биргалига, бу бирликнинг   ҳар томонлама   ривожланган   ва   етук   шахснинг шаклланиш жараёнига бўйсундирилганлиги;
•	таълимнинг кўп босқичлилиги   -    таълим босқичларининг кетма-кетлиги ва узвийлиги: навбатдагиси олдииги босқич таълими негизида давом эттирилиши,   таълим   шаклини,   ўқув-тарбия   муассасларини (шунингдек  нодавлаг ўқув  юртларини)  танлашга  кенг
имкониятлар    яратилиши,    шахснинг    қобилияти    ва
хоҳишларига мос келадиган ўқув-тарбия шаклларининг
мавжудлиги, ўқув-тарбия жараёнини индивидуаллаштириш
 ва табақалаштириш;
•	оммавий таълимни элитар таълим билан ҳамма босқичларда биргаликда олиб борилиши, иқтидорли ва истеъдодли ёшларни танлаб олиш, фундаментал билимлар ва таълимнинг юқори босқичларида махсус билимларни кетма - кетликда олиш учун шарт-шароитларнинг яратилиши; шу билан бирга ривожланган ҳорижий мамлакатларнинг егакчи ўқув юртларида билим олишга шароитлар яратилганлиги;
•	таълимнинг узлуксизлиги – умумтаълим ва профессионал тайёргарликнинг доимо янгиланиб ва  чуқурлаштириб турилиши, ўқув-тарбиянинг кетма-кетлилигига эришиш, фаоллик кўрсатаётган кадрларнинг замонавий технологиялар асосида касбкорлик маҳоратини ошириш.
Узлуксиз таълим тизимининг янги - ўзбек модели қуйидаги тузилмалардан иборат:
Умумий таълим:
-	мактабгача таълим;
-	бошлангич таълим ( I - IV синфлар);
-	умумий ўрта таълим ( I - IX синфлар);
-	уч йиллик ўрта махсус ва касб-ҳунар таълим.
Умумий таълим тизимида ўқитиш олти- етти ёшдан бошланади.
Умумий таълим мажбурий ҳисобланади.
Мактабдан ташқари таълим узлуксиз таълимнинг ажралмас қисми ҳисобланади ва у ўқувчи-ёшларнинг истеъдоди ва қобилиятини ўстиришга, уларнинг истак-қизиқишларини қондиришга йўналтирилгандир.
Олий таълим, одатда, ўн саккиз ёшдан бошланади ва ўқиш муддати таълим давлат стандартлари доирасида камида тўрт йил давом этади. Олий таълим бакалавриат ва магистратурада ўқишдан иборатдир.
Олий мактабдан кейинги таълим жамиятнинг илмий ва илмий-педагогик кадрларга бўлган эҳтиёжларини қондиришга йўналтирилган. Олий мактабдан кейинги таълим олий ўқув юртлари ва илмий-тадқиқот муассасаларида (аспирантура, адъюнктура, докторантура ва ҳ.к.) амалга оширилади.
3 боб. Ўқитувчининг педагогик маҳорати
Педагогик фаолият
Республикамиз ҳукумати халқ таълими соҳасида ўртага қўяётган вазифаларни бажариш кўп жиҳатдан ўқитувчига бо\лиқ. Янги иқтисодий сиёсатга ўтиш шароитида таълим - тарбиядан кўзда тутилаётган мақсадларга эришиш, ўқувчиларнинг хилма-хил фаолиятини уюштириш, уларни билимли, одобли, эътиқодли, меҳнатсевар, баркамол инсон қилиб ўстириш ўқитувчи зиммасига юклатилган.
Ўзининг фидокорона меҳнати билан ёш авлодни ўқитиш ва тарбиялаш сифатини оширишга катта ҳисса қўшаётган ижодкор ўқитувчилар сони йил сайин ортиб бормоқда. Айниқса, ислоҳотлар даврида бундай мураббийлар эл-юртга танилмоқда. ҳар йили энг яхши ўқитувчини аниқлаш учун ўтказилаётган кўриклар, туман, вилоят, жумҳурият танловлари ана шу ютуқларга омил бўлмоқда. 
Халқимизнинг келажаги, мустақил Ўзбекистоннинг истиқболи кўп жиҳатдан ўқитувчига, унинг савиясига, тайёргарлиги, фидоийлигига, ёш авлодни ўқитиш ва тарбиялаш ишига бўлган муносабатига бо\лиқ.
Ўқитувчилик шарафли, лекин жуда мураккаб касбдир. Яхши ўқитувчи бўлиш учун педагогик назарияни эгаллашнинг ўзигина етарли эмас. Чунки педагогик назарияда болаларни ўқитиш ва тарбиялаш ҳақида умумий қонун-қоидалар, умумлаштирилган услубий \оялар баён этилади. Ўқувчиларнинг ёш индивидуал хусусиятларнни эътиборга олиш таъкидланади. Амалий педагогик жараён эса жуда хилма-хилдир. Педагогик назарияга мос келмайдиган вазиятлар учраб туради. Бу эса ўқитувчидан кенг билимдонликни, пухта амалий тайёргарликни, юксак педагогик маҳорат ва ижодкорликни талаб этади.
Шунинг учун ҳам замонавий  ўқитувчи:
•	педагогик фаолиятга қобилиятли, ижодкор, ишбилармон;
•	миллий маданият ва умуминсоний қадриятларни, дунёвий
билимларни мукаммал эгаллаган, диний илмлардан ҳам хабардор, маънавий баркамол;
•	Ўзбекистоннинг мустақил давлат сифатида тараққий этишига ишонадиган, ватанпарварлик бурчини тў\ри англаган, эътиқодли фуқаро;
•	ихтисосга доир билимларни, психологик, педагогик билим
ва маҳоратни, шунингдек, назарий илмларни мукаммал эгаллаган;
•	ўқитувчилик касбини ва болаларии яхши кўрадиган, ҳар
бир ўқувчиси ул\айиб   яхши одам   бўлишига чин   кўнгилдан
ишонадиган, уларнинг шахс сифатида ривожланиб, инсон сифатида камол топишига кўмаклашадиган;
•	эркин ва ижодий фнкрлай оладиган, талабчан, адолатли, одобли бўлмо\и даркор.
Бирор касбнинг ҳақиқий устаси бўлиш учун кишида табиий қобилият, маълум жисмоний ва руҳий хислатлар  бўлиши зарур. Масалан, артист бўлиш учун табиий овоз, эшитиш қобилияти, бежирим суврат, жисмонан со\лом бўлиш талаб этилади. Раҳбарлик вазифасини яхши бажариш учун ташкилотчилик, одамлар билан муомала - муроса қила билиш каби қобилиятларга эга бўлиш керак. Акс ҳолда касби ва ишидан бошқалар ҳам, ўзи ҳам қаноат ҳосил қилмайди. Киши касбни нотў\ри танлаган бўлса, унга қизиқмаса, ўзи ҳам, бошқалар ҳам ундан барака топмайди.
Педагогик, ўқитувчилик фаолиятини, ёшларни ўқитиш ва тарбиялаш ишини самарали бажариш, ота-оналар ва ўқувчиларнинг иззат-ҳурматига сазовор бўлиш учун ҳам кишида бу ишга лаёқат, қобилият, қизиқиш бўлмо\и лозим. Бошқа касблар каби ўқитувчилик касбига ҳам ёшлар орасидан педагогик фаолитга лаёқатли, болалар билан тил топиб муомала қила оладиган, илмли кишиларни танлаб олиш керак.
Педагоглик касбини танлаган киши аввало со\лом бўлиши, сўзларни тў\ри ва яхши талаффуз қила олиши, асаблари жойида, вазмин бўлиши даркор. Шунингдек, болаларни ёқтириши, улар билан ишлашга майли борлиги, бошқалар билан мулоқот қила олиши, хушмуомалалилиги, кузатувчанлиги, кенг фикрлай олиши, ўзига ва бошқаларга нисбатан талабчанлиги ҳам кишининг педагогик ишга яроқлилигини кўрсатади. Бу сифатлар кишида бор-йўқлигини тиббиёт ходимлари, руҳшунос, педагоглар о\заки ва ёзма савол-жавоблар ёрдамида аниқлай олади.
Педагогик фаолият ёш авлодни ҳаёта, меҳнатга тайёрлаш учун халқ олдида, давлат олдида жавоб берадиган, болаларга таълим-тарбия беришга махсус тайёрланган одамларнинг меҳнат фаолиятидир. Мактаб ўқитувчиларининг фаолияти инсон шахсини шакллантиришга қараггилган.
+ар бир бола ўз хулқ-атворига, характерига эга. Болаларни тарбиялашда уларнинг ана шу ўзнга хос хусусиятларини ҳисобга олиш, ўрганиш ниҳоятда мураккаб. Бунда одамлар ўртасидаги ижтимоий муносабатларнинг мураккаблигини ўзида акс эттирувчи махсус усуллардан фойдаланилади. Педагогик фаолиятга тайёргарлик кўраётган ёшлар унинг ана шундай хусусиятларини билишлари лозим. Ўқитувчилик ихтисосининг бу хусусиятлари унинг  профессиограммасида ифодаланади.
Профессиограмма қуйидагиларни ўз ичига олади:
 1) ўқитувчи шахсининг хусусиятлари;
 2)ўқитувчининг руҳий-педагогик тайёргарлигига қўйиладиган талаблар;
 3) махсус тайёргарликлинг ҳажми ва мазмуни;
 4) ихтисосга оид усулий тайёргарликнинг мазмуни.
Ўқитувчи шахсининг хусусиятлари: \оявий соҳада; илмий дунёқараш ва эътиқод; ижтимоий эҳтиёж ва ахлоқий заруриятларни чуқур тушуниш; ижтимоий ва фуқаролик бурчини англаш; ижтимоий-сиёсий фаоллик.
Педагог касби соҳасида: болаларни севиш ва улар бнлаш ишлашга қизиқиш, педагогик ишни севиш; руҳий-педагогик. зийраклик ва кузатувчанлик, педагогик такт, педагогик тасаввур; ташкилотчилик қобилияти; ҳаққонийлик; дилкашлик; талабчанлик; қатъийлик ва мақсадга интилиш; вазминлик; ўзини тута билиш; касбий лаёқатлилик.
Кенг илмий савия, маънавий эҳтиёж ва қизиқиш, интеллектуал қизиқиш, янгиликни ҳис қила билиш; педагогик маълумотни оширишга интилиш эса билиш соҳасига киради.
Ўқитувчининг педагогик қобилияти ва  маҳорати
Муваффақиятли ишлаш учун ҳар бир ўқитувчи педагогик маҳоратга эга бўлиши зарур. Педагогик маҳорат эгаси оз меҳнат сарф қилиб, катта натижага эришади. Ижодкорлик унинг ҳамиша ҳамкори бўлади. Педагогик ишга  қобилиятли, истеъдодли кишидагина педагогик маҳорат бўлиши мумкин.
Қобилият фаолият жараёнида пайдо бўлади ва ривожланади. Қобилият малака ва уддабуронликдан фарқ қилади. Малака ва уддабуронлик машқ, ўқиш натижаси ҳисобланса, қобилиятнинг ривожланиши учун эса яна истеъдод, лаёқат ва зеҳн, яъни инсон нерв тизимида анаггомо-физиологик хусусият бўлиши ҳам зарур. Ана шу табиий заминда қобилият деб аталувчи руҳий хусусият тараққий этади. Педагогик фаолиятнинг самарали бўлиши учун ўқитувчида қобилиятнинг қуйидаги турлари мавжуд бўлмо\и ва тарбиялаб етиштирилмо\и лозим:
1.	Билиш қобилияти — фаннинг тегишли    соҳаларига    оид,
(мамавзутика, физика, биология, адабиёт ва ҳоказоларга доир)
қобилиятдир. Бундай қобилиятга эга   бўлган ўқитувчи   фанни
ўқув курси ҳажмидагина эмас, балки   анча кенг ва   чуқурроқ
билади, ўз фани сохасидаги кашфиётларни ҳамиша кузатиб бо-
ради, материални ипидан игнасигача билади, унга ниҳоятда қи-
зиқади, оддий тадқиқот ишларини ҳам бажаради.
2.	Тушунтира олиш қобилияти — ўқув материалини ўқувчи-
ларга тушунарли қилиб баён эта олиш, ўқувчиларда мустақил
равишда фаол фикрлашга қизиқиш уй\отиш қобилиятидир, Ўқи-
тувчи зарур ҳолларда ўқув материалини ўзгартира олиши, қи-
йин нарсани осон, мураккаб   нарсани оддий, ноаниқ   нарсани 
тушунарли қилиб ўқувчиларга етказа олиши даркор.
Ўқувчилар руҳиятини ҳисобга олиш зарур. Қобилиятли педагог ўқувчиларнинг билим ва камолот даражасини ҳисобга олади, уларнинг нимани билишлари ва ҳали нимани билмасликларини, нимани унутиб қўйганликларини   тасаввур этади. Баъзи ўқитувчиларга, айниқса тажрибаси кам ўқитувчиларга ўқув материали оддий, тушунарли ва қандайдир алоҳида изоҳни талаб этмайдигандек туюлади. Бундай ўқитувчилар ўқувчиларнни эмас, балки ўзларини назарда тутадилар. Қобилиятли, тажрибали ўқитувчи ўзини ўқувчининг ўрнига қўя олади, у катталарга аниқ ва тушунарли бўлган нарсаларнинг ўқувчиларга тушунилиши қийин ва мавҳум бир нарса бўлиши ҳам мумлинлигига асосланиб иш тутади. Шунинг учун у баён этишнинг характер ва шаклини алоҳида ўйлаб чиқади ҳамда режалаштиради.
Қобилиятли ўқитувчи дарс материалини баён этиш жараёнида ўқувчиларнинг қандай ўзлаштираётганликларини қатор белгилар асосида пайқаб олади ва зарур ҳолларда баён қилиш усулини ўзгартиради. Шунингдек, қобилиятли ўқитувчи ўқувчиларнинг сабоқни ўзлаштириб олишлари учун замин тайёрлаб, уларни дам олишдан ишга ўтишлари, бўшашиш, ланжлик, лоқайдликларига барҳам бериш учун минимал даражада вақт ажратиш зарурлигини ҳисобга олади. У тегишли вазият юзага келмагунга қадар иш бошламайди. Масалан, дарснинг ҳаддан ташқари зўриқиш билан ва кучли бошланиши ўқувчиларда муҳофаза қилувчи тормозланиш деб аталмиш ҳолатга сабаб бўлади, мия фаолияти туманлашади ва ўқитувчининг сўзлари етарли даражада идрок қилинмайдн.
3.Кузатувчанлик қобилияти — ўқувчининг,   тарбияланувчининг ички дунёсига кира олиш қобилияти, ўқувчи шахсини ва
унинг вақтинчалик руҳий ҳолатларини жуда яхши тушуна билиш билан бо\лиқ бўлган психологик кузатувчанликдир. Бундай
ўқитувчи ўқувчининг руҳиятидаги кўз ил\амас   ўзгаришларни
ҳам тез фаҳмлаб олади. Ўқувчилар бундай   ўқитувчи ҳақида:
”Қарамаётганга ўхшайди-ю,  ҳамма   нарсани   кўриб  туради!”,
«Ўқувчининг хафа бўлганлигини ёки дарс тайёрламаётганлигини сўзидан билади!» — дейдилар.
4.Нутқ қобилияти — нутқ ёрдамида, шунингдек, имо-ишора
воситасида ўз фикр ва туй\уларини аниқ ва равшан ифодалаш
қобилияти. Бу ўқитувчилик касби учун жуда муҳимдир.
Ўқитувчининг нутқи дарсда ҳамиша ўқувчиларга қаратилган бўлади. Ўқитувчи янги сабоқни тушунтираётган, ўқувчининт жавобини таҳлил қилаётган ёки танқид қилаётган бўлса ҳам, унинг нутқи ҳамиша ўзининг ички кучи, ишончи, ўзи гапираётган нарсага қизиқаётганлиги билан ажралиб туради. Фикрнинг ифодаси ўқувчилар учун аниқ, содда, тушунарли бўлади.
Ўқитувчининг баёни ўқувчилар фикри ва диққатинии максимал даражада фаоллаштиришга қаратилади: ўқитувчи ўқувчилар олдига саволлар қўйиб, уларни аста-секин тў\ри жавоб беришга ундайди, ўқувчининг диққатини кучайтиради ҳамда фикрини фаоллаштиради. (“Мана бу ерга алоҳида эътибор беринг!”, “ўйлаб кўринг!” каби.) Шунингдек, ўринли қочириқ, ҳазил, енгилгина истеҳзо нутқни жонлантириб юборад ва уни ўқувчилар тез ўзлаштирадилар.
Ўқитувчининг нутқи аниқ, жонли, образли, талаффузи жиҳатидан ёрқин, ифодали, ҳис-ҳаяжонли бўлиб, унда стилистик, грамматик, фонетик вуқсонлар учрамаслиги лозим. Бир хилдаги чўзиқ, зериктирадиган нутқ ўқувчиларни жуда тез чарчатади, уларни ланж, лоқайд қилиб қўяди. Айрим ўқитувчилар тез гапиришга, бошқалари секин гапиришга мойил бўладилар. Бироқ ўқувчиларнинг ўзлаштиришлари учун ўртача, жонли нутқ яхши натижа беришини эсдан чиқармаслик лозим. Шошқалоқлик сабоқни ўзлаштиришга халақит беради ва болаларни тез чарчатиб қўяди. ҳаддан ташқари секин нутқ ланжлик ва зерикишга сабаб бўлади. ҳаддан ташқари кескин ва бақироқ нутқ ўқувчиларнинг асабини бузади, толиқтириб қўяди. Ўқитувчининг заиф овози ёмон эшитилади. Ниҳоятда кўп такрорланадиган бир хилдаги имо-ишоралар ва ҳаракатлар кишининг \ашини келтиради.
5.Ташкилотчилик қобилияти — биринчидан, ўқувчилар жамоасини уюштириш, жипслаштириш, муҳим   вазифаларни ҳал
этишга руҳлантиришни, иккинчидан, ўз ишини тў\ри уюштиришни назарда тутади.
Ўз ишини ташкил этиш деганда ишни тў\ри режалаштира олиш ва уни назорат қила билиш назарда тутилади. Тажрибали ўқитувчиларда вақтни ўзига хос ҳис этиш — ишни вақтга қараб тў\ри тақсимлай олиш, белгиланган муддатда улгуриш хусусияти ҳосил бўлади.
Дарс давомида кутилмаганда ортиқча вақт сарфлаш ҳоллари баъзан учраб туради. Аммо тажрибали ўқитувчи зарур ҳолларда дарснинг режасини ўзгартира олади.
6.Обрў орттира олиш қобилияти — ўқувчиларга    бевосита
эмоционал-иродавий таъсир кўрсатиш ва шу аоосда обрў қозона
олишдир. Обрў фақат шу асосдагнна эмас, балки ўқитувчининг
фанни яхши билиши, меҳрибонлиги, назокатлилиги ва ҳоказолар
асосида ҳам қозонилади. Бу қобилият ўқитувчи шахсий сифатларининг бутун бир йи\индисига, чунончи унинг иродавий сифатларига (дадиллиги, чидамлилиги, қатъийлиги, талабчанлиги ва хоказоларга), шунингдек, ўқувчиларга таълим ҳамда тарбия бериш масъулиятини ҳис этишга, ўзининг ҳақ эканлигига ишонишга, бу ишончни ўқувчиларга   етказа олиш   кабиларга ҳам бо\лиқ.
Ўқувчилар қўполлик қилмайдиган, қўрқитмайднган, тў\ри талаб қўя оладиган ўқитувчини жуда ҳурмат қиладилар. Ўқитувчининг бўшанглиги, лақмалиги, саботсизлиги ва иродасизлигини ёқтирмайдилар.
7.	Тў\ри муомала қила олиш қобилияти — болаларга яқинлаша олиш, улар билан педагогик нуқтаи назардан жуда самарали ўзаро муносабатлар ўрната билиш, педагогик назокатнинг мавжудлигини билдиради.
8.	Келажакни кўра билиш қобилияти — ўз ҳаракатларининг
оқибатини кўра билишда, ўқувчининг келгусида   қандай одам
бўлишини тасаввур қила олишида,   тарбияланувчида   қандай фазилатларни тараққий эттириш лозимлигини олдиндан айтиб бера олишда ифодаланади. Бу қобилият педагогик оптимизмга, тарбиянинг қудратига бо\лиқдир.
9. Диққатни тақсимлай олиш қобилияти — ўқитувчи учун диққатнинг барча хусусиятлари — ҳажми, кучи, кўчувчанлиги, идора қилина олиши, сафарбарлиги кабиларнннг тараққий этиши билан изоҳланади.
Диққатни айни бир вақтда тақсимлаш қобилияти ўқитувчилик учун алоҳида аҳамият касб этади. Қобилиятли, тажрибали ўқитувчи сабоқни баён қилиш мазмуни ва формасини, ўз фикрини (ёки ўқувчинииг фикрини) диққат билан кузатади, айни вақтда барча ўқувчиларни кўриб туради, толиқиш, эътиборсизлик, тушунмаслик аломатларини ҳушёрлик билан кузатади, интизомсизлик ҳолларини эътибордан қочирмайди, ниҳоят ўз хатти-ҳаракатларини ҳам кузатиб боради. Тажрибасиз ўқитувчи кўпинча сабоқни баён қилишга берилиб кетиб, ўқувчиларни эътибордан четда қолдиради, назорат қилмай қўяди; борди-ю, ўқувчиларни диққат билан кузатишга ҳаракат қилса, фикр калавасини йўқотади.
Ўқитувчи юқорида кўрсатилган қобилиятлардан ташқарн бир қанча ижобий сифатларга — аниқ мақсадни кўзлаш, қатъийлик, меҳнатсеварлик, камтарлик каби сифатларга ҳам эга бўлиши керак. Бундай хусусиятлар бўлмаса, ўрта педагогик даражасидан юқорига кўтарила олмайди.
Касб таълими ўқитувчиси шахсига қўйиладиган талаблар
Ўқув жараёнида ўқитувчи раҳбарлик вазифасини бажаради. Бу умумий қоида касб таълими ўқитувчисига ҳам таалуқлидир. Касб таълимида  вақтнинг қисмини ўқувчиларнинг мустақил амалий ишлари эгаллаши ўқитувчининг ролини янада оширади. Чунки ҳамма нарса ўқитувчи томонидан олдиндан пухта ўйланса ва яхши планлаштирилсагина ўқувчилар мустақил ишлай олишлари мумкин.
Касб таълими ўқитувчиси дарсга тайёрланаётганда ҳар хил метод ва усулларни қўллаб янги материални қандай баён қилишни ўйлайди. У ўқувчиларнинг индивидуал хусусиятларини, уларнинг тажрибаси, жисмоний ривожланиши ва меҳнат унумдорлигига  таъсир қиладиган бошқа омилларни ҳисобга олган ҳолда объектларни танлайди. Касб таълими ўқитувчиси олдида ўқувчиларнинг ўқув-ишлаб чиқариш жамоаларини ташкил қилиш, улар орасида ишлаб чиқариш муносабатларини йўлга қўйиш масаласи пайдо бўлади. Бундан ташқари, бошқа бошқа ўқув предметларидаги каби касб таълими ўқитувчисида ўқувчиларнинг меҳнат усулларини тў\ри бажаришини, олинган билимларни амалда қўллашни назорат қилиш ва уларнинг ўқув фаолияти натижаларини баҳолаш функциясини сақлаб қолади.
Қуйидагилар касб таълими ўқитувчисига хос бўлиши керак:
1)	юқори \оявийлик. Ўқитувчи ўсиб келаётганавлоднинг тарбиячисидир. У ўқувчиларни миллий истиқлол \оялари руҳида тарбиялаши керак.
2)	Юқори техник малака. Масалан, касб таълими жараёнида ўқувчилар ўзлари танлаган мутахассисликка оид билим ва кўникмаларни эгаллайдилар. Шу муносабат билан олий ўқув юртининг талабалари бу мутахассисликларга оид касбий билимлар асосларини эгаллашлари ҳамда кейинги амалий фаолият жараёнида ўз маҳорати даражасини узлуксиз ошира боришлари керак.
3)	Юқори психологик-педагогик тайёргарлик. Касб таълими ўқитувчисининг ўзи билим ва малакаларни юксак савияда эгаллабгина қолмай балки ўқувчиларда ҳам маълум малакаларни таркиб топтириш учун уларга билимлар бериши керак. Билим ва малакаларни эгаллаш жараёнининг ўз қонуниятлари бор, мактабдаги таълим шу қонуниятлар асосида ташкил этилади. Касб таълими ўқитувчиси психология, дидактика ва бошқа фанларнинг ўқув жараёнига асос бўладиган муҳим қоидаларини чуқур ўзлаштириб олиши керак.
4)	Ўз касбига муҳаббат. Ўқитувчилик касбининг ўзига хос томонларини чуқур билиш, ўз касбий фаолиятида эришган ютуқларидан завқланиши, қийинчиларни енгиб ўтиш учун куч ва имконият топа олиш касб таълими ўқитувчисининг муҳим фазилатлари қаторига киради.
Касб таълими ўқитувчиси олий ўқув юртидаги тайёргарлиги ҳар қанча асосли бўлса ҳам, у тугалланган ҳисобланмайди. Маълумки, ҳозирги замон ишлаб  чиқариши жуда тез суръатлар билан ривожланмоқда. Меҳнат қуроллари, технологик жараёнлар узлуксиз такомиллашиб бормоқда. Бу касб таълими жараёнида ўз аксини топмо\и керак. Демак, касб таълими ўқитувчиси фан ва техника соҳасидаги тараққиётни узлуксиз кузатиб бориши, улардан ўқувчиларни тушунарли шаклда хабардор қилиб туриши керак.
Ўқитувчилар касб таълими жараёнида фойдаланиладиган  методик воситалар мажмуаси ҳам ўзгармай қолмайди. Ўз ишига ижодий ёндошувчи ўқитувчилар ўқувчиларга таъсир қилишнинг янги шаклларини, узлуксиз равишда билим, малака ва кўникмаларни шакллантиришнинг янги усулларини топадилар. Яхши тажриба умумлаштирилади ва кўпчиликнинг мулки бўлиб қолади. Шунга кўра ҳар бир ўқитувчи ил\ор педагогик тажриба ёритиладиган вақтли матбуотни кўзатиб бориши ва ундан ўз ишида фойдаланиши керак.
Шундай	қилиб, касб таълими ўқитувчиси ўзининг педагоглик маҳоратини такомиллаштириш устида, ўз малакаси савиясини ошириш устида ҳар доим ишлаши керак. Унга бу борада ўқитувчилар малакасини ошириш институтлари анча ёрдам беради. Бу институтларда қисқа муддатли курслар ташкил қилиниб, уларда ўқитувчилар фан ва техника соҳасидаги ютуқлар, ил\ор педагогик тажрибалар билан танишадилар.
Бу курслар ҳамма ўқитувчиларни қамраб ололмайди, албатта. Шу сабабли курс тайёргарлиги билан бирга жойларда мунтазам равишда методик ишлаб олиб борилади. Бу ишда педагогика билим юртлари ва институтларнинг битирувчилари муҳим рол ўйнайди. Одатда, улар методик ишларни бошқарадилар. Бу эса уларга қўшимча маъсулият юклайди, уларнинг мустақил билим олиш борасида шунт билан ишлаб, ҳамкасблари учун намуна бўлишга мажбур қилади.
Педагогик фаолият ўз моҳиятига кўра   ижодий характерга эга. Маълумки, инсон олдида бирор муаммо тургандагина ижодкорлигкка эҳтиёж ту\илади. Ўқитувчилик фаолияти ана шундай хусусиятга эга. Педагогик ижодкорликнинг асосий моҳияти педагогик фаолиятнинг мақсади ва характери билан бо\лиқ. Педагогик фаолият киши шахсини, унинг дунёқараши, эътиқоди, онги, хулқ-атворини шакллантиришдек умумий мақсадга бўйсунган сон-саноқсиз педагогик масалаларни ечиш жараёнидир. Ўқитувчи фаолиятидаги ижодкорлик ана шу масалаларни ечиш усулларида, уларни ҳал қила олиш йўлларини қидириб топа билишларида ифодаланади.
Педагогик ижодкорлик манбаи — бу педагогик тажрибадир. Педагогик тажриба — муаммоли вазиятларга жуда бойдир. Ил\ор педагогик тажриба деганда биз ўқитувчининг ўз педагогик вазифасига ижодий ёндошишини, ўқувчиларнинг таълим-тарбиясида янги, самарали йўл ва воситаларни қидириб топишини тушунамиз.
Ил\ор педагогик тажриба ўқитувчи томонидан қўлланиладиган иш шакли ва усуллари, услуб ва воситаларидир. Улар воситасида ўқув-тарбиявий ишларда энг юқори натижаларга эришилади.
Ил\ор педагогик тажрибани ўрганиш, унга асосланиб янги педагогик ҳодиса ва қонуниятларни очиш ўқув-тарбия жараёнига яхши сифатли ўзгаришлар киритади, ўқувчиларнинг билиш фаолиятини бошқариш, янги кўринишдаги ўқув жараёнини моделлаштириш муаммоларини ечишга сабаб бўлади.
Ижодий ишлайдиган ўқитувчи фақатгина муваффақиятли ўқитиш ва тарбиялаш, ил\ор ўқитувчилар иш тажрибаларини ўрганиш билангина чекланиб қолмасдан, тадқиқотчилик кўникма ва малакаларига ҳам эга бўлиши зарур.
+озирги замон фан ва техника тараққиёти ўқитувчининг ижодкор бўлишини, фаннинг муҳим муаммолари юзасидан эркин фикр юрита олиши, фан ютуқларини ўқувчиларга етказа олиши ва ниҳоят ўқувчиларни ҳам ижодий фикрлашга, тадқиқот ишларига ўргата олишини талаб қилади. Шунинг учун ўқитувчи аввало тадқиқотчилик малакаларини эгаллаши зарур. Ўқитувчи илмий-тадқиқот ишлари олиб бориш давомида омилларни тўплайди, таҳлил қилади, улар асосида хулосалар чиқаради. У фан хулосаларидан ўзининг амалий фаолиятида фойдаланиш жараёнида ҳозирги замон ўқитувчиси учун зарур бўлган жуда муҳим фазилатларни эгаллайди.

