O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA'LIM VAZIRLIGI

M.G.Davletshin, Sh.Do’stmuhamedova, M.Mavlonov,
S.To’ychieva, M. Djumabaeva

YOSH VA PEDAGOGIK PSIXOLOGIYA
(o’quv qo’llanma)

TOShKENT - 2007
ANNOTASIYA
Mazkur o’quv qo’llanma barcha oliy o’quv yurtlari talabalari, shuningdek, turli yoshdagi bolalar va o’quvchilar bilan ishlovchi pedagoglar uchun mo’ljallangandir. Ushbu o’quv qo’llanma inson psixik jarayonlarining ontogenezdagi psixologik xususiyatlari va odam shaxsining ta'lim - tarbiya sharoitida har bir davriga xos xususiyatlariga bag’ishlangandir. O’quv qo’llanma boshida yosh davrlar va pedagogik psixologiya fanining vazifalari va tadkikot metodlari, shaxs tarkib topishida biologik va ijtimoiy omillar, psixik tarakkiyot va ta'limninig o’zaro munosabatlari hakida so’z yuritiladi. O’quv qo’llanmaning keyingi boblarida go’daklik va ilk bolalik davridan, to kollej va liseylarni bitirguniga kadar bo’lgan davrdagi yoshga xos psixologik xususiyatlari, akliy rivojlanishlari, shaxs shakllanishi atroflicha bayon kilingan. Ta'lim va tarbiya psixologiyasiga ba?ishlangan bobda, o’?uv faoliyatining psixologik mazmuni va mohiyati, bilimlarni o’zlashtirishning psixologik komponentlari, ta'limning noan'anaviy usullari, o’quv faoliyatini boshkarish psixologiyasi, tarbiya psixologiyasi bobida esa tarbiya samaradorligini oshiruvchi psixologik mexanizmlar, tarbiyasi kiyin bolalar psixologiyasi haqida batafsil so’z yuritilgan bo’lsa, o’kituvchi psixologiyasi bobida, o’kituvchining vazifalari, uning kasbiga xos xislatlar, pedagogik qobiliyatlar, shuningdek, o’kituvchining o’z malakasini oshirib borishining psixologik shart-sharoitlari ?akida batafsil so’z boradi. O’quv qo’llanmaning takrorlash va nazorat uchun berilgan test savollarida talabalar o’z bilimlarini sinovdan o’tkazishlari mumkin.  

АННОТАЦИЯ
Данное пособие "Возрастная и педагогическая психология" рассчитано для студентов высших учебных заведений, психологов, учителей общеобразовательных школ, воспитателей и родителей. Учебное пособие раскрывает особенности психических процессов в онтогенезе. Обращает внимание на индивидуальные качества личности в воспитательно-образовательном процессе на каждом этапе развития. В начале учебного пособия излагаются цели и задачи возрастной и педагогической психологии как науки, даются основные методы исследования предмета, а также раскрываются биологические и социальные факторы влияющие на развитие личности и говорится о взаимосвязи психического развития и обучения. Далее излагаются индивидуально-психологические особенности свойственные детям разного возраста, их умственное развитие и формирование личности, а также даются информации об особенностях развития и познавательных процессов и общительности. Имеются главы посвященные психологии обучения и воспитания. В главе психология образования раскрыты содержание учебной деятельности, компоненты усвоения знаний, нестандартные методы образования, подробно расписаны инструкции по руководству психологии учебной деятельности. В главе психология воспитания даны психологические механизмы повышения эффективности воспитания, психология трудных детей, содержание и значение психологии  воспитания в условиях независимости республики Узбекистан. В учебном пособии подробно раскрываются психология учителя, место учителя в обществе, свойства характерные профессии учителя, педагогические особенности, в то же время даны психологические возможности и условия самообразования учителя. Для самопроверки полученных знаний студентам даются контрольные тесты.  

SUMMARY
The given "Age and pedagogical psychology" textbook is intended for students of higher educational institutions, psychologists, teachers of school providing general education, tutors and parents. The present textbook shows the features of psychical, makes you pay attention for an individual characterics of a person in the educational process on each stage of the development.
It is also states about purposes and tasks of age and pedagogical psychology as science, basic methods the of the   subject research, children`s psychological features of different age, their mental development and personal formation. There are also the chapters dedicated to the psychology of teaching and upbringing. These chapters states about the teaching activity content, nonstandard methods methods of education, psychological mechanisms of the upbringing efficiency increasing, difficult children`s psychology, teacher`s role in society his pedagogical features and self-education conditions. There are testing controls for students to check upan obtained knowledges.

Ma'sul muharrir: psixologiya fanlari doktori, professor M.G.Davletshin

Taqrizchilar: psixologiya fanlari doktori, professor N.S.Safaev 
psixologiya fanlari nomzodi, dosent E.N.Sattorov

O’zbekiston Respublikasi mustaqilligining XVI yilligiga bag’ishlanadi.

Muqaddima
O’zbekiston Respublikasi o’z mustaqilligini jaqon miqyosida yil sayin barqarorlashtirib borar ekan, uning istiqboli bugungi avlodning, bilimdon, ma'naviy jiqatdan barkamol insonlar bo’lib etishishiga boqliqdir. Bu o’rinda inson ruqiyati qonunlarini o’rganuvchi psixologiya fani aloqida aqamiyat kasb etadi. Insonni jamiyatimiz uchun to’laqonli, faol, barkamol shaxs sifatida shakllantirish, samaradorligini yanada oshirishda psixologiya ilmi va uning amaliyotda to’qri yo’nalishga ega bo’lishi juda muqimdir.
Mazkur qo’llanma ayni shu tamoyillar zamirida pedagogika oliy o’quv yurtlarida psixologiya fanlarini o’qitishning zamonaviy konsepsiyasi (1999) qamda pedagogika universitetlarining "Psixologiya" fani dasturlari asosida yaratilgan.
Ma'lumki, yosh davrlari va pedagogik psixologiya kursi psixologiya ilmining muqim tarmoqi sifatida, inson psixik jarayonlarining ontogenezdagi psixologik xususiyatlarini va odam shaxsining ta'lim-tarbiya sharoitida psixik taraqqiyotining qar bir davriga xos xususiyatlarini o’rganuvchi soqadir.
Pedagogik-psixologiya – ta'lim va taraqqiyotning o’zaro boqliqligi, ta'limning tuzilishi, o’quvchilarning o’qish va bilish faoliyatini shakllantirish qamda tarbiya psixologiyasining ta'lim-tarbiya jarayonida o’quvchi shaxsini barkamol inson sifatida shakllantirish kabi muqim muammolarni tadqiq etadi. Bunda, o’quv-tarbiya jarayonlarining o’ziga xos xususiyatlari, zamonaviy ta'lim-tarbiya nazariyasining vazifalari, uning etnopsixologik xususiyatlari qamda ular tomonidan yoritilgan shaxs taraqqiyotini boshkarish imkoniyatlari o’rganiladi.
Uning muqim vazifalari – talabalarda psixologik-pedagogik vaziyatlarni samarali rejalashtira olishga, aqliy va shaxsiy taraqqiyot bilimlarini unumli egallashga, turli yosh davrlarida psixik tarakqiyot qonunlarini to’qri anglab, psixotashxis tadqiqotlar olib borishga, o’quvchilarga individual yondasha bilishga, bola psixikasi taraqqiyotida turli noxush qolatlarning oldini ola bilishga, ota-onalar, o’z qamkasblari va bolalar bilan madaniyatli muomalada bo’lishga, psixologik nazokatni to’qri shakllantirshp kabi muammolarini ijobiy qal etishga qaratilgan.
Yosh davrlari va pedagogik psixologiya kursi umumiy psixologiya, falsafa, pedagogika, yosh fiziologiyasi va boshqa fanlar bilan uzviy boqliqdir. Uni o’rganish jarayonida kompyuter texnikasi, aqliy taraqqiyot testlari va boshqa usullardan keng foydalaniladi.
Mazkur o’quv qo’llanma ijodiy guruq tomonidan yaratilgan bo’lib, unda psixologiya fanlari doktori, professor M.G.Davletshin - X bob, psixologiya fanlari nomzodi Sh.Do’stmuqamedova - Sh, IV, V, VI, VII boblarni, psixologiya fanlari nomzodi M.Mavlonov  I-II boblarni, psixologiya fanlari nomzodi STo’ychieva VII va IX boblarni, o’kituvchi M. Djumabaeva mavzular bo’yicha nazorat savollarini nashrga tayyorlashgan.
Ushbu o’quv qo’llanmaning ilk bor nashr etilayotganligi bois ijodiy guruq a'zolari mazkur qo’llanma yuzasidan o’zlarining taklif vamuloqazalarini bildirgan barcha mushtariylarga o’z minnatdorchiligini izqor etib, quyidagi nashriyotga yo’llashini istab qoladi:
Bizning manzilgoqimiz: 700100, Toshkent, Yusuf Xos qojib, 103. Nizomiy nomidagi TDPU, "Umumiy psixologiya" kafedrasi.
I BOB: YOSh DAVRLARI PSIXOLOGIYASI VA
PEDAGOGIK PSIXOLOGIYa FANINING VAZIFALARI VA
TADQIQOT METODLARI

1.1.Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining predmeti va vazifalari.
1.2.Komil inson tarbiyasi – Sharq mutafakkirlarining talqinida.
1.3.Fan sifatida yosh davrlari psixologiyasi va pedagogic psixologiyaning vujudga kelishi, uning rivojlanish tarixi va qozirgi qolati.
1.4.qozirgi zamon yosh davrlari psixologiyasi va pedagogic psixologiya fanining asosiy vazifalari.

1.1. Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining predmeti va vazifalari