II ҚИСМ
4 боб. Таълим жараёни
Дидактика ҳақида тушунча 
Таълим жараёнининг умумий қонуниятларини ўрганувчи қисм дидактика деб номланади.
Дидактика таълим жараёнининг моҳияти, таълимни муваффақиятли олиб бориш шартлари, таълимнинг вазифаси ва мазмуни, таълимни ташкил этиш шаклл ва усуллари, ўқувчиларнинг билимини текшириш ва баҳолаш билан шу\улланади
Дидактика грекча «дидактос» сўзидан олинган бўлиб, «мен ўқитаман» демакдир.
Дидактика барча ўқув предметларини ўқитишнинг умумий қонун ва қоидаларини белгилаб беради. 
Талабалар билим, кўникма ва малакаларни шакллантириш жараёни
Даврнинг долзарб муаммоларидан бири талабаларнинг касбий маҳоратини ошириш, уларда муҳим касбий билим, кўникма ва малакаларни ҳосил қилишдан иборат.
Олий мажлиснинг IX сессиясида республикамиз Президенти И.А.Каримов олий таълим тизими олдида турган муҳим вазифаларга тўхталиб, шундай деган эди: “Ўқув юртларимизни битириб, таълим-тарбия олиб чиқаётган ёшларимизнинг олган мутахассислиги ва тайёргарлиги кўп жиҳатдан замон талабларига, бозор иқтисодиёти эҳтиёжига жавоб бермаслиги кўзга ташланмоқда. ...олий ўқув юртини битираётганлар қандай талабларга жавоб беришини аниқлаб олишимиз керак”. Бу шубҳасиз, талабаларнинг билим, кўникма ва малакаларига сифат жиҳатдан юқори бўлган бир қатор талаблар қўйишни тақозо этади. Шундай экан, талабалар таълим ва тарбия олиш жараёнида ўрганиши керак бўлган билим, кўникма ва малакаларнинг сифати устида ишлаш муҳим аҳамиятга эга.
Билим, кўникма ва  малакаларни эгаллаш таълим жараёни негизини характерлаб, унинг асоси, муҳим шарти сифатида юзага келади. Шунга кўра педагогика назарияси ва амалиётида ушбу тушунчалар фундаментал аҳамиятга эга. Билим, кўникма ва малакаларнинг мазмуни ҳамда уларнинг шаклланиш жиҳатлари психология, дидактика, хусусий методика ва талабаларнинг амалий маш\улотларига оид    кенг    кўламдаги    адабиётларда назарий жиҳатдан асослаб берилган. Бу тушунчаларга қанчалик   аниқ   таъриф  берилганлигига   қарамасдан мазкур тушунчалар яна ҳам чуқурроқ ўрганишга ва назарий жиҳатдан ҳар томонлама асосланишга муҳтож.
Педагогикага доир адабиётларда “билим” тушунчаси, одатда, инсонлар томонидан мавжуд билим ва ҳодисаларни,  табиат ва жамият қонуниятларини билиш маҳсули сифатида баҳоланади. (Пед. энцикл.,1965). Бундай таъриф асосан билимнинг фалсафий қиррасини очишга хизмат қилади. Дидактика назариясида эса “билим” тушунчаси, асосан, икки томонлама  изоҳланади: талабалар ўзлаштириши лозим бўлган билимлар ҳамда улар томонидан ўзлаштирилиб амалий фаолият жараёнида қўлланиладиган, шахсий хислатларга айланиб қолган билимлар.
Биз юқорида келтирган биринчи таъриф таълим мазмунини белгилаб беради. Бу билимлар адекват характерга эга бўлиб, жамият ҳаётида, тасдиқланган моддий борлиқни ифодалайди. Билимлар қотиб қолган, ўзгармас ҳодиса эмас, жамият ҳаётининг тарихий тараққиёти давомида билимлар ҳам узлуксиз ривожланиб, аниқланиб, чуқурлашиб ва баҳзан жиддий ўзгаришларга учраб, такомиллашиб боради. Педагогика назариясида билимларга хос бўлган ушбу омилни ҳисобга олгандагина таълим мазмунининг илмийлиги таъминланади. Ўқув предмети доирасида тақдим этиладиган билимларни икки гуруҳга ажратиш мумкин: мувофиқ тарздаги фан асосларини ифодаловчи илмий билимлар ҳамда долзарблик ва тур\унлик жиҳатидан ўзгарувчан бўлган ахборотлар кўринишидаги илмий маълумотлар. Илмий маълумотлар, одатда, назарияларнинг маҳсули сифатида юзага келади. Бу билимларнинг мунтазам жамланиши ҳозирги фаннинг муайян ҳолатини ифодаловчи дедуктив тизимдаги ахборотлар ҳажмининг ортиб боришига олиб келади, лекин мазкур фан негизини ташкил қилувчи билимлар тизимига ҳеч қандай ўзгартиш киритмайди. Бу ҳолда янги маълумотларнинг фақат бир қисмигина илмий назариянинг асосий ҳолатларини ўзгартириб бориш учун хизмат қилади. Бундай ҳолда билимлар қанчалик умумлашган бўлса, улар шунчалик тур\ун характерга эга бўлади.
Ўзлаштириладиган билимлар ҳосил қилинадиган кўникма ва малакалар учун асос бўлиб хизмат қилади. Кўникма ва малакаларнинг мазмуни ва ўзаро нисбати ҳақида бир қанча йўналишдаги қарашлар мавжуд.
Дидактикада мавжуд бўлган анҳанавий нуқати назардан келиб чиқадиган бўлсак, кўникма малакадан олдин ҳосил бўлади ва машқлар бажариш натижасида кўникма малакага айланади. Чунончи, “Педагогик энциклопедия”да (1968) кўникма - “ишлашга тў\ри келадиган шароитларга мос характерларни самарали бажара олиш” деб таърифланади; кўникмалар ҳам амалий, ҳам назарий характерга эга бўлади. Худди шу Педагогик энциклопедияда “малака юқори даражадаги ҳаракат сифатида таърифланади”, ушбу босқичда ҳаракатлар автоматлашади, ақлий бошқарув бир даража камаяди. Малака амалий фаолиятни шу қадар тез бажарилишидирки, бунда ҳаракат ўз-ўзидан амалга оширилаётгандек бўлади”.
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, “Кўникма ҳаракатларни самарали бажариш имкониятидир; кўникма-ҳаракатдаги билимлардир; кўникма маълум даражада ўйлаб бажариладиган ҳаракатлар; кўникмалар қандайдир ҳаракатни янги шароитларда бажаришнинг усулидир; кўникма мураккаб тизимли психик ва амалий ҳаракатларни эгаллашдир”.
Малакалар қуйидагича таърифланади: “малака юқори ўзлаштирилганлик даражасига эга бўлган ҳаракатлар йи\индисидир; малака билим ва кўникмалар заминида шаклланади”.
Келтирилган мисоллардан кўриниб турибдики, “кўникма” ва “малака” тушунчаларининг мазмун ва моҳияти ҳақида турлича фикрлар мавжуд.
Инсон фаолиятининг турли-туманлиги ва у қўллайдиган кўникма ва малакаларнинг хусусиятини ҳисобга олиб, дидактикада “кўникма” ва “малака” тушунчалари педагогик, психологик ҳамда ижтимоий-тарихий маҳноларда қўлланилади. Бу шундай изоҳланадики, биринчидан, талаба психологик педагогик таъсир обҳекти ҳисобланиб, бу таъсир натижасида билим, кўникма ва малакаларни эгаллайди, иккинчидан, аста-секин эгалланган билим, кўникма ва малакалар таъсирида ижтимоий аҳамиятли шахсга айланиб боради. Шу билан биргаликда билим, кўникма ва малакалар шахснинг у ёки бу эҳтиёжларини қондириш учун хизмат қилади.
Кўникма дастлаб амалдаги ақлий назорат остида бажарилади. Шартли рефлектор алоқалари мустаҳкамлангач, ушбу назорат сусайиб боради. Шунга кўра айтиш мумкинки, инсон фаолиятидаги кўникма маълум даражадаги ақлий назорат остида амалга оширилади. Бу эса кўникманинг, ўз навбатида. психологик педагогик моҳиятини англатади. Индивид ҳаракатларида машқлар натижасида шундай ҳолат юзага келадики, бунда ҳаракатнинг бажарилишида ақлий назорат талаб қилинмайди, фаолият автоматик тарзда бажарилади, натижада кўникма малакага айланади.
Малаканинг психологик асоси, бир томондан, фаолият мақсадида, иккинчи томондан ушбу фаолиятнинг дастлабки ҳолати билан ўзаро алоқасида ифодаланади.
Инсондаги илгаридан мавжуд бўлган кўникма ва малакаларга янгиларининг қўшилиши натижасида мураккаб кўникмалар шаклланади. Масалан, автомобилни бошқариш кўникмаси, хусусан машина эшигини очиш, двигателни ишга тушириш, тормоз, муфта, акселератор педалларини босиш ва бўшатиш, узатмалар сонини алмаштириш ва ўчириш, фараларни улаш, рул чамбарагини бошқариш каби кўплаб элментар кўникма ва алоқаларни қўшилиши натижасида такомиллашади. Шартли рефлектор алоқаларининг мустаҳкамланиб бориши билан баҳзи кўникмалар тезкорлик билан малакаларга  айланиб боради.
Талабаларда умуммеҳнат ва касбий малакалар қуйидаги босқичларда шакллантирилади:
- малакани шакллантиришнинг дастлабки босқичида талабаларга ўзлаштиришлари лозим бўлган  ҳаракатни бажариш тартиби тушунтирилади. +аракатни бажариш усулини билиш уни тўлақонли бажаришни таҳминлай олмаса-да, у малака шакллланиши учун зарур бўлади. Талабада ҳаракатлар билан танишиш уни ўрганишга қадар, яъни малака шакллангунга қадар амалга ошади. Лекин ҳаракат вазифаси билан юзаки танишиш ва уни тавсифлаш малака шаклланиши учун етарли эмас. +аракатларни бажарилишини ўқитувчи раҳбарлигида чуқур ва мустаҳкам ўзлаштириш лозим. +аракатларга ўрганишнинг дастлабки босқичларида педагогнинг вазифаси ҳаракат тартибини тушунтириш, уларнинг амалий аҳамиятини кўрсатиш, талабалар билимларини чуқурлаштириш ва тизимлаштириш билан, бошқача қилиб айтганда, унга машқлар тавсифи ва мақсади, қандай ўзлаштириш кераклиги тў\рисида аниқ билимлар бериш билан белгиланади;
- навбатдаги, иккинчи-босқич-малакалар шаклланиши асосини ташкил этувчи қоидаларни шакллантириш ва билимларни ўзлаштириш, қайта тиклаш босқичи ҳисобланади;
- учинчи босқич-навбатдаги машқларни бажариш жараёнида тур\унлашиб қолиши мумкин бўлган ҳаракатлар, бошлан\ич хатоликларни бартараф қилувчи намуналарни намойиш қилишдир. Ўқитувчи у ёки бу ҳаракатларни қандай амалга ошириши лозимлиги, иш жараёнида талаба дуч келадиган қийинчиликларни кўрсатиб беради;
- тўртинчи босқич-ҳаракатни амалий ўзлаштириш, малакани шакллантириш билан белгиланади. Малаканинг шаклланиши ҳаракатни бажариш усулини такомиллаштиришга қаратилган машқлар жараёнида амалга ошади. Бунда талаба англи равишда қоидалардан фойдалана  бошлайди. Бу ўринда айниқса ҳаракатларни таҳлил қилиш, хатоларни ўрганиш ва уларнинг олдини олиш муҳим аҳамиятга эга бўлади;
- ниҳоят, охирги бешинчи босқич- мустақил ва тизимли бажариладиган машқлардан иборат бўлади. Бу машқлар мураккабликни ошиб бориши билан биргаликда уларнинг хилма-хиллигига эҳтибор берилади, шунга мувофиқ фаолият қизиқарли ва кўпчилик ҳолларда ижодий тавсифга эга бўлади.
Малакалар шаклланишида машқларни вақт бўйича тақсимлаш муҳим аҳамиятга эга бўлади. Узоқ вақт давомида узлуксиз бажариладиган машқлар натижаси    толиқиш туфайли кутилган самарани бера олмайди. Демак, машқларни бошқа турдаги ишлар ва дам олиш билан алмаштириб олиб бориш лозим.
Таълим жараёнинг мазмуни
Таълимнинг мазмуни унинг мақсадидан келиб чиқади. Таълимнинг мазмуни деганда, ўқувчиларнинг ўқиш жараёнида эгаллаб олиши лозим бўлган ҳамда тизимга солинган билим, малака ва кўникмаларнинг аниқ белгиланган доираси тушунилади.
Таълимнинг мазмуни бир қатор эҳтиёжларни ҳисобга олиш билан белгиланади.
а)	ижтимоий ишлаб чиқаришнинг    энг зарур   эҳтиёжлари,
нжтимоий тузумнинг хусусиятлари;
б)	давлатнинг халқ таълими ва муайян турдаги ўқув юрти
олдига қўядиган мақсад ҳамда вазифалари;
в)ўқитиш қоидаларидан келиб чиқадиган ва ўқувчиларнинг имкониятларини (ёш имкониятлари ва бошқалар) эътиборга олувчи дидактик талаблар.
Таълимнинг мазмуни бир қатор эҳтиёжларни ҳисобга олиш билан белгиланади:
а)  ижтимоий ишлаб чиқаришнинг энг зарур эҳтиёжлари, ижтимоий тузумнинг хусусиятлари;
б)  давлатнинг халқ таълими ва муайян турдаги ўқув юрти олдига қўядиган мақсад ҳамда вазифалари;
в) ўқитиш қоидаларидан келиб чиқадиган ва ўқувчиларнинг имкониятларини (ёш имкониятлари ва бошқалар) эътиборга олувчи дидактик талаблар.
Мактабларда бериладиган таълимнинг мазмуни тарихий ҳамда синфий хусусиятга эгадир.
Жамият тарихий тараққиётининг ҳамма босқичларида мактабларда ёшларга бериладиган таълимнинг  мазмуни, ҳажми ўша ижтимоий тизимнинг  иқтисодий талаб ва эҳтиёжлари, фан ва техника тараққиёти даражаси билан белгилаб келинган.
Таълим мазмуни таълим жараёнида ўзгача жараён элементлари билан билвосита бо\лиқ бўлиб ўқув-дастурий ҳужжатлар: ўқув режаси, ўқув дастури, дарслик, ўқув қўлланмалари шаклида мавжуд бўлади. Ўқув-дастурий ҳужжатларни тузиш, белгилаш ўқув-тарбия жараёнининг педагогик ва услубий назария билан бо\лайдиган элементи ҳисобланади. Таълим мазмунини танлаш ҳозирги босқичма-босқич ўқишни ташкил қилиш шароитида алоҳида аҳамиятга эга, чунки бу ерда ўқув дастурий ҳужжатлар ҳар қайси алоҳида олинган йўналишга (бакалавр, магистр, лиўей, гимназия, коллеж) алоҳида-алоҳида тузилади.
Таълим мазмунининг тузилиши мезонлари
Юртбошимиз И.А.Каримов Олий Кенгаш сессиясида, фан, маданият арбоблари билан учрашувларида истиқлол мафкураси масалаларига тўхталиб таълим-тарбия масалаларида биз умуминсоний қадриятларга асосланишимиз кераклигини уқтирадилар. Бу демак, \оявий йўналиш бизда умуминсоний ижобий хислатларни шакллантириш йўналишида, яъни сиёсий партиялар таъсири, курашиш таъсирида эмас, балки асрлар оша сайқалланиб келаётган халқ педагогикаси дурдоналари асосида, ўзбекона одат, удумларига таянган ҳолатда юз беради.
1. Ёшларни ватанпарварлик руҳида тарбиялаш. («Ватанни севмоқ иймондандир») Ватанни севмоқ учун ватанни билмоқ керак.
Ватан байро\и, герб нишонасини билиб, ёшларда унга нисбатан ҳурмат ҳиссини тарбиялаш лозим. Байроқдаги ранглар маъносини, юлдузлар сони, жойланиши маъносини билиш керак.
Ватан герб нишонаси, образи туширилган ҳумо қуши тарихи, гербнинг ўзига хос ҳусусиятларини билмоқ, англамоқ, юқори даражада ҳурмат қилиш руҳида тарбиялашни ташкил қилиш лозим.
Ўзбекистон мадҳияси (Гимни)ни ҳар бир фуқаронинг ёддан билиш, о\заки айта билиши мадҳия мусиқаси чалинганида ўриндан туриб чуқур таҳзим билан олқишлаши даркор.
Ватанпарварлик тарбияси масалалари алоҳида олинган фанлар ёки ижтимоий фанлардагина ўз ифодасини топмасдан, балки барча фанлар мазмунида ҳамма тарбиячилар - каттаю кичик барчанинг диққат эҳтиборида бўлиши керак.
2. 	Фанлараро комплекс алоқалар мезони. Бакалавр ва магистрлар тайёрлаш мазмуни структурасида ўқув материаллари орасидаги бо\ланиш асосан комплекс бўлади. Бундай бо\ланишларнинг маъноси умумтехника, умуммуҳандислик, махсус фанлар, турли бевосита ишлаб чиқарилган, технологик жараёнлар билан бевосита бо\лиқ бўлган табиий фанларга асосланади.
Фанларнинг ўзаро мантиқий тузилишида қуйидаги бо\ланишлар аҳамиятли ҳисобланади:
а) турли предметларда кўриладиган умумий обҳектлар бўйича бо\ланиш;
б) турли ўқув предметларидаги турли обҳектларни тушунтирувчи бир-бирига яқин қонун ва назариялар бўйича;
в) тадқиқот методлари ва талабаларнинг амалий фаолиятлари бўйича;
г) турли умум фалсафий тушунчалар бўйича;
д) турли характердаги ўлчов-ҳисоблаш бо\ланишлари;
е) ишлаб чиқариш жараёнини ифодаловчи илмий билимлар бўйича;
ж) таълим ва тарбия методлари услубларининг педагогик-психологик ва фалсафий билимлар билан бо\лиқлиги.
3. 	Касбларга йўналтирилганлик мезони:
Маълумки, ўқув режасидаги барча предметлар бўйича барча билимларнинг ўзи етарли эмас. Чунки ёш мутахассис ўқишни битириб то ишга жойлашгунича реал технологик жараёнда кўпгина ўзгаришлар юз бериб бўлади. Шунинг учун ҳам таълим маънои маълум билимларни кўзда тутади. Мутахассисда тезкор билим ва кўникмаларини тараққий эттириш, жумладан, касб маҳоратини шакллантириш кўзда тутилади.
4. 	Таълим мазмунини қисмларга бўлиб танлаш мезони.
Қисмларга бўлиб тайёрлаш умумназарий, умумтехник, умумпедагогик ва политехник билим, иқтидор ва кўникмаларни шакллантиришни кўзда тутади. Шу жумладан, илм тарихи, ишлаб чиқариш ил\ор - бунёдкорлари тажрибаси ҳақидаги маълумотларни ўз ичига олади. Булардан ташқари асосий тайёргарликка политехник аҳамиятга эга бўлган техник, технологик билимлар киради ва маълум йўналиш бўйича тайёрланаётган барча мутахассисликлар учун мажбурий минимумни ташкил этади.
Бўл\уси мутахассисларнинг махсус тайёргарлиги саноат, қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши масалаларини ҳамда махсус йўналиш бўйича ишлаб чиқариш билим, иқтидор ва кўникмаларни шакллантириши, мустаҳкамлашни ўз ичига олади. Асосий ва махсус тайёргарлик орасидаги муносабат мутахассисликнинг характерига, мутахассис квалификацион характеристикасига, касбнинг ўзига хос хусусиятларига кўп жиҳатдан бо\лиқ бўлади.
5. 	Таълим мазмунини унификациялаш ва табақалаштириш мезони.
Таълим мазмунини унификациялаш ва талабақалаштириш бир томондан маълум бир йўналиш бўйича мутахассис тайёрланаётганида унинг бир неча хилларини тайёрлаш имкониятини кўзда тутувчи унификациялашган ўқув режаларини тузишни кўзда тутса, иккинчидан умумтехник, умумпедагогик ва махсус предметлари мазмунини табақалаштириш ижтимоий ишлаб чиқариш ривожланишини анҳаналарини ҳисобга олади. Шунинг учун ҳам назарий, ҳам амалий махсус предметларнинг маъноси турли йўналишдаги мутахассисликлар учун турлича танланади.
Тайёрланаётган мутахассисликларнинг таълими мазмунини янада такомиллаштириш мақсадида Ўзбекистон Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги томонидан чиқарилган «мутахассисликлар классификаторини» асос қилиб олиб янада янги мутахассисликларни модернизациялаш зарурати ту\илади.
Бўл\уси мутахассисликларни тайёрлашда таълимнинг ягона умумполитехник тайёрлигини таҳминлаш мақсадга мувофиқдир. Шу билан бирга мутахассисликнинг турли йўналишларини ҳисобга оладиган махсус тайёрганликнинг ўзгарувчан қисмини ажратиш лозим.
Таълимнинг давлат таълим стандарти таълим олувчилар умумтаълим ва касбий тайёргарлигига, савиясига қўйиладиган мажбурий минимал даражани белгилаб беради.
Давлат таълим стандарти қуйидаги принципларга таянган ҳолда ишлаб чиқилади:
-давлат таълим стандартининг давлат ва жамият талабларига, шахс эҳтиёжига мослиги;
-ўқув дастурлари мазмунининг жамият ижтимоий-иқтисодий тараққиёти ҳамда фан-техника ривожланиши билан бо\лиқлиги;
- ўрта махсус, касб-ҳунар таълимининг бошқа таълим турлари ва босқичлари билан узлуксизлиги ва таълим мазмунининг узвийлиги;
- таълим мазмунининг инсонпарварлиги;
- таълим мазмунининг республикадаги барча ҳудудларда бирлиги ва яҳлитлиги;
- таълимнинг мазмуни, шакли, воситалари ва усулларини танлашда инновация технологияларга таяниш;
- педагогик тафаккурда қарор топган анъанавий қарашлар билан “Таълим тў\рисида” ва “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури” қонунларида ифодаланган замонавий талабларнинг узвийлиги;
- ил\ор демократик хорижий мамлакатларнинг таълим соҳасида меъёрларни белгилаш тажрибаларидан миллий хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда фойдаланиш.
Давлат таълим стандарти таълим мазмуни, шакллари, воситалари, усулларини, унинг сифатини баҳолаш тартибини белгилайди. Таълим мазмунининг ўзаги ҳисобланган стандарт воситасида мамлакат ҳудудида фаолият кўрсатаётган турли муассасаларда (давлат ва нодавлат) таълимнинг барқарор даражасини таъминлаш шарти амалга оширилади. Давлат таълим стандарти ўз моҳиятига кўра ўқув дастурлари, дарсликлар, қўлланмалар, низомлар ва бошқа меъёрий ҳужжатларни яратиш учун асос бўлиб хизмат қилади.
Ўрта махсус, касб-ҳунар таълимининг давлат таълим стандарти ўзининг тузилиши ва мазмунига кўра давлат, ҳудуд, мактаб манфаатлари ва воситалари мувозанатини акс эттиради ҳамда энг асосийси ўқувчи шахси, унинг интилишлари, қобилияти ва қизиқишлари устиворлигидан келиб чиқади.
Давлат таълим стандартини бажариш Ўзбекистон Республикаси ҳудудида фаолият кўрсатаётган мулкчилик шакли ва доиравий бўйсунишидан қатъи назар барча таълим муассасалари учун мажбурийдир.
Таълим мазмунини қуйидаги ҳужжатлар акс эттиради.
Ўқув режаси. Ўқув режаси ўқув жараёни графиги, ўқув предметларининг ҳажми ва рўйхати, уларнинг ўқув даври бўйича тақсимоти, мазмуни ва ўтиш тартиби берилган давлат  ҳужжатидир. 
Ўқув дастури. +ар бир ўқув фанини ўқитиш учун ажратилган билимлар ҳажми, тизими ва \оявий-сиёсий йўналишини аниқлаб берадиган давлат ҳужжатидир. Ўқув дастури ўқув режаси асосида ишлаб чиқилади. 
Ўқув дастурида ўқув йили давомида алоҳида фанлар бўйича ўқувчиларга бериладиган илмий билим, кўникма ва малакаларнинг ҳажми белгилаб берилади. Дастурда ҳар қайси ўқув фанларининг мазмуни изчиллик билан ёритилади ва маълум мавзулар орқали кўрсатилади.
Маълум мавзу юзасидан ўқувчи ўзлаштирнши лозим бўлган билим, кўникма   ва малакалар  қисқача    ифодалаб    берилади.
Ўқув дастури қуйидаги бир қатор қоидаларга амал қилган ҳолда тузилади.
1.Дастурнинг қатъийлиги. Ўқув дастурлари жамиятимиз тараққиётининг ҳар бир босқичида фан, техника, ишлаб чиқариш ҳамда ижтимоий муносабатлар соҳасида эришилган даражани акс эттириши лозим. Бу, улар ҳар йили кўриб чиқилиши керак, деган гап эмас, аксинча, ҳамма ўқув фанларига оид дастурларнинг бир неча йиллар мобайнида қатъий бўлишига эришмоқ даркор. Дастурнинг қатъийлиги қатъий дарсликлар ишлаб чиқиш учун катта аҳамиятга эгаки, бу дарсликлар узоқ яшаши ва ўқув жараёнида узоқ фойдаланиши керак.
2.Ўқув дастурида илмийлик қоидаси.
Дастурга борлиқни аниқ, ҳаққоний акс эттирган, илмий жиҳатдан текширилган ишончли материаллар киритилади.
Илмий билимларнинг тобора ривожланиб бориши ва уни ишлаб чиқаришда тадбиқ этилишига доир маълумотлар мактаб ўқув фанларига ҳам ўзгаришлар киритишга олиб келганидек, ўқув дастуридаги айрим эскирган масалалар ўқув фанларидан чиқариб ташланади,
3.	Ўқув материаллари мазмунини тў\ри танлаш, фан материалларини танлашда унда исботлар, мисоллар, мантнқий умумлашма ва хулосаларнинг тў\ри уй\унлашувига алоҳида эътибор берилади. Аниқ мисоллар бўлмаса ўрганилаётган ҳодисаларни назарий жиҳатдан тушуниш мумкин эмас.
4.	Назариянинг амалиёт  билан бирлиги қоидаси. Ўқув дастурида назариянинг амалиёт билан бирлиги қоидаси, биринчи
навбатда, энг аввало, илмий билимларнинг турмушда, ишлаб
чиқариш амалиётида тутган ўрни кўрсатиб берилади. Илмий
билим кўникма ва малакаларнинт ўзаро мустаҳкам бо\лиқ бўлиши ҳамда  таълим жараёнидаги назарий маълумотларнинг амалда қўлланиб бориш жараёнида ўз аксини топади.
5.Ўқув дастурларида тарихийлик қоидаси. Ўқув дастурлари тарихийлик қоидасига асосланган ҳолда тузилади. Бунда ўқув фанларининг характери назарда тутилади. Масалан, тарих фанини ўқитишда тарихий воқеалар изчиллик ва хронологик тарзда баён этилса, мамавзутика, информатика, физика ва бошқа қатор фанларни ўқитишда фан оламидаги маълум бир илмий ҳодиса, қоида ва қонунларнинг пайдо бўлиши, унинг келажак истиқболига  оид  маълумотлар  бериб ўтилади.
6. Дастур икки усул билан: кетма-кет (мунтазам) ва концентрик (марказлашган) тарзда жойлаштирилиши мумкин. Кетма-кет жойлаштирилганда ўқув материалининг ҳар бир кейинги қисми аввалги қисмининг давоми бўлади, ҳар бир қисмдаги материалнинг мазмуни унинг мазкур синф ўқувчиларига тушунарли бўлишини ҳисобга олган ҳолда тўла ёритилади.
Дарслик. Дарслик ўқув жараёнининг зарур қисмидир. Кўп вақтлардан бери у ўқитишнинг энг муҳим воситаси ҳисобланади.
Дарслик — ўқувчиларнинг иккинчи «муаллимидир». Чунки у, аввало, ўқувчи учун зарур қўлланмадир.
+ар бир ўқув фанининг мазмуни дарсликда батафсил ёритилади. Дарслик тегишли фанга оид илмий билим асосларини дастурга ва дидактика талабларига мувофиқ равишда баён қилувчи китобдир.
Дарсликлар билан бир қаторда, айрим ўқув фанлари юзасидан ўқув қўлланмалари ҳам тузилади. Масалалар ва машқлар тўплами, хрестоматиялар, атласлар, лу\ат китоблари ва ҳоказолар шулар жумласидандир.
Ўқувчиларнинг ўқув қўлланмаларидан фойдаланишлари уларнинг ўқув материаллари устида тизимли иш олиб боришлари, илмий билим, кўникма ва малакалар билан янада мукаммалроқ қуролланишларига кенг имкониятлар яратади.
Ўқувчилар дарслик ва ўқув қўлланмалари билан ҳам дарсда, ҳам уй шароитларида мустақил иш олиб борадилар. Дарслик материали катта тарбиявий аҳамиятга эга. У билан ишлаш ўқувчиларнинг ақлий тарбиясига, уларда илмий дунёқарашнинг, ахлоқ-одобнинг шаклланишига, тафаккури ва нутқининг, ишдаги мустқиллигининг ривожланишига ёрдам беради.
Дарсликка қўйиладиган талаблар.
1.	+ар қайси ўқув фани учун яратиладиган дарсликда илмий
билимлар тизими ва унинг ҳажми дастур  талабларига ҳамда таълим олувчиларнинг ёш хусусиятларига мос келадиган бўлиши керак.
2.	Дарсликда баён қилинган илмий билимларнинт  назарий
асослари ва \оявий йўналиши тизимли ва изчил бўлиши, дарсликда келтирилган далилларнинг ишончли бўлиши, улар тў\ри
таҳлил, аниқ таъриф этилиши, тегишли хулосалар чиқарилиши
ҳамда шу орқали ўқувчиларда илмий дунёқараш, энг яхши инсоний фазилатлар таркиб топишини таъкидлаши лозим.
3.	Назарий билимлар ишлаб чиқариш амалиёти билан бо\ланган бўлиши керак.
4.	Дарсликда баён қилинаётган материалнинг характерига бо\лиқ ҳолда тегишли қоида ва таърифлар берилиши, далиллар келтирилиши ҳамда   дарслик  яхши безатилган бўлиши, баъзи материаллар расм, схема, диаграмма  ва бошқа иллюстрациялар билан бойитилиши талаб этилади.
5.	Дарслик ўқувчилар тушуниши осон бўлган жонли  тилда
ёзилиши, айни замонда фикрлар аниқ ва қисқа бўлиши керак.
6.	Дарсликнинг ташқи кўриниши, безаги ўша таълим олувчиларнинг эстетик дидларига мос келадиган бўлиши лозим.
5 боб. Таълим тамойиллари
Таълим тамойиллари ҳақида тушунча
Таълим тамойиллари — ўқитувчининг фаолиятини ва ўқувчининг билиш фаолияти хусусиятини белгиловчи асосий бошланмалардир. Улар назария ва амалиётда асосий роль ўйнайди. Илмий педагогик тавсия ва маслаҳатлар умумий назарий асосга эга. Таълим тамойиллари ўқитувчи ва ўқувчи фаолиятининг муҳим ички томонларини акс эттиради ҳамда турли формада, турли мазмунда ва ҳар хил йўсинда ташкил этиладиган таълимнинг самарадорлигини белгилайди. Шунинг учун таълим тамойиллари таълим беришнинг маълум объектив қонуниятларини акс эттиради.
+озирги педагогика фанида таълим тамойиллари турли жиҳатдан, яъни психологик, ижтимоий, методологик, тарихий-педагогик, кибернетик ва бошқа нуқтаи назарлардан таърифланиши мумкин.
Анъанавий таълим тамойиллари психологик-педагогик тадқиқотларда, масалан, таълим ва ривожланишнинг ўзаро нисбати, ақлий ҳаракатларнинг шаклланиш назарияси, таълимнинг тажриба тизимининг ҳозирги талқинларида анча жиддий асосланмоқда. Одамлар ўртасидаги шахсий муносабатларки, кичик гуруҳлар ва жамоанинг ташкил топиш шароитларини очиб берувчи аниқ социологик тадқиқотлар, шахснинг шаклланишига, болаларнинг ўқишга муносабатига, уларнинг фаоллигига таълимнинг тарбияловчилик таъсирини яхшироқ тушуниб олиш имкониятини беради. Кибернетик нуқтаи назар ўқитиш ишини ҳам яхлит ҳолда, ҳам унинг айрим томонлариии бошқариш тамойилларини қўлланиш учун шароит яратади. 
Таълим билиш фаолиятининг бир тури сифатида инсоннинг теварак-атрофдаги дунёни билишининг умумий қонунлари асосида содир бўлади. Таълим тамойилларининг методологик асосланиши таълим жараёнининг шу томонини очиб беради.
Олимларнинг таълим тамойилларининг сони ва номи тў\рисидаги фикрлари бир-биридан фарқ қилса ҳам, аммо уларнинг мазмуни ва ўқитиш қонуниятларини тушуниш анъанаси асосан бир хилдир. Бинобарин, қуйидаги таълим тамойиллари тизимини таклиф қилиш мумкин: таълимнинг тарбияловчилик характери; таълимнинг илмийлиги; таълимнинг тизимлилиги; таълимнинг тушунарлилиги; таълимнинг кўрсатмалилиги; таълимда онглилик ва фаоллик; ўрганиладигап билимлар ва ҳосил қилинадиган малака ва кўникмаларнинг мустаҳкамлиги; таълимни индивидуаллаштириш.
Таълимнинг илмийлиги ва тизимлилиги тамойилларини баъзан битта тамойил деб таърифлайдилар. Таълимнинг тушунарли бўлиши тамойилини ҳам дарсларда кўрсатмали қуроллардан фойдаланиш билан ёки ўқувчининг онглилиги ва фаоллиги тамойили билан бирлаштириш мумкин, бу нарса таълим тамойиллари сонини камайтиради. Шунинг учун ҳам таълим тамойилларининг сони адабиётларда ҳар хил кўрсатилади. Баъзан педагогикада таълимнинг турмуш билан бо\ланиши, назариянинг амалиёт билан бо\ланиши тамойиллари таклиф қилинади. Аммо буларни мустақил тамойиллар сифатида ажратиб кўрсатмаса ҳам бўлади. Ўқув материалини турмуш ва амалиёт билан бо\лаш зарурлигини таълимнинг илмийлиги, тизимлилиги, тушунарлилиги, ўқувчининг онгли ва фаол бўлиши тамойиллари ҳақида гапирганда очиб бериш мумкин.
Дидактик тамойиллар тизимида ўқув материалини ўрганиш ва ўзлаштиришнинг асосий йўллари умумий равишда баён қилинади.
Таълимда онглилик ва фаоллик тамойили
Онглилик ва фаоллик тамойили таълимнинг кўпроқ психологик томонларини ифодалайди. Асосий вазифа ўқувчининг билимларни қандай ўзлаштираётганини, ўқишга муносабати қандайлигини ва ўқув материалини ўрганиш жараёнидаги фаоллигини билишдир.
Ўз ички хусусиятига кўра билимлар маълум мантиқий асосларга, йўналишга эга, қисмлари ўзаро алоқадор бўлади. Илмий билимлар мантиқи уларни ўрганиш мантиқини ҳам белгилайди. Илмий билимларда назария қанча қатъий баён қилинган бўлса, ўқувчининг фикр юритиши ҳам ўшанча аниқ бўлади. Ўқувчининт ўқув материалини онгли ўзлаштириш даражаси ошади, чунки тушунчаларни ўзлаштириш учун зарур бўлган фикрлаш жараёнларини бошқариш осонроқдир.
Назарий қоидаларни ўзлаштириш сифати дарсдаги машқларга кўп жиҳатдан бо\лиқ. Бир қоиданинг ўзини ўзлаштириш учун машқларнинг турли типларини танлаш мумкин, бу онгли ўзлаштиришга ёрдам беради.
Онгли ўзлаштириш дарсдаги назарий ва факт материалнинг ўзаро нисбати билан белгиланади. Агар ўқувчи дарсда назарий қоидаларни ажратиб, уларни тушунишга интилса, албатта, у бу қоидаларнинг тў\рилигини тасдиқловчи фактлар, далил ва исботларнн излайди. Фактлар, мисоллар, изоҳлар унинг учун ягона мақсад бўлмай, балки назарияни  ўзлаштириш воситаси бўлиб қолади.
Ўқиш истаги ўқувчиларга, айниқса, кичик ёшдаги ўқувчиларга таълим беришнинт муваффақиятини кўп жиҳатдан белгилайди.
+озирги шароитда ўқувчининг мустақил фикр юритиши, мустақил суратда билим олиши тобора кўпроқ талаб қилинади. Билимларни ўзлаштириш жараёни ижодий тус олади. Ўқувчининг маш\улотларга бўлган муносабатига, маш\улотларда ўзини қандай тутишига тобора кўпроқ эътибор қилинади. Ўқувчи ўқишни хоҳласа, ўқув материалини осон ўзлаштиради. Ўқишга салбий муносабатда бўлса ёки бефарқ қараса, унинг фикрлаш фаолиятига раҳбарлик қилиш мураккаблашади. Натижада у билимларни кўп куч сарфлаб, қийинлик билан ўзлаштиради. Ўқиш истаги — ўқув жараёни мантиқининг зарур қисмидир. Таълимнинг самарадорлиги ўқитувчининг ўз амалий ишида болаларни ўқишга изчил ва мунтазам қизиқтириб бориш усулларига жуда ҳам бо\лиқдир.
Билишга  қаратилган  психик  жараёнлар  етарли  даражада фаоллашган  ва  психик ҳолат  фаол  бўлган  вақтдагина  ўқув материалини ўзлаштириш мумкин. Психика воқеликнинг ойнавий  акси  эмас,   балки  фаол  ифодасидир.  Психиканинг  фаол инъикоси ташқи омиллар таъсирида пайдо бўлади, ўз моҳиятига кўра у ўқувчи ички ҳолатининг, ўқувчидаги билиш кучлари   ва   шахсий   хислатларнинг   ифодасидир.  Ўқитувчининг   вазифаси — ўқувчининг     билим    олишга     бўлган интилишидан фойдаланиш, унда билишга қизиқишни шакллантириш ва мустаҳкамлашдир. Ўқувчи ўқув материалини ўзлаштиришда шахс сифатида  намоён бўлади. Ўқув  материали ва ўқувчининг билиш  фаолияти  ўқувчи учун  шахсан қандай аҳамиятга  молик эканини билиш муҳимдир. Фаоллик доим шахснинг маълум томонга интилишини, ўқувчининг ўзи аҳамиятли деб билган объектларга  диққат-эътиборини  тўплашини  билдиради.  Ўқитувчи боланинг билиш фаоллигини ўқув вазифаларини бажаришга қаратиш учун ҳаракат   қилади. Аммо кичик   ёшдаги ўқувчиларнинг  ўқув   материалини  ўзлаштиришдаги   фаоллиги  ҳар   хил бўлиши  ва   ўқитувчининг   талабига  мос  келмаслиги   мумкин. Ўқитувчи ўқувчининг эътиборини фикрлашдаги  мантиқий  операцияларга қаратади, ўқувчи эса мисоллар ва таъриф-тавсифлар тў\рисида  фаол фикр юритади. Ўқувчига қоидадан кўра мисолни эсда сақлаб қолиш осонроқ ва муҳимроқ бўлиб кўринади. Ёки, бунинг аксича, ўқитувчи қоидани ўзгарган фактик шароитларда  қўллана  билиш малакасини  шакллантириш ниятида  ўқувчининг  билиш  фаоллигини  факт  материалга  қаратишга интилади, болалар эса ҳадеб қоида ва тушунчалар тў\рисида гапирадилар, лекин бу қоида ва тушунчаларни ўзлари мустақил равишда мисоллар келтириб тушунтириб бера олмайдилар.
Таълимда кўргазмалилик тамойили
Таълимда кўрсатмалилик тамойили ўқитишнинг воқеликдаги нарса ва ҳодисаларни ўқувчиларга кўрсатиш билан биргаликда олиб борилишини талаб қилади. Ўқитиш шу хилда олиб борилганида ўқувчиларнинг сезги органлари орқали идрок қилиши билан фикрлаши ўртасида бо\ланиш ҳосил бўлади.
Педагогикада таълимда кўрсатмалилик тамойилини биринчи марта буюк чех педагоги Ян Амос Коменский ишлаб чиққан эди.
Таълим жараёнида кўрсатмалилик юқори синфларда ҳам катта аҳамиятга эга бўлиб, бу ҳодисалар моҳиятини, ривожланиш жараёнларини ва ҳодисалар ўртасидаги бо\ланишларни билишга ёрдам беради. Бунинг учун ўқувчиларга нарсаларнинг ўзини (аслини) кўрсатиш, тажрибалар, суратлар, кинофильмлар қўрсатиш, уларни экскурсияларга олиб бориш лозим. Кўрсатмалилик тамойилидан усталик билан фойдаланилса, ўқувчиларда энг зарур сифат — кузатиш, яъни нарсалариинг энг муҳим белгиларини кўриш, пайқаб олиш кўникмаси ҳосил бўлади. 
Ўқитувчи ўқувчиларнинг кузатишларига раҳбарлик қилади. Кузатиш вақтида нималарга эътибор бериш кераклиги тў\рисида уларга кўрсатмалар бериб туради. Айни ҳолда ўқитувчининг сўзи етакчилик ролини ўйнайди, ўқитувчининг сўзи ўқувчиларнинг бевосита кўриб идрок қилган нарса ва ҳодисалар тў\рисидаги билимини тўлдиради. Сўзлаш билан бирга кўрсатиб туриш ўқувчиларни ҳодисаларнинг моҳиятини, унинг қонуниятлариии билиб олишга имкон ту\диради.
Нарсаларнинг ўзини табиий ҳолда кўрсатиш имкони ҳамма вақт ҳам бўлавермайди. Бундай ҳолларда нарсаларнинг суратини, тасвирини кўрсатиш мумкин. Кўрсатма воситалар сифатида дарсликдаги расмлардан, карталар, жадваллар ва схемалардан фойдаланиш лозим.
Таълимда кўрсатмалилик тамойили ўқувчиларнинг дарсга бўлган эътиборини, қизиқишини кучайтиради. Уларнинг политехникадан билим доирасини кенгайтиради, таълимни турмуш билан бо\лаб олиб боришга ёрдам беради.
Тажрибали ўқитувчилар дарснинг барча босқичларида: савол-жавобда, янги материални ўрганишда, мустаҳкамлашда, такрорлашда кўрсатмали қўлланмалардан фойдаланиб иш олиб борадилар. Улашиб бериладиган материаллардан фойдаланиш   айниқса яхши натижа беради. Ўқитувчи бу нарсаларни фақат кўздан кечиришни эмас, балки уларни солиштириб, таққослаб кўришни, бир неча саволларга жавоб беришни ҳам таклиф қилади. 
Кўрсатмали қўлланма турлари:
1.	Натурал (табиий) кўрсатма қуроллар. Бунда атроф воқеликдан олинган нарса ва ҳодисалар кўрсатилади. Ўсимликлар, ҳайвонлар, турли колмаърузалар, приборлар, аппаратлар, асбоблар, тажрибалар қилиб кўрсатиш кабилар бундай қўлланмалар жумласига киради;
2.	График кўрсатмали қўлланмалар. Шартли тасвирлар, чизмалар, схемалар, жадваллар ва ҳоказолар график қўлланмалар жумласига киради. Тасвирий  кўрсатмада  ўрганилаётган  фан  юзасидан тасвирлар кўрсатилади. Бу хил қўлланмалар жумласига суратлар, кинофильмлар, диафильмлар, фотосурат ва расмлар киради;
Муайян    белгиларни тасвирлайдиган символик кўрсатма қўлланмалар. Тарих, география   карталари,   глобуслар бундай қўлланмалар жумласига киради.
ҳар бир кўрсатмали қўлланмадан дарснинг мақсадига, материалнинг мазмунига ва ўқувчиларнинг ёш хусусиятларига қараб фойдаланилади.
Мустаҳкам билимлар бериш  тамойили
Таълимни пухта ўзлаштириш қоидаси муҳим дидакгик талаб ва қоидаларни, яъни ўқувчилар томонидан тизимли ўзлаштирилган илмий билимларни мустаҳкам,  эсда сақлаш
қолиш ҳамда ўзлаштирилган илмий   билимларни ўз турмуш фаолиятларида қўллай олиш малакалари билан қуроллантришни назарда тутади.
Демак, пухта ўзлаштиришнинг характерли  белгиси таълимни мустаҳкам эсда сақлаб қолишдир. Бошқача қилиб айтганда, бу қоида ўқувчиларнинг хотира фаолияти, яъни ўқув материалларини эсда қолдириш,   эсда   сақлаш ва қайта эсга тушириш каби хотира жараёни фаолиятига   бо\лиқдир.  Ўқув материалларини мустаҳкам   эсда сақлаб қолиш,  айни дарс жараёнида баён қилинаётган ўқув материалларини тизимли ва онгли ўзлаштирилишига бо\лиқ. Аввалги маш\улотларда ҳосил қилинган билим, кўникма ва малакалар анча мураккаброқ материални ўзлаштириб олиш учун пиллапоя, пойдевор бўлиб хизмат қилади. Лекин ҳосил қилинган билим  пухта  ўзлаштирилган, яхши мустаҳкамланган бўлиши ва   ўқувчиларнинг   хотирасида  узоқ вақт сақланиши керак. Мустаҳкамлаш қоидаси шулардан иборат бўлиб, уларга риоя қилмаслик  ўқувчиларнинг  илмий билимларни пухта ўзлаштира олмаслигига сабаб бўлади.
Шундай қилиб, билим, кўникма ва малакаларни ўзлаштириб олишнинг мустаҳкамлигига аввало ҳамма ўқитиш қоидалари тушунарлилик, тизимлилик ва изчиллик, назария билан амалиётнинг бо\лиқлиги, кўрсатмалилик, ўқувчиларнинг онглилиги аа фаоллиги қоидаларини амалга ошириш билан эришилади. Пухта ўзлаштиришнинг муваффақияти, кўп жиҳатдаа такрорлаш ва машқ қилдиришга ҳам бо\лиқдир.
Такрорлашнинг аҳамияти шундаки, такрорлаш жараёнида фақат олдиндан ўзлаштирилган ўқув материалларигина эсга туширилмай, балки шу ўқув материалларига бо\лиқ  бўлган янги-янги маълумотлар ҳам берилади, ўзлаштирилган билимларнинг ноаниқ, туман бўлиб қолган томонлари ойдинлаштирилади ва тўлдирилади.
Такрорлаш, хотирада қайта тиклашни бир неча йўл билан олиб бориш мумкин. ҳар бир дарсда аввалги дарс материали билан янги материал ўртасида бо\лиқлик ўрнатил мақсадида кундалик такрорлаш ўтказилади. Мавзу ёки бўлим юзасидан ўрганилган материални тизимлаштириш, чуқурлаштириш ва мустаҳкамлаш мақсадида ўқув йилининг охирида асосий масалалар бўйича ялпи такрорланади.
Такрорлашнинг иккинчи тури махсус қайтаришдир. Бундай такрорлаш катта мавзуларни ўтиб бўлгач, шунингдек, маълум бир чорак ичида ўтилган материал юзасидан олиб борилади.
Махсус такрорлашнинг кенг тарқалган тури ўқув йили охирида алоҳида ажратилган соатларда ўтказилади.
Таълимнинг тизимли  бўлиши тамойили
Ўқитувчи баён қилаётган материалнинг тизимлилик тамойилига доимо амал қилгани ҳолда уни амалиёт билан бо\лаб олиб бориши зарур. Ўқувчиларга тушунча, қонунларни очиб бериш билан бирга, уларни ҳозирги замон илмий кашфиётлари билан ҳам таништириш лозим.+ар бир фанни ўрганишда унинг барча томонлари ва бо\ланишларини ҳисобга олиш керак. 
Билимнинг муваффақиятли ўзлаштирилиши ўқитувчидан материални тизимли равишда баён қилишини талаб этади. Тушунчалар ўртасидаги бо\ланишни тушуниш учун баён қилинаётган материал муайян тизимга солиниши керак. Агар ўқувчилар қўшиш амалини ўзлаштирмаган бўлсалар, уларга кўпайтириш амалини ўргатиб бўлмайди. Тушунтириш изчиллик билан олиб борилса, янги нарсани ўзлаштириш осон бўлади. Тушунтирилаётган материалнинг ҳар  бир қисми олдин ўтилганларга  асосланиши керак.
+ар бир фан ўзининг мантиқига эга бўлиб, буни предметни тизимли ўқитишда эътиборга олиш керак. Ўқитишнинг тизимли бўлиши материални билишни ва уни эсда сақлаб қолишни енгиллаштиради. Мантиқсиз материални эсда сақлаб қолиш анча қийин бўлади. Ўқувчиларни ишда тизимлиликка ўргатиш катта тарбиявий аҳамиятга эга. 
Таълим жараёнида тизимлилик, ўқитувчининг барча ишида, таълим усули ва усулларида, яъни тушунтиришда, ҳикоя, суҳбатларда, масалаларни ечишда, лаборатория маш\улотларида, ёзма ишларда, китоб билан ишлашда акс этиши лозим. Ўқитувчи ўқувчиларнинг билимларни эгаллашида, кўникма ва малакалар ҳосил қилишида изчилликни таъминлаши лозим. Таълимдаги изчиллик билимларни тизимли суратда такрорлаб туришни, фактларни тушунтиришда, таққослашда, масалаларни ечиш ва ҳоказоларда илгари ўрганилган материалларга асосланишни кўзда тутади. Илгари ўтилган материалларни муайян тизимда такрорлаб туриш илгари ўзлаштирилган материални эсдан чиқариш эҳтимолидан холи қилади ва бу билан янада ол\а илгарилашни,  янги  билимлар  эгаллашни  енгиллаштиради.
Таълим ва тарбиянинг бирлиги тамойили
Ўқувчиларига таълим бериш, тарбиялаш ва уларнинг умумий ривожланишларини бир бутунликда амалга ошириш зарур. Таълим тизимида таълим ва тарбиянинг бирлиги қоидаси асосий ва етакчи қоидалардан бири ҳисобланади. У дидактик қонунларнинг ўқиш ва ўқитиш борасидаги туб моҳиятини ифодалайди. Бинобарин, ўқув фанларининг ҳар бири, ҳатто, айрим мавзу ва мавзучалари ҳам, шубҳасиз, тарбияловчилик характерига эга.
Таълим жараёнида ўтилаётган катта ва кичик мавзуларнииг мазмунидан келиб чиқадиган тарбиявий томонларини тў\ри белгилаш ва уни таълим билан бирга, бир бутунликда амалга оширишни таъминлаш жуда муҳим ва ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Демак, бир бутун таълим жараёнида икки ўзаро бо\лиқлик: ҳаётни билиш ва унга бўлган муносабатни таркиб топтириш жараёни ажралиб туради. 
Мактабда бериладиган таълим билан тарбия ўртасидаги педагогик жараённинг бутунлигини таъмин этувчи узвий бирлик ҳамиша мавжуд.
Мактаб таълимида ўқувчилар табиий фанларни — математика, химия, биология, астрономия ва бошқа фанларни ўзлаштириш орқали илмий эътиқодлари шакллана боради. Улар дунёни ўрганиш мумкинлигини илмий асосда англаб оладилар, ҳақиқатга ишонч билан, ёл\он нарсаларга нафрат билан қарай оладиган бўладилар. Улар устидан ҳаққоний ҳукм чиқарадиган ақлли, идрокли, имонли инсон бўлиб етишадилар.
Ижтимоий фанларнинг ҳам тарбиявий моҳияти жуда муҳимдир. Тарих фанини ўртаниш орқали ўқувчилар (янги таклиф этилган фани дастури асосида) жумҳуриятимиз тарихи, унинг ривожланиш босқичлари, моддий-маданий,. илмий-сиёсий, маънавий жиҳатдан ривожланиши, адабий-бадиий мероси, бобокалонларимиз томонидан қолдирилган қимматли хазиналаримиз, ҳозиргача ўрганилмай қолган халқ педагогикаси дурдоналари билан танишадилар. Шарқона удумлар, одатлар дунёсига кириб борадилар, тарихнинг чин ижодкори халқ оммаси эканлиги ҳақида аниқ билимга эга бўладилар. Адабиёт ва санъатни ўрганиш ўқувчиларни чин инсон қилиб тарбиялашдаги энг зарур шартлардандир.
Таълим-тарбиянинг бирлиги таълим жараёнини тў\ри ташкил қилиш ва ўқитишнинг хилма-хил усул ва услубларидан фойдалана олишга кўп жиҳатдан бо\лиқдир. Айниқса, таълим билан тарбиянинт бирлигини таъминламоқ учун:
а)баён қилинаётган ўқув материалларининг мазмуни ҳам
илмий, ҳам \оявий жиҳатдан тў\ри ташкил қилиниши;
б)ўқитилаётган мавзунинг илмий ва тарбиявий моҳияти очиб
берилиши, таълим жараёнида ҳадислардан фойдаланиш имкониятини яратилиши;
в)баён қилинаётган илмий билимларнинг пухта ва мустаҳкам  ўзлаштирилиши  ва  турмушда  унга   амал     қилиниши; 
г)таълимда муаммоли жараённн вужудга келтириш, ўқувчиларнинг қизиқишлари, фаоллик ва ташаббускорликларини таъминлашга эътиборнинг кучайтирилиши;
д)таълим жараёнида ўқувчиларнинг уюшқоқлик, интизомлилик ва жавобгарликни сезиш, ўзаро ёрдам ҳисларини тарбиялашлашни таъминламоқ зарур.
Таълимда назария билан амалиётнинг  узвийлиги тамойили 
 Дидактикада таълимни турмуш билан, ишлаб чиқариш амалиёти билан бо\лаб олиб бориш энг асосий ва етакчи қоидадир. Илмий билимлар кишиларнннг ишлаб чиқариш фаолияти эҳтиёжлари асосида пайдо бўлиб, ана шу фаолиятга хизмат қилганлиги ва ҳаёт   билан  бо\ланганлиги сабабли,  бу  билимларни эгаллаш учун уларнинг мазмунини ўзлаштириб олишгина эмас, балки билимларни амалда қўллай билиш ҳам керак.
 Бу қоида таълимнинг илмий қоидаси билан мустаҳкам бо\лангандир. Ўқувчилар илм билан қуролланар экан, илмни назарий жиҳатдан ўрганар экан, илмнинг амалий эҳтиёж туфайли пайдо бўлганини, ишлаб чиқариш кучларини қандай тараққий этаётгани, техника ва иқтисод соҳасидаги янгиликлар илмни тобора ривожлантира боришини, илм эса, ўз навбатида, ишлаб чиқаришни такомиллаштиришга ва ҳаётни яхшилашга ёрдам беришини билиб борадилар. Бинобарин, баркамол инсон тарбиясининг мақсад ва вазифалари ҳам, таълимнинг мазмуни ҳам, ўқитиш усуллари, таълимни ташкил этиш шакллари ҳам назария билан амалиётнинг бирлигига асосланади.
Мактаб таълими тизимида назария билан амалиётнинг бирлиги қоидаси даставвал ўқув фанининг мазмуни ва ўзига хос хусусиятига бо\лиқ ҳолда ўқиш жараёнида амалга оширилади. Бу бирлик илмий билимларни пухта ўзлаштириш ва уни амалда қўллай олиш, ўқув материалларини идрок қилиш, ангилаш, шунингдек, уни мустаҳкам эсда сақлаб қолиш каби руҳий операциялар билан бо\лиқ ҳолда бир бутун жараённи ташкил қилади.
Таълим жараёнида ўқувчилар томонидан математика, физика, биология, химия, астрономия ва бошқа табиий фанлардан ўзлаштирган назарий билим, кўникма ва малакалар ўқув тажриба хоналари ва лабораториялари, замонавий техника воситалари, тажриба ер участкалари ва ишлаб чиқариш меҳнати жараёнида қўлланилади. Бу маш\улотлар уларни келгусида мураккаб илмий назарияларни амалда қўллана олишлари учун зарур бўлган тажриба билан қуроллантиради.
Таълим жараёнида назария билан амалиётнинг бирлиги қоидасининг изчиллик билан амалга оширилиши оқибатидагина ўқувчилар ўқув материалининг туб моҳиятини,    табиат ва жамият тараққиёти қонуниятларини илмий асосда атрофлича тў\ри, чуқур тушуниб оладилар ва келажак амалий фаолиятлари учун зарур бўлган маҳорат, кўникма ва малакалар ҳосил қиладилар. 