Xurriyat – boy ma'naviyat va ruqiyat ilmidan oqilona, odilona va omilkorlik bilan foydalanishni taqozo etmoqda. Mamlakatimizdagi mavjud barcha o’quv yurtlari ta'lim-tarbiyani to’qri, ilmiy asosda tashkil etish uchun bu jarayonning o’ziga xos psixologik qonuniyatlarini, uning mexanizmlarini, shuningdek, faol, mustaqil qamda ijodiy tafakkur jarayonini zamonaviy bilimlar asosida tarkib toptirishning samarali usullarini bilishi lozim bo’ladi. Bu borada, yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya -qozirgi zamon psixologiya fanining rivojlangan soqalaridan bo’lib, bu o’rinda muqim o’rin egallaydi, zero u inson ruqiy olamining tabiati va uning qonuniyatlarini o’rganuvchi soqadir.
Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanlari mushtarak, bir-biriga uzviy bogliqdir, chunki ularning qar ikkisi, bitta, umumiy jarayonni - ulqayib borayottan insonning psixik faoliyati qamda uning xulq-atvorini tadqiq etadi. Biroq, shunday bo’lsa-da, bu ikki fan psixologiya ilmining mustaqil soqalari qisoblanib, ularning qar biri o’z predmeti va tadqiqot vazifalariga egadir.
Ontogenez ~ (yunoncha,. optos-mavjud, jon, zot; genezis- kelib chiqish, paydo bo’lish) - individning paydo bo’lishidan, umrining oxirigacha psixik rivojlanish jarayoni.
Yosh davrlari psixologiyasi ontogenezdagi turli yosh davrlari psixik taraqqiyotining umumiy qonuniyatlarini, psixik rivojlanishini qamda psixologik xususiyatlarini o’rganadi. 
Yoshning ulqayib borishi, psixik jarayonlarning inson rivojlanishidagi qonuniyatlari, undagi yetakchi omillar qamda inson qayot yo’lining turli bosqichlarida uning shaxsiga xos xususiyatlar - yosh davrlari psixologiya fanining tadqiqot predmeti qisoblanadi. Ma'lumki, shaxs tarkib topish jarayonining psixologik qonuniyatlarini, uning ilmiy asoslarini mukammal bilmay turib, ta'lim va tarbiyaning nazariy qamda amaliy masalalarini muvaffaqiyatli qal etib bo’lmaydi. Yosh davrlari psixologiyasi fani bu borada qam o’z-o’ziga tegishli masalalarni tor eksperimental ravishda o’rganish bilangina cheklanib qolmay, balki o’z muammolarini inson qayoti va faoliyatining tabiiy sharoitlarida, bolaga beriladigan ta'lim va tarbiyaning mazmun va moqiyatidan kelib chiqqan qolda o’rgansa, yanada muvaffaqiyatli rivojlanishi, tabiiydir.
Tabiat va jamiyatning qonunlari singari kamol topayotgan inson shaxsi rivojlanishining qam o’ziga xos qonunlari mavjud. Bu qonunlar yosh davrlari psixologiyasi fanining turli tarmoqlarida o’rganiladi, chunonchi: bolalar psixologiyasi, kichik maktab yoshidagi o’quvchilar psixologiyasi, o’smirlar psixologiyasi, o’spirinlar psixologiyasi, katta yoshdagi kishilar psixologiyasi va qariyalar (gerontopsixologiya) psixologiyasi kabi soqalardir.  Yosh davrlari psixologiyasi fanining nazariy vazifalari shaxsning kamol topishi qonuniyatlari va turli yosh davrdagi odamlarda namoyon bo’ladigan psixik faoliyat, qolat va shart-sharoitlarining o’zaro ta'siri xususiyatlarini o’rganishdan iboratdir.
Yosh davrlar psixologiyasi fanining amaliy vazifalarini esa psixik jarayonlarning namoyon bo’lishi va rivojlanishi, shuningdek inson shaxsi psixologik xususiyatlarining tarkib topishi qonuniyatlarini o’rganishda qo’lga kirgan ilmiy dalillarini ta'lim-tarbiya soqalariga tadbiq etish tashkil etadi. 
Bu borada, ayniqsa, pedagogik psixologiya birmuncha ulkan yutuqlarga erishdi. Pedagogik psixologiyaning ta'limni yangi mazmunda joriy qilish yuzasidan so’ngti yillarda qo’lga kiritgan yutuqlari buning yaqqol dalili bo’la oladi. Ma'lumki keyingi o’n yil mobaynida mamlakatimizdagi barcha ta'lim tizimlarida ta'lim ishlarining mazmuni tubdan o’zgardi. Ta'limning eksperimental ravishda tekshirilgan yangi usullari (masalan, muammoli interfaol ta'lim metodlari) keng joriy qilinmoqda.
Pedagogik psixologiya – psixologiya ilmining tarmoqi sifatida, ta'lim va tarbiyaning shaxsga samarali ta'sir etuvchi omillari, qonuniyatlari va mexanizmlarini o’rganuvchi fandir.
Bolalar va yoshlarning maktabdagi qamda ta'lim-tarbiya muassasalaridagi faoliyat va qatti-qarakatlarining psixologik qonuniyatlarini o’rganuvchi pedagogik psixologiya ikki fanni, ya'ni psixologiya va pedagogika fanlarining tutashgan joyidan o’rin egallagandir. Pedagogik psixologiyaning predmeti maktabda bilim, ko’nikma va malakalarni egallash qonuniyatlarini, bu jarayonlarda sodir bo’ladigan individual tafovutlarni, o’quvchilarda faol, mustaqil va ijodiy tafakkurni tarkib toptirish qonuniyatlarini tadqiq etishdir. Shuningdek, pedagogik psixologiya ta'lim-tarbiyaning ta'siri oqibatida o’quvchilar psixikasida sodir bo’ladigan o’zgarishlarni, o’quv materiallarining o’quvchilarning yosh davrlariga mos kelishini, turli ta'lim metodlarining psixologik jiqatdan samaradorligini, darsliklar, o’quv qurollari, asbob-uskunalar va maktab ishlarining tartibiga nisbatan bo’lgan psixologik talablar kabi muammolarni qam pedagogik psixologiya o’rganadi. qozirgi vaqtda pedagogik psixologiyaning muqim vazifalaridan biri - maktabdagi ta'lim jarayonini yanada takomillashtirishning psixologik asoslarini ishlab chiqishdan iborat bo’lib, bu qol yangi ta'lim dasturiga o’tish munosabati bilan boqliqdir.Pedagogik psixologiya shu bilan birga o’quvchilar shaxsining tarkib topish jarayonini turli tarbiyaviy tadbirlarning o’quvchilarga ko’rsatadigan ta'sirini o’rganadi qamda o’quvchilarning o’z-o’zini tarbiyalashning psixologik asoslarini tadqiq etadi.
Shuningdek, "Pedagogik-psixologiya" ta'lim va tarbiya jarayonining tashkilotchisi bo’lgan - o’qituvchi shaxsini, uning pedagogik faoliyat xususiyatlarini qam o’rganadi. Bunda o’qituvchining ta'lim-tarbiya ishlaridagi yutuqlarni ta'minlovchi sifatlariga urqu berish bilan birga, uning bilim, ko’nikma, malaka va qobiliyatlarining tarkib topishi qamda taraqqiyotining psixologik jarayonlari aniqlanadi.
Yosh davrlari psixologiyasi qam pedagogik psixologiya singari umumiy psixologik qonuniyatlarni yoritib beradigai, psixik jarayonlarni, qolatlarni va shaxsning individual psixologik xususiyatlarini o’rganadigan umumiy psixologiyaga asoslanadi.
Shu bois, yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanini o’rganish qam nazariy, qam amaliy aqamiyatga ega bo’lib, u boshqa fanlar singari taraqqiyotning umumiy tamoyillariga: oliy nerv faoliyati va psixofiziologiya qonunlariga, bu soqada to’plangan ilmiy ma'lumotlarga tayanib, inson psixikasining kechishi, rivojlanishi, o’zgarishi yuzasidan baqs yuritadi.

1.2. Komil inson tarbiyasi - Sharq mutafakkirlarining talqinida.

Yosh davrlar psixologiyasi va pedagogik psixologiya aloqida predmet sifatida XK asrning boshlarida vujudga kelgan bo’lishiga qaramay, uning mustaqil fan sifatida rivojlanishi va qaror topish yo’li ancha murakkab kechgandir. Mazkur ilmning rivojlanishiga turli dunyoqarashlar o’rtasida olib borilgan doimiy kurash katta ta'sir ko’rsatgan. Jamiyat tarixiy taraqqiyotining u yoki bu bosqichida qanday dunyoqarash ustuvorligiga qarab, tekshirishlar darajasi va sifati, olingan natijalarni qanday izoqlash zarurligi belgilab berilgan.
O’tmishda ajdodlarimiz insonning psixologik qonuniyatlarini, muayyan ilmiy yo’nalishda o’rganmagan bo’lsalar-da, biroq allomalarning qo’lyozmalarida mazkur qolatlarning namoyon bo’lishi, inson kamoloti borasidagi qimmatli fikrlari qozirgacha yuksak aqamiyat kasb etadi.
Jumladan, Abu Nasr Forobiy pedagogika masalalarini va ular bilan boqliq bo’lgan psixologik, fiziologik muammolarni ijobiy qal etishda insonni qar tomonlama yaxlit va o’zaro uzviy boqliq bo’lgan qismlardan iborat, deb aytadi. Forobiy mavjudotni bilishda ilm-fanning rolini qal etuvchi omil deb biladi, uningcha inson tanasi, miyasi, sezgi organlari tuqilishda mavjud, lekin aqliy bilimi, ma'naviyligi, ruqi, intellektual va axloqiy xislatlari, xarakteri, dini, urf-odatlari, ma'lumoti tashqi muqit, boshqa insonlar va shu kabilar bilan muloqotda vujudga keladi, inson o’z faoliyati yordamida ularni egallaydi, ularga erishadi. Uning aqli, fikri, ruqiy yuksalishining eng etuk maqsuli bo’ladi, deb ta'kidlaydi.
Abu Rayqon Beruniy ta'lim va tarbiyaning maqsadi, vazifalari va mavqei, inson, yosh avlodning rivojlanishi qaqidagi fikrlari chin ma'noda insonparvarlik va insonshunoslik zamirida yaratilgan. 
Bilim va tarbiyaning tabiatga uyqunlik tamoyillarini mutafakkirning barcha asarlarida kuzatish mumkin. U insonni tabiatning bir qismi deb ta'kidlaydi.
Beruniy ta'lim jarayonining tabiatiga chuqur kirib borib, bolalarning yosh xususiyatlarini qisobga olish asosida qurilgan o’qitish tabiatga uyqunligini uqtiradi. Beruniy pedagogik ijodida inson va uning baxt-saodati, ta'lim-tarbiyasi, kamoloti bosh masala bo’lgan.
O’rta asrda yashab, ijod etgan donishmand, tabobat ilmining doqiysi Abu Ali ibn Sino inson ruqiyati, tana va qalbning birligi, inson organizmining tuzilishi, undagi nerv faoliyati va ularning tarmoqlanishi, qolatlari qaqidaga qimmatli ma'lumotlari qozirga qadar tibbiyotning muqim negizini tashkil etadi, Yusuf Xos qojib ijodining bosh masalalaridan biri - komil insonni tarbiyalashdir. Adib o’z asarlarida eng komil, jamiyatning o’sha davrdagi talablariga javob bera oladigan insonni qanday tasavvur qilgan bo’lsa, shu asosda u o’z tamoyillarini izchil bayon etadi.' "qutadgu bilig" ("Saodatga yo’llovchi") asari ta'lim va tarbiya, ma'naviy kamolotning yo’l-yo’riqlarini, usullarini, chora tadbirlarini o’zida mujassamlashtirgan, axloq va odobga doir ma'naviy manbadir.
Abduraqmon Jomiyning "Baqoriston", "Xirandnomai Iskandari", "Tuqfatul aqror" va boshqa asarlarida ilm-ma'rifat. ta'lim-tarbiya, kasb-qunar o’rganish, inson ijobiy fazilatlari qakidagi fikrlari ifodalangan.
Alisher Navoiyning "Xazoyinul maoniy", "Maqbubul qulub" va boshqa shu singari asarlarida yetuk, barkamol insonning axloqi, ma'naviyati, o’zgalarga munosabati, iste'dodi va qobiliyati to’qrisida qimmatli muloqazalar yuritilgan. Ana shu psixologik mezonlar ijtimoiy adolatning qaror topishi uchun muqim aqamiyatga ega ekani ta'kidlangan. Shuningdek, Navoiy asarlarida yosh avlodni barkamol inson sifatida shakllanishida ota-onaning roli, ayollarning iffatliligi, kishilarning kamtarligi qaqidagi fikr-muloqazalari aloqida o’rin egallaydi.
Navoiy "Xamsa"sining qar bir dostonida bukilmas iroda, qat'iyatlilik, itoat, insonparvarlik tuyqulari, ijodiy xayolot, insonning murakkab ichki kechinmalari moqirona yoritilgan. Shuningdek, bu borada Maqmud qoshqariy, Uluqbek, Naqshbandiy, Ogaqiy singari buyuk sharq mutafakkirlarining yoshlar tarbiyasiga, o’qituvchi, tarbiyachining jamiyatdagi o’rni, axloq-odob, fe'l-atvor, oilaviy qayot, kishilararo munosabatlarga doir qarashlari ularning asarlarida ravon va ixcham bayon etilganligini ta'kidlash mumkin.

1.3. Fan sifatida yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiyaning vujudga kelishi, uning rivojlanish tarixi va qozirgi qolati

Yosh avlodning ta'lim va tarbiya bilan boqliq psixologik muammolari yirik olimlar, faylasuf va yozuvchilarini qam muntazam jalb etib kelgan. Dastlabki pedagogik-psixologik mazmundagi asarlar 
XU11-X"\L11asrlar diniy-axloqiy ta'limotlar zamirida yoritilgandir. Rossiyada psixologik tadqiqot namunalari Sharq va qarb madaniyati ta'sirida inson ruqiyati bilan boqlik turli asarlarda shakllanib kelgan. V.N.Tatishev, A.N.Radishev, N.I.Novikov va boshqalarning asarlaridagi dastlabki qarashlari qam psixik taraqqiyotniig o’ziga xos xususiyatlari, psixik rivojlanishdagi tafovutlar bilan yo’qrilgandir. Rus tarixchisi V.N.Tatishevning "Fanlar va bilim yurtlarining foydasi to’qrisida suqbat" kitobida fanlarning tasnifi, bilimlarning aqamiyati, til va nutqning mavqei, yosh davrlarining xususiyatlari bilan boqliqligi ko’rsatilgan. 
A.N.Radishev birinchilar qatori bola psixik taraqqiyotini tabiiy-ilmiy yo’sinda asoslab berishga urindi. Uning "Peterburgdan Moskvaga sayoqat" kitobi bu borada pedagogik-psixologik asarlar sirasidan munosib o’rin egallaydi. Yozuvchining fikricha, inson tashqi muqit qaqidagi taassurotlarini sezgilar orqali idrok etadi, shu yo’sinda uning tafakkuri, ulqayib shakllanadi.
N.I.Novikov bashariyat farovonligini ko’zlab, yoshlar va bolalar o’rtasida foydali bilimlarni keng tarqibot etish uchun ularni o’ziga xos yo’sinda tarbiyalamoq zarur deb aytadi. Uning asarlarida insonning kamoloti uchun tafakkur, xotira, axloq, qis-tuyqu va taklidchanlik aloqida aqamiyatga ega ekanligi ta'kidlanadi. Rossiyada yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining rivojlanish tarixida K.D.Ushinskiyning o’rni aloqida aqamiyat kasb etadi. Uning fikricha psixologiya fanining asosiy vazifasi tarbiyaning maqsadini aniqlashga, ta'lim-tarbiya natijalarini to’qri baqolashga, shular asosida yangi metod va usullar yaratishga, pedagogik tajribani tahlil qilish va umumlashtirishda muqim o’rin tutadi deb aytadi. K.D.Ushinskiyning "Inson tarbiya predmetidir" nomli asarida pedagogik ta'sir jarayoni qisoblangan insonning psixologik xususiyatlari, uning o’ziga xos tomonlari o’z aksini topgan. 
Shuningdek, Rossiyada ilmiy psixologiyani rivojlantirishda N.F.Kapterev, N.A.Sikorskiy, AP.Nechaev, A.F.Lazurskiy, P.F.Lesgaft, I.M.Sechenov, I.P.Pavlov, P.P.Blonskiy singari olimlar bu borada o’zlarining munosib qissalarini qo’shganlar.
Ta'kidlash joizki, ayniqsa, L.S.Vigotskiy, S.L.Rubinshteyn, AR.Luriya, A.N Leontev, M.Ya.Basovlar tomonidan yaratilgan yangi ilmiy nazariyalar, chunonchi, psixikaning madaniy-tarixiy rivojlanish va taraqqiyotning o’zaro munosabat nazariyasi, psixik taraqqiyotda faoliyatning mavqei singari ilmiy-nazariy qarashlari qozirgi kun yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining tayanch tushunchalaridandir.
O’tgan asrning o’rtalarida vujudga kelgan turli nazariyalar, qarashlar, o’quv faoliyati va ta'limning talqinlari (D.N.Bogoyavlenskiy, N.A.Menchinskaya, P.Ya.Galperin, Z.I.Kalmikova, N.F.Talizina, D.B.Elkonin V.V.Davidov, L.V.Zankov, L.N.Landa, A.A.Lyublinskaya, N.V.Kuzmina va boshqalar) nafaqat pedagogik tajribani, balki psixologiya fanining bu tarmoqini ilmiy-amaliy boyitishga asos bo’ldi.
Ayniqsa, so’nggi yillarda o’quv materialini o’zlashtirishning mexanizmlari (S.L.Rubinshteyn, N.Kabanova-Meller, L.B.Itelson); xotira qaqida (P.I.Zinchenko, A.A.Smirnov, V.Ya.Lyaudis); tafakkur (N.F.Shemyakin, A.M.Matyushkin); idrok (Yu.B.Gippenreyter); bolalarda nutqning rivojlanishi (M.I.Lisina, A.A.Venger); shaxsning rivojlanishi (B.G.Ananev, L.I.Bojovich, V.S.Muxina); muloqot va nutq (V.A.Artemov, A.A.Leontev, V.A.Kan-Kalik); psixik rivojlanishning davrlari (P.P.Blonskiy, A.S.Vigotskiy, A.N.Leontev, D.B.Elkonin, B.G.Ananev, A.V.Petrovskiy); o’quvchilariing aqliy faoliyati va iste'dod muammolari (A.ABodalev, N.S.Leytes, N.D.Levitov, V.A.Kruteskiy) ga baqishlangan qator ilmiy tadqiqotlar bu fanning yanada rivojlanishiga o’zlarining munosib qissalarini qo’shib kelmoqda.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida qarbiy Yevropa mamlakatlari va AqShda inson psixologik xususiyatlari bilan boqliq tajribalarga asoslangan ilmiy nazariya va yo’nalishlar vujudga keldi. 
Odam psixik tabiatini turlicha talqin qilinishiga qaramay, bu nazariyalar ma'lum darajada yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiyaning rivojlanishiga turtki bo’ldilar. Bu borada E.Meyerman, S.Xoll, K.Byuler, E.Klapared, E.Dyurkgeym, P.Jane, J.Piaje, A,Vallon, Dj.Bruner va boshqalarning ilmiy tadqiqotlarini e'tirof etish mumkin.
Olmon psixologi E.Meyerman bolaning maktab davrida uning ruqi va tanasida kechayottan o’zgarishlarni to’liq bilmay turib, unga buyruq yoki tazyiq o’tkazib bo’lmaydi, deb ta'kidlaydi, Uning fikricha eksperimental pedagogikaning maqsadi ayni shu muammolarga qaratilmoqi darkor.
Amerikalik psixolog-olim S.Xoll qar qanday bola o’zining individual taraqqiyotida filogenezni ontogenezda takrorlaydi, shu bois bolalarga ibtidoiy instinktlarni oqriqsiz, yengil kechishi uchun qulay imkoniyatlar yaratib berish zarur deb aytadi. S.Xoll o’z tajribalari asosida boy ashyoviy dalillar to’plab, bola qaqida psixologik, fiziologik qamda pedagogik bilimlarning kompleks dasturini yaratish qoyasini olqa suradi.
Filogenez - (yunoncha, phyle- kabila, genesis- kelib chikish, paydo bo’lish)- muayyan tirik mavjudot turining yerda qayot boshlanganidan keyingi evolyusion tarakkiyot jarayoni.
Shveysariyalik psixolog E.Klapared "Bola psixologiyasi va eksperimental pedagogika" asarida qizikish, motiv, eqtiyojlarning metodologik asoslari, bolalar tafakkurining xususiyatlari va rivojlanish qonuniyatlari, o’xshashlik va tafovutning bola ongida sodir etilishi to’qrisida muloqaza yuritadi.
Fransuz psixologi E.Dyurkgeym, ulqayish – kishilarning qis-tuygularni o’zlashtirishi ekanligini, shu bois, idrok qilingan tasavvurlar bolaning ruqiy faoliyatini ifodalashini, bolaning tajriba, an'ana, urf-odatlarni taqlid orqali egallashini, biologiyada irsiyat qanchalik aqamiyatli bo’lsa, taqlid qam jamiyatda shunday o’rin tutishini uqtiradi.
Yana bir fransuz psixologi P.Janening fikriga ko’ra, inson psixikasi ijtimoiy munosabatlarga boqliq, zotan jamiyat va tabiat o’rtasidaga turli aloqalar tizimining shakllanishi, insonning ulqayishini belgilaydi. U aloqa sifatida qatti-qarakatni tushunadi, bu esa kishining atrof-muqitga shaxsiy munosabatidan boshqa narsa emas, albatta. P.Janening ta'kidlashicha, eng qimmatli, aqamiyatli, ijtimoiy qarakat qamkorligidagi faoliyatda o’z ifodasini topadi, shaxslararo tashqi munosabatlar rivojlanishning muxim tamoyili qisoblanadi.
Amerikalik psixolog Dj.Bruner shaxsning tarkib topishi bilan ta'lim o’rtasida o’zaro aloqa mavjudligini ta'kidlab, insonning kamolot sari intilishi bilim olish samaradorligini oshirsa, o’qitishning takomillashuvi uning ijtimoiylashuvini jadallashtiradi, deb uktiradi.
Shuningdek, J.Piaje, E.Torndayk, Dj.Uotson, F.Galgton, A.Bine, A.Anastazi, T.Simonlar qam bola psixik taraqqiyotida ta'limning mavqeini, ularning aqliy xususiyatlarini, dasturli ta'lim, ko’nikma va malakalarning aqamiyatini, mashqlarning o’rnini ilmiy-amaliy asoslab berishda muqim o’rin egallaydilar. Bu ta'limotlar qozirgi kunda qam o’zining aqamiyatini saqlab qolmoqda xozirgi kunda mamlakatimizda qam yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining muqim muammolariga doir qator ilmiy-amaliy tadqiqotlar psixolog olimlar tomonidan olib borilmoqda.
Respublikamizdagi yetakchi oliygoqlarning kafedra va laboratoriyalarida yosh davrlari va ta'lim tarbiyaning psixologik xususiyatlari bilan boqliq jarayonlarni tadqiq etish yuqori malakali mutaxassislar tomonidan maxsus texnikalar bilan jiqozlangan sharoitlarda ilmiy tadqiqot ishlari samarali yo’lga qo’yilgan.
Mazkur muammolarning yechimi qozirgi zamon fanining metodologik tamoyillari asosida, yaqin va uzoq xorijiy mamlakatlarida bu borada olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlarning yutuqlari va qoyalari qaqidagi ma'lumotlarga ega bo’lgan qolda o’zining munosib o’rnini egallab bormoqda. Bu borada T.qori-Niyoziy, S.Rajabov, P.I.Ivanov, M.Voqidov, MT.Davletshin, E.qoziev, R.Gaynutdinov, B.Kodirov, R.I.Sunnatova, A.Jabborov va boshqalarning ilmiy tadqiqotlarini e'tirof etish mumkin. 
Jumladan, o’quvchilarning texnik qobiliyatlari, o’quv motivlari, zamonaviy maktab o’quvchisining psixologik qiyofasi M.G.Davletshin va uning izdoshlari A.Jabborov, F.I.qaydarov, M.M.Mavlonovlar tomonidan, tafakkur va ta'limni boshqarish muammosi E.G.qozievning tashabbusida, iste'dodli o’quvchilar va kasb tanlash muammosi B;R.qodirov raqbarligida, bolalarning aqliy faoliyat muammosi R.I.Sunnatovalar tomonidan samarali olib borilmoqda.
Fanning vujudga kelishi va rivojlanishi jarayonida unga ta'sir ko’rsatib kelgan barcha nazariyalar, ilmiy va amaliy ma'lumotlar, yo’nalishlar qozirgi kunga qadar o’zining aqamiyatini saqlab kelmoqda va fanning istiqbolida muqim ilmiy-nazariy manba qisoblanib qolishi, tabiiydir

1.4. Хozirgi zamon yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining asosiy vazifalari.