6 боб. Таълим усуллари
Таълим усулларининг классификацияси
Таълим усулларини дидактик тамойиллар белгилайди. Таълим усулларини танлаш ва улар самарадорлигининг исботи мазкур усулларга асос қилиб олинган дидактик тамойилларга бо\лиқдир. Усул тушунчаси (мақсадга элтувчи йўл маъносида) мақсадга эришиш усулини, муайян тартибда ташкил этилган фаолиятни англатади.
Таълим усули дейилганда, таълим олувчилар ва ўқитувчининг таълим, тарбия ва ўқитиш жараёнида шахсни ривожлантириш  масалаларини ҳал қилишга қаратилган фаолияти тушунилади.
Таълим усуллари ўқув жараёнининг муҳим таркибий қисми саналади. Мос  равишда танлаб олинадиган усулларсиз ўқитиш жараёни мақсад ва вазифаларини ҳал этишга ёки ўқувчилар томонидан ўқув материалини ўзлаштирилишига эришиб бўлмайди.
Умумий ўрта мактабларда фойдаланиладиган умумий ўқитиш усуллари асосан уч гуруҳга бўлинади:
1.	Ўқув  материалини о\заки  баён  қилиш — бунга тушунтириш, ҳикоя, суҳбат, дарслик ва китоб устида ишлаш киради.
2.	Ўрганиладиган нарсаларни, ҳодисаларни кўрсатиш ва кузатиш — буларга демонстрация, иллюстрация, экскурсия ва ҳар хил кузатишлар киради.
3. Амалий ишлар ва машқлар — бунга эса ўқувчиларнинг
мактаб кабинетлари  ва лабораторияларида, тажриба-ер участкасида амалий маш\улотлар ўтказиш, оддий тажрибалар уюштириш, ҳар   хил ёзув ишлари, математик масалалар ечиш ва шу кабилар киради.
Бу ўқитиш усулларининг ҳар бири ўзига хос хусусиятга эга бўлса ҳам улардан доим бир-бирига бо\лиқ ҳолда фойдаланилади.  ҳар   бир   ўқитувчи  қайси   фандан  дарс  беришидан қатъи назар, дидактик тамойилларга мувофиқ ҳолда ўқитиш усулларининг хилма-хил турларини бир дарснинг ўзида ҳам қўллаши мумкин
Ўқув материалини о\заки баён этиш. Ўқув материалини о\заки баён қилиш — асосий ўқитиш усулларидан бири бўлиб, барча фанларни ўқитишда татбиқ қилинади.
Ўқитувчи о\заки сўз, нутқ ёрдамида янги билимларии баён қилишга, ўтилган мавзуларни такрорлашга, мустаҳкамлашга ва ўқувчиларнин\ билимини текширишга, ўзлаштириш даражасини аниқлашга муваффақ бўлади.
Ўқитувчининг нутқини эшитиш — ўқувчиларнинг янги тушунчаларни эгаллашларига, сўз билан ўз фикрларини ифода қилишга, мустақил фикр юритишга, нутқларини юксалтиришга ёрдам берадиган  фаол ва  мураккаб йўллардан биридир.
Ўқитувчининг жонли сўзи, нутқи ўқувчиларнинг қизиқишларини уй\отишда, диққатларини тўплашда ҳам катта роль ўйнайди. Шунингдек, бу усул ўқитувчининг ўқувчиларга \оявий-тарбиявий таъсир кўрсатишига имконият ту\диради.
Ўқитувчининг ҳикояси, тушунтириши, суҳбати, мактаб маърузаси ўқув материалини о\заки баён қилишнинг асосий турларидан ҳисобланади.
Ўқитувчининг хикояси бирор ҳодисани, воқеани жонли, образли, таъсирли қилиб баён қилишдир.
+икоя — ўқувчилар яшаб турган замон ва жойдан узоқ бўлган, бевосита кузатиш мумкин бўлмаган нарса, ҳодиса ва воқеалар тў\рисида билим беришнинг асосий усулларидан биридир. Шунинг учун бу усул тарих ўқитиш, адабиётни ўрганиш каби дарсларда  кўпроқ қўлланилади. +икоя асосан илмий-оммабоп шаклда ва бадиий шаклда бўлади. 
+икоя қилиш вақтида мавзунинг мазмунига доир кўрсатмали қуроллардан (расм, диаграмма, карта ва шунга ўхшашлардан) фойдаланиш зарур. Шунинг каби ҳикоя жараёнида адабий асарлардан кичик бир парчани, шеърни ўқиб бериш ёки ёддан айтиб бериш ҳам мумкин. ҳикоянинг шу асосда уюштирилиши, кўрсатмали қуроллар орқали аниқ, эркин ва ишонч билан баён қилиниши, ўқувчиларда аниқ тасаввурлар ва тў\ри тушунчаларнинг ҳосил бўлишига, уларнинг қизиқишини, фаоллигини оширишга ёрдам беради.
Ўқитувчи ҳикоядан сўнг шу мавзунинг мазмунини кенгайтириш, мустаҳкамлаш, ўқувчиларнинг мавзуга бўлган қизиқишларини ўстириш мақсадида суҳбат ўтказади.
+икоянинг муваффақиятли ўтказилиши учун маълум талабларга риоя қилиш лозим: 
1) Ўқитувчи дарсга тайёрланишда аввало ҳикоянинг мақсадини, мазмунини аниқ белгилаш; 
2) Дастурга доир амалиётдан олинган фактик материални тў\ри танлаш; 
3) Шу материални изчил содда, аниқ равишда, болалар осон тушуна оладиган формада равон баён қилиш; 
4) Ўқув материалини ўқувчиларнинг яхши аниқ тушунишлари учун уни исбот эта билиш, ундаги асосий жойларни ажратиб, фактлардан хулосалар чиқара билиш;
5)	+икоя таъсирчан бўлиши, яъни ўқувчиларнинг ҳис-туй\уларига таъсир эта олиши керак  (лозим бўлса ўқувчиларнинг \азабини    қўз\ата  олсин,   ёки  қувонч-шодликларини    ўй\отсин);
6)	Ўқув  материалининг   мазмунига    кўра    кўрсатмали   қуроллар асосида ҳикоя  қилиш катта аҳамиятга эгадир. 
7)	+икоя қилишнинг    таъсирчан, тизимли, аниқ бўлишида ўқитувчининг нутқи катта роль ўйнайди.  Ўқитувчипинг нутқ интонацияси, мимикаси (қўл, юз, кўз ва бошқа ҳаракатлари)нинг ўринли бўлиши ўқувчиларнинг   диққатини    тўплайди, уларни жонлантиради.
Ўқувчиларнинг ҳикоя мазмунини, ундаги асосий фикрларни осон тушуниб олишлари учун, уларнинг қизиқишларини ошириш учун ҳикоя қилинадиган воқеанинг иштирокчиси сифатида ёки автор, шу воқеаларда қатнашганлар тилидан, диалог усулида баён қилиш каби йўллар билан амалга оширилади. ҳикоя усули орқали ўқитувчи болаларни тинглашга, ҳикоядаи сўнг саволлар беришга ўргатгани каби, уларнинг ҳикояни қанчалик тушунганликларини текшириб кўриш, муҳим қисмини. такрорлаб бериш орқали ҳам уларнинг диққатини фактларни якунлашга жалб этади.
Шундай қилиб, ўқитувчининг ҳикояси асосан қуйидаги  даврларга бўлинади:
а)ўқувчилар диққатини бир жойга тўплаш — ўтилган материални янги ҳикоя мавзусига бо\лаш мақсадида суҳбат ўтказилади, сўнгра янги мавзу айтилади.    Ўқувчилар диққати жалб этилади;
б)ҳикоя (баён) қилинади. +икоя давомида, ҳикоянинг мазмунига қараб ўқувчиларга саволлар ҳам берилади;
в)сўнгра    ўқувчиларнинг    саволларига жавоблар қайтарилади;
г)ўқувчиларнинг ҳикоя материалини қанчалик тушунганликларини билиш мақсадида суҳбат ўтказилади.
Тушунтириш — ўқитувчининг масала, қонун-қоидаларни доскага ёзишдан, тажриба кўрсатишдан кенг фойдаланган ҳолда изчиллик билан баён қилишидир. Тушунтиришда асосий ўринни исботлаш, мулоҳаза қилиш эгаллайди. Бу эса ўқувчиларнинг ўқув материалини осонлик билан ўзлаштириб олишларига, мустақил фикр юритишларига замин тайёрлайди. 
Ўкитувчи ўқув материалини тушунтириб берганидан сўнг уни қайтариш, янги ўтилган материалдан мисол ва масалалар ечиш мақсадида бир неча ўқувчини доскага чақиради. Шунингдек, ўқитувчи ўқувчиларга тушунтирилган материал юзасидан ўзлари ҳам мисоллар келтиришларини таклиф қилади ва бу билан уларнинг материални канчалик ўзлаштирганларини билиб   олади.
Суҳбат — о\заки баён қилишнинг муҳим усулларидан бири бўлиб, савол-жавоб тариқасида ўқитиш демакдир.
Тў\ри уюштирилган суҳбат ўқитувчининг ўз ўқувчилари билан яқиндан алоқада бўлишига, уларнинг буюмлар, ҳодисалар тў\рисидаги тушунчага эга бўлишларини, тушунтирилаётган материални қанчалик ўзлаштираётганларини билиб олишига имкон беради. Шунингдек, суҳбат ўқувчиларнинг доимий фаоллигини оширишга, диққатини, фикрлашини, нутқини ўстиришга, мустақил равишда мулоҳаза қилишга ёрдам беради. Суҳбат дарснинг олдига қўйилган аниқ максад, вазифа ҳамда ўқув материалининг мазмунига бо\лиқ ҳолда ўқитишнинг ҳар хил даврларида ўтказилади. Масалан, янги мавзу суҳбати, ўқувчиларнинг олган билимларини кайтариш, мустаҳкамлаш суҳбати ва шу билимларнинг қанчалик ўзлаштирилганини, турмушда   қандай  татбиқ қилаётганини  текшириш  суҳбатидир.
Янги мавзуни ўтиш суҳбатида ўқувчилар аввал ўтилган дарсларга асосланган ҳолда нарса ва ҳодисаларни кузатиш, анализ қилиш орқали мустақил равишда натижа ва хулосалар чиқара билишга ўргатилади. Бу турдаги суҳбат — эвристик суҳбат деб аталади (эврика юнон сўзи бўлиб — топдим деган тушунчани англатади). Эвристик суҳбатни қадимги Юнонистон файласуфи Суқрот топган. Шунинг учун ҳам бу усулни Суқрот усули деб  ҳам юритадилар.
Ўқитувчи бундай суҳбат орқали ўқувчиларга фактларни эсига туширадиган, буюм ва ҳодисаларни таққослашни, муҳокама қилишни талаб этадиган тахминий саволлар бериб, уларнинг ўзларини жавоб беришга мажбур қилади. Шунинг каби бу хилдаги суҳбат ўқувчиларни маълумдан номаълумга, яқиндан узоққа, билмасликдан билишликка олиб келишга имконият ту\диради.
Ўқувчиларнинг олган билимларини қайтариш, мустаҳкамлаш суҳбати уларнинг янги материални тушунишларини ва ўзлаштиришларини таъминлашда, ўтилган материални тизимлаштиришда, чуқурлаштиришда асос бўлиб ҳисобланади, ўқув дастурининг маълум қисми ўрганилгандан сўнг кундалик, якунловчи каби такрорлаш турлари уюштирилади. Шунинг учун бу суҳбатда қўйилган саволлар дастур материалининг маълум бўлимини умумлаштиришни талаб қиладиган бўлиши лозим. Ўрганилган материални такрорлаш суҳбати иш натижаларини кўришга, ўқувчиларнинг қанчалик ўзлаштирганликларини, билимларини амалиётда татбиқ қила билишини аниқлашга ёрдам бергани каби уларнинг билимидаги камчиликларни пайқаб олишга ва ўз вақтида шунга чора кўришга ҳам ёрдам беради.
+ар қандай суҳбатнинг ҳам муваффақиятли ўтиши унинг қандай тайёрланганлигига бо\лиқдир. Ўқитувчи суҳбатга тайёрланишда ва уни ўтказишда тубандаги умумий талабларга риоя қилиши зарур:
1)	Мавзуни изчиллик билан ўтишга ёрдам берувчи суҳбатнинг
аниқ мавзуини тузиши ва саволларни тў\ри қўя билиши керак.
2)	Саволлар эса ўз навбатида мазмуни жиҳатидан аниқ, қиска, содда, тушунарли бўлиши лозим. Шунингдек, ўқувчиларга берилган саволлар уларнинг фикрларини фаоллаштирадиган, асосий масалани ажрата биладиган, ўрганилаётган ҳодиса ва буюмларнинг ўзгариш сабабларини, уларнинг бир-бирига бо\лиқ бўлишини ўйлаб, асослаб олишга  мажбур қиладиган бўлиши керак.
3)	Ўқувчиларга бериладиган саволлар ҳар хил бўлиши мумкин. 
4)	Саволлар ўзидан жавоб чиқадиган, бир сўз билан жавоб
бериладиган ва бир саволга икки хил жавоб бериладиган шаклда
бўлмаслиги керак.
5)	Бериладиган саволлар синфдаги болаларнинг барчасига
эшитиларли қилиб берилиши, сўнгра бир боладан сўралиши керак. 
Маъруза. О\заки таълим методларидан бири сифатида маъруза ҳикоядан кўра каттароқ ҳажмли, мантиқан мураккаб тузилиш, образ, исбот ва умумлашмаларга эга ўқув материалини баён қилишни кўзда тутади. +икоядан фарқли равишда маъруза, одатда маш\улотнинг барча вақтини қамраб олади. 
Маъруза давомида билимларни о\заки баён қилиш, узоқ вақт мобайнида тингловчилар диққатини жалб қила олиш, фаоллигини таъминлаш, мантиқан эсда сақлаб қолиш, ишонтириш, асослаш, исботлаш, таснифлаш, тизимлаш ва умумлаштириш каби усуллар қўлланалади.
Маъруза маш\улотларини самарали ташкил қилиш учун маъруза режаси пухта ишлаб чиқилиши, режада кўзда тутилган ҳар бандни тегишли мазмун ва хулосалар билан баён қилиш, биридан иккинчисига ўтишдаги узвий бо\лиқлик ва мантиқийликни таъминлашнинг аниқ тизими белгиланган бўлиши керак. Шунингдек баён қилишдаги тушунарлилик, аниқлик, атамалар, мисоллар ва кўргазма воситаларни тў\ри танлаш ҳам муҳим аҳамият касб этади. Маърузани ўқиш мароми ва суратини белгилашда тингловчилар томонидан баъзи ўринларнинг ёзиб олиниши эътиборга олиниши лозим. Бу вазифани осонлаштириш учун маърузачи алоҳида муҳим ўринларни ажратиб кўрсатиши, зарур тушунчаларни такрорлаб баён қилиши ўринли бўлади.
Бу методни қўллашда аудио ва видеотехника, телевизион ёзувларни қўллаш ёки тарқатма материал сифатида конспект, қўлланма ёки компьютерда фойдаланиш пакетини тавсия қилиш мумкин. 
Умуман олганда,  о\заки баён қилиш усулининг барча турлари ҳам муваффақиятли бўлиши учун юқорида айтганлардан ташқари, ўқитувчи нутқ маданиятига эга бўлиши, унинг тили содда бўлиши, тў\ри, ифодали сўзлай билиши, ортиқча сўзларини ишлатмаслиги лозим.
Дарслик ва китоб устида ишлаш. Бу турдаги ўқитиш усули ҳар бир предметни ўтишда фойдаланилади. Ўқитувчи бу усул орқали ўқувчиларни дарслик ва бошқа китоблардаги матнларни ўқишга, ўқиганини анализ қилишга, зарур жойларини аниқлаб, ажратиб олишга, ўқиганини гапириб беришга ўргатади ва шу асосда мустаҳкам ўзлаштиришнн таъминлайди. Бу усулнинг турларидан бири изоҳли ўқишдир. Бу усул айниқса бошлан\ич синфларда болэларни ўқишга ўргатишда асосий усуллардан бири ҳисобланади.
Ўрганилаётган материални кўрсатиш ва кузатиш. Бу турдаги усулларга демонстрация, иллюстрация, экскурсиялар киради.
Бу усул турлари аниқ нарса ва ҳодисаларни бевосита кўриш, кузатиш орқали аниқ образлар ва тушунчалар ҳосил қилишга, мустақил фикр юритишга, уларни таққослашга, тегишли натижа ва хулосалар чиқаришга ёрдам беради, шу билан бирга ўқувчиларнинг ўқув материали моҳиятини осон тушуниб олишларини, онгли  ва  мустаҳкам  ўзлаштиришларини таъминлайди.
Энди, ўрганиладиган материални бевосита идрок этиш шаклларининг ҳар бирига  алоҳида тўхталиб ўтамиз.
Кўрсатиш. Ўрганилаётган ўқув материалини турли ўқув қуроллари, тажрибалар ёрдамида баён қилиш, тушунтириш — кўрсатиш —демонстрация деб аталади. (Демонстрация лотинча сўз бўлиб, кўрсатиш деган маънони билдиради.)
Ўрганилаётган ўқув материалларннинг схема, жадваллар, диаграммалар шаклида кўрсатилишига иллюстрация дейилади.
Умумий ўрта мактабларда қўлланиладиган кўрсатма қуроллар ҳар хилдир:
1.	Табиий кўрсатма  қуроллар. Бу ўрганиладиган буюмларнинг табиий ҳолатини, ўзини, масалан, ҳар хил ўсимликларнинг
барглари, гуллари, уру\лари,  илдизлари,  гербарийлар,  фойдали қазилмалар  ва уларнинг коллекциялари ва бошқаларни кўрсатишдир.
Ўрганилаётган  ўқув материалини  тасвирлайдиган   суратларни, расмларни, модель ва макетларни кўрсатиш ва шу мақсадда проекцион фонарь ёрдамида диапозитивлардан, диафильм ва ўқув кинофильмларидан  фойдаланиш. Булар ҳам ўз навбатида   асосий илм манбаларидан бири бўлиб, ўрганиладиган ҳодиса, воқеаларни бевосита кузатиш мумкин бўлмаган ҳолларда қўлланилади.
Шунингдек, ўқиш талабларига жавоб берадиган кинокартиналардан, диапозитивлардан фойдаланиш ўрганилаётган ҳодисаларнинг ҳаракати, ўзгаришини яққол кўриб олишда, ўқувчиларнинг унга қизиқишини ўстиришда, уларда ахлоқ нормаларини тарбиялашда муҳим воситалардан бири бўлиб ҳисобланади. Кинофильмлар — янги материални баён қилишдан олдин, баён қилинаётганда, баён қилингандан кейин ҳам кўрсатилиши мумкин. Бундан ташқари, ўқитувчи синф доскасига расм чизиб, ўқув материалини баён қилиши яхши натижа беради. Масалан, IV синф-да табиатни ўрганиш дарсида «Одам танаси ва уни парвариш қилиш» деган мавзуни ўтишда одам гавдасининг тузилиши ёки унинг органларидан бири бўлган юракнинг расмини доскага чизиб, унинг туриш ҳолати, тузилиши, бўлакларининг навбатма-навбат қисқаришини тушунтириш ўқув материалини онгли, мустаҳкам ўзлаштиришга ёрдам беради. Бундай расм таълим-тарбия жиҳатидан катта аҳамиятга эга бўлиб, ўқувчилар диққатини ўрганиладиган материалнинг асосий қисмига жалб қилади.
3. Ўрганиладиган нарсаларни, воқеа-ҳодисаларни шартли белгилар билан тасвирлайдиган ўқув қуролларидан фойдаланиш. Бунга жў\рофик, тарих хариталари, глобус, турли схема-жадваллар, диаграмма (нашр қилинган ёки ўқитувчининг ўзи томонидак тайёрланган) чизмаларни кўрсатиш киради. Бу турдаги кўрсатма материаллардан фойдаланиш ҳам ўрганилаётган материални тушунтириш ва ўқувчиларнинг эсларида яхши қолдиришни  осонлаштиради.
Дарсда кўрсатмали материаллардан фойдаланиш қоидаларини қуйидагича ифодалаш мумкин:
1.	Ўрганиладиган предмет ёки ҳодисани ҳар томонлама билиш учун уни ҳар хил сезги органлари ёрдами билан билиб оладиган тарзда кўрсатиш.
2.	Кўрсатмали қуролларни   ўрганилаётган материални бевосита баён қилишда,   ҳикоя-суҳбат  ўтказишда   кўрсатиш   керак.
3.	Тў\ри қўйилган саволлар  ва тегишли хулосалар орқали
ўқувчилар диққатини биринчи галда кўрсатиладиган нарсанинг
энг муҳим белгиларига, асосий жараён даврига жалб қилиш, тегишли тасаввур ва тушунчалар ҳосил қилиш ўқув материалини
пухта ўзлаштиришда катта аҳамиятга эга.
4.	Ўрганиладиган    нарсаларнинг доим ҳаракатда    эканини,
ўзгарувчанлигини, ривожланишини кўрсатувчи ўқув асбоблари
ва қуролларидан фойдаланиш, масалан, харорат ўзгариши
билан жисмларнинг кенгайиши ва торайишини    кўрсатиш учун
бир бўлак гранит қаттиқ қиздирилиб бирдан совутилганда унинг
емирилишини кўрсатиш.
5.	Кўрсатмали материалдан фойдаланганда уни синфдаги бо-
лаларнинг ҳаммаси яхши кўра олишини таъминлаш зарур.
Ниҳоят, шуни ҳам унутмаслик керакки, ўқувчиларнинг ўзлари ишлаган кўрсатмали қуроллардан фойдаланиш кўрсатмали ўқитишнинг аҳамиятини янада оширади. Чунки, ўқувчиларнинг ўзлари ясаган кўрсатмали қуроллар (коллекциялар, гербарийлар, макет, модель ва бошқалар) ижтимоий фойдали ишларнинг бир тури бўлиб, уларнинг политехника таълимининг элементлари билан танишишларига ва болаларда меҳнат кўникмаларини ҳосил қилишга ёрдам беради.
Ўқув маш\улотлари жараёнида буюмларни асл ҳолича кўрсатиш имконияти бўлса, унинг суратини кўрсатиш шарт эмас, албатта. Борди-ю, унинг суратини кўрсатиш керак бўлиб қолса, ўрганиладиган нарсанинг ўзи кўрсатилгандан сўнггина расмлари қўшимча равишда кўрсатилиши мумкин. Баъзи вақтларда эса мураккаб нарсаларнинг ўзини кўрсатишдан илгари, улариинг расмини кўрсатиш яхши натижа беради. 
Экскурсия ўқитишнинг асосий усулларидан бири ҳисобланади. Ўрганилаётган буюм ва ҳодисаларни уларнинг мавжуд жойига бориб табиий холатида ёки сунъий махсус шароитда (музей ва ҳоказоларда) бевосита идрок этишга, кузатишга экскурсия  деб аталади.
Экскурсия ўқувчиларнинг фанга бўлган қизиқишларини ўстиришга, уларнинг ҳодиса ва фактларни онгли равишда аниқ тушуниб, яхши ўзлаштириб олишларига, кузатувчанликларининг ортишига ёрдам беради. Ўқитувчи тў\ри уюштирилган экскурсия орқали ўқувчиларни мустақил равишда кузатишга, зарур бўлган дастлабки таассуротларни ҳосил қилиб, расмини чиза билишга, ёзиб олишга ўргатиш билан кузатган нарсаларидан аниқ хулосага келишга одатлантиради, болаларнинг зеҳни, идрокини юксалтиради. 
Ўқув предметларининг характерига, мазмунига қараб ўқувчилар билан табиатга, ишлаб чиқаришга ҳамда музейларга экскурсия қилинади. Масалан, табиатни ўрганишда ўқувчиларни тупроқ ва тупроқ ости қатламлари, уларнинг ранги ва қалинлиги, уларда ўсадиган ўсимликлар билан таништириш мақсадида емирилган (дарё, канал, сойларнинг тик қир\оқлари каби) тупроқли жойларга, табиатга экскурсия уюштирилади. Шунинг каби фойдали қазилмаларнинг ер остида қандай ётишини ва уларнинг ишланишини ўқувчиларга кўрсатиш учун маҳаллий фойдали қазилмалар (қум, гил, оҳактош ва бошқалар) чиқарилаётган жойга ёки \ишт тайёрлаш жараёнини кўрсатиш учун \ишт заводига, металларни совуқ ва иссиқ усулларда ишлаш билан таништириш учун чилангарлик ёки темирчилик устахоналарига  экскурсия   қилинади.
Тарих дастуридан тарихий ёдгорликларга, ўлкани ўрганиш, тарих музейига экскурсия уюштирилади, Бу экскурсиядан ўқувчилар тарихий ёдгорликларнинг қайси даврга мансублиги ва қандай воқеа муносабати билан қурилганлигини, ўзи яшаб турган шаҳарнинг, туманнинг ўтмишини  билиб олади.
Экскурсиялар бирор мавзуни ўтишдан олдин, ўтилаётганда ёки ўтиб бўлгандан кейин ўтилган материални якунлаш, мустаҳкамлаш вақтида уюштирилиши мумкин. Дастур материалини ўрганишдан олдин ўтказилган экскурсиянинг вазифаси ўқувчиларда   ўрганиладиган   мавзуга доир   бошлан\ич  тасаввур хосил қилиш, уларда шунга қизиқиш ту\дириш, уларнинг бажаришлари лозим бўлган ишларига тегишли материални кузатиш ва тўплашдир.
Мавзу ўтилаётган вақтдаги экскурсия эса, шу мавзу юзасидан ўқувчиларга янги фактларни кузатиш, мустақил фикр юритиш, онгли ўзлаштириш учун ёрдам беради.
Экскурсия усули орқали ўқувчиларга янги билимларни бериш мақсади қўйилган бўлса, экскурсиягача уларга ўрганиладиган мавзу олдиндан тушунтирилмайди, балки экскурсия ўтказилаётганда табиат ҳодисалари кўрсатиб тушунтирилади. Масалан, III синфда кўп йиллик ва бир йиллик дарахтлар, бўталар ва ўсимликлар мавзусини ўтишда экскурсиядан фойдаланиш мумкин.
Ўқувчиларнинг маълум мавзу юзасидан синфда олган билимларини якунлаш мақсадида олиб борилган экскурсиялар эса болаларнинг олган билимларини ҳар хил коикрет материаллар билан тизимлаштиришга, мустаҳкамлашга, тўлдиришга, уларни турмушда татбиқ этишга ёрдам беради.
Экскурсияларнинг қайси вақтларда ўтказилишидан қатъий назар, уларнинг муваффақиятли ўтиши ўқитувчидан пухта тайёрланишни талаб қилади.
Ўқитувчи аввало дастур талабларига асосланган ҳолда экскурсиянинг мақсадини, жойини белгилаб, олиб бориладиган жой объекти билан танишиши, шу тў\рида ёзилган қўлланмаларни ўқиши, кузатиладиган нарсаларни олдин танлаши лозим. Шунингдек, экскурсиянинг мақсадига қараб экскурсияга борганда қандай асбоб-ускуналар кераклиги, экскурсиянинг ким томонидан ўтказилиши олдиндан белгиланиши зарур.
Экскурсияни ўқитувчининг ўзи ўтказса, яхшироқ натижа беради, чунки ўқитувчи ўз ўқувчиларининг билим ҳажмларини, ёш хусусиятларини ҳамда ўқув дастурининг талабларини аниқ билади. Агарда экскурсияни ўрганиладиган жойнинг (объектнинг) ходими бошқарадиган бўлса, ўқувчиларга бериладиган изоҳнинг мазмуни, усуллари ҳақида ўқитувчи уларни олдиндан огоҳлантириб қўйиши керак.
Ўқитувчининг экскурсияга тайёрланиши экскурсиянинг аниқ мавзуи ва маршрутини тузиш (экскурсияга пиёда борилиши  ёки  транспортда борилиши)   билан  тугалланади.
Экскурсия мавзуи асосан қуйидагича тузилади:
а) экскурсия мавзуси; б) ўқувчиларга бериладиган билимларнинг қисқача мазмуни; в) экскурсияни ўтказиш тартиби, ўқувчиларга бериладиган асосий савол ва топшириқлар; г) экскурсияга  олиб бориладиган  асбоблар; д)  якунловчи  суҳбат.
Экскурсияни   якунлашда — ўқувчиларнинг экскурсиядан олган   таассуротларини,   қанчалик     тушунганликларини,    қандай ифодалай олишларини аниқлаш мақсадида уларнинг шу материал   юзасидан   «Экскурсияда   кўрганларим» каби   мавзуларда баён,   иншо  ёзишлари   ҳам   маъқулдир. Кузатиш. Буюм ва ҳодисаларни табиий шароитда бевосита ўрганиш кузатиш деб аталади. Ўқувчилар кузатиш йўли билан ўқитувчи тушунтирган, баён қилган билимларни, табиатдаги баъзи бир ҳодисаларни  (масалан, сувнинг уч ҳолатидаги хоссаларини, одам сув бу\и ва шалола сувидан қандай фойдаланаетганини) аниқ, ёрқин фактлар ёрдамида билишга, мустақил хулосага келишга муваффақ бўладилар. Кузатишлар қисқа вақт ичида (бир дарс давомида) ёки узоқ вақт давомида ўтказилади. Қисқа вақт ичида кузатишларга мисол қилиб, сув ўсимлиги ва сув ҳайвонларининг яшаш шароитларига мослашишларини (аквариумлар ичида) кузатишни олсак бўлади. Табиатдаги ҳодисалар ва объектларнинг, ўсимлик ва ҳайвонларнинг ривожланишини, ўзгаришларини кузатиш эса, узоқ муддатни талаб қилади. Бундай кузатишга мисол қилиб кўртакдан новданинг ўсиб чиқиши, ипак қуртининг тухумдан чиқиши, боқилиши, об-ҳаво устидан кузатиш олиб бориш кабилар киради. Мана шундай кузатишлар учун бир неча кун еки кўп вақт талаб қилинади.
Қисқа муддатли ва узоқ вақт давом этадиган кузатишлар, тажриба ишлари ўқитувчиларнинг бевосита раҳбарлигида олдиндан белгиланган мавзу бўйича олиб борилиши лозим. Қандай кузатиш бўлишидан қатъий назар, берилган топшириқларни бажаришлари учун ўқувчиларга олдин аниқ саволлар берилади. Ўқувчилар кузатишлардан жавоб топишга, муҳим белгиларни билиб олишга, ўзларича мустақил хулоса чиқаришга, ўйлашга ўргатилади. Ўқувчилар шу хулосаларини дафтарларига қисқача ёзиб олишлари керак. Сўнгра шу асосда ўқитувчи суҳбат ўтказиб, кузатишдан чиқарилган хулосаларни якунлайди.
Таълимнинг амалий методлари. Амалий таълим методлари таълим олувчилар фаолиятининг жуда кенг жабҳаларини қамраб олади. Амалий таълим методларидан фойдаланишда қуйидаги усуллар кенг қўлланилади: масаланинг қўйилиши, унинг бажарилишини режалаштириш, тезкор ра\батлантириш, йўлланма бериш ва назорат қилиш, йўл қўйилган камчиликлар сабабларини аниқлаш, таълим мақсадига тўла эришишни таъминлаш учун тегишли тузатишлар киритиб бориш.
Бундай методлар қаторига ўқувчилар ўзлаштирган билимларини амалда қўллашлари талаб қилинадиган ёзма машқларни киритиш мумкин. 
Амалий методларга шунингдек таълим олувчиларнинг товуш ёзувчи, ижро этувчи ускуналар, жумладан компьютерлар ёрдамида бажариладиган машқлар ҳам киради.
Амалий таълим методлари о\заки ҳамда кўргазмали методлар билан биргаликда қўлланилади, чунки ҳар қандай маш\улотлар аввалида албатта йўриқнома берилиши шарт. О\заки тушунтириш ва намуналарни намойиш қилиш, шунингдек бажарилган иш таҳлили бутун маш\улот давомида ҳам давом эттирилади.
Индуктив ва дедуктив таълим методлари. Индуктив ва дедуктик таълим методлари муҳим масала таълим мазмунининг илгарилаб боришини ўзида намоён қилади. Индуктив ва дедуктив методлар ўрганилаётган материални хусусийдан умумийга ёки умумий хусусийга ўтиб борувчи мантиқий кетма-кетликда баён қилинишини англатади.
Индуктив метод. Таълимни индуктив метод асосида ташкил қилишда ўқитувчи ва таълим олувчи фаолияти қуйидагича ташкил қилинади:

Ўқитувчи	Таълим олувчи	
1-вариант	
Дастлаб маълумотларни баён этади, тажрибаларни намойиш қилади, машқларни бажаришни ташкиллаштиради ва таълим олувчини умумлашмаларга, тушунчани аниқлашга, қонуниятларни келтириб чиқаришга олиб келади	Дастлаб алоҳида маълумотларни ўзлаштиради, сўнгра уларни умумлаштиради ва хусусий характердаги хулосалар чиқаради	
2-вариант	
Таълим олувчиларни хусусийдан умумийга ўтиб борувчи мустақил фикрлашга ундовчи муаммоли вазифаларни бажаришни топширади	Маълумотлар устида мустақил фикр юритадилар ва ўзлари тегишли умумлашма ва хулосага келадилар	

Мавзуни ўрганишнинг индуктив усули материал кўпроқ рақам ва далилларга асосланган ёки моҳияти индуктив фикрлаш натижасида англанадиган бўлган ҳолда қалланилади.  Индуктив методларни техник қурилмаларни ўрганиш ҳамда амалий маш\улотларни бажаришда кенг қўлланилиши мумкин. 
Индуктив метод аниқ фактларга, тажриба-синов ишларига ҳамда бошқа маълумотларга асосланганлиги сабабли, янги материални ўрганишда дедуктив методга нисбатан кўпроқ вақт сарфланиши, абстракт фикрлашни ривожлантиришга камроқ хизмат қилишини унинг камчиликлари сифатида қайд этиш мумкин.
Дедуктив метод. Дедуктив методни қўллашдаўқитувчи ва таълим олувчи фаолияти қуйидагича йўлга қўйилади:

Ўқитувчи	   Таълим олувчи	
Дастлаб умумий маълумотлар, формула ва қонуниятларни баён қилиб, ундан хусусий ҳолатларни, аниқ вазифаларни келтириб чиқаради	Дастлаб умумий маълумотлар, формулалар, қонуниятларни ўзлаштиради, сўнгра ундан келиб чиқадиган хусусий ҳолатларни ўрганишга киришади 	