Yosh davrlari va pedagogik psixologiya fani хam psixologiya ilmining boshka soхalari singari o’zining ilmiy-tadqiqot metodlariga ega. Psixologik konuniyatlarni muayyan reja asosida olib boriladigan tekshirishlar tufayligina xolisona aniqlik kiritish mumkin. Psixologik tadqiqotlar jarayonini quyidagi asosiy bosqichlarga bo’lish maqsadga muvofiqdir:
1. Muammonilig хo’yilishi. хar qanday ilmiy tekshirish ishlari kabi, psixologiyada olib boriladigan ilmiy tekshirish ishlari хam nazariy va amaliy aхamiyatga ega bo’lgan muammoni aniqlashdan, shuningdek bu muammo fanda qanchalik yoritilganligini aniqlash maqsadida mazkur mavzuga oid ilmiy va maxsus adabiyotlarni taxlil qilishdan boshlanadi.
2. Tadqiqot metodikasini tanlash. Psixologik tadqiqotlar turli metodlar (bu metodlar хaqida quyida batafsil fikr yuritiladi) bilan olib boriladi. Tekshirishlarning muvaffaqiyatli chiqishi ko’p jiхatdan metodni to’g’ri tanlashga bog’liq bo’ladi.
3. Ma'lumotlarni to’plash. To’plangan ma'lumotlar o’rganilayotgan muammoga mos bo’lishi yoki ularni to’plash maqsadga muvofiq ravishda olib borilishi zarur. Ilmiy ma'lumotlarga bo’lgan asosiy talablar - bu ularning xolisona, to’la va izchil bo’lishidir. To’plangan ma'lumotlar o’rganilayotgan muammoni хar jiхatdan tavsiflab berishi kerak.
4.	Ma'lumotlarni хayta ishlash. To’plangan ma'lumotlarni matematik va mantiqiy jiхatdan ishlab chiqish umumiylikni, xususiylikni topish va ularni tasodifiy ma'lumotlardan ajratish imkonini beradi. Bunda to’plangan ma'lumotlarning o’rtacha miqdori (arifmetik, kvadrat va хokazo), foizlari aniqlanadi, sonlarga oid ma'lumotlar jadvallarga joylashtiriladi, grafik, diagramma va chizmalarda o’z aksini topadi. Murakkab mutanosiblikdagi ma'lumotlarni topishda esa variasion statistika metodlari qo’llaniladi.
5.	Qonuniyatlarning ifodalanishi. Bu tadqiqotning birmuncha murakkab va mas'uliyatli bosqichi хisoblanadi. Chunki, bu bosqichda ma'lumotlarning moхiyatiga qanchalik chuхur tushunilganligi, ularning o’zaro bog’liqligini хisobga olib, bosqich ma'lumotidan хar turli xulosa chiqarish mumkin. Ko’pincha chiqarilgan xulosalar taxminiy xarakterga ega bo’lib, keyingi tekshirishlar, aniqlashlar uchun asos bo’ladi.
6.	Qonuniyatni amalda bo’llash. Aniqlangan qonuniyatlar ma'lum bir amaliyot soхasida qo’llaniladi. Amalda bo’llash aniqlangan qonuniyatning to’g’riligiga batamom ishonch хosil qilish imkonini beradi. Ko’pincha o’qituvchilar o’z amaliy faoliyatlarida shaxsiy kuzatishlari va boshqalarning tajribalarini umumiylashtiradilar. Biroq, bunday umumlashtirishlar ilmiy jiхatdan etarli asoslangan bo’lmaydi, ya'ni, muхimligi, aniqligi va teranligi bilan ajralib turmaydi.
Metod - (yunoncha, methods-tadqiqot, tekshirish) - bilishning nazariy va amaliy o’zlashtirish usullari yig’indisi.
Tajribada qo’llaniladigan metodlar sirasiga quyidagilarni kiritish mumkin.
1. Kuzatish metodi. Kishining хar kungi psixik faoliyatini odatdagi хayot va sharoitlarida tahlil qilishdan iboratdir.
Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiyada bu metodning ob'ektiv (tashхi) va sub'ektiv (o’zini-o’zi) kuzatish turlari mavjud. Inson psixikasidagi o’zgarishlarni kuzatish uchun quyidagilar amalga oshiriladi:
a)	kuzatishning maqsadi, vazifasi belgilanadi;
b)	kuzatiladigan ob'ekt tanlanadi;
v)	sinaluvchining yoshi, jinsi xaqida ma'lumotlar to’planadi;
g)	tadqiqot o’tkazish vaqti rejalashtiriladi;
d)	kuzatish qancha davom etishi qat'iylashtiriladi;
e)	kuzatish insonning qaysi faoliyatida (o’yin, o’qish, meхnat, sportda) amalga oshirilishi tavsiya etiladi; yo’q kuzatishning shakli (yakka, guruх, jamoa) tayinlanadi;
1)	kuzatilganlarni qayd qilib borish vositalari (kundalik, suхbat daftari, kuzatish varaхasi, magnitofon, videomagnitofon va boshqalar) taxt qilinadi.
Kuzatish orqali turli odamlarning diqqati, хis-tuyхulari, nerv sistemasining tashхi ifodalari, temperament xususiyatlari, imo-ishoralari, sezgirligi, nutq faoliyati va хokazolari o’rganiladi. 
Ammo, o’ta murakkab ichki psixologik kechinmalar, yuksak хissiyotlar, tafakkur, mantiqiy xotira va aql-zakovatni tadqiq etishga bu metodning imkoni yetmaydi.
2. Eksperiment metodi. Sun'iy хosil qilingan psixologik sharoitda namoyon bo’luvchi psixik faoliyatni tahlil qilishdan iboratdir. Eksperimentator yoki tajriba o’tkazuvchi psixik faoliyatning o’ziga kerakli хodisasini maxsus tarzda хosil qiladi хamda uning namoyon bo’lish sharti va xarakterini belgilaydi. Tajriba metodi o’z navbatida tabiiy va laboratoriya metodlariga ajratiladi.
Tabiiy metod psixologik-pedagogik masalalarni хal qilishda qo’llaniladi. Bu metodning ilmiy asoslarini 1910 yilda A.F.Lazurskiy yarattan. Tabiiy metoddan foydalanishda ishlab chiqarish jamoalari a'zolarining, ilmiy muassasalar xodimlarining, o’qituvchilarning ish хobiliyatlari, o’zaro munosabatlarini, mutaxassislikka yaroхliligi muammolarini хal qilish nazarda tutiladi. 
Tabiiy sharoitda inson psixikasini o’rganishda sinaluvchilarning o’zlari bexabar bo’lishi, ta'lim jarayonida berilayotgan bilimlar tadqiqot maqsadiga muvofiqlashtirilishi lozim.
Laboratoriya (klinika) metodi ko’pincha individual (ba'zida guruх yoki jamoa) shaklida sinaluvchilardan yashirmay, maxsus psixologik asboblar, yo’l-yo’riхlar, tavsiyalar, ko’rsatkichli va ilovalardan foydalanib olib boriladi. хozir inson psixikasi o’zgarishlarni aniqlaydigan asboblar, murakkab elektron хisoblash mashinalari, qurilmalarlar, moslamalar mavjud. Ko’pincha elektron va radio o’lchagichlar, sekundomer, refleksometr, elektroensefalo-gramma kabilardan foydalaniladi. Laboratoriya metodi yordamida diqqatning sifatlari, sezgi, idrok, xotira va tafakkurning xususiyatlari, emosional хamda irodaviy va aqliy zo’riхish singari murakkab psixik хolatlar tekshiriladi. Ko’pincha laboratoriya sharoitida kishilar (uchuvchi, qaydovchi, operator, elektronlar) va kutilmagan tasodifiy vaziyatlar (хalokat, portlash, izdan chiqish, shovхin ko’tarilishi) ning modellari yaratiladi. Asboblarning ko’rsatishi bo’yicha o’zgarishlar, rivojlanish dinamikasi, jismoniy va aqliy toliхish, emosional-irodaviy zo’riхish, jiddiylik, tajanglik sodir bo’layotganini ifodalovchi ma'lumotlar olinadi.
3. Psixologik-pedagogik eksperiment - o’quvchilarning psixologik xususiyatlarini tabiiy sharoitda maxsus usullar yordamida o’rganishdir.
Mazkur eksperiment o’quvchilarni maxsus uyushtirilgan ta'lim sharoitida maqsadga muvofik, ulardan o’zgarishlarni kuzatishni taqozo etadi. Bu eksperiment aniqlovchi va tarkib toptiruvchi bosqichlardan iborat bo’lib, maxsus uyushtirilgan ta'lim tarkib toptiruvchi eksperiment jarayonida olib boriladi. U quyidagi tuzilishga ega: eksperimentator yoki tadqiqot olib boruvchi, sinaluvchilar, faraz, reja, yo’l-yo’riq, tajribaning bir-biriga bog’liq bo’lgan va bog’liq bo’lmagan, o’zgaruvchan, nazorat qilinadigan va qilinmaydigan qismlardan iborat. Eksperimental tadqiqotning asosiy bosqichlari: farazni ilgari surish, metodikani tanlash, eksperimentni rejalashtirish, olingan ma'lumotlarni ishlab chiqish, taxlil etish va izoхlashdan iboratdir,
4. Anketa metodi. Kishilar psixikasini ommaviy so’roх asosida o’rganish demakdir. Bu metod yordamida turli yoshdagi odamlarning psixologik xususiyatlari, narsa va хodisalarning munosabatlari o’rganiladi. Anketa odatda uch turda o’tkaziladi.
Ularning birinchi turi anglashilgan motivlarni aniqlashga mo’ljallangan savollardan tuziladi. 
Ikkinchi turida хar bir savolning bir nechtadan tayyor javoblari beriladi. Uchinchi turdagi anketada sinaluvchiga yozilgan to’g’ri javoblarni ballar bilan baхolash tavsiya etiladi. Anketadan turli yoshdagi odamlarning layoqatlarini, muayyan soхaga qiziqishlari va хobiliyatlarini o’ziga, tengdoshlariga, katta va kichiklarga munosabatlarini aniqlash maqsadida foydalaniladi.
Tarхatilgan anketalar yiхishtiriladi va elektron хisoblash mashinalarida хisoblanadi, atroflicha miqdoriy tahlil qilinadi, so’ngra tadqiqotga yakun yasalib, ilmiy va amaliy yo’sinda xulosalar chiqariladi. Anketa metodi inson psixikasini o’rganish uchun boy ma'lumotlar to’plash imkonini beradi. Biroq unda olinadigan ma'lumotlar doimo xolisona xususiyatga ega bo’lavermaydi. Bunday kamchilikka yo’l хo’ymaslik uchun anketa ichidagi nazorat vazifasini bajaruvchi savollarni puxta ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir.
5. Suхbat metodi erkin, nutqiy munosabat tufayli olingan kishi psixik faoliyatining xulosasini tekshirish demakdir. Bu metod yordamida inson psixikasini o’rganishda suхbatning maqsadi va vazifasi belgilanadi, uning obtekti va sub'ekti tanlanadi, yakka shaxslar, guruх va jamoa bilan o’tkazish rejalashtiriladi, o’rganilayotgan narsa bilan uzviy bog’liq savol-javob tartibi tayyorlanadi. 
Suхbatning bosh maqsadi muayyan bir vaziyat yoki muammoni хal qilish jarayonida inson psixikasidagi o’zgarishlarni o’rganishdir. Suхbat orqali turli yoshdagi odamlarning tafakkuri, aql-zakovati, xulх-atvori, qiziqishi, bilim saviyasi, e'tiхodi, dunyoqarashi, irodasi to’g’risida ma'lumotlar olinadi. 
6. Test metodi. Test - inglizcha "sinash", ".tekshirish" degan ma'noni anglatadi, Shaxsning aqliy o’sishini, хobiliyatini, irodaviy sifatlari va boshqa psixik xususiyatlarini tekshirishda qo’llaniladigan хisхa standart masala, topshiriх, misol yoki jumboхlar test deb ataladi. Test, ayniхsa, odamning qanday kasb egallash mumkinligini, kasbga yaroхliligi yoki yaroхsizligini, iste'dodlilar va aqli zaiflarni aniqlashda, kishilarni saralashda keng qo’llaniladi. Test metodining хimmati tajribaning ilmiylik darajasiga, tekshiruvchining maхoratiga va qiziqishiga, to’plangan ma'lumotlarning ob'ektivligi va ularni ilmiy taxlil qila bilishiga bog’liqdir.
1905 yil fransuz psixologlari A.Bine va A.Simonlar insonning aqliy o’sish va iste'dod darajalarini o’lchash imkoniyati borligi g’oyasini olg’a surganidan keyin psixologiyada test metodi bo’llanila boshlandi. Хozirgi zamon nodir testlar qatoriga psixologlardan Rorshax, Rozensveyg, Kettel, Veksler, Ayzenk, 
Anastazi, Raven va boshqalar ijodining namunalarini kiritish mumkin. Eng keng tarхalgan testlar qatoriga yutuххa erishish (maqsadga yetish) testlari (ular darsliklarida berilgan bilim va malaka darajalarini baхolashga хaratilgan), intellekt testlari (aqliy rivojlanish darajasini o’lchashga mo’ljallangan), shaxs testlari (inson irodasi, emosiyasi, qiziqishi, motivasiyasi va xulхini baхolashga yo’naltirilgan diagnostik usullardan iboratdir), shaxs "loyiхasi" (proektiv) testlari (savollarga bitta aniq javob berish talab qilinadi, javoblarni tahlil qilib, shaxs xususiyatining "loyiхasi" ishlab chiqiladi) kiradi.
7. Biografik (tarjimai хol) metodi. Inson psixikasini tadqiq kilish uchun uning хayoti, faoliyati, ijodiyoti to’g’risidagi oхzaki va yozma ma'lumotlar biografik metod orqali o’rganiladi. Bu borada kishilarning tarjimai хoli, kundaligi, xatlari, esdaliklari, o’zgalar ijodiga bergan baхolari, taхrizlari aloхida o’rin egallaydi.
Shu bilan birga o’zgalar tomonidan to’plangan tarjimai хol xaqidagi materiallar: esdaliklar, xatlar, rasmlar, tavsiflar, baхolar, magnitafon ovozlari, fotolavхalar, xujjatli filmlar, taхrizlar o’rganilayotgan shaxs xaqida to’la tasavvur etishga xizmat qiladi.
Tarjimai хol ma'lumotlari inson psixikasidagi o’zgarishlarni kuzatishda, uning suхbat va tajriba metodlari bilan o’rganib bo’lmaydigan jiхatlarini ochishda yordam beradi.
Biografik ma'lumotlar odamlarning o’zini o’zi tarbiyalashi, nazorat qilishi, idora egishi( o’zining uslubini yaratishi, kamolot cho’kхisiga erishish jarayonida namuna vazifasini o’taydi. 
8. Sosiometrik metod. Bu metod kichik guruх a'zolari o’rtasidagi bevosita emosional munosabatlarni o’rganish va ularning darajasini o’lchashda qo’llaniladi, Unga amerikalik sosiolog 
Djon Moreno asos solgan. Mazkur metod yordamida muayyan guruхdagi хar bir a'zoning o’zaro munosabatini aniqlash uchun uning qaysi faoliyatida kim bilan birga хatnashishi so’raladi. 
Tadqiqotning sosiometrik metodi sharoitga muvrfiхlashtirilgan kichik guruхlardagi shaxslararo munosabatni o’lchash usuli хisoblanadi. Bu usulda sinaluvchilarga bevosita savollar beriladi va ularga ketma-ket javob хaytarish orqali guruх a'zolarining o’zaro tanlash jarayoni vujudga keltiriladi. Maktabgacha tarbiya muassasalari maktabdagi o’quvchilar jamoasi, meхnat lagerlari, oliy maktablar, meхnat jamolari va turli muassasalarning xodimlari o’rtasidagi munosabatlarning xususiyatlari, dinamikasi, shaxslararo ziddiyatlarning sababi shu metod yordamida o’rganiladi. Umuman olganda, sosiometriya metodidan turli yoshdagi, ikki xil jinsdagi, saviyasi хar xil kishilar guruхlaridagi psixologik qonuniyatlarni tadbiх etishda unumli foydalanish mumkin.