Дедуктив метод ўқув материалининг тезроқ узатилишига, абстракт фикрлашни ривожлантиришга ёрдам беради. Бу метод назарий материалларни ўзлаштириш, умумий ҳолатлардан келиб чиқувчи натижаларни ўрганишга оид масалалар ечишда  кўпроқ самара беради.
Индуктив ёки дедуктив методларни қўллаш жараёнида ўқитувчи ва таълим олувчи фаолиятининг таҳлили шуни кўрсатадики, бу ўринда ҳам о\заки, кўргазмали ҳамда амалий таълим методлари қўлланилади. Бироқ ўқув материали мазмуни муайян мантиқий кетма-кетликда - индуктив ёки дедуктив тартибда баён этилади. Шу сабабли индуктив ёки дедуктив тартибда ташкил этилган суҳбат, репродуктив ёки тадқиқотчилик асосига қурилган амалий иш тў\рисида сўз юритиш мумкин.  Таълим методлари кўп омилли тушунча ҳисобланади. Юқорида келтирилган методлар тизимида методларнинг бир нечта шартли таснифи  уй\унлашиб кетган. 
 Қайд этиш жоизки, келтирилган таснифда мантиқий методлар индуктив ва дедуктив таълим методлари билан чегараланган. Шу ўринда келтирилган методлар гуруҳини ўқув материалини таҳлил қилиш, натижалар синтези, таълим аналогияси, сабаб-оқибат бо\лиқлигини аниқлаш каби методлар билан тўлдириш мумкин.
Машқларнинг муваффақиятли ўтказилиши қуйидагиларга  бо\лиқдир:
1.	Ўқувчиларнинг машқлар нима мақсадда ўтказилаётганипи
тушуниши. Машқларнинг онгли равишда олиб борилиши, ўқувчиларнинг қоидани    мисолларда  татбиқ    қила  олиши, уни ўз мисоллари билан   исбот қилиб бера   билишидир. Агар ўқувчи қоидани тушунмасдан машқ қилса, нима учун шундай қилаётганини исботлаб бера олмаса, унда шу фандан юзаки кўникма ҳосил бўлади. Бундай кўникма унутилади, ўқувчи янги материални ўрганаётганида ундан фойдалана олмайди, уни мустақил ишлолмайди.
2.	Машқларнинг изчил, тизимли  бўлиши. ҳар бир янги кўникма илгари тўпланган билим, кўникма ва малакаларга янги
таркибий қисм бўлиб қўшилади. Ўқувчилар ҳар бир янги иши
аввалги ишга асосланган ҳолда бажариши лозим. Машқлар  изчиллик билан    олиб борилса, ўқувчиларнинг мустақил    ишлаш даражаси ҳам ошиб боради. Масалан, ўқувчилар дастлаб муайян типдаги   масалани   ўқитувчи   билан   биргаликда ечадилар (масалани бир бола доскада, бошқалар эса дафтарда ечишади), кейин синфдаги ўқувчиларнинг барчаси ўқитувчи  билан  биргаликда масала мавзуини тузадилар   ва   дафтарларига   ёзадилар.Ниҳоят, ўқувчилар мураккаброқ масалаларни ҳам мустақил еча оладиган бўладилар.
3.	Машқлар турли-туман бўлса, ўқувчилар мустақил ишлашга ўрганадилар, такрор қилишга диққатларини бир жойга   тўплайдиган бўладилар, дарсга қизиқишлари орта   боради.  Турли-туман машқлар ўқувчиларнинг ўзлаштирган қоидаларини турли материалга татбиқ қила олишларини, ҳар қандай вазиятда ҳам эсанкирамай масалани ҳар хил усуллар билан ечиш   йўлларини топа олишларига ўргатади.   Аммо бир дарсиинг ўзидаёқ турли машқ шаклларини татбиқ қилишга ортиқ даражада  берилиб кетмаслик керак.
4.	Машқларнинг доимий такрорланиб туриши. +осил бўлган
кўникмаларни   эсдан  чиқармаслик учун,   аввал    ўтилганларни
дарсларда такрорлаб туриш керак.
5.	Машқларнинг  муваффақиятли  ўтиши   машқларга  берилган вақтда ҳам бо\лиқ (жуда кисқа ёки  узоқ). Янги қоидаларни эсда қолдириш    ва мустаҳкамлаш    учун татбиқ    қилинадиган машқлар қисқа бўлиши, лекин тез-тез ўтказилиб туриши керак.
6.	Машқларни ўтказишда, албатта, ўқувчиларнинг еш хусусиятларини, билим даражаларини, мустақил ишлаш савияларини ҳисобга олиш талаб қилинади.
7.	Ўқувчиларнинг ўз   билимларидан амалий   топшириқларда
онгли равишда   фойдаланишларини    таъминлаш.  Ўқувчиларни
қўл меҳнати дарсига доир оддий топшириқларни бажаришга (оддий ўқув қуроллари, моделлар, ўйинчоқлар ясаш, мактаб ер участкаларида, жонли  бурчакларда  ишлаш),    ўз-ўзига  хизмат кўрсатишга, уй-рўз\ор  ишларига   қатнашишга  ўргатиш  керак.
Меҳнат машқларининг ўтказилиши болаларда меҳнатдан кўникма ва малакалар ҳосил қилиш, уларни ёшлигиданоқ ижтимоий фойдали меҳнатга катнашиши учун тайёрлашда жуда муҳимдир.
Ўқувчиларнинг мустақиллигини орттиришга қаратилган машқлар уларда ҳосил бўлган кўникма, малакаларидан мустақил, ижодий тусдаги ишларида тў\ри фойдалана билишга ўргатиши керак. (Масалан, иншо ёзиш, мураккаб масала ва мисоллар ечиш, моделлар, ўқув қуроллари ясаш ва бошқалар.) Бундай ижодий тусдаги ишларда болаларнинг фаолиятлари анча катта ўрин тутади.
Ижодий характердаги ишларнинг бажарилиш сифати ҳам ўқувчилардаги билимларнинг хотирада нақадар мустаҳкам сақланиб қолишига, кўникма ва малакаларни онгли эгаллашга, бу билимларни зарур вақтда ишлата билишига бо\лиқдир. Юқорида кўрсатилган таълим усуллари ва усуллари бир-бирларидан ажратилган ҳолда татбиқ қилинмайди. Ўқитувчи улардан биргаликда фойдаланади. Масалан, дарс материалини о\заки баён қилганда ўқитувчи ўқувчиларга шу материалнинг мазмунига мувофиқ нарсаларни кўрсатса, экскурсия жараёнида кўрсатилаётган нарсаларга эса изоҳ беради ва ҳикоя қилади, яъни о\заки усуллардан ҳам фойдаланади. Таълим усули нақадар яхши бўлмасин, унинг муваффақиятли натижа бериши ўқитувчининг ўзига бо\лиқдир: педагогикада услубий билим ва тажрибаси етарли бўлмаган ўқитувчи яхши услубга эга бўлса ҳам кутилган натижа бермаслиги мумкин. Ўқитувчи ўзининг малакасини доимо ошириб бориш учун интилиши керак.
Таълим усулларини танлаш мезонлари ўқитиш усуллари, юқорида айтилганидек, мактаб олдидаги мақсад ва вазифаларга бўйсундирилган ҳолда белгиланади. Ўқитиш усулларини танлаш биринчи галда ёш авлодни ҳаётга, ижтимоий фойдали меҳнатга психологик ва амалий жиҳатдан тайёрлашни, ўқувчиларни фан асосларини яхши билувчи, демократик жамият тамойилларини ҳурмат қилувчи, бундай жамият қуриш амалиётида фаол қатнашувчилар сифатида тарбиялашни асосий максад қилиб олади.
Ўқитиш усуллари:
1)	Ўқувчиларнинг тў\ри, фаол идрок қилишини, кузатувчанлигини ўстиришга ёрдам беришини ҳисобга олган ҳолда танланади. Ўқувчиларнинг мустақиллигини, кузатувчанлигини ўстириш учун ўқитувчи кўрсатмали, аниқ материаллардан кенг фойдаланишни таъминловчи усуллардан фойдаланиши муҳимдир. Ўқувчилар қанча ёш бўлса, ўқитиш жараёни шу қадар кўрсатмали ва аниқ бўлиши ҳамда шу қадар болаларнинг турмуш тажрибасидан кенг фойдаланишни таъминловчи усуллар бўлиши лозим.
2)	Ўқитиш услубларини танлашда ўқув материалининг мазмуни, ҳар бир ўқув предметининг ўзига хос бўлган хусусиятлари албатта ҳисобга олинади. (Табиатни ўрганиш дарсларида, масалан, лаборатория, тажриба маш\улотларини уюштириш асосий ўрин   эгалласа, тарих   дарсларида эса у ишларни   уюштиришнинг  кераги   йўқ.)
3)	Ўқитиш усулларини танлашда ўқув ишларининг аниқ мақсади ҳисобга олинади. Янги    материални баён қилишда кўпинча ўқитувчининг ҳикояси татбиқ қилинади, материални такрорлашда суҳбат ва изоҳли ўқишдан фойдаланилади, олган билимларни турмушга татбиқ қилишга ўргатишда   амалий   машқлар ўтказиш каби қатор усуллар қўлланилади.
Ўқувчилар билим, кўникма ва малакаларини назорат қилиш ва баҳолаш
Касб-ҳунар таълими бўйича ўзлаштиришни ҳисобга олиши ўқувчиларнинг меҳнат фаолияти жараёнида уларнинг илмий-техникавий билимлари ва меҳнат кўникмалари ҳамда малакаларини даражасини текшириш ва баҳолашдан иборатдир. Меҳнат ва ҳунар таълимининг ҳамма босқичларида ўқувчиларнинг ўзлаштиришини аниқлаш, янги материални мустаҳкамлаш вақтида касб-ҳунар таълими усулларини эгаллаш ҳамда мустаҳкам меҳнат  топшириқларини, график ишларини ва уй вазифаларини бажариш  вақтида ўқувчиларнинг касб-ҳунар таълимига оид  билимлари ҳамда меҳнат кўникма, малакалари текширилади ва уларга баҳо қўйилади.
Ўқувчиларнинг ўқув-меҳнат фаолиятини мунтазам текшириб бориш ва унга баҳо қўйиш уларнинг берилган топшириқларини ўз вақтида пухта бажаришларини таъминлайди,  илмий-техникавий билимларни, меҳнат кўникмалари ва малакаларини астойдил эгаллашга ундайди.
Ўқув-меҳнат фаолиятини текшириш ва унга баҳо қўйиш  жараёнида меҳнат ўқитувчиси, уста ўқувчиларнинг билимлари,  кўникма ва малакаларида мавжуд бўлган камчиликларнинг сабабларини аниқлайди ва уларни тузатиш тадбирларини  белгилайди. Ўқувчиларнинг ўзлаштиришини текшириш ўқитувчи, устага ўзининг педагогик фаолияти натижаларини ҳам баҳолашга,  яъни у ўқув материалини кўрсатиши, меҳнат ва ҳунар таълимининг  ташкилий шакллари, усулларидан ҳам кўрсатмали қўлланмалардан самарали фойдаланишга, мустақил ишларни ташкил этиш, уларнинг бажарилишига раҳбарлик қила олишига баҳо бериш имконини яратади. Шундай қилиб, ўзлаштириш тў\рисида олинган маълумот ўқитувчига, устага ўқувчиларнинг билим ва амалий фаолиятига самарали раҳбарлик қилиш имконини ту\ридиради. Ўқувчиларнинг илмий-техникавий билимларини меҳнат кўникмаларини ва малакаларини ҳар қандай текшириш асосида баҳо қўйиш ётади.
Баҳо қўйишда оқилона йўл тутилиб, услубий жиҳатдан тў\ри ёндошилганда у ўқувчининг қизиқиши ҳамда ўқишга бўлган ҳохишини ра\батлантириш ва аксинча нотў\ри қўйилган баҳо унинг ўқишига салбий таъсир этиши мумкин. Баҳо тарбиявий воситалардан бири бўлмо\и даркор. Шунинг  учун ҳам баҳо қўйишда уста ва ўқитувчининг ниҳоятда объектив бўлиши талаб қилиниди. Баҳо сира ҳам ошириб юборилмаслиги керак. Чунки, бу ўқувчини ва унинг ота-онасини нотў\ри фикрга олиб боради. Шунингдек, баҳоларни пасайтириб юбориш ҳам зарарлидир, чунки  у ўқувчини камситади, ўз кучига бўлган ишончни йўқотади, ўқишга қизиқишни пасайтиради.
Кўпинча уста ва ўқитувчилар ўқувчиларнинг интизомига оид бирорта камчилиги учун баҳони пасайтириш каби хатоларга йўл қўядилар. Бу ўринда уста ва ўқитувчи тарбиявий таъсир курсатишининг бошқа воситаларидан фойдаланиши лозим.
Касб-ҳунар таьлимида ўзлаштиришни ҳисобга олиш бу ўқувчиларнинг билимлари, кўникма ва малакалари даражасини текшириш ва баҳолашдан иборатдир.
Ўқувчиларнинг ўзлаштиришини ҳисобга олиш яьни аниқлаш, янги материални мустаҳкамлаш вақтида, ўтилган ўқув материалларини ўзлаштириш, меҳнат усулларини эгаллаш ва мустақил меҳнат топшириқларини, график ишларини ва уй топшириқларини бажаришлари ҳамда ўқувчиларнинг билимлари текширилади ва унга баҳо қўйилади.
Ўқувчиларнинг ўқув-меҳнат фаолиятини мунтазам текшириб бориш ва унга баҳо қўйиш уларнинг берилган топшириқларни ўз вақтида ва пухта, мустақил бажаришларини таьминлайди, илмий-техникавий билимларни, меҳнат кўникмалари ва малакаларни астойдил эгаллашга ундайди. Шу билан бирга ўқитувчи ва ишлаб-чиқариш таьлими ўқитувчиларининг ўқувчиларда мавжуд бўлган камчиликларини аниқлаш билан бирга уни тузатиш чораларини излашга ундайди.
Бундан ташқари ўқувчиларнинг ўзлаштиришини текшириш ўқитувчиларнинг фаолиятига баҳо беришга ҳам асос бўлади. Яьни, у ўқув материалини қанчалик тушунарли қилиб баён қила олиши ва меҳнат усулларини кўрсатиши, меҳнат ва ҳунар таьлимининг ташкилий шакллари, усулларидан ҳам кўрсатмали қўлланмалардан самарали фойдаланишига, мустақил ишларни ташкил этиш, уларнинг бажарилишга раҳбарлик қила олишига баҳо бериш имконини беради.
 Касб-ҳунар таьлими бўйича ўзлаштиришни баҳолаш мезонлари.
Ўқувчиларнинг билим, кўникма ва малакаларига ўқитувчи, уста беш балли тизим бўйича баҳо қўяди. Баҳо қўйишнинг беш балли тизимини амалда татбиқ этишда сўзлар билан ифодаланадиган «аьло», «яхши», «қониқарли»,  «ёмон», «жуда ёмон» деган баҳоларни «5», «4», «3», «2», «1» рақамлари билан алмаштириш мақсадга мувофиқ деб топилган. Рақамли баҳолар кўпроқ аниқлиги, пухталиги ва фойдаланиш учун қулайлиги билан фарқ қилади.
Кўпинча уста ва ўқитувчилар ўқувчиларнинг интизомига оид бирорта камчилиги (кечикиб келиши, маш\улотларга келмай қолиши, дарс вақтида гаплашиб ўтириши ва ҳоказолар) учун баҳони камайтириш каби хатога йўл қўядилар. Бу ўринда уста ва ўқитувчи тарбиявий таьсир кўрсатишнинг бошқа воситаларидан фойдаланиши лозим.
Қуйидаги баҳо мезонлари белгилаб чиқилган.
Ўқув материалини бутун тафсилотлари билан билиш ва тушуниш, материални изчил, мантиқан бо\ланган ҳолда хатосиз баён этиш, ҳисоб-китоб ва графика ишларини намунали бажариш, меҳнат топшириқларини бажариш вақтда олинган илмий-техникавий билимларни мустақил, дадил ва тў\ри татбиқ этиш, меҳнат усулларини тў\ри бажариш (меҳнат ва ҳунар таьлими дастурининг талаблари доирасида), техникавий талаблар доирасида сифат кўрсаткичларига риоя қилиш, ишни вақт нормаси доирасида бажариш «5» баҳо билан баҳоланади.
«4» баҳо бутун ўқув материалларини билиши ва тушуниши, уни о\заки ва ёзма равишда тў\ри баён этиши, хисоб-китоб ва графика ишларини тў\ри ва пухта бажариши, олинган билимлардан ўқув-меҳнат топшириқларини, берилган ишни белгиланган вақт нормасига мувофиқ вақтида бажарганлиги учун қўйилади.
«3» баҳо дастурдаги асосий материални бундан кейинги ўқув-меҳнат вазифаларини бажаришга имкон берадиган ҳажмда билиши ва тушуниши, ўқув материалини бирмунча хато ва камчиликлар билан, ўқитувчининг озгина ёрдами орқали содда қилиб баён этиши, меҳнатни ташкил этишда бир оз камчилик бўлган ҳолда белгиланган вақт нормасини 75% бажаргани учун қўйилади.
«2» балли баҳо дастур материалининг кўп қисмини яхши тушунмаслик, уни қўпол хатолар билан баён қилиш, ҳсиоб-китоб ва графика ишларини етарли даражада бажармаслик, олинган билимларни хатоларга йўл қўйиб татбиқ этиш, меҳнат операцияларини кўп хатолар билан бажариш, меҳнатда белгиланган сифат кўрсаткичларини таьминлай олмаслик учун қўйилади.
Бутун дастур материалини билмаслик ва тушунмаслик, ўтилган материални баён қилиб бера олмаслик, олинган билимлардан амалда фойдалана билмаслик, меҳнат усулларини қўллана олмаслик, бракка йўл қўйиш учун «1» баҳо қўйилади.
        Баҳоларни тарбиявий ролини ошириш масаласи диққатга сазовордир. Шу муносабат билан уста, ўқитувчилар қўйган бахоларини изоҳлаб бериши муҳимдир. Бу ҳол ўқувчиларга ўз билимларидаги камчиликларини, амалий ишларидаги нақсонларни билиб олишларига ёрдам беради. Баҳоларни мунтазам изоҳлаб бориш уларнинг таьлимий ролини оширади.
Дастурий материаллар ўқувчилар томонидан қандай ўзлаштирилаётганлиги тест усулида аниқланади. Ўқув предметлараро ва айни ўқув предметини ўқув юртлариаро ўзлаштириш даражаси сифатини аниқлаш бўйича қиёсий таҳлил қилишни таьминлаш  учун тест услидан фойдаланиш мақсадга мувофиқдир. Тест топшириқларини тузиш, уни ўтказиш ва баҳолаш ягона ёндашув асосида амалга оширилади. Тест топшириқлари қуйидаги ўзлаштириш даражаларида тузилади:
I ўзлаштириш даражаси - таниш, яьни билиб олиш даражаси. Топшириқ характери: аввал ўрганилган обьектлар, ҳусусиятлар, жараёнларни таниш, таклиф қилинаётган жавоблар орасидан тў\рисини танлаш.
II ўзлаштириш даражаси - тушиниш, яьни репродуктив даража. Топшириқ характери: намунавий амалларни мустақил равишда ёддан бажара олиш, берилган алгоритм бўйича топшириқларни бажариб тў\ри жавобни топиш.
III ўзлаштириш даражаси - қўллаш, яьни билим ва кўникмаларни эвристик қўллаш даражаси. Топшириқ характери: аввалдан ўрганилган намунавий амаллар асосида бажарилиши лозим бўлган янги фаолият алгоритмини ярата олиш, маҳсулий фаолият кўрсатиш, яьни янги алгоритм тузиш натижасида тў\ри жавобни топиш.
+ар бир даражадаги тест топшириқлари топширилганидан сўнг навбатдаги даражадаги тестларни ишлашга рухсат берилади.
Умумтаьлим фанлари ўқитувчилари ўз фанидан ўқувчиларнинг бошлан\ич билим даражаларини аниқлаш учун ўқув йили бошида умумий ўрта мактаб ҳажмида дастлабки тест назоратини ўтказадилар.
Тажриба-синов майдончаларидаги тажриба гуруҳларининг барча ўқув предметлари ўқитувчилари ўз фанидан ўқув дастури ҳажмида тест топшириқлари тузиб, ҳар бир бўлим тугаганидан сўнг, шу бўлим бўйича тест назорати ишлари ўтказиб боради. ҳар бир ўтказиладиган тест назоратидаги тест топшириқларининг умумий сони 30 тани ташкил этиб, ҳар бир даражадаги тест топшириқлари сони 10 тадан иборат. ҳар бир тў\ри жавоб учун 1 балл, нотў\ри жавоб учун 0 балл берилади. Ўзлаштириш даражасини миқдор ва сифат жиҳатдан таҳлил қилиш учун ўқувчиларнинг умумий ва ҳар бир тест даражаси бўйича алоҳида ўзлаштириш коэффициентлари ҳисобланади. Ўқитувчилар ўтказган тест назорати билан солиштириш ва унинг холисона баҳоланганлигини текшириш учун илмий-услубий Кенгаш томонидан ҳам тест назорати ишларини ўтказилади ва олинган натижалар таҳлил қилиш учун белгиланган тартибда қайд қилинади. 
7 боб. Таълим шакллари
Таълимнинг ташкилий шакллари
XVI асрнинг охири ва XVII асрнинг бошларида буюк чех педагоги Я. А. Коменский (1592—1670) тарихда биринчи бўлиб мактаб таълимида синф — дарс тизимини яратди.
Я. А. Коменскийнинг таълимни ташкил қилиш ҳақидаги қарашлари бир қатор жиддий қаршиликларга учраган бўлса ҳам \арб мамлакатларига жуда тез тарқалди ва таълимни ташкил қилишнинг бирдан-бир шакли деб эътироф этилди.
Синф — ёши ва билими жиҳатдан бир хил бўлган маълум миқдордаги ўқувчилар гуруҳидир.
Дарс деб бевосита ўқитувчининг раҳбарлигида муайян ўқувчилар гуруҳи билан олиб бориладиган таълим маш\улотига айтилади.
Дарс — ўқув ишларининг асосий ташкилий шаклидир.
Дарс — ўқув ишларининг марказий қисмидир.
Мактабларимиз босиб ўтган тарихий давр ичида таълимни ташкил қилиш шакллари ўзгарди, ривожланди. ҳозир мактабларимизда қўлланилаётган синф — дарс тизими қуйидаги ташкилий шаклларда олиб борилади:
1.	+ар қайси синф ёши ва билимига кўра бир хил даражадаги болаларнинг доимий гуруҳига эга бўлади.
2.	Дарс маш\улоти  асосан 45 минутга  мўлжалланган бўлиб, қатъий жадвал орқали олиб борилади.
3.	Дарс бевосита ўқитувчининг раҳбарлигида жамоа ва якка
шаклда олиб борилади.
4.	Дарс ўтилаётган материалнинг мазмунига қараб хилма-хил усул билан олиб борилади, таълим тизимининг бир қисми сифатида, албатта, тугалланган билим беради ва навбатдаги билимларни ўзлаштириш учун замин яратадиган қилиб уюштирилади.
Айни пайтда, мактабларимизда   таълимни   ташкил   қйлиш шакллари икки турда олиб борилмоқда.
1.	Синф— дарс шаклида олиб бориладиган маш\улотлар.
2.	Амалий ва тажриба ишлари шаклида олиб бориладиган
маш\улотлар.
Синф—дарс шаклида олиб бориладиган маш\улот ўқитувчининг кундалик ўқув материалини тизимли баён қилиб беришни, хилма-хил усуллардан фойдаланишини, ўқувчиларнинг билим, кўникма ва малакаларини изчиллик билан ҳисобга олиб боришни, ўқувчиларни мустақил ишлашга ўргатишни ўз ичига олади.
Амалий  ва  тажриба  ишлари  шаклида  олиб   бориладиган
маш\улотлар  синф  шароитидан ташқарида,  ўқув устахонаси,
тажриба ер участкаларида экскурсиялар ўтказиш йўли билан олиб борилади.
+озирги замон дидактикаси кўп йиллар давомида тўпланган ўқитиш қоидалари,  фан  ютуқлари ва  ил\ор тажрибалар асосида бойиб бормоқда дейишга асос бор. Аммо ўқув жараёнининг ҳамма   қисмларини   ўқитишни ташкил қилишнинг мазмуни, усуллари, воситалари ва шакллари билан муносабатлари яхши очиб берилмаган. Буларнинг ҳаммаси дидактик қоидалардан  амалда фойдаланишни қийинлаштиради.  Мактаб олдида турган  янги вазифалар ва  эҳтиёжлар ўқувчиларга  бериладиган таълим ва тарбия сифатини ошириш, уни янада ривожлантириш ва юқори босқичга кўтаришни талаб қилади.
Ўқитувчи ўзининг аниқ шароитлари ва имкониятларига кўп мос келадиган ўқув жараёнини онгли равишда танлаб олиши фойдадан холи эмас. Бу иш дарснинг муҳим томонларини танлашдаги таваккалчиликка,  билим, кўникма ва малакаларни ўзлаштириш жараёнини бошқаришга қандайдир тасодифий ёндашишга йўл қўймайди.
Дарсга қўйиладиган талаблар
Дарс, юқорида айтиб ўтилганидек, ўқитишни ташкил этишнинг ўзгармас шакли эмас. Ўқув амалиёти ва педагогик тафаккур доимо уни такомиллаштириш йўлларини излайди. Бу соҳада турли хил кўрик-танловлар, жумҳурият миқёсида ўтказилаётган педагогик ўқишларда ўртага қўйилаётган ил\ор ўқитувчиларнинг фикр ва мулоҳазалари диққатга сазовордир.
Турли-туман фикр ва мулоҳазаларни ҳисобга олган ҳолда дарс қуйидаги умумий дидактик талабларга жавоб бериши лозим:
1. +ар бир дарс маълум бир мақсадни амалга оширишга қаратилган ва пухта режалаштирилган бўлмо\и лозим.
2. +ар  бир дарс мустаҳкам \оявий-сиёсий йўналишга эга бўлмо\и лозим.
3. +ар бир дарс турмуш билан, амалиёт билан бо\ланган бўлмо\и лозим.
4.	+ар бир дарс хилма-хил усул, услуб ва воситалардан унумли фойдаланган ҳолда олиб борилмо\и лозим.
5.	Дарсга ажратилган ҳар бир соат ва дақиқаларни тежаб,
ундан унумли фойдаланмоқ лозим.
6.	+ар бир дарс ўқитувчи ва ўқувчиларнинг фаоллиги бирлигини таъминламо\и лозим.
7.	Дарсда ўқув материалларининг мазмунига оид кўрсатмали қуроллар, техника воситалари ва компютерлардан фойдаланиш имкониятини яратмоқ лозим.
8.	Дарс маш\улотини бутун синф билан ёппасига олиб бориш  билан  ҳар   қайси ўқувчининг индивидуал хусусиятлари, уларнинг мустақиллигини ошириш ҳисобга олинади.
9. +ар  бир  дарсда мавзунинг характеридан  келиб  чиқиб,
халқимизнинг бой педагогик меросига мурожаат қилиш ва ундан фойдаланмоқ имкониятини изламоқ лозим.
Синф-дарс шаклидаги дарс турлари ва уларнинг тузилиши
Бир соатлик дарсга мўлжалланган дастур материалларининг мазмунини баён қилиш учун дидактик мақсад ва талабларга мувофиқ равишда ташкил қилинган маш\улот тури дарс турлари деб юритилади.
Таълим  тизимида  энг  кўп  қўлланиладиган  дарс  турлари қуйидагилардир:
1.	Янги билимларни баён қилиш дарси.
2.	Ўтилган материалларни мустаҳкамлаш дарси.
3.	Ўқувчиларнинг билим, малака ва кўникмаларини текшириш ва баҳолаш дарси.
4.	Такрорий-умумлаштирувчи ва кириш дарслари.
5.	Аралаш дарс (юқоридаги дарс турларининг бир нечтасини бирга қўлланиш).
+ар бир дарс турининг маълум тузилиши ва хусусиятлари бор, бу нарса ўқитувчининг ўқув материалини тў\ри ва самарали тушунтиришига, мустаҳкам эсда қолдиришга, такрорлашга ва  унинг  ўзлаштирилишини  назорат  қилиб  боришига   ёрдам беради.
Маълум бир дарс тури билан олиб бориладиган маш\улотларда иккинчи, ҳатто учинчи бир дарс турининг элементлари бўлиши мумкин. Масалан, мактабларимизда энг кўп қўлланиладиган дарс турларидан бири — янги билимларни баён қилиш дарсидир. Бу дарс тури қуйидагича тузилади:
а)	янги билимларни баён қилиш;
б)	янги билимларни мустаҳкамлаш; .
в)	янги билимлар устида машқ қилиш;
г) янги билимларга бо\лиқ ҳолда уй вазифалари топшириш.
Демак, дарс бошдан-оёқ бир дарс тури билан олиб борилмайди, балки шу дарсда янги билнмни баён қилнш билан бирга уни мустаҳкамлаш (иккинчи бир дарс тури элементи — савол-жавоб ўтказиш), янги билимлар устида машқ ўтказиш (учинчи бир дарс тури элементи—масала ва мисоллар ечдириш, грамматик таҳлил, график ишлар олиб бориш), уйга вазифа (бошқа бир дарс элементи — тушунтириш, йўл-йўриқлар кўрсатиш ва ҳоказо) каби бошқа элементларнинг бўлиши ҳам мумкин. Шунга қарамай, дарсдан кўзланган мақсад ўқувчиларга янги билим беришга қаратилган бўлса, бутун дидактик усуллар шунга бўйсундирилади. Шунииг учун ҳам бундай дарс янги билим бериш дарси деб аталади.
Маълум дарс тури билан иш олиб борилаётганда бошқа бир дарс элементлари асосий дарс  туридан  ўрин   олиши ва айни пайтда асосий дарс турининг тузилишини ташкил қилиши мумкин.
Демак, дарс тузилиши у ёки бу дарс турининг тузилишини, унинг қисмларини англатади.
Бироқ, дарс турлари тузилишидаги ҳар қандай қисм—дидактик усул, дарс тузилиши бўлавермайди. У ўқитиш усули билан бо\лангандагина дарс тузилишиии ташкил қила олади. Яъни дарс тузилишининг ўзгариши биланоқ дарс олиб бориш усули ҳам ўзгаради. Демак, дарснинг шу қисмига келиб, дарснинг шакли ҳам, усули ҳам ўзгаради, янгиланади. Бу билан дарснинг янги босқичи бошланади.
Дарс тузилишини биридан иккинчисига ўтиши ва шу орқали дарснинг шакли  ҳамда усулларининг ўзгариши дарс босқичи   деб юритилади.
Масалан, аралаш дарс туринннг тузилиши:
1)	уй вазифаларйни сўраш, текшириб кўриш;
2)	янги материалларни баён қилиш;
3)	янги материалларни мустаҳкамлаш;
4)	уй вазифалари топширишни ўз ичига олади. Бунда:
а)	уй вазифаларини кўриш суҳбат (савол-жавоб), мисол ва
масалалар ишлатиш йўли билан олиб борилиши мумкин. Бу
дарс тузилишининг 1- қисми, дарснинг биринчи босқичи;
б)	янги материалларии баён қилиш жараёнида ўқитувчи тушунтириш, ҳикоя қилиш, мактаб маърузаси, суҳбат каби усуллардан фойдаланиши мумкин. Бу – дарс тузилишининг иккинчи  қисми, дарснинг нккинчи босқичи;
в)	янги материалларни мустаҳкамлаш жараёнида  суҳбат,
машқ қилдириш, китоб билан ишлаш усулларидан фойдаланиш мумкин. Бу —дарс тузилишининг учинчи қисми, дарснинг учинчи босқичи;
г)уй вазифаларини топшириш жараёнида тушунтириш, суҳбат усулидан фойдаланнш мумкин. Бу — дарс тузилишини тўртинчи қисми, дарснинг тўртинчи босқичидир.
Юқорида кўриб ўтилган дарс турларининг ҳаммаси ўз тузилишига эга бўлганидек, маълум босқичларга ҳам ажралади.
Такрорий-умумлаштирувчи дарс, одатда, дастурнинг маълум бир қисми ёки йирик мавзу ўтиб бўлганидан кейин ишлатилади. Бунда ўтилган материалларни такрорлаш — қайта эсга тушириш ва мустаҳкамлаш мақсадида ўтилган материалларни қамраб олган ва бир-бирига бо\лиқ бўлган саволлар орқали умумлаштириш назарда тутилади.
Одатда, такрорий-умумлаштирувчи дарсни ўтишда, ўқувчиларнинг тайерланишлари учун вақт берилиши, маш\улотдан
олдинги материал юзасидан саволлар бериб қўйилиши, фойдаланиш лозим бўлган адабиётларнинг рўйхати берилган бўлиши лозим.
Юқори синфларда баъзан ўқув материалларининг маълум қисми ёки йирик мавзуни бошлаш олдидан кириш дарслари ҳам олиб борилиши мумкин. Бундай дарслар, одатда, ижтимоий фанлар бўйича ўтказилади. Бунда, албатта, ўқувчиларнинг мустақил иш олиб боришлари назарда тутилади. Адабиёт дарсларида кўпинча ўқувчилардан ўқув дастурида белгиланган йирик бадиий асарни ўқиб чиқишлари, мавзуга оид саҳна асарлари, кинофильмларни кўрган бўлишлари талаб қилинади.
Синф-дарс шаклидаги маш\улотларни ташкил этиш
+ар бир дарснинг муваффақияти кўп жиҳатдан маш\улотни тў\ри ташкил этишга бо\лиқ. Мактабларимизда дарснинг бошланиш даврини—дарснинг ташкилий дақиқалари деб юритилади. Тў\ри, дарснинг шундай бир кичик ташкилий қисми ҳам бўлмо\и лозим. Бироқ, бу дарс шаклининг бирор босқичи ёки тузилишига кирмаслиги керак. Ташкилий дақиқада синфнинг тайёргарлигини синчиклаб кузатиш муҳимдир.
Тажрибали ўқитувчилар фурсатни қўлдан бермай, ўқувчилар диққатини чал\итмай, дарҳол иш бошлаб юборадилар,
Айни пайтда ўқитувчи олдида икки вазифа —бутун синф ўқувчилари диққатини ўзига жалб қилиш ва бутун синф ўқувчиларини тезлик билан маш\улотга фаол киришишларини таъминлаш вазифалари туради.
Дарс маш\улотдан кўзлаиган мақсадни равшан ва аниқ қилиб уқтириш билан бошланади. Дарс янги материални баён қилишга қаратилган бўлса, дарс мавзуси айтилади.
Дарсда режада мўлжалланган материални ўтиб бўлингач, у албатта якунланиши, хулосалар чиқарилиши керак.
Дарсни ташкил этиш ва олиб боришдаги бош мақсад — таълим жараёнининг самарадорлигини таъминлашдир. 
Бунинг учун:
а)	ўтилаётган  мавзудан   кўзланган   мақсадни  уқтириш билан бир вақтда, ўқувчилар  материални фаол  идрок қилишга
сафарбар   этилган бўлишлари керак. Яъни, ўқитувчи баён   қилаётган  материаллар  ўқувчиларни  мустақил  фикр юритишга,
онгли ўзлаштиришга интилишларини таъминламо\и лозим;
б)	ажратилган вақт ичида ўқитувчи материалларни тизимли
ва изчил баён қилиш билан бир вақтда, ўқувчиларни ҳам, албатта, мавзуга оид мустақил иш олиб боришларини таъминлаш жуда муҳимдир.
Ўқитувчи дарс материалларини баён қилиш жараёнида ўқувчиларга муаммоли вазият ту\дирадиган саволлар берсин ва ўқувчилар ахтариш, фикрлаш ва изланишлар йўли билан баён қилинаётган материалларни пухта ўзлаштириб оладиган бўлсинлар. Бунда умумсинф жамоаси ва ҳар қайси ўқувчининг ўзига хос хусусиятлари ҳисобга олинган бўлмо\и лозим;
в)	эндиликда дарсда узоқдан-узоқ вақт сарфлаб ўқувчиларнинг билимини аниқлаш ва баҳолаш, билимларни баён қилиш
ва мустаҳкамлашда ўқувчилари штирокини чеклаб қўйиш каби
ҳолларга барҳам берилмоқда. Билимларни баён қилиш жараёнида ўқувчилар фаоллиги (о\заки ва ёзма машқлар, лаборатория-тажриба ишлари, мустақил ижодий ишлар) ишга солинмо\и лозим. Бу, ўз навбатида, ўқувчиларнинт олдиндан ўзлаштирган билимларини ҳам ишга туширишга хизмат қилади ва тў\ри баҳолаш учун катта имконият ту\диради;
г)	ўқувчиларнинг мустақил мантиқий фикр қилишлари, қунт,
иродаларини тарбиялаш ҳамда нутқ маданиятини ривожлантириш, тегишли кўникма ва малакалар билан қуроллантиришда
мустақил ишнинг аҳамияти ҳамиша диққат марказида бўлиши,
дарс жараёнини шу мақсадга мувофиқ қуриш назарда тутилмо\и лозим;
д)	дарс жараёнида ўтилаётган ўқув материалларининг бошқа фанларнинг алоқадор мавзулари билан бо\ланишини кўрсатиш ҳам муҳим аҳамиятга моликдир.
Семинар ва амалий-тажриба шаклидаги маш\улотлар
Семинар маш\улотлари ўқувчиларнинг мавзудаги муҳим масалаларни чуқур урганиш юзасидан мустақил ишлашини, кейинчалик уларни жамоа бўлиб муҳокама қилишини ташкил этиш шаклидир.
Мавзу ўрганилгунга қадар ўқитувчи ўқувчилар учун савол ва топшириқлар тузиб чиқади. Кириш маш\улотида у ўқувчиларни материалнинг мазмуни, қилинадиган ишнинг характери билан қисқача таништиради, уларга ҳар қайси семинар учун топшириқ беради ва тайёрланиш учун адабиёт кўрсатади. Бир хил вазифалар ҳамма учун умумий бўлади, бошқа вазифалар айрим ўқувчиларга ёки 3—4 кишидан тузилган гуруҳга берилади. Бунда ҳамма ўқувчилар семинар учун дастурдаги мажбурий материаллар минимумини ишлаб чиқишлари керак.
Семинарларга 2—3 ҳафта тайёргарлик кўрилади. Ўқувчилар адабиётни ўрганадилар, материал йи\адилар, ҳар хил кузатишлар ўтказадилар, ўз ахборотлари юзасидан тезислар тузадилар.
Семинарлар ўқиш вақтида ўтказилади. Бундай маш\улотлар миқдори мавзунинг мазмунига ва уни ўрганиш учун ажратилган вақтга бо\лиқ. Ўқувчилар маш\улотларда ахборот берадилар; уларга турли хил намойиш этиладиган нарсаларни илова қиладилар. Масалани муҳокама қилишда ҳамма ўқувчилар иштирок этишади. Семинарга пухта тайерланиш учун ўқитувчи айни бир вазифани ҳаммага ёки бир неча ўқувчига бериши, маърузачини эса маш\улот бошланишида тайинлаши мумкин.
Семинар маш\улоти ўқитувчи раҳбарлигида ўтказилади, у ўқувчилар ишини йўналтириб туради, мавзу саволлари муҳокамасини якунлайди, зарур қўшимча, тузатишлар киритади, материални тизимга солади. Маъруза қилган, муҳокамада қатнашган ўқувчиларга баҳо қўйилади.
Бу усулнинг афзаллиги ўқувчилар эътиборини дарсга жалб этиш билан уларнинг қизиқишини орттириш, ўз устида мустақил ишлашга, фикрлашга ўргатиш, дарсни фаоллаштириш ва ўқувчилар қобилиятини ўстиришдир.
Амалий тажриба маш\улотлари синф — дарс тизими шаклида олиб борилмайдиган маш\улот тури бўлиб, у махсус жиҳозланган хона ёки алоҳида ажратилган тажриба участкасида, шунингдек, бевосита таълим ишига алоқадор маълум объектни кузатиш, ўрганиш йўли билан олиб бориладиган маш\улотдир.
Таълимнинг бундай маш\улотларини ташкил қилиш икки хил йўл билан олиб борилади:
1.	Амалий тажриба маш\улотлари.
2.	Экскурсиялар.
Амалий тажриба маш\улотлари ҳам ўз характерига кўра икки турга эга:
1.	Мактаб устахонасида олиб бориладиган маш\улотлар.
2.	Мактаб тажриба ер участкасида олиб бориладиган тажриба маш\улотлари.
Амалий тажриба маш\улотларининг синф-дарс шаклидаги маш\улотдан фарқи шундаки, бу маш\улот турида ҳар қайси ўқувчини ўзига хос ишлатиш, кўникма ва малўқитувчиакалар билан қуроллантириш назарда тутилади. Бу маш\улотлар асосий иш тури билан бирга ўқувчиларни материал, асбоб ускуна билан таъминлаш, йи\иштириб олиш, иш ўрнини тоза тутиш каби ташкилий масалаларни ҳам ўз ичига олади.
Амалий маш\улотларни олиб боришда қуйидагиларга риоя қилинади.
Ўқитувчи дастлаб маш\улотнннг мазмунини тушунтиради, дастлабки иш намунасидан ўзи ишлаб кўрсатади. Ўқувчиларга материаллар ва асбобларни тарқатади. Яккама-якка ва ёппасига иш жараёнини бошлайди, йўлланмалар беради, бажарилган ишларни йи\иштиради. Маш\улотни якунлайди, иш ўрнини қайта тартибга келтиради.
Амалий маш\улотларнинг назарий асослари синфда ўтилиб,
маш\улотнинг ташкил қилинишига оид йўл-йўриқ ва кўргазмалар ер участкасида ёки маш\улотнинг мазмунига оид жойда берилади.	
Ўқувчиларининг ижтимоий-фойдали меҳнатлари жамоа хўжаликларида, пахта майдонида, бо\дорчилик ва чорвачилик соҳасида олиб борилади, бригада асосида амалга оширилади. Аммо унинг мазмуни ва ташкилий шакллари анча мураккаб ва хилма-хилдир.
III ҚИСМ
ТАРБИЯ  ЖАРАЁНИ
8 боб. Тарбия жараёнининг моҳияти ва мазмуни.
Тарбия жараёнининг хусусиятлари.
Тарбия назарияси — педагогика фанининг бир қисми бўлиб, тарбиявий жараённинг мазмуни, усули ва ташкил этилиши масалаларини ўрганади, ҳаётга янгича сиесий ва иқтисодий нуқтаи назардан ёндашиш ўсиб келаётган ёш авлод тарбияси билан бо\лиқ жараённи ҳам қайтадан кўриб чиқишни тақозо этмоқда. 