Takrorlash va muхokama qilish uchun savollar.

1.	Abu Nasr Forobiyning "Baxt-saodatga erishuv" asarini mutolaa хiling va allomaning quyidagi qarashlarini yozma bayon eting:
a)insoniy kamolotga erishuvda aqliy bilishning aхamiyati.
b)irodaviy fazilatlarni shakllantirish va odatga aylantirishda inson хudrati, ta'lim va tarbiyaning kuchi xaqida.
v)yoshlarning kasb-хunar va ish-tajribani egallashi to’g’risida.
2.	Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining vujudga kelish sabablarini ko’rsating.
3.	Turli davrlarda psixik rivojlanish xaqidagi talхinlarning moхiyatini yoritib bering.
4.	Fanning predmeti, nazariy va amaliy vazifalari nimalardan iboratх Uning istiхboli xaqida nima deya olasizх
5.	Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiyada tadqiqotlarni tashkil etish va ilmiy metodlari xaqida ma'lumot bering.

Mavzu yuzasidan test savollari:

1. Yosh davrlari psixologiyasi nimani o’rganadi.
A) Insonda turli psixik jarayonlar rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlarini, uning turli xil faoliyatlarini va shaxsning tarkib topishini;
B) Inson ruхiyatining rivojlanish davrlarini aniklash, shu soхadagi ma'lumotlarni to’plash;
V) Ontogenezdagi turli yosh davrlari psixik tarakkiyotining umumiy konuniyatlarini, psixik rivojlanishini хamda psixologik xususiyatlarini o’rganadi.

2. Yosh davrlari psixologiyasining vazifalari nimalardan iborat.
A) Maktabda bilim, ko’nikma va malakalarni egallash konuniyatlarini,bu jarayonda sodir bo’ladigan individual tafovutlarni, o’quvchida faol, mustakil va ijodiy tafakkurni tarkib toptirish konuniyatlarini tadkik etishdir;
B) Shaxsning kamol topishi konuniyatlari va turli yosh davrdagi odamlarda namoyon bo’ladigan psixik faoliyat, хolatlar va shart-sharoitlarning o’zaro ta'siri xususiyatlarini o’rganishdir;
V) Inson хayot yo’lining turli boskichlarida uning shaxsiga xos xususiyatlarini o’rganish.

3."Pedagogik psixologiya"- bu
A) Ta'lim-tarbiyaning shaxsga samarali ta'sir etuvchi omillari, konunitlari va mexanizmlarini o’rganuvchi fandir;
B) Psixik tarakkiyotning umumiy konuniyatlarini, psixik rivojlanishini хamda psixik xususiyatlarini o’rganuvchi fandir;
V) Inson uzoх umr ko’rishining sirlarini - gerontopsixologik konuniyatlarni ochish va tarхib kiluvchi fandir.
4."Pedagogik psixologiya" fanining muхim vazifalari nimalardan iborat.
A) Psixik jarayonlarning namoyon bo’lishi va rivojlanishini o’rganadi;
B) Inson bilish faoliyati rivojlanishi, unga o’zini kurshab turgan borlikni yanada chukurrok aks ettirishdan iborat;
V) Maktabdagi ta'lim jarayonini yanada takomillashtirishning psixologik asoslarini ishlab chikarishdan iborat.

5. Inson ruхiyati,tana va kalbning birligi, inson organizmi tuzilishi,undagi nerv faoliyati va ularning tarmoklanishi хakida kimmatli ma'lumotlarni bizgacha koldirgan donishmand kimх
A) Yusuf Xos Xojib;
B) Abu Ali Ibn Sino;
V) Abu Rayхon Beruniy.

6."Yosh va pedagogik psixologiya"fanining metodlarini aniklang.
A) Tabiiy metod,ma'lumotlarni to’plash, kuzatish,laboratoriya metodi, konuniyatlarni ko’llash;
B) Suхbat metodi, test metodi, ma'lumotlarni kayta ishlash, psixologik-pedagogik eksperiment, konuniyatlarni amalda ko’llash, anketa metodi;
V) Kuzatish metodi, eksperiment, psixologik-pedagogik eksperiment, anketa metodi, suхbat metodi, test metodi, biografik (tarjimai хol) metodi, sosiometrik metod.

II BOB. PSIXIK RIVOJLANISh VA TAЪLIM
2.1.	Inson shaxsining tarkib topishi va psixik rivojlanishining sharoitlari. Biologik va ijtimoiy omillar.
2.2.	Psixik taraqqiyot va ta'limning o’zaro munosabati.
2.3.	Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiyada yosh davrlarini tabaqalash muammolari.

2.1. Inson shaxsining tarkib topishi va psixik rivojlanishining sharoitlari. Biologik va ijtimoiy omillar

Psixik rivojlanish va bu o’zgarishlarga sabab bo’ladigan kuchlar o’rtasidagi munosabat qonunlarini o’rganish yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiya fanining muхim va dolzarb muammolaridan biridir.
Inson shaxsining psixik rivojlanishi va uning shakllanishi murakkab tadqiqot jarayonidir. Zero, uning o’ziga xos xususiyatlari va qonuniyatlarini asosli ilmiy bilish, o’quvchi shaxsiga pedagogik jiхatdan ta'sir ko’rsatishning zarur shartidir.
Inson - biososial mavjudotdir. Uning birligi, bir tomondan, kishining psixik, tuхma ravishda tashkil topgan xususiyatlari (masalan, ko’rish yoki eshitish sezgilarining, shuningdek, oliy nerv tuzilishining o’ziga xos xususiyatlari), ikkinchi tomondan esa faoliyatning ongli sub'ekti va ijtimoiy taraqqiyotning faol ishtirokchisi sifatida uning xulх-atvor (masalan, axloqiy  odatlar) xususiyatlarida namoyon bo’ladi.
Xo’sh, odam psixikasi va хatti-хarakatlarida namoyon bo’ladigan bu xususiyatlarni nimalar sirasiga kiritish mumkinх Inson psixikasining tabiati biologikmi yoki inkilobiy xarakterga egamiх
Inson shaxsining tarkib topishi va psixik rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillarning muammosi o’z moхiyati jiхatidan g’oyaviy xarakterga ega. Shu bois, bu masalani хal qilishda bir-biriga qarama-qarshi bo’lgan turli oqimlar, yo’nalishlar maydonga kelgan. Inson shaxsining tarkib topishini tushuntirishda maydonga kelgan birinchi oqim biogenetik konsepsiya, nazariya bo’lsa, ikkinchi oqim sosiogenetik konsepsiyadir. Inson shaxsining tarkib topishini tushuntirishga intiluvchi biogenetik oqim XIX asrning ikkinchi yarmida maydonga kelgan.
Bola psixik xususiyatlarining tuхma tabiati xaqidagi ta'limot shu vaqtga хadar aksariyat psixologiya maktablarining asosini tashkil etib kelmoqda. Mazkur ta'limot inson psixikasining barcha umumiy va individual xususiyatlari tabiat tomonidan belgilangan, uning biologik tuzilishiga tenglashtirilgandir, psixik rivojlanish esa, irsiy yo’l bilan azaldan belgilanib, inson organizmiga joylashtirilgan shu xususiyatlarning maromiga yetilish jarayonidan iborat deb ta'kidlaydi. Ma'lumki, nasliy xususiyatlar tuхma yo’l bilan nasldan naslga tayyor хolda beriladi, biroq shunday bo’lishiga qaramay, bu oqim namoyandalari inson shaxsi va uning barcha xususiyatlari "ichki qonunlar" asosida, ya'ni nasliy xususiyatlar negizida maydonga keladigan narsa, biologik omillarga bog’liqdir, deb ta'kidlaydilar.
Biogenetik ta'limot, inson хobiliyatlarining rivojlanish darajasi (chunonchi, imkoniyatlarning chegarasi, uning eng yuksak nuqtasi) taqdir tomonidan belgilanib qo’yilgsnligini, o’quvchi imkoniyatlari va хobiliyatlarini maxsus testlar yordamida aniqlab, undan so’ng ta'lim jarayonini uning irsiyat tomonidan belgilangan taraqqiyot darajasiga moslapggirish, ularning aqliy iste'dod darajalariga qarab turli mavхedagi maktablarda taхsil olishi zarur deb ta'kidlashadi.
Chunonchi, bu yo’nalish tarafdorlaridan, amerikalik psixolog E.Torndayk o’quvchilarning "tabiiy kuchlari" va "tuхma mayllar" psixik rivojlanishning yetakchi omili qilib ko’rsatib, muхitning, ta'lim-tarbiyaning ta'siri - ikkinchi darajalidir, deb aytadi.
Avstraliyalik psixolog K.Byuler bolalarning faqat aqliy taraqqiyotigina emas, balki axloqiy  rivojlanishi хam nasliy tomondan belgilangandir, deb ta'kidlaydi.
Amerikalik pedagog va psixolog Dj.Dyui - inson tabiatini o’zgartirib bo’lmaydi, odam irsiyat vositasida хosil хilgan eхtiyojlari va psixik xususiyatlari bilan tuqiladi. Bu eхtiyojlar va psixik xususiyatlar tarbiya jarayonida namoyon bo’lib, ba'zida o’zgarishi, tarbiyaning esa mikdorini belgilab beruvchi mezondir, deb хisoblaydi.
Venalik vrach-psixolog Z.Freyd mazkur oqim namoyandasi sifatida shaxsning faolligini, uni хarakatga keltiruvchi kuchlarni quyidagi tarzda tushuntirishga intiladi. 
Odam o’zining хadimiy хayvon tariхasidagi avlod-ajdodlaridan nasliy yo’l bilan o’tgan instinktiv mayllarning namoyon bo’lishi tufayli faoldir. Z.Freydning fikriga ko’ra, instinktiv mayllar asosan jinsiy instinktlar shaklida namoyon bo’ladi. Z.Freyd, shaxsning faolligini dastavval jinsiy mayllar bilan boхlaydi. Biroq instinktiv mayllar jamiyatda xuddi хayvonot olamidagidek erkin namoyon bo’lavermaydi. Jamiyatdagi jamoa хayoti odamni, undagi mavjud instinktiv mayllarni (ya'ni, jinsiy mayllarni) juda ko’p jiхatdan cheklab хo’yadi. Oхibatda odam o’zining ko’p instinktlari va mayllarini bosishga, tormozlashga majbur bo’ladi. Uning ta'limotiga ko’ra, tormozlangan instinkt va mayllar yo’хolib ketmaydi, balki bizga noma'lum bo’lgan ongsizlik darajasiga o’tkazilib yuboriladi. 
Ongsizlik darajasidagi bunday instinktlar va mayllar хar turli "komplekslar" birlashadilar, go’yo inson shaxsi faolligining xaqiqiy sababi ayni shu "komplekslar"ning namoyon bo’lishidir. 
Z.Freydning ta'limotidan, uning ochiхdan--ochiх biologizatorlik tarхibotchisi ekanligini, inson shaxsining faolligini jinsiy mayllardan iborat ekanligi xaqidagi nazariyasi ilmiy asosga ega emasligini e'tirof etish mumkin.
Bunday ta'limotlardan, xususan din хomiylari keng foydalanib, insonning taqdiri ana shu ilmlar bilan chambarchas bog’liqdir, deb ta'kidlashadi.
Inson shaxsining tarkib topishini o’rganish davomida yuzaga kelgan yana bir ta'limot - sosiogenetik konsepsiya хobiliyatlarning taraqqiyotini, faqat, tevarak-atrofdagi muхitning ta'siri bilan tushuntiradi. Bu yo’nalish o’z zamonasi uchun ilхor хisoblangan XVIII asr fransuz olimi K.Gelvesiy ta'limotidan boshlangan. K.Gelvesiyning ta'limotiga ko’ra, barcha odamlar aqliy va axloqiy  rivojlanishi uchun tuqilishdanoх mutlaqo bir xil tabiiy imkoniyatga ega bo’ladilar, Shuning uchun odamlarning psixik xususiyatlaridagi farq, faqatgina muхit va tarbiyaning turlicha ta'sir qilishi bilan vujudga keladi, deb tushuntiriladi. Bu nazariya odamlarning psixik, ruхiy, oхibatda ijtimoiy tengsizligi ularning tuхma xususiyatlari degan ta'limotga k;arshi хaratilgan edi. Bu nazariyaning xorijiy mamlakatlardagi хozirgi turli namoyandalari psixikaning rivojlanishida ijtimoiy muхitning g’oyat darajada muхim roli borligini e'tirof etadilar.
Inson shaxsining tarkib topishini o’rganish davomida yuzaga kelgan sosiogenetik konsepsiya fanda eksperimentlarning rivojlanishi bilan bog’liqdir. Ma'lumki, XVII asrning oxiri va XVIII asrning boshlarida tabiiy fanlar jadal sur'atlar bilan rivojlana boshladi, o’sha paytda хammaning diqqat-e'tibori mo’'jizakor tajribaga хaratilgan edi. Bu хodisa inson shaxsining tarkib topishi masalasiga хam ta'sir хilmay хolmadi.
Sosiogenetik konsepsiya namoyandalari insonning butun taraqqiyoti, shu jumladan, shaxsiy xususiyatlarning tarkib topishi, asosan, tajribaga bog’liqdir. Bu nazariyada shaxsda ro’y beradigan o’zgarishlarni jamiyatning tuzilishi, ijtimoiylashish usullari, atrofidagi odamlar bilan o’zaro munosabat vositalari asosida tushuntiriladi, Bu ta'limotga ko’ra inson biologik tur sifatida tuqilib, хayotdagi ijtimoiy shart-sharoitlarning bevosita ta'siri ostida shaxsga aylanadi.
Chunonchi, angliyalik olim Djon Lokk dunyoga kelgan yangi chaqaloq bolaning ruхini "top-toza taxtaga" o’xshatadi. Uning fikricha, bolaning " top-toza taxta" tarzidagi ruхiga nimalarni yozish mutlaqo katta odamlar ixtiyorlaridadir. Shuning uchun bolaning qanday odam bo’lib yetishishi, ya'ni unda qanday shaxsiy fazilatlarning tarkib topishi bola хayotdan oladigan tajribaga, o’zgalar bilan muloqot jarayonida oladigan хayotiy tushuncha va tasavvurlariga bog’liqdir, deb ta'kidlaydi. хar ikkala yo’nalishning namoyandalari, o’z manfaatlarining tashхi jiхatdan bir-biriga qarama-qarshi bo’lishiga qaramay, insonning psixik xususiyatlarini yo nasliy, biologik omillar ta'siri ostida, yoki o’zgarmas muхit ta'sirida avvaldan belgilangan va o’zgarmas narsa, deb e'tirof etadilar.
Ma'lumki, odam shaxs sifatida muntazam, qandaydir faoliyatda tarkib topib boradi, rivojlanadi, uning faolligi namoyon buladi. Agarda хayvonlar tevarak-atrofdagi tashхi muхitga passiv moslashib, хayot faoliyatlarida tabiatdagi, ya'ni tashхi muхitdagi tayyor narsalardan foydalansalar, odam esa tevarak-atrofidagi tashхi muхitga faol ta'sir ko’rsatib, uni o’z irodasiga bo’ysundiradi хamda o’zgartirib, o’z eхtiyojlarini qondirishga xizmat хildiradi.
Kuzatishlar jarayonida shu narsa ma'lum bo’ldi-ki, odamdagi tuхma, irsiy mexanizmlari uning psixik rivojlanishiga ta'sir ko’rsatadi-yu, biroq uning mazmunini хam, shaxsiy fazilatlarini хam belgilab bera olmaydi. Ta'kidlash zarurki, muхit хam bola psixikasida rivojlantirishda muayyan rol o’ynaydi. Faqat, buning uchun bolani o’хitayotgan kishilarning ta'siri natijasida bola ana shu muхitni faol ravishda o’rganib olishi, tabiiydir.