Ўзбекистон Республикасинянг давлат мустақиллигига эришуви таълим ва тарбиянинг миллий шаклларини ривожланишига кенг имкониятлар очиб берди. Тарбия назарияси Марказий Осиё файласуфларининг ва халқ педагогикасининг тарбия борасидаги бой тажрибаларига таянади. Тарбия назарияси ўз қоидаларини асослаш учун фалсафа, социология, этика, эстетика, физиология, психология фанлари маълумотларидан фойдаланади. Тарбия назарияси педагогиканинг бошқа бўлимлари: педагогиканинг умумий асослари, таълим назарияси, мактабшунослик билан узвий бо\лангандир.
Тарбия жараёнининг моҳияти шу жараён учун характерли бўлган ва муайян қонуниятларда намоён бўладиган ички алоқа ва муносабатларни акс эттиради. 
+озирги замон педагогикасида тарбия тарбиячининг тарбияланувчи шахсига оддий таъсир кўрсатиши эмас, балки тарбиячилар ва тарбияланувчиларнинг аниқ бир мақсадга қаратилган, бир-бири билан ҳамкорликда қиладиган муносабатлари ва ўзара таъсир кўрсатиши эканлиги алоҳида таъкидланади.
Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тў\рисида»ги қонуни оила, давлат олдидаги масъулиятини англаб етадиган ҳар томонлама етук шахсни шакллантирувчи, интеллектуал ва илмий кучларни тараққий эттиришдек юксак маданиятларни белгилаб берди.
Ўзбекистон Республикасн Олий Кенгашининг ХШ сессиясида таълим ва маданиятни ривожлантириш ҳамда ислоҳ қилиш, интеллектуал ва маънавий кучларни мустаҳкамлаш муҳим аҳамиятга моликлиги қайд этиб ўтилди. Бугунги кунда шунчаки билим эгаси бўлган инсонни эмас, балки ижодкор, ўз нстеъдоди билан ажралиб турувчи ишбилармон инсонни тарбиялаш замон тақозосидир.
Тарбия жараёнида кишининг турли қобилиятлари ривожлади, \оявий, ахлоқий, иродавий, эстетик хислатлари шаклланади, табиатга, жамиятга илмий қарашлар тизими таркиб топади, жисмоний куч-қувватлари мустаҳкамланади.  
Бола катталарнинг тажрибаларини суст ҳолда эмас, балки фаол  равишда  ўзлаштиради:   бу  ўзлаштиришда  унинг  онгли ҳаракати, тиришқоқлиги катта аҳамиятга эга бўлади. Тарбияланувчилар муайян даражада   фаол фаолият   кўрсатмасалар тажриба ва билимни ўзлаштира олмайдилар. Боланинг ёши ул\яйгани сари бу фаоллик тобора кўпроқ мустақил хусусиятларга эга бўлиб боради; тарбияланувчилар ўзларида дунёқарашни таркиб топтиришга, ўз-ўзини такомиллаштириш, табиат, жамият ва турмушда учрайдиган ҳодисаларни тушунишга ҳамда идрок этилган нарсаларга танқидий муносабатда бўлишга кўника борадилар.
+амма даврларнинг ил\ор кишилари тарбияга юқори баҳо берганлар. Халқ донишмандлари ва мутафаккирларидан Абу Наср Форобий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Мирзо Улу\бек, Алишер Навоий, Завқий, Фурқат, Аваз Ўтар, ҳамза, Абдулла Авлоний инсон камолотини илм-фан ва тарбияда деб билдилар.
Тарбия қоидалари
Тарбия қоидаси — педагог таълим ва тарбия жараёнини яхшироқ ташкил этиш мақсадида фойдаланадиган бошлан\ич ҳолат, раҳбарлик асосидир. Тарбия қоидалари ўқитувчи, тарбиячиларга йўл-йўриқ кўрсатувчи қоидалар ҳисобланади, янги кишини шакллантириш вазифалари билан белгиланади. Тарбия қоидалари Шарқ ва Марказий Осиё файласуф — донишмандларининг фикрлари ва миллий педагагика эришган ютуқларга асосланади. Тарбия қоидалари мустақил характерга эга бўлиб, тарбиянинг ўзига хос хусусиятларини ва қонуниятларини акс эттиради. ТарбиявиЙ жараёнда бу қоидаларга риоя қилиш унинг самарасини оширади, яхши натижаларга олиб келади.
Тарбиянинг мазмуни, ташкил этилиши, усуллари ва уларга қўйиладиган талаблар шу қоидаларда ўз ифодасини топади.    
Тарбиянинг моҳияти, мазмуни, қоидалари мамлакатимизда янгича иқтисодий муносабат шароитларининг ўзгарганлиги сабабли кенгайиб бормоқда.
Тарбиявий жараённи яхшилаш, уни давр талабига жавоб  берадиган ҳолга келтириш учун деярли барча қоидаларни, усулларни, \ояларни қайтадан кўриб чиқишимиз, бола.шахсига эътиборни қаратишимиз, йиллар давомида тўпланган ижобий тажрибадан унумли фойдаланишимиз зарур.	Тарбия қоидаларига қуйидагиларни киритиш мумкин: тарбиянинг маълум мақсадга қаратилганлиги, тарбиянинг инсонпарварлик ва демократик қоидаси, тарбияни ҳаёт билан, меҳнат билан бо\лиқлиги қоидаси, тарбияда миллий-маданий ва умуминсоний қадриятларнинг устиворлиги қоидаси, тарбияда ўқувчиларнинг ёш ва шахсий хусусиятларини ҳисобга олиш қоидаси, изчиллик, тизимлилик, тарбиявий таъсирларнинг бирлиги ва узлуксизлиги қоидаси ва бошқалар.
Тарбиянинг мақсадга қаратилганлиги қоидаси. Тарбиядан кўзланган асосий мақсад, ҳар томонлама маънавий ривожланган ақлий ва ахлоқий баркамол шахсни шакллантиришдан иборат. Шунга кўра тарбиявий фаолиятнинг мазмуни, ташкилий шакллари ва усуллари шу мақсадга эришишни кўзда тутади.
Умумий таълим мактабининг асосий вазифасй — шахснинг ақлий, ахлоқий, ҳис-туй\ули ва жисмоний ривожланиши, қобилиятларини ҳар томонлама камол топтириш, имкони борича қулай шароитлар яратишдан иборатдир. Шунингдек, ўқувчиларда миллий \урур ва миллий ахлоқ-одобни шакллантиришни кўзда тутади.
Тарбиявий иш маълум мақсадни кўзловчи ва узлуксиз давом этадиган жараёндир. Кўпинча бир неча мақсад ва вазифа бирданига бажарилади, бу эса ўқувчилар жамоасининг ақлий ва ахлоқий ўсишини таъминлайди.
Мақсадга интилиш ва мақсад бир хил нарса эмас. Яхши бир мақсад изҳор қилинган бўлса-да, аммо бу мақсадни амалга ошириш учун ҳеч қандай иш қилинмаган бўлиши мумкин. Шунинг учун мақсадни амалга ошириш учун ҳаракат қилиш лозим.
Шахснинг шаклланиш манфаатлари ҳар бир педагогик тадбирни тарбиянинг умумий мақсадлари билан бо\лашни, уни режали тарзда ва қатъий суръатда амалга оширишга ҳаракат қилишни талаб этади.
Маълумки, Ўзбекистон ўтиш жараёнини бошдан кечирмоқда. ҳозирги шароитда ёшларни жамиятимиз \ояларининг кучига ишонтириш, янги жамиятни барпо этишда ўз ҳиссаларини қўшишга ижтимоий-фойдали меҳнатда бевосита иштирок этишга ра\батлантириш жуда муҳимдир.
Тарбиянинг маълум мақсадга киритилганлик қоидаси болалар жамоасининг ривожланиш истиқболларини кўра билишга ёрдам беради. ҳар бир тарбиявий тадбир олдиндан пухта ўйланган, муайян мақсадни амалга оширишга бўйсундирилган бўлса, унинг \оявий-сиёсий даражасини кўтаради, танланган усул ва воситалар мақсадга мувофиқ келади, уларнинг тарбиявий таъсири юқори бўлади.
Тарбияда инсонпарварлик ва демократия қоидаси. Тарбияда инсон шахсини олий ижтимоий қадрият деб тан олиш, ҳар бир тарбияланувчининг бетакрор ва ўзига хослигини ҳурматлаш, унинг ижтимоий ҳуқуқи ва эркинлигини ҳисобга олиш лозим.
Тарбияни демократиялаш – тарбиячи ва тарбияланувчи ўртасидаги ўзаро ишонч, ҳамкорлик асосида педагогик муносабатлар моҳиятини ўзгартириш демакдир. Бу тарбия ишига жамоатчиликни жалб этиш, унинг ривожланишига жамоат омилини киритиш демакдир.
Ўқитувчи ўқувчига , аввалгидек, тарбия объекти эмас, худди ўзи каби субъект деб қараши даркор. 
Тарбияда изчиллик, тизимлилик — тарбиявий таъсирларнинг уй\унлиги ва узлуксизлиги қоидаси. Тарбияга яхлит тизимли ёндашиш тарбиянинг педагогик ҳаракатнинг пировард натижасига йўналтирилганлик даражасини белгилаб беради. Бунда педагогик мақсад ва вазифалар, унинг мазмуни тарбиявий жараённинг барча қатнашчилари томонидан тан олиниши шарт.
Шунга аҳамият бериш лозимки, амалда тарбиявий жараён умумнинг иши ва узлуксиз бўлсин, барча ёшдаги болаларни қамраб олсин, тарбиянинг барча томонлари ҳамоҳанг бўлсин, турли ижтимоий, жамоат ва давлат институтлари ва муассасаларини шахс камолотини шакллантириш борасидаги ҳаракатлари мужассамлашсин.
Тарбия ишида изчиллик жуда муҳимдир. Тарбиячи аввалига болалардан бирор нарсани талаб қилиб, сўнгра ўзининг бу талабини унутиб қўйса ёки ўзи бу талабга хилоф иш тутса, бу ҳол тарбияга жуда ёмон таъсир қилади. Ўқитувчи субутли;  ўз лафзига собит бўлмо\и керак. Масалан: «Эртага кундаликларингизни текшираман», «Оёқ кийимларингизни мойланганлигини кўраман» деб ваъда бердингизми, ижросини унутманг. Педагог   бирор  тарбиявий  тадбир  уюштиришни   болаларга   ваъдасини эсдан чиқариб қўйса, ўқувчилар бундай ўқитувчига ишонмай қўядилар. ҳар бир педагогнинг иши билан сўзи бир бўлиши лозим.
Болаларга бирданига жуда кўп талаб ва қоидаларни тақдим қилиш мумкин эмас. Болаларга тарбия ва таълим беришда узлуксизлик ва тизимлиликка риоя қилиш керак.
+амма тарбиячилар ўқувчига бўлган муносабатларида бир-бирларига зид ҳаракатда бўлмасликлари, бир хил ягона талаб қўйишлари лозим. Тарбиявий ишда бундай изчиликка риоя этиш жуда ҳам муҳимдир.
Ўқувчиларга тарбиявий таъсир кўрсатишда изчилликка риоя қилиш, муомалани аввалгича давом эттириш ва бир хил талаб қўйиш муваффақият қозонишнинг энг муҳим шартларидан биридир. Афсуски, амалда  баъзан оила   мактабнинг   талабларини қўллаб-қувватламайдигина эмас, балки ўқувчига тескари таъсир кўрсатади. Ўқитувчилар орасида ҳам талабларнинг бир хиллиги ҳамиша таъминланавермайди. Тарбия узоқ муддатли, мураккаб жараён бўлиб, унда ота-она,   ўқитувчи,   жамоатчилик ва бошқалар қатнашадилар. Шу сабабли уларнинг ишида изчиллик ва давомийлик бўлишига риоя этиш, ўқувчиларнинг тарбияланганлик даражасини, тарбия усуллари ва шаклларини ўз вақтида аниқлаб олиш жуда муҳимдир. Бу қоида тарбия ишида тарбияни амалга оширадиган барча бў\инларнинг (оила ва мактаб, ўқувчилар ва ёшлар ташкилотлари, мактабдан ташқари тарбия муассасалари ва ишлаб чиқариш жамоаларининг, кенг жамоатчиликнинг) ҳамжиҳат ва бамаслаҳат иш кўришини кўзда тутади. Чунки тарбиявий таъсирдаги тизимлилик фақат ёшларни эмас, балки аҳолининг барча қатламини қамраб олиши керак. Аҳоли қатламларини тарбия тизимига жалб қилишдаги ранг-баранг шакл ва усуллари ижтимоий-иқтисодий ҳам педагогик жиҳатдан, нафақат туб аҳоли, балки Ресиубликада истиқомат қилаётган бошқа миллатлар ва элатларнинг этнопедагогикаси позицияси жиҳатдан ҳам таъминланиши керак.
9 боб. Тарбиянинг умумий усуллари 
Тарбия усуллари
Бола ўқишни, тарбия олишни истайди, ул\айиб жамият ҳаётида фаол иштирок этишни хоҳлайди. Педагог уни қай усулда, қандай муносабатлар шароитида, қандай педагогик жараёнда тарбиялаши лозимлигини билиши керак. Шу билан бирга бола ўзини ўзгартиришда фаол иштирокчи эканлигини ҳам унутмаётлиги лозим. Ўқувчилар яқин кишиларининг (ота-онаси, ўқитувчилари, тарбиячиларининг) муносабатларини яхши билса, бу унга ишда ёрдам берса, шундагина бола педагогик таъсир ўтказишга очиқ ва мойил бўлади. Ўқитувчи — дўст, мураббий, йўл бошловчи бўлгандагина ўқувчилар ўзларининг ички оламларини очиб кўрсатадилар.  
Юқорида айтганимиздек тарбия — тарбиячи ва тарбияланувчи фаолиятларини ўз ичига олган икки ёқлама жараён. Тарбиячилар — билим ва тарбияга эга бўлган кишилар, тарбияланувчилар — билим ва тажриба ўрганувчи ёшлардир. Аммо тарбияланувчилар муайян даражада фаол фаолият кўрсатмасалар, тажриба ва билим ўргана олмайдилар.
Демак, тарбия усули — тарбиячи ва тарбияланувчиларнинг ҳамкорликдаги фаолият ва ўзаро таъсир кўрсатиш усулларидир. Илмий адабиётларда тарбия усулларини тарбия методлари деб ҳам юритилади.
«Метод» сўзи грекчадан олинган бўлиб, йўл, усул маъносини билдиради.
Таълим усуллари сингари тарбия усуллари ҳам алоҳида қисмларга бўлинади. Масалан: ўқитувчи  синфда биринчи марта синф хонасини тозалаш учун шанбалик уюштирмоқда. Болаларга иш бўлиб беришдан аввал у латтани қандай қилиб ҳўллаш, парталарни ва полни артиш ҳақида гапириб, кўрсатиб беради. Ўқитувчининг сўзи, бу ерда услуб ҳисобланади. Усул ва услуб бир-бири билан ўзаро бо\ланган ҳолда педагогик жараён моҳиятига кўра бир-бирига ўтиб туриши мумкин.
Ўқитувчиларнинг жамоа ва индивидуал фаолиятларини мақсадга мувофиқ ташкил қилиш учун тарбия шаклларидан фойдаланилади. Масалан: синф мажлиси, йи\илишлар, эрталабки линейка, клуб ишлари ва бошқалар.
Тарбия воситалари бирон-бир тарбиявий масалани мақсадга мувофиқ йўл билан ҳал қилишни ташкил этиш учун ишлатилади (кўрсатмали қўлланмалар, китоблар, радио, телевидение). Бундан ташқари ўқувчилар жалб қилинган фаолият турлари — кинофильмлар, санъат асарлари, ўқувчининг жонли сўзи, болалар ўйини, спорт, бадиий ҳаваскорлик тўгараклари ва бошқа фаолият турлари тарбия воситалари бўлиши мумкин. Тарбия воситалари тарбиявий мақсадларни амалга ошириш учун ўқитувчи тарбиячининг тарбия тизимига киритилиши лозим. Масалан, мактаб кутубхонаси тарбия воситаси бўлиши учун ўқитувчи ва кутубхоначи ёзувчилар билан учрашув, ўқилган китобларни муҳокамасини уюштиришлари лозим. Тарбия натижаси тарбиявий жараённинг усуллари, услуби, воситалари ва шаклларидан моҳирона фойдаланишга бо\лиқ.
Тарбиячилар таъсир этишнинг бола шахсиятига мос усулини, энг мақбул усулни танлаб олишлари, унинг  шахсини  ўзгартириш учун керакли шароит яратишлари даркор.
Тарбия усуллари ҳар бир болага, ҳар қайси болалар жамоасига алоҳида муносабатда бўлишни назарда тутади.
Шундай қилиб, тарбия жараёнида ўқитувчи якка ўқувчи ёки синф жамоаси манфаати йўлида бирон-бир тарбиявий масалани ҳал қилиш учун ўқувчиларнинг ёш ва индивидуал хусусиятларини, тарбияланганлик даражаларини, педагогик вазият характерини ҳисобга олган ҳолда таъсир этиш шакллари мажмуасига тарбия усули дейилади.
Тарбия \оятда мураккаб жараён бўлиб, ҳар даврнинг ижтимоий-сиёсий ҳаётини ўзида акс эттиради. Унинг усуллари, восита ва омиллари асрлар давомида  шаклланиб  такомиллашади, ўзини оқлаган урф-одатлар анъанага айланади. Бинобарин, тарбияда ҳар бир халқнинг ўз удуми, усули тарихан шаклланган ва тажрибада синалган   дунёқараши   тарбия   воситалари бўлади, шунинг учун тарбия миллий ва тарихий заминдан узилмаслиги керак.
Халқ педагогикасида тарбия усуллари ҳақида. Халқ педагогикаси ўзбекона ахлоқ, одоб ва тарбиянинг барча қирраларини ўзида мужассамлаштирган. Халқ педагогикасида турли хил тарбия усуллари ва воситаларидан фойдаланилади, бу усул, воситалар ниҳоятда ранг-баранг бўлиб, кўп томонлари билан илмий педагогикадан устунлик қилади. Чунки усуллар илмий педагогиканинг шаклланишида ҳам ўз таъсирини ўтказган.
Халқ педагогикасида қўлланилган жуда хилма-хил тарбия усулларини қуйидаги тарзда умумлаштириш мумкин.  
1. Тушунтириш (ўргатиш, одатлантириш, машқ қилдириш).
2.	Намуна (маслаҳат бернш, узр сўраш, яхшиликлар ҳақида
сўзлаш, ўрнак бўлиш).
3.	Насиҳат бериш, ўгит (ундаш, кўндириш, илтимос қилиш,
ёлвориш, тилак-истак билдириш, маъқуллаш, раҳмат айтиш, дуо
қилиш, оқ йўл тилаш ва ҳоказолар).
4.	Қоралаш ва жазо (таъқиқлаш, таъна, гина, танбеҳ бериш,
мажбур қилиш, койиш, айблаш, уялтириш,   қўрқитиш, нафратланиш, онт-қасам ичириш, уриш, калтаклаш ва ҳоказолар). Агар синчиклаб қаралса, юқорида келтирилган тўрт хил усул умум бир яхлитликни ифодалайди. Олдин болага умумий манзара тушунтирилади. Болалар нарса ва ҳодисаларга тушунмаганларида тарбиячи намуна воситасини ўтайди, яъни ёшларнинг мустақил кузатувчанлигига эътибор берилади. Унда ҳам тушунмаганлар катталарнинг насиҳати, ў\ити орқали нарса ва ҳодисаларнинг моҳиятига етадиган бўлишади. Борди-ю бунда ҳам болалар тушунишмаса ёки тушунишни исташмаса, унда қоралаш ва жазо усулларидан фойдаланишга тў\ри келган. Лекин бу сўнгги чора эканлигини халқ яхши тушунган. ҳозирги замон илмий педагогикаси қоралаш ва жазони сўнгги чора, аниқро\и кам  самара
берадиган чора эканлигини исботлаган.
Халқ педагогикасининг нодир намуналари, тарбия усуллари ва тарбиявий таъсирлар муайян воситалар орқали амалга оширилган. Меҳмон кутиш, меҳмонга бориш, турли меҳнат жараёнлари, ҳашарлар, турли гурунглар (чойхона, тўй маросимлари) сайиллар, турли нишонлашлар (ту\илган кунни нишонлаш, қизлар базми, йигитлар базми), мусобақалар, турли маросим ва бошқалар ўзига хос тарбия воситаси вазифасини бажарган.
Ўқувчи ёшларни тарбиялашда миллий анъаналар, умуминсоний қадриятлар асос қилиб олиниши керак. Булар ўз навбатида, янгича тарбиянинг ўзгача мувофиқ услуб ва шаклларини тақозо этади.
Инсон қалбига бугун экилган яхшилик уру\и орадан ўн йиллар ўтгач униб чиқади, буни илмий асослаб олдиндан кўра билиш керак.
Тарбия усулларини ўрганиш, таҳлил қилиш, бу усуллардан педагогик жараёнда фойдаланиш, кўникма ва малакаларни эгаллашни осонлаштириш учун уларни шартли равишда бир неча гуруҳга бўлиб оламиз: ижтимоий онгни шакллантирувчи усуллар; фаолият жараёнида ижтимоий хулқ ва тажрибаларни шакллантириш усуллари; ўз-ўзини тарбиялаш усуллари ҳамда ра\батлантириш усуллари ва жазолаш усуллари.
Ижтимоий онгни шакллантирувчи усуллар. Бу гуруҳга ўқувчиларда илмий дунёқараш, эътиқодни, маънавий ва сиёсий \ояларни шакллантириш мақсадида уларни онги, ҳислари ва иродасига таъсир кўрсатиш усуллари киради.
Бу гуруҳ усулларининг моҳияти шундаки, улар орқали жамият ўқувчилар онгига қандай талаблар қўяётгани етказилади. Ёшларнинг дунёқарашларини шакллантириш, ҳаёт мазмунинн тушуниб олишларига кўмаклашиш учун ижтимоий онгни шакллантирувчи усуллар ишлатилади.
Ўқувчиларда сиёсий онглилик ва ижтимоий фаоллик, яъни давлатни ички ва халқаро сиёсати қоидаларини тушуниш ва идрок қилишни тарбиялаш лозим. Тушунтириш — бу нжтимоий онгни шакллантиришда энг кўп ишлатиладиган усулдир. Тушунтиришнннг вазифаси ўқувчиларни юксак маданиятли, миллий \урурли қилиб тарбиялашда ёрдам беришдан иборат.
Тушунтиришда ўқувчиларга мамлакатимиз фуқаросининг ўз давлатига нисбатан ҳуқуқлар ва бурчлар билан бо\ланганлиги борасида маълумотлар берилади. Бунда давлат байро\и, герби, мадҳияси, конституциясига садоқат руҳида тарбия беришнинг аҳамияти катта. Шу сабабли ўқувчиларга байроқ, герб, мадҳия, конституция моҳияти тушунтирилади.
Суҳбат ва ҳикоя. Ўқувчи шахсини \оявий ва ахлоқий шакллантиришда ўқитувчининг жонли сўзи энг таъсирли усул ҳисобланади. Суҳбат учун мавзу танлашда унинг мазкур синф учун долзарблиги, болаларда ахлоқий ишонч уй\отишнинг суҳбат мазмунига бўлган муносабатларини ва суҳбатдан кутилаётган натижани ҳисобга олиш лозим.   
Суҳбат турли мавзуларда уюштирилиши мумкин: этик мавзулар (кишиларнинг жамиятдаги ахлоқ мезонлари, ўзини тутиш қоидалари), эстетик мавзуларда (табиат гўзаллиги, шахслараро муносабатлар, инсон гўзаллиги), сиёсий мавзуларда (давлатнинг ички ва ташқи сиёсати, дунё воқеалари), таълим ва билишга оид мавзуларда (коинот, ҳайвонот дунёси).
Суҳбат давомида ўқувчиларнинг дилидагини айтиш жасоратини уй\отиш, ўқувчиларни фикрлашга мажбур қилувчи саволлар бериш жуда муҳимдир.  Бу борада  баҳс-мунозараларнинг аҳамияти катта.
+икоя. Ўқувчилар одатда ҳаётдан ва бадиий адабиётдан олинган аниқ мисоллар билан тўлиқ ҳикояларни қизиқиб тинглайдилар. Уларга ахлоқ мезонлари, тарих қоидалари, Ватанимизнинг табиий бойликлари, ажойиб, меҳнаткаш кишилари, тарих, адабиёт, санъат ҳақида ҳикоя қилиб бериш мумкин. Бадиий адабиёт, радио, телевидение, газета ва журналлардаги мақолалар ҳам қимматли материал бўлади. Суҳбат ҳам, ҳикоя ҳам ўқувчиларнинг ёшига мос мавзуларда, улар тушунадиган сўзлар орқали ўзбек тилида ўтказилиши керак. Энг яхшиси, суҳбат ва ҳикоя мавзусинн ўқувчиларнинг ўзлари танласин, бунда суҳбатнинг завқи — шундан таъминланади, ўқувчилар мавзуга бефарқ қарамайдилар. 
Намуна. Ўқувчилар ўз атрофларидаги кишиларда ҳамма яхши ахлоқий сифатларни кўришлари ва намуна олишлари ниҳотда муҳимдир.    
Ўқитувчининг шахсан ўзи намуна бўлиши, айниқса ёшларга катта таъсир кўрсатади. Ўлар ўқитувчининг дарсда ва ҳаётда ўзини қандай тутишини, атрофдаги кишилар билан қандай муомала қилишини, ўз вазифаларини қандай бажаришини кузатиб юрадилар.
Ўқувчилар ўзларига яқин кишиларнинг  хулқ-атворига тақлид қиладилар. Хулқ-атворлар болаларда яхши сифатларнинг, баъзан эса ёмон сифатларнинг ҳам таркиб топишига таъсир кўрсатади. Шунинг учун ўқитувчи ва ота-оналар ҳар қандай ҳолатда ҳам ўзларини тута билишлари керак. Улар қаерда бўлишмасин, атрофларида болалар борлигини ҳис этишлари лозим. Катталарнинг сўзи билан юриш-туриш ва хатти-ҳаракатларида тафовут бўлмаслиги керак.
Ил\ор кишиларнинг ҳаёти ва фаолиятидан олинган ёрқин маълумотлар, адабиий асарлардаги, кинофильмлардаги ва спектакллардаги қаҳрамонлар хатти-ҳаракатидаги яхши намуналар болаларнинг онгига кучли таъсир қилади.
Шунингдек, намунадан халқ педагогикасида ҳам   кенг  фойдаланилган. Ота-боболаримиз ўз фарзандларини ҳамиша яхшилардан, донолардан, улу\ кишилардан ибрат олишга даъват  қилиб келганлар. Масалан: «Қуш уясида  кўрганини  қилади». Жуда  оддий жўнгина хулоса. Шу оддий ибора остида қанча фикрлар жамланиб ётганлигини  ҳамиша  ҳам   фаҳмига   боравермаймиз. Бу билан халқ, уйингда тартибли  бўл, акс  ҳолда   боланг  кўчада тартибсиз бўлади. Бола олдида бировларнинг \ийбатини қилма, боланг \ийбатчи бўлади, демоқчи.
Бунга ўхшаш фикрларни кўплаб келтириш мумкин.
Фаолият жараёнида ижтимонй хулқ тажрибаларини  шакллантириш усуллари. Бола ривожланишининг, ўзлигини белгилашининг асосий омили — бу фаолиятдир. Фаолият нуқтаи назаридан ёндашиш қоидаси мактаб ҳаётининг ҳамма жабҳаларида таълим-тарбия жараёнларига сингиб кетади. 
Фаолият ўқувчиларни билимларни мустақил эгаллашга ундайди, уларни қайси ихтисосга мойилликларини аниқлашга, ижодий фаолият тажрибасини, ҳиссий қадрият муносабатларини ўзлаштиришларига ёрдам беради.
Ўқувчиларни биринчи синфдан бошлаб имконият даражасидаги фойдали меҳнат билан шу\улланишларига эришиш лозим. Бундай меҳнат кўпчилик, жамоа бўлиб бажарилганида яхши натижа беради.
Машқ ва ўргатиш усуллари. Машқ болалар фаолиятини оқилона, мақсадга мувофиқ равишда ва ҳар томонлама ташкил қилиш, уларни ахлоқ мезонлари ва хулқ-атвор қоидаларини бажаришга одатлантиришдир. Одатлар болаликда таркиб  топади ва   кейин   мустаҳкамланиб боради.
Ўқитувчилар, ота-оналар болаларда ижобий одатлар шаклланишини кузатиб боришлари керак. Ўқувчилар одатларни яқинларидан мерос қилиб олмайди, балки улар билан мунтазам мулоқотлари туфайли тақлид қилиш, тарбия орқали ҳосил қилади. Охир-оқибатда одат эҳтиежга айланади.
Машқ муааян хатти-ҳаракатларни кўп маротаба такрорлашни ўз ичига олади. Машқ ва одатлантириш ўқувчи учун онгли, ижодий жараёндир. Машқ натижасида кўникма, одат, янги билимлар ҳосил қилинади, ўқувчининг ақлий қобилияти ривожланади, ахлоқий тажрибаси кенгаяди. Одатсиз тарбия — пойдеворсиз бинога ўхшайди, одат эса мунтазам машқ орқали мустаҳкамланади.
Ўргатиш — ижтимоий хулқ-атворнинг одатий шаклига айлантириш мақсадида тарбияланувчиларнинг бажаришлари учун режали ва изчил тарзда ташкил қилинадиган турли ҳаракатлар, амалий ишлардир.
Ўргатиш бир неча изчил ҳаракатлар йи\индисидир. Ўқитувчи бу ҳаракатларни кўрсатиб бериши, тушунтириши, кузатиши лозим.
Тарбия амалиётида машқ қилишнинг турли хиллари мавжуд: фаолиятда машқ қилиш; кун тартиби машқлари, махсус машқлар.
Фаолиятда машқ қилиш меҳнат, ижтимоий фаолият, жамоадаги фаолият ва ўзаро муносабат одатларини тарбиялашга қаратилгандир. Кун тартиби машқлари мактабда, оилада ўрнатиладиган кун тартибига амал қилиш, шу билан бо\лиқ ўз истак ва ҳаракатларни бошқариш, иш ва бўш вақтдан тў\ри фойдаланиш одатига ўргатади. Махсус машқлар маданий хулқ, малака ва кўникмаларни ҳосил қилади ва мустаҳкамлайди.
Топшириқ. Ўқувчиларнинг меҳнат топшириқларини жамоа бўлиб бажаришлари уларда ижтимоий хулқ тажрибаларини шакллантиришда алоҳида аҳамиятга эгадир. Ўқувчилар ўз кучларини умум ишига сарфлашга, жамоа учун масъулиятни ҳис этишга ўрганадилар. Меҳнат қилиш болани характерини шакллантнради, мустаҳкамлайди.
Педагогик талаб. Педагогик талаб тарбиянинг энг муҳим усулларидан биридир. Талаб — бу ўқувчининг турли вазифаларни бажариши; ижтимоий хулқ-атвормезонларини ифодалаши; у ёки бу фаолиятда қатнашиб бажарилиши зарур бўлган аниқ бир вазифа сифатида намоён бўлиши; турли кўрсатма сифатида намоён бўлиши, у ёки бу ҳаракатда ра\батлантирувчи ёки уни тўхтатувчи бўлиши; оқилона ҳаракатларга ундовчи бўлиши мумкин. 
Ўз-ўзини тарбиялаш усуллари. Ўқувчида ўз-ўзини тарбнялашга, яъни ўз устида онгли, батартиб ишлашга эҳтиёж пайдо бўлгандагина тарбия жараёнини самарали деб ҳисобласа бўлади. Ўқувчиларни, айниқса, ўрта ва катта ёшдагиларни ўз билим ва малакаларини мустақил оширишларига йўллаш керак.
Ўз-ўзини тарбиялаш ўқувчиларнинг ўзини-ўзи идора қилиш органлари фаолиятида қатнашишлари, уларнинг ижтимоий фаоллик мавқеини шакллантиришиинг таъсирчан воситасидир. Ўқувчилар ўқишда, тарбияда, дам олишда ўз-ўзини тарбиялаш усулларидан фойдаланадилар, ўз-ўзини тарбиялаш ташаббускорлик ва мустақилликка ундайди.
Мактабда ўқувчиларнинг мустақил фаолияти, иши педагогик жамоа бу ишга маънавий тайёр бўлсагина, ўқитувчилар ва ўқувчилар ўртасида ўзаро чуқур ҳурмат, хайрихоҳлик, ишонч бўлган шароитдагина ташкил топиши мумкин. Барча ўзини ўзи идора қилиш ташкилотлари ўз фаолияти юзасидан вақти-вақтида ҳисобот бериб туриши, сўз билан иш бирлиги сақланиши, ҳар ким ҳуқуқлари ва вазифаларини бажаришда ижтимоий ра\батлантирилиши эътиборда бўлиши керак.
Ўз-ўзини тарбиялаш сифатлари бола бунга тайёр бўлганда, у ўзини шахс деб англай бошлагач, амалий ишларда мустақиллик кўрсата бошлаган вақтда пайдо бўлади. Ўз-ўзини тарбиялашда (ахлоқий, жисмоний, ҳиссий-иродавий ва интеллектуал) маслаҳат ва кўрсатмалар берилиши лозим. Бунда ўқувчиларни ўзларига, хатти-ҳаракатларига танқидий руҳда муносабатда бўлишга ўргатиш жуда муҳимдир. Ўқувчилар муайян вақтга белгиланган вазифаларни бажариш учун мажбурият оладилар ва уларни кун тартибига ёзиб қўядилар.
Шундан кейин вақти-вақти билан ўзлари ва ота-оналари олдида олган мажбуриятларини бажарилиши ҳақида ҳисобот берадилар. Бу эса уларнинг ўз хатти-ҳаракатлари учун жавоб беришга, масъулиятларини ҳис этишларига ёрдам беради.
Ўз-ўзини таҳлил қилиш. Уз шахсини, фазилатларини таҳлил қилишга, хатти-ҳаракатлари ҳақида ўйлашга ўргатади.
Ўз-ўзини назорат қилиш учун ўқувчи ўзининг юриш-туриши, интизоми, ижобий одатларининг ортиб бориши ва, аксинча, салбий одатларининг камайиб бориши ҳақида мунтазам равишда кундалигига ёзиб боради.
Ўз-ўзини баҳолаш. Ўқувчининг қобилиятини ўз кучи билан юзага чиқишига ёрдамлашиш зарур. Ўз-ўзини баҳолаш қийин, лекии ўқувчини бунга етарли тайёрлаш мумкин. Шу боис ўқувчи иродали бўлиши, ўз бурчини тушуниши, таҳсил ва тарбия олиш учун сабаблар, мотивлар асос бўлиши, яъни таҳсил ва тарбияланишни хоҳлаши, ўзини ўртоқларининг, яқин кншиларининг кўзи билан кўриш ва ўз-ўзини такомиллаштиришга интилиши лозим.
Ўз-ўзини баҳолаш ўқувчи учун ўзининг имкониятларини ҳисоб-китоб қилиш, ўзидан қониқиш ҳосил қилишда ёрдам беради.
Ра\батлантириш ва жазолаш усуллари. Ўқувчи болаларнинг ҳар бири ўсиб, ул\айиб, камол топиб бораётганидан хурсанд бўлаётганини сезиши керак. Фақат шундагина бола ўзининг ол\а силжиб бораётганнни кўра билади, ўз кучига ишонади. Уни ҳурмат қилишади, унга ишонишади, унга қулоқ солишади, у жамоага керак, у ўқитувчисини қизиқтиради. Бунга эришиш учун ра\батлантириш усулидан фойдаланиш лозим. Чунки ра\батлантириш болага ишонишга, унда бўлган ижобий қобилият ва фазилатларнинг кучини эътироф этишга асосланган. Ра\батлантириш   ўқувчининг кўнглини   кўтаради, қувонч келтиради, ўқувчини янада яхшироқ бўлишга интилишга ёрдам  беради. Мактаблар   тажрибасида   ра\батлантиришнинг қуйидаги турлари қўлланади:
1.Ўқувчининг кучи етадиган, масъулиятли топшириқ бериш
орқали болага ишонч билдириш; бунда ўқувчи ўз қадр-қиммати билан фахрланади;
2.Мақташ (ота-оналар, болалар жамоаси олдида);
3.Эсдалик сов\аси бериш (китоб,  ручка, ўқув  асбоби ва бошқалар);
4.	Мақтов ёрли\и бериш;
5.	Стипендия билан тақдирлаш;
6.	ҳурмат тахтасига фотосуратини қўйиш;
7.	Қўллаб-қувватлаш;
8.	Масъулият ва жамоанинг миннатдорчилиги;
9.	Сафда биринчи ўринда туриш;
10. Мусобақаларда байроқ кўтариш;
11. Газетада, радиода эълон ва ҳ. к.
ҳар қандай ра\батлантириш педагогик талабларни ҳисобга
олган ҳолда қўлланиши лозим. Яъни, ра\батлантириш ҳақиқий
хизматга мувофиқ бўлиши, кетма-кет бўлмаслиги, ҳаддан ошириб мақташ, бошқа ўқувчиларга таққослаб уларни камситишга йўл қўймаслик,  ра\батлантиришга   бўлган  талабчанликни бўшаштирмаслик ва ҳоказо.
Жазолаш — бу тарбияланувчининг  хатти-ҳаракати ва фаолиятига салбий баҳо беришдир.
Жазо ҳам ўқувчининг ва бутун синф манфаати учун қўлланадиган охирги тарбия усули. Жаэо чораларини қўллашда жисмоний жазо, уриш, калтаклаш мумкин эмас, болани қўрқитиш, \азатаантириш ҳам яхши натижа  бермайди, ўқувчи қўрққанидан ёл\он гапиришга ўрганади, иккиюзламачи бўлиб қолади. Мактабларда қўллаш мумкин бўлган жазо чораларига қуйидагилар киради:
Танбеҳ бериш — энг енгнл жазо чорасидир. Ўқитувчи болага
юзма-юз туриб танбеҳ беради, буни кундалигига ёзиб қўйиш
мумкин.
Огоҳлантириш — номаъқул хатти-ҳаракатларнинг олдини олиш учун қўлланилади.
ҳайфсан бернш — агар танбеҳ ва огоҳлантириш кутилган натижани бермаса, ўқувчи белгиланган интизомни бузаверса, ўқувчининг айби қай даражада ва унинг интизомини қандай шароитда бузганини эътиборга олиб унга   ҳайфсан  эълон қилиш мумкин.
Уялтириш. Одамнинг энг нозик сезгиларидан бири уят, ор-номус, шарм-ҳаёдир. Одатда, одамда иззат-нафс, одамийлик қанча кучли бўлса, аввало ўз-ўзини ҳурмат қилса, унда ор-номус, уят шунчалик кучли бўлади. Болаларни тарбиялашда шу ҳисларни эҳтиёткорлик билан ўстириш лозим, лекин ҳадеб уялтиравериш ва қизартиравериш ярамайди, Бундан оқилона ва ўз ўрнида фойдаланиш керак, шундагина ижобий натижага умид қилиш мумкин.
Жазо яхши ўйлаб қўлланиши лозим, қизиқ устида тинимсиз жазолаш ҳам мумкин эмас. Жазолар якка характерли, яъни битта бўлсин, ўқувчиларнинг айбига мос, мувофиқ бўлсин, тез-тез қўлланилмасин, жазоланувчи онгида жазони ҳаққоний эканлиги аниқ бўлсин ва улар ўз айбларини сезсинлар. Жамоада муҳокама қилиш ва жамоа томондан қўллаб-қувватланган жазо берилса, унинг таъсир кучи яна ошади. Барча ҳолларда ҳам жазо тарбияланувчининг жисмоний ва руҳий азоб-уқубатларга солмаслиги, уни таҳқирламаслиги, шаънини букмаслиги керак.
Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, юқорида таърифлаб берилган тарбиянинг умумий усуллари ўқувчиларга педагогик таъсир кўрсатиш   соҳаларининг   ҳаммасини қамрай олмайди.
Педагогика фани ва амалиёти ҳар доим ривожланиб боради, шунинг учун тарбия жараёни ҳам такомиллашиб бораверади.
Тарбиянинг муваффақиятли қўлланишига, бу восита мазкур синф жамоасининг тарбия тизимидан қанчалик ўрин олганига, қўлланилаётган тарбия воситаларн ва усуллари қўйилган тарбия вазифалари ва мақсадларига қанчалик жавоб беришига бо\лиқдир.
10 боб. Оиладаги тарбия
Оила тарбияси асослари
Ота-оналарнинг ўз ҳаётлари, турмуш тарзлари, бола шахсида илмий дунёқараш асослари, маънавий, ахлоқий, нафосат, меҳнат ва бошқа ижтимоий омилларни шакллантириш мақсадида тизимли таъсир кўрсатиш жараёнига оилавий тарбия дейилади. Бунда ижтимоий ва маънавий ҳаёт таъсирида оиланинг ўзи ҳам жиддий янгиланиб бораётганини эсдан чиқармаслик лозим.
Оилалар республикамиз шаҳар ва қишлоқларининг ягона ижтимоий-иқтисодий умумийлиги асосида ривожланмрқда. Айни пайтда оилавий ҳаёт ва оилавий тарбия ўзининг миллий хусусиятларига ҳам эгадир. Бу эса, ўз навбатида, оилавий тарбия усуллари ва мазмунининг умумий ва хусусий томонлари ривожида яққол кўзга ташланади. Масаланинг мураккаблиги шундаки, ўқитувчи-тарбиячи, халқ таълими ходимлари, кенг жамоатчилик оилавий тараққиётни ҳисобга олган ҳолда оилавий тарбиянинг назарий ва амалий асосларини педагогик жиҳатдан тў\ри изоҳлаш ва тегишли усулий тавсиялар беришлари лозим. Иккинчи томондан эса, янги мустақил давлатимизнинг шахс тараққиётига кўрсатаётган педагогик таъсирини аниқлаш, келгусида кутиладиган натижаларни чамалаб олиш ҳам лозим.
Ўзбекистон шароитида оилавий тарбия мазмуни ташкил этилишига оид педагогик омиллар мавжудки, буларни ҳисобга олишга мажбурмиз. Республикамизнинг иқтисодий шароити, иқлимн, табиатининг ўзига хос хусусиятлари, пахтачиликнинг, бо\дорчиликнинг кенг ривожланиши республикамизнннг аҳолиси, ҳар бир оиланинг иқтисодий-ижтимоий ривожланишига, оилавий шароитларни  ўзгаришига,  бинобарин,  оиладаги  болалар тарбиясига сезиларли таъсир этмоқда. Республикамиз ўзининг демографик,  этник, миллий  шарт-шароитлари жиҳатидан ҳам ўзига хос хусусиятларга эга. Бу айниқса, аҳолининг зич жойлашганлиги ва интенсив кўпайиши, қишлоқ ва шаҳар оилаларининг кўп фарзандлигида кўринади. Ўзбеклар аҳолининг деярли ярмисинн ташкил қилади. Қолган ярмиси турли миллат (рус, украин, тожик, қир\из, турк, қозоқ ва бошқалар) вакилларини ташкил этади. Шу сабабли ҳам ўзаро яқинлашув — турли миллатга мансуб оилалар вужудга келаётганлигини ҳисобга олиш керак.