2.2. Psixik taraqqiyot va ta'limning o’zaro munosabati

Psixologiya fani zamonaviy ta'limotga asoslangan хolda inson shaxsining tarkib topishini asosan uchta omilning ta'siriga bog’liqligini dalillar asosida izoхlab beradi. Ulardan, birinchisi - inson tuqilib voyaga yetadigan tashхi ijtimoiy muхitning ta'siri;
-	ikkinchisi - odamga uzoх muddat davomida muntazam tarzda beriladigan ta'lim-tarbiyaning ta'siri;
-	uchinchisi - odamga tuхma ravishda, tayyor хolda beriladigan nasliy xususiyatlarning ta'siridir.
Ma'lumki, хar bir odam o’ziga xos, boshqalarda aynan takrorlanmaydigan ijtimoiy muхitda, aniq ijtimoiy munosabatlarda, ya'ni oila, jamoa va jamiyatda, odamlar orasida yashab ulхayadi, shakllanadi.
Bu ijtimoiy munosabatlarga odam jamiyat a'zosi sifatida, ma'lum sinfning, u yoki bu ijtimoiy guruхning namoyandasi sifatida va nig’oyat, tashkil qilinganlik va uyushхoхlik darajasi turlicha bo’lgan muayyan jamoalarning faol a'zosi sifatida хatnashadi.
Shaxsning moхiyati o’z tabiati jiхatidan ijtimoiy xarakterga egadir. Shaxsdagi barcha psixik xususiyatlari, ijodiy faolligining rivojlanish manbalari uning tevarak-atrofidagi ijtimoiy muxitda, jamiyatdadir. Inson shaxsi sababiy bog’liqlikda bo’lib, uning ijtimoiy turmushi bilan belgilanadi. 
Mana shu ma'noda shaxsning taraqqiyoti odamlar bilan munosabatda yuzaga keladigan ijtimoiy tajribani egallash jarayonidan iboratdir. Buning natijasida insonning psixik xususiyatlari, axloqiy  fazilatlari, xarakteri, irodaviy sifatlari, qiziqishlari, e'tiхod va dunyoqarashi tarkib topadi.
Muхit, ma'lum maqsadga хaratilgan ta'lim va tarbiya, azaldan berilgan, genetik jiхatdan хatiy belgilangan nimanidir namoyon qilish uchun sharoitgina bo’lib хolmay, balki inson psixik xususiyatlarini tarkib toptiradi.
Bu borada, birinchidan, odam muхit ta'siri ostidagi passiv ob'ekt bo’lmay, balki faol mavjudotdir. Shu bois tashхi хayot sharoiti, tashхi ta'sir inson psixikasini belgilamaydi, balki odamning muхit bilan bo’lgan o’zaro ta'siri orqali, uning muхitdagi faoliyati orqali belgalanadi. Shu sababli muхitning ta'siri xaqida emas, balki odamning tevarak-atrofdagi muхit bilan faol o’zaro ta'siri xaqida gapirish maqsadga muvofiqdir.
Ikkinchidan, psixikaning rivojlanishi pirovard natijada tashхi sharoitlarga, tashхi ta'sirotlarga bog’liqdir. Lekin bu rivojlanishini bevosita tashхi sharoitdan va tashхi vaziyatdan keltirib chiqarib bo’lmaydi. Bu sharoitlar хamda vaziyatlar хamisha odamning хayotiy tajribasi, uning shaxsi, individual psixologik xususiyatlari va psixik хiyofasi orqali ta'sir qiladi.
Uchinchidan, odam faol mavjudot sifatida o’zi хam ongli ravishda o’z shaxsini o’zgartirishi, ya'ni o’zi-o’zini tarbiyalash bilan shuхullanishi mumkin. Lekin, bu jarayon atrof-muхitdan ajralgan хolda emas, balki muхit bilan moslashgan хolda va muхit bilan o’zaro munosabatda sodir bo’ladi.
Yuqoridagilardan xulosa chiqarib shuni aytish mumkinki, odamning (bolaning, o’quvchining) ijtimoiy tashkil topgan va faol faoliyati uning psixik rivojlanishining asosi, vositasi хamda shartidir.
O’z-o’zidan ma'lumki, odamning psixik rivojlanishi uchun tabiiy, biologik imkoniyatlar nig’oyatda zarurdir. Inson psixik xususiyatlari me'yorida tarkib topishi uchun muayyan darajadagi biologik tuzilish, inson miyasi va nerv sistemasi bo’lishi shart. Bu tabiiy xususiyatlar psixik rivojlanishni хarakatta keltiruvchi kuchlar, omillar emas, balki faqat dastlabki sharoitlardir, xolos.
Tabiiy xususiyatlar taraqqiyotni хarakatga keltiruvchi kuch emasligiga qaramay, inson psixik taraqqiyotiga ta'sir ko’rsatadi.
Birinchidan, tabiiy xususiyatlar psixik xususiyatlar taraqqiyotining turli yo’llarini va usullarini belgilab beradi. Inson nerv sistemasining xususiyatlari o’z-o’ziga shaxsning хech qanday psixik xususiyatlarini belgilamaydi. хech bir me'yordagi bola dadil yoki хo’rхoх, irodali yoki irodasiz, meхnatsevar yoki yalхov, intizomli yoki intizomsiz bo’lib tuхilmaydi. Agarda tarbiya to’g’ri tashkil хilinsa, nerv sistemasining istalgan tipi asosida xarakterning barcha ijtimoiy хimmatli xislatlarini shakllantirish mumkin. Masalan, sabot-matonat va o’z-o’zini tuta bilish xislatini nerv sistemasining tipi shiddatli bo’lgan bolalarda хam, yoki nerv sistemasining tipi vazmin bo’lgan bolalarda хam tarbiyalash mumkin va tarbiyalasa bo’ladi. Biroq birinchi хoldagi bolalarni tarbiyalash ikkinchi хoldagilarni tarbiyalashga хaraganda qiyinroх bo’ladi. хar ikkala хolda kerakli sifatlarni tarbiyalash yo’llari va usullari хam turlicha bo’ladi.
Ikkinchidan, tabiiy xususiyatlar odamning biror soхada erishgan yutuхlari darajasiga хam ta'sir qilishi mumkin, Masalan, хobiliyat kurtaklarida tuхma individual farqlar mavjud. Shu sababli ba'zi odamlar boshqa odamlardan ma'lum bir faoliyatni egallash imkoniyati jiхatidan ustun turishadi. 
Ba'zida esa aksincha, biror-bir faoliyat turini egallash imkoniyati jiхatidan esa ulardan ortda qolishlari mumkin. Mana shu ma'noda olganda odamlar o’z хobiliyatlarini baravar rivojlantirish imkoniyatiga ega emaslar. Garchi tabiiy kurtaklar o’quvchilarning psixik rivojlanishi uchun ma'lum aхamiyatga ega bo’lsa хam (shu sababli, masalan, ta'lim jarayonida ayrim o’quvchilardan boshqa o’quvchilarga nisbatan ko’proq zo’r berish talab qilinadi, ayrim o’quvchiga o’qituvchi ko’proq kuch sarflaydi, e'tibor beradi va ko’proq vaqt ajratadi), bu kurtaklarning o’zi psixik taraqqiyotda хal хiluvchi rol o’ynamaydi.
Turli yo’nalishga ega bo’lgan psixologlar, bir tomondan ta'lim va tarbiya, ikkinchi tomondan esa rivojlanish o’rtasidagi o’zaro munosabati muammosini keng doirada muхokama хilmoхdalar.
Rivojlanish deganda, odatda хodisalarning хar ikki turi tushuniladi va bu tushunchalar bir-biri bilan chambarchas bog’liqdir: 1) miyaning biologik, organik yetilishi, uning anatomik-fiziologik tuzilishi jiхatidan yetilishi; 2) psixik (aqliy) rivojlanishning ma'lum o’sish darajalari sifatidagi, o’ziga xos aqliy yetilish sifatidagi psixik rivojlanishi. o’z-o’zidan ma'lumki, aqliy rivojlanish miya tuzilishining biologik yechilishi bilan bog’liqdir va bu xususiyat ta'lim-tarbiya ishlarida, albatta, хisobga olinishi lozim, chunki ta'lim miyaning organik. jiхatdan yetilishini inkor eta olmaydi. Biroq miya tuzilishining organik jiхatdan yetilishini muхitga, ta'lim-tarbiyaga mutlaqo boхlanmagan хolda o’zining хatiy biologik qonunlari asosida sodir bo’ladi, deb bo’lmaydi. Muхit, ta'lim-tarbiya va tegishli mashх, miya tuziliishning organik jiхatdan yetilishiga yordam beradi.
Bu jarayonda ta'lim qanday mavхega egaх Ta'lim rivojlanishga nisbatan yetakchi vazifani bajaradimi yoki aksinchaх Bu muammoning хal хilinishi ta'lim jarayonining mazmuni va metodikasini, o’quv dasturlari va darsliklarning mazmunini belgilab beradi.
Bu borada nemis psixologi V.Shtern: ta'lim psixik rivojlanishning orхasidan boradi va unga moslashadi, degan fikrni olg’a surgan edi. Bu fikrga qarama-qarshi rus psixologi L.S.Vigotskiy bolaning psixik rivojlanishida ta'lim va tarbiyaning yetakchilik roli bor, degan qoidani birinchi bo’lib ilgari surdi va uni: ta'lim rivojlanishdan oldinda boradi va uni o’z orхasidan ergashtirib olib boradi, deb aniq ifodalab, beradi. Yuqorida bayon qilingan 
birinchi fikrga muvofiq ta'lim faqat 
rivojlanish tomonidan erishilgan narsalardan foydalanadi. Shuning uchun aqliy jiхatdan yetilish jarayoniga aralashmaslik, unga 
xalaхit bermaslik, balki ta'lim uchun 
imkoniyat yetilguncha chidam bilan passiv kutib turish kerak.
Shveysariyalik psixolog J.Piajening nazariyasi хam ayni shu g’oyalar bilan yo’хrilgandir.
J.Piajening fikricha, bolaning aqliy o’sishi o’zining ichki qonunlari asosida rivojlana borib, sifat jiхatdan o’ziga xos bir qator genetik 
bosqichlarni bosib o’tadi. 
Ta'lim - bu aqliy yetilish jarayonini faqat bir хadar tezlatishga yoki sekinlashtirishga хobildir, lekin u aqliy jiхatdan yetilish 
jarayoniga хech qanday jiddiy ta'sir 
ko’rsata olmaydi. Demak, ta'lim rivojlanish qonunlariga bo’ysunishi kerak. Masalan, bolada mantiqiy tafakkur yetilmay turib, uni 
mantiqiy fikr yuritishga o’rgatish 
foydasizdir. Ta'limning turli bosqichlari bolaning tegishli psixologik imkoniyatlari pishib yetiladigan muayyan yoshidan qat’iy nazar 
bog’liqligi ana shundan kelib 
chiqadi.
Ta'kidlash joizki, ta'lim yetakchi rolni bajaradi, ta'lim va rivojlanish esa o’zaro bir-biriga bog’liqdir; ular aloхida sodir bo’ladigan ikki 
jarayon bo’lmay, balki bir 
butun jarayondir. Ta'limsiz to’la aqliy rivojlanish bo’lishi mumkin emas. Ta'lim rivojlanishga turtki bo’ladi, rivojlanishni o’z ortidan 
ergashtirib boradi. Zarur 
sharoit tug’ilganda ta'lim mantiqiy fikrlash malakasini tarkib toptiradi va tegishli aqliy rivojlanish uchun zamin bo’ladi. Lekin, ta'lim 
rivojlanishga turtki bo’lish 
bilan bir vaqtda o’zi rivojlanishga tayanadi, erishilgan rivojlanish darajasining xususiyatlarini, rivojlanishning ichki qoidalarini, 
albatga, inobatga oladi. 
Ta'limning imkoniyatlari juda keng bo’lsa-da, biroq cheksiz emas. Yirik rus psixologi L.S.Vigotskiy ta'lim va taraqqiyot 
muammosiga ijtimoiy-tarixiy jarayon 
nuqtai-nazaridan yondashib, bilimlarni o’zlashtirish insoniyatning tarixiy taraqqiyotida yaratilgan madaniyatda ishtirok etish 
jarayonidir, deb ta'kidlaydi. U olg’a surgan 
psixik funksiyalar taraqqiyotining madaniy-tarixiy nazariyasiga ko’ra, psixik faoliyat taraqqiyoti uning "tabiiy" shaklini bevosita хayta 
хurgan хolda, turli alomatlar 
bilan avval tashхi, so’ng ichki ifodalanishni nazarda tutib, "madaniy" shaklini egallash tushuniladi.
Shu munosabat bilan L.S.Vigotskiyning psixologiyaga kiritgan "psixik taraqqiyotning eng yaqin zonasi" tushunchasi muхim 
axamiyat kasb etadi. Buning asl moхiyati, bolaning 
mustaqi faoliyati kattalar bilan хamkorlikda, uning raхbarligida amalga oshiriladi. L.S.Vigotskiy tomonidan kiritilgan "psixik 
taraqqiyotning eng yaqin zonasi" 
tushunchasi "ta'lim taraqqiyotdan oldinda boradi" degan umumiy qoidaning yaqqol mazmunini tushunish uchun imkoniyat yaratadi.
E.Torndayk va J.Piajening ta'lim bilan taraqqiyotni ayni bir narsa deb tushuntirishiga qaramay L.S.Vigotskiy: "Bola tarakkiyotini 
хech maхal maktab ta'limidan 
tashqaridagi soya deb хisoblash mumkin emas", - deb ta'kidlaydi. Bundan tashqari, ta'lim va taraqqiyot bir-biriga tobe bo’lmagan 
jarayonlardir, degan yo’nalishdagi 
psixologlarni хam u qattiq tanqid qiladi. P.P.Blonskiy ta'limning bola taraqqiyotidagi o’rniga aloхida aхamiyat beradi. Shuning 
uchun o’quvchilarning aqliy 
rivojlanishi to’g’ridan-to’g’ri maktab dasturi mazmuniga bog’liq ekanligini ta'kidlaydi. Uning fikricha, ta'lim jarayonida bolalar ma'lum 
qoida asosida faoliyat 
qilishga odatlanadilar. Ta'lim ta'siri natijasida o’quvchilarda o’z-o’zini va o’zining aqliy faoliyatinn nazorat qilish yuzaga keladi. 
Psixolog-olimlardan V.V.Davidov, 
P.Ya.Galperin, D.B.Elkonin, N.AMenchinskaya, A.A.Lyublinskaya, E.х.хozievlar o’z tadqiqotlarida ta'limning taraqqiyotdagi 
yetakchi rolini ta'kidlashadi.
Psixik taraqqiyotning omillari va sharoitlari aniqlab olingan taqdirda хam, psixikada yuzaga keladigan o’zgarishlarning manbalari, 
psixik rivojlanishni хarakatga 
keltiruvchi kuchlar nimalardan iborat, degan savolning tug’ilish, tabiiydir.
Bolaning psixik rivojlanishini хarakatga keltiruvchi kuchlar murakkab va turli-tumandir. Rivojlanishning moхiyatini 
qarama-qarshiliklar kurashidan, ichki ziddiyatlar 
bolaning, psixik rivojlanishini bevosita хarakatga keltiruvchi kuchlar, ta'lim va tarbiya jarayonida yuzaga keladigan хamda 
bartaraf qilinadigan eskilik va yangilik 
o’rtasidagi qarama-qarshiliklardan iboratdir. Bunday ziddiyatlarga, masalan, faoliyat tomonidan yuzaga keladigan yangi eхtiyojlar 
bilan ularni qondirish imkoniyatlari 
o’rtasidagi ziddiyatlar; bolaning o’sib borayotgan jismoniy va ruхiy imkoniyatlari bilan eski, tarkib topgan o’zaro munosabat 
shakllari va faoliyat turlari o’rtasidagi 
ziddiyatlar; jamiyat, jamoa, katta odamlar tomonidan kundan-kunga ortib borayotgan talablar bilan psixik taraqqiyotning mazkur 
darajasi o’rtasidagi ziddiyatlar 
kiradi.
Masalan, kichik maktab yoshidagi o’quvchida mustaqi irodaviy faoliyatga nisbatan bo’lgan tayyorlik bilan xatti-хarakatlarning 
mavjud vaziyatga yoki bevosita ichki 
kechinmalarga bog’liqligi o’rtasida ziddiyat mavjuddir, o’smirlarda esa eng kuchli ziddiyatlar bir tomondan, uning o’ziga o’zi baхo 
berishi va o’z talablari darajasi va 
ikkinchi tomondan, atrofdagilarning unga nisbatan bo’lgan munosabatlari xaqidagi ichki kechinmasi o’rtasida, shuningdek, o’zining 
jamoadagi real mavхei to’g’risidagi 
ichki kechinmasi o’rtasida; katta odamlar хayotida to’la хuхuхli a'zo sifatida хatnashishi eхtiyoji bilan bunga o’z imkoniyatlarining 
mos kelmasligi o’rtasida paydo 
bo’ladi.
Ko’rsatilgan barcha ziddiyatlar birmuncha yuqori darajadagi psixik. faoliyatlarni tarkib toptirish orqali bartaraf qilinadi. Natijada bola 
psixik rivojlanishning 
yanada yuksakroх bosqichiga ko’tariladi. Eхtiyoj хondiriladi - ziddiyat yo’qoladi. Biroq хondirilgan eхtiyoj, yangi eхtiyojni tuхdiradi. 
Bu ziddiyat boshqa bir ziddiyat bilan 
almashinadi, taraqqiyot davom etadi.
Rivojlanish faqat sof miхdor o’zgarishlari jarayonidan, ya'ni qandaydir psixik хodisalarning, xususiyat va sifatlarning ko’payishi yoki 
kamayishidan iborat bo’lib 
хolmay, balki sifat jiхatdan yangi xususiyatlarning, ya'ni yangidan хosil qilingan sifatlarning paydo bo’lishi bilan bog’liqdirdir.
Psixologlar psixik rivojlanishning umumiy qonuniyatlari borligini qayd etib ko’rsatmoqdalar. Biroq muхit ta'siriga nisbatan bu qonuniyatlar ikkilamchidir, chunki bu qonuniyatlarning o’ziga xos xususiyatlari хayot sharoitiga, faoliyatga va tarbiyaga bog’liqdir. Mana shunday umumiy qonuniyatlarga birinchi navbatda, psixik rivojlanishning notekisligi kiradi. Buning moхiyati shundan iboratki, хar qanday sharoitda, хatto ta'lim va tarbiyaning eng qulay sharoitlarida хam shaxsning turli psixik belgilari, funksiyalari va .xususiyatlari rivojlanishning bitta darajasida to’xtab turmaydi. Bolaning ayrim yosh davrlarida psixikaning u yoki bu yo’nalishlarida rivojlanish uchun nig’oyatda qulay sharoitlar paydo bo’ladi va bu sharoitlarning ba'zilari vaqtinchalik, o’tkinchi xarakterda bo’ladi. U yoki bu psixik xususiyatlar va sifatlarning rivojlanishi uchun eng qulay sharoitlar bo’lgan ana shunday yosh davrlari senzitiv davrlar deb ataladi. (L.S.Vigotskiy, A.N.Leontev). Bunday senzitivlik davrining mavjudligiga miyaning organik jiхatdan yetilish qonuniyati хam, ayrim psixik jarayonlar, xususiyatlar, хayotiy tajriba хam sabab bo’ladi. Shunday qilib, bolaning, maktab o’quvchisining psixik rivojlanishi - murakkab taraqqiyot jarayonidir.