Республикамизнинг маънавий ҳаёти ва унинг ўзига хос томонлари  муттасил ривожланмоқда. Шаҳарларнинг кўпайиши, аҳоли ўсиши, яшаш шароитининг яхшиланиши, маданий ва моддий томондан юксалиш оилаларнинг юксалишига ва болаларинг ҳар томонлама етук кишилар бўлиб камол топишларига сабаб бўлмоқда. Кўп болалилик аввалгига нисбатан камайиб бораётганига қарамай, ҳали ҳам бу кўрсаткич ўз кучини йўқотган эмас. Педагогик жиҳатдан олганда эса кўп болали оилаларда ота-оналар  болалар учун яққол намуна бўлиб хизмат қилишади. Меҳнаткаш халқимиз «Болали уй бозор, боласиз уй мозор» деб бежиз айтишмаган. Ўзбекистонда бир суткада 1680 дан    ортиқ  ў\ил ва қизларнинг ту\илиши  фикримизнинг гувоҳидир.
Халқимиз ўзидан кейин зурриёт қолдирмасликни қоралайди. «Эркак номига эга бўлиш учун уч қоида амалга ошиши лозим. Бу: уйланиш, фарзандли бўлиш ва уй қура олишдир» деган ақида ҳозир ҳам қимматини йўқотган эмас. Сир эмас, Марказий Осиё республикаларида, жумладан Ўзбекистонда ҳам кўп болаликдан 3—4 тага, кейин I—2 тага ўтиш факти йил сайин кўпаймоқда.
Педагогик жиҳатдан якка болалик тарбияни қийинлаштиради. Оиладаги якка фарзанд катталарнинг «жонли ўйинчоқлари», севги ва \урурлари, эркатойлари бўлиб вояга етади. Бу қандай салбий оқибатларга олиб келишини таҳлил қилайлик:
1.	Ижтимоий ва руҳий нуқтаи назардан боласизлик ёки кам
болалик  оила   мустаҳкамлигини  таъминламайди. Республикамиздаги оилавий ажралишларнинг аксарияти ё боласи йўқ ёки кам болали оилаларга тў\ри келади.
2.	Тиббиёт борасидаги тадқиқотлар ва антрополог олимларнинг кўрсатишича ҳаёт қийинчиликларини бартараф эта оладиган болалар деб оиладаги иккинчи ёки учинчи бола белгиланган. Якка бола билан чегараланиш келажакда деффектли одамларнинг кўпайишига олиб келади. Демак, педагогик, руҳшунослик ва тиббиёт фанлари тавсиясига кўра оилада 3—4 нафар фарзанд бўлиши маъқул ҳисобланади.
А. С. Макаренко таъкидлаганидек «Қатъий айтиш мумкинки, ёл\из ў\ил ёки қиз тарбиялаш бир нечта болани тарбиялашга қараганда анча қийин иш. ҳатто, агар моддий жнҳатдан бир мунча қийналган тақдирда ҳам ёл\из бола билан кифояланиб қолиш ярамайди»1,
Агар оилада ўзаро ҳамкорлик, ўзаро ёрдам, бир-бирига ишонч ҳолати мавжуд экан, бундай оилада ростгўй, самимий, меҳрнбон, ўртоқларига доимо ёрдам беришга тайёр бўлган инсон камол топади. Ўзида одобли кишига хос фазилатларни мужассамлантирган кишиларнинг оилаларида доимо ҳузур-ҳаловат ва самимий ҳурмат қарор топади.
Кузатишлар шуни кўрсатадики, ёшларда катталарнинг хатти-ҳаракатлари, ахлоқий фазилатларига танқидий муносабатда бўлиш ҳисси кучли бўлади. Шу жиҳатдан қараганда тинч-тотув яшайдиганларнинг оилаларидаги болалар ҳам шу оилада мавжуд бўлган ахлоқий хислатлар: хушмуомалалик, одоблилик, катталарга ҳурмат, кичикларга \амхўрлик қилиш, оила аъзолари ўртасидаги ўзаро ҳурмат, айниқса аёлларга нисбатан кўрсатиладиган \амхўрлик каби ижобий фазилатлардан намуна оладилар.
Дарҳақиқат, оила жамият ҳаётини ол\а сурувчи, янада юксак босқичларга кўтариб равнақ топтирувчи, келажак авлодларни тарбиялаб етиштирувчи, камол топтириш учун масъул бўлган \оят муҳим бошлан\ич гуруҳдир. Оила эркаклар ва аёлларнинг тўла тенг ҳуқуқлиги, оила учун баб-баравар жавобгарлиги асосида қурилади. Оиладаги даромадларнинг ошиши, бир томондан ота-оналарнннг билим савиялари ва маданий ҳаётларининг яхшиланишига сабаб бўлса, иккинчи томондан, оила аъзоларининг юқори маънавий эҳтиёжларининг ижобий шаклланишига, оилавий муносабатларнинг такомиллашувига, бойишига, катталар ва кичиклар орасидаги мулоқот мазмунига ижобий таъсир кўрсатмоқда. Шу сабабли ёшларни оилавий ҳаётга тайёрлаш давр талабига айланиб бормоқда.
Жамиятимиздаги ҳар бир тўлақонли шахс болаларнинг тарбиячиси бўлиши, янги инсонни ҳар томонлама камол топтирувчи барча ҳолатларда, шарт-шароитларда иштирок этиши лозим.. Атоқли педагоглар тарбияни мақсадга мувофиқ ташкил этиш шарт-шароитларидан бири ота-оналарнинг саводхонлигида, деб ҳисоблаган эдилар. Масалан, Абдулла Авлоний ўзининг “Туркий Гулистон ёхуд ахлоқ” номли асарида шундай дейди: «Тарбияни кимлар қилур? Қаерда қилинур?» деган савол келадур: Бу саволга биринчи уй тарбияси, бу она вазифасидир. Иккинчидан мактаб ва мадраса тарбияси. Бу ота, муаллим, мударрис ва ҳукумат вазифасидур деб жавоб берсак, бу киши деюрки «қайси оилаларни айтирсуз билимсиз, боши пахмоқ, қўли тўқмоқ оналарми? Ўзларида йўқ тарбияни қандай олиб берурлар», дер. Отасига нима дерсиз, десак «Қайси ота?—Тўйчи, улоқчи, базмчи, дўмбирачи, карнайчи, сурнайчи, илм қадрини билмаган, илм учун бир пулни кўзлари қиймаган, замондан хабарсиз оталарни айтурсизми? Аввал ўзларини  ўқитмак,  тарбия қилмоқ лозимдур», дер.
1899 йилдаёқ аёлларни тарбиячилик ишига тайёрлаш, уларни тарбиянинг мезони ва усуллари юзасидан ўқитиш зарурати кўтарилган эди. ҳаётимизнинг кўрсатишича, тарбияга оид билимларни тар\иб қилиш орқалигина оилавий тарбия билан ижтимоий тарбия уй\унлигини таъминлаш мумкин. Бу ишларни амалга оширишда тарбияга оид журнал, газеталарда босилган тарбиявий мавзулардаги мақолалардан унумли фойдаланиш мақсадга мувофиқдир. Демак, оила ҳаётини тарбиявий жиҳатдан тў\ри ташкил қилиш учун ўқитувчилар, кенг жамоатчилик педагогика фани орқали аҳолига кўмаклашиши, ота-оналарга тарбиявий билим бериш тизимини ишлаб чиқишлари лозим. Педагог олимлар тадқиқотларида исботланганидек, оилавий тарбияга доир ишлар қуйидаги шароитларда бажарилса, тарбия самарадорлиги янада ошади:
1.	Мактаб ўзининг барча таъсирлари мажмуини оилавнй тарбия жараёнига изчил йўналтирса.
2.	Ўқитувчилар жамоаси оила билан ўзаро ҳамкорлиги даврида ўзларинияг этик-педагогик тарбиявий талабларини тў\ри
ташкил этса.
3.	Халқ таълими бўлими ва муассасалар ташкилотчи ота-
оналарни тарбиявий жараёнга уюштирсалар.
4.	Ўқитувчилар томонидан оилавий тарбияга раҳбарлик болалар мактабга келмасдан олдин бошланса ва бу иш уларнннг
барча ўқув йилларида давом эттлрилса.
ҳозирги кунда жумҳуриятимизнннг шаҳар ва қишлоқларида тарбияга оид билимларни тар\иб қилишда қуйидаги шакллардан фойдаланнш мақсадга мувофиқдир: аҳоли учун очилган тарбия маданиятини тар\иб қилувчи халқ университетларидан; халқ таълими томонидан ясли, бо\ча ва мактабларда ташкил этилган ота-оналар университетларидан; жамоатчилик асосида ишловчи олий ўқув юртлари қошида очилган ота-оналар куллиётидан; ота-оналар лекторийси; семинарлар; курслардан; .тарбиявий-ҳуқуқий билим мактабларидан; мактаб ёшидаги болаларнинг ота-оналари учун тарбиявий ва жиддий маслаҳатномалардан; педагогика ва болалар тараққиётига доир масалаларни ўрганувчи тўгараклар ва бошқалардан. Бу ва шунга ўхшаш илмий-таълимий ишларни жамиятлар, руҳшунослар, педагоглар жамиятлари, мактаб ота-оналар қўмитаси, оилага ёрдам берувчи кенгашлар, таҳририятлар ва ойнаи жаҳон кўрсатувлари олиб боради. Агар ота-оналарга умумий таълим-тарбия беришда олимларнинг тавсиялари, оилавий тарбияга доир халқ педагогикаси тажрибалари, шаҳар, туман, қишлоқ меҳнат жамоалари, шунингдек, меҳнат ва уруш фахрийларининг маслаҳатлари, учрашувларидаги тавсияларига таянилса, сўзсиз шу ишнинг самарадорлиги янада ошади. Тарбиявий маданиятнинг самарадорлигини оширишда ота-оналар мажлиси муҳим аҳамият касб этади. Мактаб ўқитувчилари ота-оналар мажлисига пухта тайёргарлик кўришлари лозим. Мажлисдан олдин мактабни, синфларни тартибга солиш керак. Ўқувчиларнинг чорак, ярим йиллик иш натижаларига ба\ишлаб кўргазма очилса, ўқитувчилар ота-оналар мажлисига ба\ишлаб болаларнинг бир нечта номерлик бадиий ўйин ва томошаларини тайёрласалар нур устига аъло нур бўлади.
ҳисобот даврида қайси боланинг қандай ўқиётгани, ўзини қандай тутаётганлнги айтиб берилиши, боланинг яхши ёки ёмон ўқиб тургани сабаблари нима эканлиги, ўз болаларини янада яхшироқ ўқишлари учун ота-оналар қандай тадбир кўришлари лозимлиги тушунтирилиши керак. Ўқитувчи болаларнинг ота-оналари билан биринчи марта танишганидаёқ уларга ҳар замонда бир ота-оналар мажлиси ўтказилишини, ҳамма ота-оналарнинг бу мажлисга қатнашишлари зарурлиги тушунтирилади. Ота-оналарнинг мажлисда тўла равишда ҳозир бўлишларини таъминловчи энг асосий шарт — бу мажлисларнинг қизиқарли, мазмунли ўтказилишидир.
Ота-оналар мажлисида ота-оналарни ва ўқитувчиларни қизиқтира оладиган аниқ ва равшан масалалар қўйилиши \оят муҳимдир. Масалан: болани мактабга юборишда қандай кийинтириш, қайси нарсалар билан таъминлаш керак? Ўқувчининг кундалик иш тартибини қандай ташкил этиш керак? Уйда боланинг со\лигини қандай сақлаш керак? Ўқувчининг кундалик дафтарини қандай назорат қилиш лозим? Болани қандай йўл билан гапга кирадиган қилиш мумкин? Болани бўш вақтини қандай ўтказса бўлади? Меҳнат қаҳрамонлари ҳақида болаларга қандай ва нималарни ҳикоя қилиш мумкин? Энг муҳими ота-оналар ва ўқитувчи, тарбиячилариинр олиб борадиган тарбиявий ишлари умумий бир мақсадга йўналтирилиши лозим. Айниқса, ўсиб келаётган ёш авлодни ахлоқан пок, маънавий етук, меҳнатсевар бўлиши учун барча тадбирлардан унумли фойдаланиш даркор.
Маълумки, бола мактабга келгунга қадар ҳам, мактабда ўқиш даврида ҳам, асосан оилада тарбияланади. Оила боланинг дунёқараши, хулқи ва дидига таъсир кўрсатиши табиий ҳолдир. Ота-оналарнинг болаларни тарбиялашдаги энг биринчи вазифалари — болалар со\лигини сақлашдир. Бунинг учун уларни тўйиб овқатлантиришлари лозим. Қозонга тушадиган маҳсулотлардаги витаминлар талаб даражасида бўлиши ва бола белгиланган тарбияга риоя қилган ҳолда овқатланиши шарт. Гигиена талабига риоя қилиниши, бола со\лигининг яхши бўлиши — ўқишдаги муваффақиятларнинг гарови. Айниқса, ота-оналар ўзларининг меҳнат фаолиятлари, хулк-атворлари орқали намуна  бўлишлари лозим.  Ўзаро оилавий  жамоада  яхши иборали сўзлашувни ташкил этиш ҳам мақсадга мувофиқдир. Ота-оналар мактаб ўқув вазифаларини яхши бажарилишини таъминлаш учун қуйидагиларга риоя этсалар маъқул бўлади:
—	ўқувчиларнинг маш\улотлардан кечикишларига ва дарсга кеч қолишларига йўл қўймаслик;
—	боланинг маш\улоти учун уйда унга қулай жой танлаб
бериш, белгиланган соатларда ўқув иши билан банд бўлиш билим  кўникмасини шакллантириш, уй вазифаларини шошилмай, аниқ бажариш имконини вужудга келтириш;
—	болаларни уй вазифаларига ҳалоллик билан қарашга ўргатиш, болаларни \айрат ва чидамини ошириш;
—	ўқувчиларни виждонли ва ростгўй бўлишига ҳамда билмаган нарсасини яшириш, алдаш, мустақил ишлашдан бўйин товлаш, бошқалардан уй вазифасини кўчириб олиш каби ҳар қандай уринишларига нафрат билан қарашга ўргатиш лозим  ва ҳоказо.
Оила, мактаб ва жамоатчилик  ҳамкорлиги ҳозирги кунимизнинг долзарб масаласидир. Чунки, биринчидан, оила тарбиясида оила, мактаб ва жамоатчилик ҳамкорлигининг ўзи мураккаб жараён бўлиб, бунда муаллимлардан ташқари ишлаб чиқариш жамоалари вакиллари, ёшлар касаба уюшмалари иштирок этадилар. Иккинчидан, ота-оналар ва қариндош-уру\лар турли меҳнат жамоаларининг вакиллари бўлиб, ишлаб чиқариш ва ёру-дўстларининг маънавий ҳаётларида омилларни муҳокама қиладилар, уларнинг ҳаётга, санъатга, оилавий мажбуриятларга бўлган муносабатлари ҳақида гапирадилар. Шу сабабли ҳам  мана  шундай тоифа оилаларда  тарбия топаётган болалар бошқа ота-оналарнинг кўчада,   жамоат   жойларидаги ҳаёт фаолиятларига қараб ўз ота-оналарига баҳо берадилар. Учинчидан, ўзбек оилаларининг ҳаёти тарзида ижтимоий воқеалар  натижасида сифат жиҳатидан ўзгаришлар  қилиш учун янги самарали йўл ва усуллар қидирмоқ зарур.   
Мактаб билан ота-оналарнинг ҳамкорлигини мустаҳкаадлаш мақсадида мактабларда ота-оналар қўмитаси ташкил қилинади. Бу қўмитага мактаб директори раҳбарлик қилади. Бундан ташқари, ҳар бир синфда ота-оналар қўмитаси тузилади. Уларнинг иш мазмуни ота-оналар қўмитаси тў\рисидаги Низомда белгиланган. ҳамма ота-оналар қўмиталарн ҳар бир ўқув йилининг бошида бутун ўқув йили учун тузилади. Синф ота-оналар қўмитаси ота-оналар йи\илишида 3—5 кишидан иборат қилиб сайланади. Синф ота-оналар қўмитасининг раиси мактаб ота-оналар қўмитасига аъзо қилиб ҳисобга олинади. Шу сабабли мактаб ота-оналари умумий йи\илишида синф ота-оналари мажлиси тавсия этган кишилардан сайланади. Мактаб ота-оналар қўмитаси аъзоларининт сони ҳар бир мактабнинг катта-ки-чиклити, иш шароитига қараб ота-оналар умумий йи\илиши қарори билан белгиланади, лекин уни тузилишида ҳар бир синф ота-оналар қўмитаси аъзоси бўлиши шарт. Мактаб ота-оналар қўмитаси аъзолигига мактабни оталиққа олган ташкилотнинг вакилларн ҳам киритилади. Кундалик ишларни бажариш ҳамда ота-оналар қўмятаси ва назорат ишларига раҳбарлик қилиш учун мактаб ота-оналар қўмитаси раиси ва унинг ўринбосари, котиби ва 5—7 аъзодан иборат ҳайъат сайланади.
Қўмита аъзолари умумий мажбурий таълимни амалга оширишда, мактаб ёшдаги болаларни ҳисобга олишда, уларнн мак-табга тортишда, мактабни тамомлагунга қадар муваффақиятли ўқишини таъминлашда мактабга кўмаклашадилар. Иқтисодий аҳволи о\ир бўлган айрим болаларга умумий таълим жам\армаси ёки касаба уюшмаси томонидан ёрдам уюштирилади. Болаларининг таълим-тарбиясига эътибор бермаётган ота-оналар билан суҳбатлашадилар, зарурият бўлганда уларга ишлаб турган корхона ёки муассаса раҳбарияти орқали таъсир кўрсатадилар.
Қўмита аъзолари узоқдан қатнаб ўқийдиган болаларнн транспорт воситалари билан таъминлаш ёки улар учун мактаб қошида интернат очиб уларни иссиқ овқат билан таъминлашга ёрдам берадилар. Ота-оналар қўмитаси мактабда «Ота-оналар» бурчаги ташкил қилиб, у ерга ўқувчиларнинг намунали кундалик иш режа ва тартибини, ота-оналар учун нашр этилган янги адабиётларни, ўқувчилар қоидасинн, мактаб тарбиявий ишларининг истиқболли режасини осиб қўяди. Булардан ташқари, мактаб ота-оналар билан суҳбатлар, мажлислар ва бошқа кўринишдаги ҳамкорликларни ташкил этади.
Мактаб, оила ва жамоатчилик ҳамкорлнгини йўлга қўйишда синф раҳбарларининг тарбиявий фаолиятлари ннҳоятда муҳимдир. Масалан, синф раҳбарларининг ҳар бир хонадонга кириб бориши, шу оилага ва ота-оналарга ҳурмат сифатида баҳоланади.  Тарбиявий  чора-тадбирларни  белгилашда   синф   раҳбарининг ўқувчилар    кўз    олдида   ота-оналари   билан   суҳбатлашишлари    уларнинг    тарбиясига    таъсир    кўрсатадн.    ҳатто, сннф раҳбарининг   ўқувчи уйига   келишининг   ўзи   уларнинг қалбларини    қувончга    тўлдиради.    Фақат    синф    раҳбарлари эмас, балки фан ўқитувчиларининг ҳам ота-оналари бнлан қилаетган ҳамкорликлари ўқувчилар ҳаётида сезиларли из қолдиради,  бу билан уларнинг хурсандчилигини оширади,  янада куч-\айрат сарфлашга илҳомлантиради. Синф раҳбарлари билдирилган хабар, танқидий фикрларни вазминлик билан тинглашлари, имконият доирасида ижобий ҳис этишлари жуда муҳимдир.   Бола   тарбиясида   жамоатчиликнинг  таъсири   беқиёс эканлигини  ҳаёт  кўрсатиб  турибди.   Қадимдан  инсонийликка даъват этувчи  жамият  тарбияси  мавжуд бўлганки,  уларнинг кўпчилиги ҳозир ҳам ўз қимматини йўқотмаган. Масалан, чойхона суҳбатлари, учрашувлар, мавсумий байрамлар, лола сайиллари, «бойчечак» айтиш, қовун сайиллари,  «янги  меҳмон» ту\илишини нишонлаш, қизлар мажлиси, келинларни қайнона ва қайноталар  олдидаги «юз очдилари»,  «келин   саломлари», «сумалак», эчки ўйини, улоқ ўйини, кураш каби маросимларининг ҳаммаси ҳам халқ педагогикасининг дурдоналари сифатида ёш авлодларни ўзбекона тарбиялашда муҳим аҳамият касб этади. Халқимиз ўзининг анъанавий тарбия усулларида  каттларга биринчи бўлиб салом бериш, катталар суҳбатига арашмаслик, уйга меҳмонлардан сўнг кириш, лекин эшикни биринчи бўлиб очиб, ушлаб туриш каби одоб қоидаларига риоя этиш ҳар доим талаб қилинган. ҳозирги кунимизга келиб жамоатчиликнинг тарбия борасидаги усуллари, шакллари мазмуни бойиб бормоқда, жумладан, мактаб ўқувчиларини ра\батлантириш мақсадида стипендия бериш ёки турмуш ва тарбияси о\ир бўлган оилаларга моддий ва маънавий кўмаклашувчи тадбиркор   ташкилотларнинг  ёрдами   кучаймоқда.   Бу борада «Болалар жам\армаси», «Со\лом авлод учун» жам\армасининг фаолияти мақтовга сазовордир.
Демак, мактаб, оила ва жамоатчилик ҳамкорлиги болалар тарбиясида асосий ҳал қилувчи бў\ин бўлиб, бунда ўқитувчи-тарбиячиларнинг ташкилотчиликлари  муаммони  ижобий  ҳал  этувчи омил ҳисобланади.
Ўқувчи талабаларни оилада тарбиялаш.
Ижтимоий тарбия деганда, “инсон - инсон” тизимида амалга ошириладиган тарбия, яъни, бевосита инсоний муносабатлар орқали, бундан ташқари шу мақсадда таъсис қилинган махсус жамият институтлари – хайрия фондлари, корхоналар, жамиятлар, уюшмалар ва ҳокозолар орқали тарбиялаш тушунилади.
Баъзан  ижтимоий тарбия деганда тарбиявий фаолиятнинг алоҳида йўналиши тушунилади, масалан, оилада, бошқа ҳолларда эса бу тушунча ўз ичига бутун ижтимоий тарбия тизимини қамраб олади, хаттоки мактаб тарбиясини ҳам ўз ичига олган ҳолда.
Қарияларга, ногиронларга, ёл\изларга, ночорларга ва аҳолининг бошқа тоифаларига ёрдам бериш ижтимоий тарбиянинг асосий йўналиши ҳисобланади.
Ривожланган мамлакатларда ижтимоий тарбиянинг кучли тизими ёш авлод шаклланишининг муҳим сифатларига жиддий таъсир кўрсатади.
На мактаб, на оила мустақил равишда шакллантира олмайдиган сифатларни, яъни, фидокорлик, ватанпарварлик, ижтимоий фаоллик, жавобгарлик ва бошқа  сифатларни фақатгина жамиятда ва жамият воситалари таъсирида инсонларда шакллантириш мумкин.
Айни ҳолда мактаб ва оила ёрдамчи ҳисобланиб, “ижтимоий буюртма” деб қабул қилганларни бажаришади. Бу ерда кўриб турганимиздек, ижтимоий тарбия бошқа йўналишга эга бўлмоқда.
Ижтимоий тарбия муаммоларини ижтимоий педагогика ўрганади. Ижтимоий муҳитнинг шахс шаклланишига таъсири қонуниятлари унинг предметидир. Жумладан, оила, норасмий ташкилотлар, оммавий ахборот воситаларининг таъсири ўрганилади.
Ижтимоий фаолият-инсоннинг инсонга бўлган инсоний муносабатларни ифода этилиши билан белгиланади.
ҳозирга келиб бутун дунёда ижтимоий фаолият махсус тайёргарликни талаб қилувчи касб сифатида тан олинди.
Ижтимоий фаолият тушунчаси азалдан мавжуд бўлиб, хайрли ишларда, инсоннинг дин олдидаги бурчида, ночорларга инсоний ёрдам тизимида ўз аксини топган.
Ижтимоий фаолият-бу яна,  омадсиз инсонларнинг жамиятга мослашишини осонлаштиришга қаратилган тизимли тадбирлардир.
Бу филантропиядан, хайр саховат ва шу турларга ўхшаш фаолиятлар йўналишидан фарқланиб, нафақат кундалик муаммолариочилишига ёрдам бериш балки, муҳтожларда қийинчиликларни енгиб ўтиш техникасини ва ўзаро ёрдам кўрсатиш кўникмасини ривожлантиришдан иборат.
Ижтимоий ёрдам – бу юқори  маданият ва жамиятнинг маданийлиги кўрсаткичидир. Одатдагидек у бутун аҳоли томонидан қўллаб – қувватланадиган ва юқори обрўга эга. Лекин уларнинг меҳнат ҳақлари кам, ҳамда олий ўқув юртларининг ижтимоий педагогика бўлимига кирувчилар сони ҳам унчалик кўп эмас.
\арб мамлакатларининг ижтимоий соҳа ҳодимлари биринчилардан ўзларининг амалий фаолиятларида кенг доирадаги муаммоларни қамраб олишди. Масалан, бу муҳожирларни инглиз тилига ўргатишдан тортиб то индустриал (саноатлаштирилган) жамиатда керакли ишга жойлашиши учун лозим бўлган малакаларни ҳосил қилишда ёрдам кўрсатишдан иборат.
Улар ижитимоий  ноҳақлик йўқотилишга харакат қилинади, асосан аёларга ва болаларга нисбатан бўлган муносабатларда. Ночорларга ёрдамлашишга фанни  бириктиришга ҳам ҳаракат қилишди. Бу пауперизмнинг ҳақиқий сабабларини фақатгина олимлар тушинтира олинади аниқ муаммоларни самарали  ечишга илмий методика ёрдам беради деб тахмин қилишди.
“Амалий ижтимоий фаолият” термини 1970 йилдан бери ишлатилади. Илгари бу фаолиятга турли таърифлар берилган, яъни услубиёт нуқтаи назардан бу жамоаларда мизож билан, гуруҳлар билан ишлаш; унинг йўналтирилганлиги нуқтаи назардан – бу болаларнинг ижтимоий таъминланганлиги, оилавий хизмат, тиббий ижтимоий фаолият, аҳлоқ – тузатиш муассасаларидаги фаолият; контингент ва муаммоли гуруҳлардан келиб чиқган ҳолда бу – ночор, ногиронлар, руҳий касалликлар чалинган, ақли заифлар, қаровсиз қолган болалар, ичкиликка мубтало бўлган кишилар билан ишлаш. Тор ёндашиш билан бир қаторда кенгроқ қарашлар шаклланди.
Ижтимоий соҳа ҳодимлари кенг муаммолар доираси билан тўқнашадилар. Бу ичкиликка мубтало бўлган кишилар, болаларга салбий муносабатлар, руҳий ва жисмоний касалликлар, дайдилик, болаларнинг уйдан қочишлари ваш у кабилар. Муаммоларни гуруҳлар бўйича ихтисослаштириш зарур, чунки бу мутахассисни чуқурроқ тайёргарлик кўришига имконият беради. Бугунги кунда: оила, болаларга ёрдам, со\лиқни сақлаш, касблар бўйича ижтимоий фаолият, қариялар, таълим ва аҳлоқ – тузатиш муассасалари амалиёт соҳалари ҳисобланади.
Россия ва МДҳ мамлакатларида ижтимоий тарбиянинг шакллантирилиши давлат тизимининг эски анъаналарида асосида амалга оширилади. Иш билан таъминлаш хизмати, оила ва ўсмирлар билан ишлаш муассасалари, етимхоналар ва шу кабилар яратилади, лекин улар тегишли вазирликларга қарашли давлат муассасаларидир.
Оилавий тарбия бу – ота–оналар ва оиланинг бошқа аъзоларидан (томонидан) болалар тарбиясига, болаларнинг тарбиялашда кўзлаган мақсадга эришишга қаратилган тарбия жараёнларидир. Ижтимоий, оилавий ва мактаб тарбиялари узвий бирликда амалга оширилади. Мактаб билан бо\лиқ бўлган оилавий  тарбия муаммоларини умумий педагогика, бошқа жиҳатларини эса ижтимоий педагогика ўрганади.
Оиланинг вазифаси шу оилада ўсиб келаётган инсон тарбиясига ҳам жисмоний, ҳам маънавий таъсир этишдан иборат. Айни вақтда оила боланинг яшаш ва тарбияланиш муҳити ҳисобланади. Бола ҳаётининг бошлан\ич босқичларида оиланинг таъсири бошқа тарбия таъсирларидан анча устунлик қилади. Тадқиқот маълумотларига кўра, оила ҳам мактабни, ҳам оилавий ахборот воситаларини, меҳнат жамоалари, дўстларни, адабиёт ва санъат таъсирини ўзида акс эттиради. Бу ўз навбатида педагоглар қуйидаги узвийликнинг аниқлашга ёрдам берди. Демак, шахс шаклланишнинг муваффақиятини дастлаб оила таъминлар экан. Қанчалик оила яхши бўлса, унинг тарбиявий таъсири чуқурроқ, яъни шахснинг жисмоний, маънавий меҳнат тарбияси самарадорлиги юқори бўлади. Оиланинг шахсни шакллантиришдаги аҳамияти камдан – кам холлардан ташқари қуйидаги узвийликда аниқланади, яъни оила қанақа бўлса унда тарбия олган бола ҳам шунақа бўлади. (Қуш инида кўрганини қилади). Бу бо\лиқлик кўпдан бери амалиётда ишлатилиб келинаяпди. Малакали педагог боланинг қандай оилада тарбия олганлигини билиш учун унга назар солиши ва бироз мулоқотда бўлишининг ўзи етарли. Худди, шунингдек, болаларнинг ота – оналари билан мулоқотда бўлиб, уларнинг оиласида қандай бола ўсаётганлигини аниқлаш мумкин. 
Оила ва бола бу – кўзгудаги бир бирининг аксидир. Шахс шаклланиши жараёнлари ва самарадорлигида оиланинг таъсири шунчалик кучли экан, табиийки, айни оилада тў\ри тарбия таъсирини  уюштиришда жамият ва давлат биринчи даражадаги эътиборини қаратмо\и лозим.
Со\лом ва маънавий оила бу қудратли давлатдир. Бу аксиома, яъни исботга муҳтож бўлмаган ҳақиқатдир. Тарихдан шуни биламизки, ҳамма  давлатларнинг турли вақтларда ўзининг қийинчиликлари бўлган, яъни урушлар, инқилоблар, иқтисодий ва маданий инқирозга учраши. Бундай холларда фақатгина жамиятнинг асосий бў\ини ҳисобланган оила бардошли ва бутун бўлгандагина, улар бу вазиятни енгиб қудратли бўла олишган.
Бизнинг замонавий жамиятимизда оила танглиги анча кўзга ташланмоқда ва бундан қутилиш йўллари аниқ эмас.
Оиланинг асосий вазифаси ҳисобланган тарбиянинг сустлашуви, тангликнинг сабабларидан бири бўлиб ҳисобланади. Тангликка учрашнинг сабабларидан бир қанчадир. Масалан, иқтисодиётнинг, инсоний муносабатларнинг ҳамда урф одатларнинг ёмонлашуви. Никоҳ ва оилага нисбатан юзаки муносабатда бўлиш, урф – одат қоидалари ва анъаналарни унитиш, сурбетлик ва ичкиликка мубтало бўлиш, ўзини тута билмаслик, ажралишларнинг ўсиб бориши бола тарбиясига салбий таъсир кўрсатади.
Оиланинг маълум тарбия вазифаларини аниқлаб, қуйидаги хулосаларга келамиз.
–	бошқа тарбиявий таъсирлардан кўра оила тарбиясининг болага таъсири кучлироқ. Бола ул\айган сари оиланинг таъсири сусайса ҳам, лекин ҳеч қачон кучини бутунлай йўқотмайди;
–	оилада шундай сифатлар шаклланадики, уларни оиладан ташқари жойларда шакллантириб бўлмайди;
–	оила шахс шаклланишини амалга оширади. Уларнинг жисмоний, маънавий ва меҳнат тарбиясига қаратилган харакатларини ифодалайди.
–	оила жамият аъзоларини етиштириб чиқаради, яъни қанақа оила бўлса шунақа жамиятдир;
–	оила анъаналар узвийлигини амалга оширади;
–	оиланинг муҳим ижтимоий вазифалари бўлиб фуқароларни ватанпарвар инсон, бўлажак оила эгаси, қонунига итоаткор жамият аъзоси қилиб тарбиялаш ҳисобланади;
–	касб танлашда ҳам оила муҳим таъсир кўрсатади.
ҳозирги замон оилалари ҳам қийинчиликларни бошларидан кечирмоқда. ҳозирда кўпчилик оилалар ўзининг асосий куч ва вақтларини болаларнинг маънавий шаклланиши ва ривожланишига эмас, балки моддий таъминланишига сарфлайди. Социологик тадқиқотларнинг маълумотларига кўра, ишлайдиган ота – она бир суткада бола тарбиясига 16 минут, дам олиш кунлари эса 30 минут вақт ажратаркан. Ота – оналарнинг болалар билан маънавий мулоқотлар, ҳамкорликдаги маш\улотлар, афсуски, кўп оилалар учун бажариб бўлмас вазиятдир. Ота – оналарнинг мулоқоти асосан мактабдаги ўқишнинг назорат қилиш билан чегараланади.
Оилада болани қониқарсиз тарбияланишининг асосий сабаблари хусусида қуйидагиларни қайд қиламиз:
1.	Кўпчилик меҳнаткаш оилаларнинг иқтисодий савиясининг пастлиги. Яъни ота – оналар ўзларининг асосий вақтларини тирикчилик учун зарур бўлган воситаларни ишлаб топишга сарфлайди.
2.	Паст маданиятли ижтимоий хаёт, яъни иккиюзламачилик, ижтимоий танглик, эртанги кунга ишонсизликнинг ассбий кескинликка олиб келиши.
3.	Оилада аёлга икки ишни юкланиши.
4.	Ажрашишларнинг кўпайиши.
5.	Авлодлар ўртасидаги муаммоларниавж олиши.
6.	Оила ва мактаб ўртасидаги муносабатларнинг узилиши.
Педагог олимлар ота – оналар ва болалар муаммоларини ўрганиб, шу фикрга келишди, яъни қанча турли оилалар бўлса, шунча тарбиянинг ўзига хос хусусиятлари мавжуд. Ва шулар асосланган холда катталар ва болалар ўртасидаги муносабатларнинг типик ўзига хос моделини белгилаб берди.
1.	Болаларини ҳурмат қиладиган оилалар. Бу оилаларда болаларни яхши кўришади. Уларнинг фикрларини ҳурмат қилишади. Ота – оналар уларнинг нимага қизиқишларини, нималарга безовта бўлишларини билишади. Қизиқишларини мунтазам равишда ўстириб боришади. Бу оиладаги бола бахтли, мустақил, ташаббускор, самимий бўлиб ўсишади. Уларнинг муносабатлари оиланинг маънавий муҳитида характерланади.
2.	Кўнгилчан оилалар. Бу оилаларда ҳам ота – оналар билан болалар ўртасидаги муносабатлар табиий, лекин улар ўртасида белгили оралиқ мавжуд. Болалар оиладаги ўз ўрнини билишади ва ота – оналарига бўйсунишади. Ота – оналар болаларига нима кераклигани ўзларибилишади. Бу оиладаги болалар ҳам итоаткор, меҳрибон, самимий бўлиб ўсишади, лекин уларда ташаббускорлик хислати етали даражада эмас.
3.	Моддий – ориентирланган оилалар. Бу оилалардаги асосий эътибор моддий жиҳатдан таъминланганликка ажратилади. Болаларни ёшлигидан нарса ва ҳодисаларнинг фойдали томонини кўришга ўргатишади. Уларни яхши ўқишга ўргатишади, бундан биргина мақсад, кейинчалик олий ўқув юртларига киришидир. Болаларнинг қизиқишлари эътиборга олинмайди, фақат фойда келтириладиган ташаббускорлик ра\барлантирилади. Бу оилалардаги бола эрта ул\айишади. Лекин уларнинг ривожланиши кутилмаган холда кечиши мумкин.
4.	Адоватли оилалар.  Бу оиладаги болаларнинг аҳволи ёмон. Уларга нисбатан ҳурматсизлик, ишончсизлик, таъқиб қилиш, жисмоний жазо холларини учратиш мумкин. Бу болаларда носамимийликни, ота – оналарга нисбатан ёмон муносабатни, тенгдошлари билан келишмаслик, мактабни ёқтирмаслик, уйдан кетиш холларини учратиш мумкин.
5.	\айриижтимоий оилалар. (жамоатчилик учун зарали оила). Бу болалар учун оила эмас, балки вақтинчалик бошпанадир. Бу ерда ҳам болаларга нисбатан меҳр – муҳаббат йўқ. Бу оиладаги ота оналар аҳлоқ қоидаларга ҳилоф тарзда кун кечиришади, яъни, оиладаги келишмовчиликлар, уруш – жанжал, бир – бирин қўрқитиш, ичкиликка берилиш, ў\ирлик қилиш. Кўп ҳолларда шундай оилалардан жамият душманлари келиб чиқади. Бу оиланинг болалари, аксарият холларда давлат қарамо\ига олинади. 
Оила тарбиясининг мазмуни ҳалқпарвар жамиятнинг асосий мақсадларига бо\лиқ. Ижтимоий ва оилавий ҳаётга тайёр жисмоний ва руҳий со\лом, маънавий етук ривожланган шахсларни шакллантириш оиланинг мажбуриятларидан ҳисобланади. Оила тарбиясининг таркибий қисмлари қуйидаги йўналишлар ташкил этади:
–	жисмоний тарбия
–	маънавий тарбия
–	эстетик тарбия
–	меҳнат тарбия
Булардан ташқари иқтисодий экологик, ҳуқуқий ва сиёсий тарбиялар билан тўлдирилади. Педагогикада оила тарбияси деганимизда оиладаги ота – она билан фарзанд ўртасидаги ўзаро муносабатлар тизими тушунилади. Бу муносабатлар тарбияловчилик хусусиятга эга. Оиладаги ота – онанинг тарбиявий фаолияти бу биринчи навбатда ўзини тарбиялашдан иборат. Бу эса ўз навбатида ҳар бир ота – онани педагог бўлишини фарзандлар билан ўзаро муносабатларини бошқариш йўлларини ўрганишни талаб этади.
Оила тарбиясининг замонавий амалиётда 3 турдаги муносабатлар ажралиб туради: авторитар (сўзсиз бўйсуниш), либерал (бепарво, кўнгилчан, муросасиз) ва демократик (ҳалқпарвар).
1.	Авторитар муносабати ота – онанинг болага бўлган қаттиққўллиги, талабчанлиги, қатъийлигида изоҳланади. Қўрқитиш, мажбур этиш, - турнинг асосий воситаси ҳисобланади. Психологларининг таъкидлашича бу ички қарама қаршиликка олиб келиб, ташқи қўполлик, ёл\ончилик, иккиюзламачиликда ўз аксини топади.
2.	Либерал муносабат, бу ўта кечиримлик ва болаларга нисбатан сабр – тоқатлиги билан ифодаланади. Бунинг келиб чиқиши сабаби, фарзандларни хаддан ташқари яхши кўриш ва эркалашидадир. Бу оиладаги бола интизомсиз, маъсулиятсиз бўлиб ўсади. Ва худбин (эгаист), иккиюзламачи, фойдакамлик сифатларига эга бўлинади.
3.	Демократик тур мослашувчанлиги билан изоҳланади. Ота – оналар ўзларининг ҳатти ҳаракатлари ва талабларини асослаш билан бир қаторда фарзандларининг ҳам тинглашади ва ҳурмат қилишади. ҳамда уларни мустақил мулоҳаза қила олишларини ривожлантиришади. Ва албатта бола ота – онасини яхшироқ тушунади, интизомли, ташаббускор, ўз қадрини билади. Ота – оналар улар учун идеал ҳисобланиб, улардан ўрнак олишади.
Оиладаги тарбия истедодлари, бу болаларнинг онги ва ҳулқига ота – оналарнинг мақсадга йўналтирилган педагогик таъсирини амалга оширадиган йўллардир. Оиладаги тарбия методлари умумий тарбия методларидан фарқланмайди. Фақат унга ёндашиш турли бўлиши мумкин. Масалан, тушунтириш усулини кимдир юмшоқ сингдириш орқали амалга оширса, бошқа биров қўрқитиш ва жазолаш орқали амалга оширади.
Усул танланган мақсадга бо\лиқ бўлиб,  кимдир итоаткорликни тарбиялашни ҳоҳласа; уларнинг танлаган усуллари боланинг катталарнинг талабларини сўзсиз бажаришга қаратилган бўлади. Бошқалар эса болада мустақил фикрни тарбиялашни муҳим деб ҳисоблаб, шунга қаратилган усулларни танлашади.
Оила тарбияси усулини танлаш ва қўллаш бир қатор умумий шарт –шароитларга таянади:
1.	Ота – оналар фарзандларнинг ижобий ва қониқарсиз сифатларни билиши;
2.	Ота – оналарнинг шахсий тажрибаси. Танланган усуллардан шуни билиш мумкин-ки, шахсий натижалар орқали тарбиялашга харакат қилинган. Бунда кўпроқ кўргазмали усулдан фойдаланишади.
3.	ҳамкорликдаги фаолиятга эътиборни қаратилиши. Амалий усуллардан фойдаланган ҳолда тарбиялаш. Масалан, томоша қилинган кўрсатув хусусида фикр алмашиш. Бунда болалар анча самимий бўлишади.
4.	Ота–оналарнинг педагогик маданияти – тарбия усуллари, воситалари ва шаклларини танлашда муҳим таъсир кўрсатади. Азалдан шу нарса аниқланганки, маълумотли оиладаги бола тў\ри тарбияланган.
Шу кунгача бола тарбияси хусусида жуда кўп кузатишлар йи\илган. Кузатишлардан муҳим хулосалар келиб чиқади. Уларни шартли равишда болани оилада тарбиялашнинг умумий қонуниятлари сифатида таснифлаш мумкин. Шулар асосида маслаҳатлар ва оилавий тарбия қоидалари келиб чиқади.
Тў\ри оила тарбиясини амалга оширишга уч нарса ҳалақит беради, яъни  1) ирсиятнинг таъсири;
2) доимий равишда яшаш шароитининг ўзгариши ва қийинлашуви;
3)оилавий тарбия маданиятининг қолоқлиги ҳамда ҳалқ педагогикаси ва анъаналаримиздан узоқлашиш.
Оила тарбиясининг айрим қоидалари билан танишиб чиқамиз:
1.	Болаларни фикрини ҳурмат қилиш;
2.	Болаларни интизомга ўргатиш;
3.	Тарбиядаги муҳим ўзгаришларга майда силжишлар орқали эриниши;
4.	Етти ўлчаб бир кес мақоласига риоя қилиш.
5.	Равонлик ва аста секинлик бола тарбиясининг муҳим тамойили ҳисобланади.
6.	Бегона иштирокида болага берилган маслаҳат, таъна сифатида қабул қилиниши мумкинлигини унутмаслик.
7.	Талабларингиз тушунарли ва аниқ бўлсин ва уларнинг тў\ри бажарилишини назорат қилинг.
8.	Болаларни назорат қилиб туриш.

Бола тарбияси бўйича мактаб, оила ва жамият фаолиятининг мувофиқлиги қуйидаги ташкилий шаклларда амалга оширилади:
1.	Мактаб, ота – оналар уюшмаси, маҳалла қўмитаси, клублар, кутубхона, милиция ва со\лиқни сақлаш ташкилотларининг тарбиявий ишлари режасини мувофиқ холда тузилганлиги.
2.	Жамият аъзолари ва ота – оналарга болалар билан ишлашнинг самарали усулларини тизимли равишда ўргатишнинг мактаб томонидан ташкил этилсин.
3.	Тарбиявий ишларнинг натижалари ҳамкорликда муҳокама қилиш ва ўрганиш.

Тавсия этиладиган адабиётлар 
           
1.	Ўзбекистон Республикасининг  Конституцияси. – Т.,1997.
2.	Ўзбекистон Республикасининг  «Таълим тў\рисида»ги Қонуни. – Т.,1997.
3.	Ўзбекистон Республикасининг  Кадрлар тайёрлаш миллий дастури. – Т.,1997.
4.	Ўзбекистон Республикасининг  Президенти И.А.Каримовнинг асарлари 11 томда. – Т: Узбекистон, 1996 – 2004.
5.	Миллий истиқлол \ояси: асосий тушунча ва тамойиллар. – Т: Узбекистон, 2001.
6.	Давлат таълим стандартлари. – Т.,1998.
7.	Мунавваров А.К. Педагогика – Т: Укитувчи, 1996.
8.	Педагогика. Ўзбекистон Республикаси олий ва ўрта таълим вазирлиги. – Т., 2000.
9.	Якубова З.Ю. и др.  Психология и педагогика. – Фергана, 2000.
10.	Узбекская национальная энциклопедия. I-Vтома. – Т., 2000 – 2003. 
11.	Баубекова Г.Д. Образовательно-нравственнўе взглядў просветителей Средней Азии конца XIX – начала XX веков: Автореф.дис… д-ра педнаук. –  Т.,2002.
12.	Джамалова Д.А. Музўкально-поэтические традиции Востока в повўшении эффективности музўкального воспитания учақихся: Автореф. дис… канд . пед. наук.- Т., 2003.
13.	Антология педагогической мўсли Узбекской ССР. – М.: Педагогика, 1986. 
14.	Новое педагогическое мўшление/Под ред. акад. А.В. Петровского. – М.: Педагогика,1989.
15.	Педагогика /Под ред.акад. Ю.К.Бабанского. 2-ое изд., дополн.и перераб. – М.: Просвеқение, 1988.
16.	Скаткин М.Н. Совершенствоание процесса обучения. - М.: Педагогика,1971.
17.	Фридман Л.М., Кулагина И.Ю. Психологический справочник учителя.- М.: Просвеқение,1991.
18.	Ротенберг В.С., Бондаренко С.М. – Мозг. Обучение. Здоровье. – М.:Просвеқение,1989.
19.	Бойко Е.И. Механизмў умственной деятельности. – М.: Педагогика, 1976.
20.	Принцип развития в психологии. – М.: Наука, 1978.
21.	Сухомлинский В.А. Сто советов учителю. Собр.соч.Т.2. – Киев, 1979.
22.	Вўготский Л.С. Мўшление и речь. /Собр.соч.Т.2. – М.: Педагогика, 1982.
     23. Паламарчук В.Ф. Школа учит мўслить. – М.: Просвеқение, 1987. 
23.	Андриянова В.И.   Теория  и практика  обучения узбекских  школьников  устноречевому обқению на русском язўке: Автореф. дис… д-ра педнаук. – Т., 1997.
24.	Формирование всесторонне развитой личности в системе непрерўвного образования Республики Узбекистан на современном этапе: Сб. науч.-метод. статей. Часть I. Часть II./Отв. ред. В.И.Андриянова. – Т., 2003.
25.	Маркова А.К., Матис Т.А., Орлов А.Б. Формирование мотивации учения. – М: Просвеқение,1990.
26.	Инге Унт. Индивидуализация и дефференциация обучения. – М: Педагогика, 1990.
27.	Лернер И.Я. Дидактические основў методов обучения. - М.,1991.
28.	Раченко И.Н. Научная организация педагогического процесса. – М., 1992. 
29.	Крутецкий В.А. Основў педагогической психологии. – М.,1992.
30.	Педагогическая энциклопедия. – М., 1966.
31.	Осваиваем новўе педагогические технологии.//Учитель Узбекистана. 2000. 11 октября; Все о педагогической технологии. – Там же, 2000. 16 августа.
32.	Беспалько В.П Слагаемўе педагогической технологии.- М: Педагогика,1989.
33.	Абасов З.А. Педагогические технологии и инновации в учебной деятельности школьников. //Школьнўе технологии. -  2002. - №5. - С.56-61; см. также №6.
34.	ИНТЕРНЕТ янгиликлари ахборотномаси.- №№ 1,2 за 2002г.; №9,№ 10 за 2003г.
35.	Инновации в образовании. 2001., - №5,№6; 2002.- №4; 2003. - №1.
36.	Информатика и образование. – 2000. - №8.
37.	Умумий ўрта таълим тизимида ахборот технологияларини жорий этишнинг илмий – услубий асалари. / Илмий – амалий семинар тезислари туплами. I – II қисми. – Т.: Истиқлол, 2002.
38.	Дженни Стил, Керт Мередис, Чарлз Темпл. Основў развития критического  мўшления (междисциплинарная программа): Пособие 1 и 2. Фонд «Сорос – Кўргўзстан». – Бишкек, 1998.
39.	Обучение русскому язўку в школах Узбекистана на современном этапе: Очерки методики. /Под обқей редакцией В.И.Андрияновой. – Т.: Укитувчи, 1997.
40.	Язўк, труд, профессия: Сб.науч.-метод.статей./Отв.ред. В.И Андриянова . – Т., 1999.
41.	Язўк и экология: Сб.науч.-метод статей./Отв.ред. В.И.Андриянова. – Т.:  УМЭД., 2000.
42.	Язўк и правовая культура: Сб.науч.-метод статей./Отв.ред. В.И.Андриянова. – Т.: УМЭД. 2001.
43.	Пути повўшения качества образования и воспитания в учебнўх заведениях Узбекистана на современном этапе (на материале гуманитарнўх дисциплин, экономики и права): Сб. науч.– метод. статей / Отв. редактор  В.И.  Андриянова. – Т.: УМЭД, 2002.
44.	Актуальнўе вопросў гармоничного воспитания личности на современном этапе: Сб.науч.- метод.статей. Часть I, Часть II, Часть  III./ Отв.редакторў В.И.  Андриянова, А.П. Сулаймонов. – Т., 2004.
45.	Анисимов О.С., Данько Т.П. Игровой тренинг мўслительной деятельности.- М., 1992.
46.	Грехнев В.С. Культура педагогического обқения. – М.,1990.
47.	Искусство обқения. – М., 1982.
48.	Карнеги Д. Как вўработать уверенность в себе и влиять на людей, вўступая  публично. – М.,1990.
49.	Леви В.А. Педагогическое обқение. – М.,1979.
50.	Основў педагогического мастерства /Под ред. И.А Зязюна. – М.,1989.
51.	Педагогика / Қўлланма. Проф.Зуннунов А.З. тахрири остида./-Т.,1996.
52.	Рочинский В.А. Азбука педагогического труда. – М.,1990.
53.	Алексанян М.А., Шагайдуллина О.П. Педагогические основў учебной игрў  как одного из активнўх методов обучения. – Т.,1996.
54.	Энциклопедия этикета. /Сост. И. Панкеев. – М.,1999.
55.	Иванов В.Г. История этики древнего мира. – С-П.,1997.
56.	Публикации в педагогической периодике и профессиональнўх журналах: «Учитель Узбекистана» (еженедельник), «Преподавание язўков и литературў»,  «Таълим ва тарбия», «Халк таълими», «Педагогик таълим», «Хукук», «Экономическое обозрение», «Мир образования – образование в мире», «Инновации в образовании» и др.
57.	Волков Г.Н., Баубекова Г.Д.  Этнопедагогика. – Т.: Фан, 2000.
58.	Мусурманова О., Баубекова Г.Д. Узбек халк педагогикаси. -  Т.: А.Кодирий, 2000.
59.	Вульфсон Б.И. Мировое образовательное пространство на рубеже XX и  XXI вв. //Педагогика. - 2002. - №4. - С. 9-14.
60.	Избраннўе произведения мўслителей Ближнего и Среднего Востока. – М:  Художественная литература, 1973.
61.	Тиллашев Х.Х. Обқепедагогические и дидактические идеи ученўх –энциклопедистов Ближнего и Среднего Востока эпохи средневековья. –  Т.: Фан,1989.
62.	Муминов Р. Этнопедагогика и современная узбекская школа. – Т.,1995.
63.	Дидактика средней школў. Некоторўе прблемў современной дидактики /Под ред. М.Н.Скаткина. – М: Просвеқение, 1982.
64.	Ксензова Г.Ю. Перспективнўе школьнўе технологи. – М.,  2001.
65.	Харламов И.Ф. Педагогика. – М: Вўсшая школа, 1990.
66.	Педагогика /Маърузалар матни проф.Н.Гайбуллаев тахрири остида. – Т:  Университет,1999.
67.	Газиев Э. Педагогика. Основў психологии. – Т.,1997.
68.	Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога. – М.,1999.
69.	Фокин Ю.Г. Обқие сведения о дидактике вўсшей школў. – М.,1996.
70.	Абу Наср Фароби. Философские трактатў. – Т., Фан,1970.
71.	Абу Райхон Беруни. Избраннўе произведения. – Т.,1966. Т.1.
72.	Абу Али ибн Сино. Канон врачебной науки. – Т.,1998.
73.	Амир Темур. Уложение Темура. – Т.: Изд-во Г.Гуляма,1999.
74.	Алишер Навои. Избраннўе произведения. – Т.,1987.
75.	Захриддин Мухаммад Бобур. Бабурноме. – Т.,1989.
76.	Всеобқая декларация прав человека. – Т.: Адолат,1998.
77.	Алпомиш: Узбекский народнўй эпос. – Т: Шарк,1998.
78.	Джалолиддин Мангубердў. – Т.: Шарк,1999.
79.	Бовин А. ХХ век как жизнь. Воспоминания. – М.,2003.
80.	Корсак К. Цель образования ХХ1 века – человек с новўм мўшлением //Народное образование. - 2002. - №9. - С.49-53.
81.	Геополитика и мировое развитие. – М: Мўсль, 1995.
82.	Педагогика тарихи. А.З. Зуннунов и др. – ИПАК «Шарк», 2004.
83.	Педагогика: Учебник для студентов педагогических учебнўх заведений / Под. ред. П.И. Пидкасистого. – М.: Пед.обқество России, 2004.
84.	Подласўй И.П. Педагогика. Новўй курс: Учебник для студентов вўсших учебнўх заведений. В двух книгах. – М.: Владос, 2000.
85.	Лихачёв Б.Т. Педагогика: Учебное пособие для студентов вузов и слушателей институтов и факультетов повўшения квалификации и переподготовки научно-педагогических кадров. 4-ое изд., перераб. и дополн. – М.: Юрайт, 2003.

М У Н Д А Р И Ж А

I ҚИСМ
ПЕДАГОГИКАНИНГ УМУМИЙ АСОСЛАРИ

I боб. Педагогика – тарбия ҳақидаги фан
Педагогиканинг вужудга келиши ва ривожланиши…………………...…2
Педагогика фанининг мақсади ва вазифалари……..…………….……….3 
Педагогиканинг асосий категориялари………………………………....…5
Педагогик фанлар тизими…………………………………………….…..…7
Педагогика фанининг илмий-тадқиқот усуллари…………………..….....8
..
II боб. Ўзбекистонда узлуксиз таълим тизими. Кадрлар тайёрлаш миллий дастури ва модели.
Узлуксиз таълим тизимининг    мазмуни  ва тамойиллари………….....11

III боб. Ўқитувчининг педагогик маҳорати
Педагогик фаолият ………………………………………………………….13
Педагогик қобилият ва маҳорат……..…………………………………….17
Замонавий ўқитувчи олдига қўйиладиган талаблар…………….….…..22

II ҚИСМ
ТАЪЛИМ ЖАРАЁНИ

IV боб. Таълим жараёни
Дидактика ҳақида тушунча…..……………………………………….……26
Талабалар билим, кўникма ва малакаларни шакллантириш жараёни….………………..………………………………………………..…26
Таълим жараёнинг мазмуни…………….…………………………….…....32

V боб. Таълим тамойиллари
Таълим тамойиллари ҳақида тушунча…………………………………....41
Таълимда онглилик ва фаоллик тамойили…………………….....……...43
Таълимда кўргазмалилик тамойили…………………………...……........45
Мустахкам билимлар бериш тамойили…………………...……………...47
Таълимнинг тизимли бўлиш тамойили…………………………………...49
Таълим ва тарбиянинг бирлиги тамойили……………..........……….….50
Таълимда назария билан амалиётнинг  узвийлиги тамойили……...….52

VI боб. Таълим усуллари
Таълим усулларининг классификацияси…………………………………54
Ўқувчилар билим, кўникма ва малакаларини назорат қилиш ва баҳолаш…………………………………………………………...…………. 74 
VII боб. Таълим шакллари
Таълимнинг ташкилий шакллари………………………..………………..80
Дарсга қўйиладиган талаблар………………………………………….….82
Синф-дарс шаклидаги дарс турлари ва уларнинг тузилиши…………..83
Синф-дарс шаклидаги маш\улотларни ташкил этиш…………………..86
Семинар ва амалий-тажриба шаклидаги маш\улотлар……………..….88

III ҚИСМ
ТАРБИЯ  ЖАРАЁНИ

VIII боб. Тарбия жараёнининг моҳияти ва мазмуни
Тарбия жараёнининг хусусиятлари……………………………….…...….91
Тарбия қоидалари……………………………………………………………93

XI боб. Тарбиянинг умумий усуллари.
Тарбия усуллари……………………………………….………….….…..…97
Тарбия усулларини танлаш……………………………………….……….96

X боб. Оиладаги тарбия.
Оила тарбияси асослари…………………………………………………….110
Ўқувчи талабаларни оилада тарбиялаш………………………………..121
Тавсия этиладиган адабиётлар…………………………………………..133