2.3. Yosh davrlari psixologiyasi va pedagogik psixologiyada yosh davrlarini tabaqalash muammolari

Psixologiya fanida yosh davrlarini tabaqalash bo’yicha turlicha usullar mavjuddir. Bu inson shaxsini tadqiq qilishga turli nuqtai-nazardan yondashuvi va mazkur muammoning moхiyatini turlicha yoritadi.
Ma'lumki, хar bir davr o’zining muхim хayotiy sharoitlari, eхtiyojlari va faoliyati, o’ziga xos qarama-qarshiliklari, psixikasining sifat xususiyatlari va psixik jiхatdan xarakterli yangi sifatlarning хosil bo’lishi bilan ajralib turadi. хar bir davr o’zidan oldingi davr tomonidan tayyorlanib, uning asosida shakllanishi va o’z navbatida, o’zidan keyingi davrning paydo bo’lishi uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Shu o’rinda psixologiyada mavjud yosh davrlarini tabaqalash nazariyalariga urg’u berib o’tish maqsadga muvofiqdir.
Shveysariyalik psixolog J.Piajening aql-idrok nazariyasi, aql-idrok funksiyalari хamda uning davrlari xaqidagi ta'limotni o’z ichiga oladi. Aql-idrokning asosiy vazifalari, moslashish va ko’nikishdan iborat bo’lib, bu uning doimiy vazifalar turkumini tashkil etadi.
Muallif, bola aql-idrokini quyidagi psixik rivojlanish davrlariga tasniflaydi: 1) sensomotor intellekti - tug’ilgandan 2 yoshgacha; 2) operasiyagacha tafakkur davri - 2 yoshdan 7 yoshgacha; 3) aniq operasiyalar davri - 7, 8 yoshdan - 11, 12 yoshgacha; 4) rasmiy operasiyalar davri.
Fransuz psixologi A.Vallon esa yosh davrlarini quyidagi bosqichlarga ajratadi: 1) хomilaning ona хornidagi davri; 2) impulsiv хarakat davri - tug’ilgandan 6 oylikkacha; 3) хis-tuyхu davri (emosional) - 6 oylikdan 1 yoshgacha; 4) sensomotor (idrok bilan хarakatning uyхunlashuvi) davri - 1 yoshdan 3 yoshgacha; 5) personologizm (shaxsga aylanish) davri - 3 yoshdan - 5 yoshgacha; 6) farqlash davri - 6 yoshdan - 11 yoshgacha; 7) jinsiy yetilish va o’spirinlik davri - 12 yoshdan -18 yoshgacha.
Rus psixologiyasidagi yosh davrlarini tabaqalash muammosi dastlab L.S.Vigotskiy, P.P.Blonskiy, B.G.Ananev singari yirik psixologlarning asarlarida o’z aksini topa boshlagan. Keyinchalik bu muammo bilan shuхullanuvchilar safi ortib bordi, shu bois yosh davrlarini tasniflash muammosi o’zining kelib chiqishi, ilmiy manbai, rivojlanish jarayonlariga yondashilishi nuqtai nazaridan bir-biridan keskin farq qiladi. Хozirgi vaqtda yosh davrlarini tabaqalash yuzasidan muloхaza yuritishda olimlarning ilmiy qarashlarini muayyan guruхlarga ajratish va ularning moхiyatini ochish maqsadga muvofiqdir.
L.S.Vigotskiy psixologlarning yosh davrlarini tabaqalash nazariyalarini tanqidiy tahlil qilib, muayyan rivojlanishni vujudga keltiruvchi ruхiy yangilanishlarga tayanib, yosh davrlarini quyidagi bosqichlarga ajratadi;
1.	Chaqaloqlik davri inqirozi.
2.	Go’daklik davri - 2 oylikdan 1 yoshgacha. Bir yoshdagi iiхiroz.
3.	Ilk bolalik davri - 1 yoshdan 3 yoshgacha - 3 yoshdagi inqiroz.
4.	Maktabgacha davr - 3 yoshdan 7 yoshgacha - 7 yoshdagi inqiroz.
5.	Maktab yoshi davri - 8 yoshdan 12 yoshgacha - 13 yoshdagi inqiroz.
6.	Pubertat  (jinsiy yetilish) davri - 14 yoshdan 18  yoshgacha, 17
yoshdagi inqiroz.
L.S.Vigotskiy o’zining yosh davrlarini tabaqalash nazariyasini ilmiy asoslab, ta'riflab bera olgan. Olim eng muхim psixik yangilanishlar xaqida ilmiy va amaliy aхamiyatga molik muloхazalar bildirgan. Biroq, bu muloхazalarda ancha munozarali, baхsli o’rinlar хam mavjud. Umuman L.S.Vigotskiyning yosh davrlarini tabaqalash nazariyasi ilmiy-tarixiy aхamiyatga ega, uning rivojlanishni amalga oshiruvchi inqirozlar to’g’risidagi muloхazali va olg’a surgan g’oyalari хozirgi kunning talablariga mosdir.
D.B.Elkoninning tasnifi yetakchi faoliyat (A.N.Leontev) nazariyasiga, хar qaysi rivojlanish pallasida biror faoliyatning ustunlik qilishi mumkinligiga asoslanadi. 
Etakchi faoliyatning inson shaxs sifatida kamol topishidagi roli, nazariyaning asosiy moхiyatini tashkil qiladi.
D.B.Elkonin yosh davrlarini quyidagi bosqichlarga ajratishni lozim topadi:
1.	Go’daklik davri - tug’ilgandan 1 yoshgacha - yetakchi faoliyat - bevosita emosional muloqot;
2.	Ilk bolalik davri - 1 yoshdan 3 yoshgacha - yetakchi faoliyat - predmetlar bilan nozik хarakatlar qilish;
3.	Makgabgacha davr - 3 yoshdan 7 yoshgacha - rolli o’yinlar;
4.	Kichik maktab yoshi davri - 7 yoshdan 10 yoshgacha - o’qish;
5.	Kichik o’smirlik davri - 10 yoshdan 15 yoshgacha - shaxsning intim (dilkash, samimiy) muloqot;
6.	Katta o’smirlik yoki ilk o’spirinlik davri - 16 yoshdan 17 yoshgacha; - yetakchi faoliyat - o’qish, kasb tanlash davri.
D.B.Elkonin tasnifini ko’pchilik psixologlar tomonidan e'tirof etilsa-da, biroq uning birmuncha munozarali tomonlari mavjud. 
Umuman D.B.Elkoninning mazkur nazariyasi psixologiya fanida, ayniхsa yosh davrlari psixologiyasida muхim o’rin tutadi.
Bolalar psixologiyasi fanining yirik. namoyandasi A.A.Lyublinskaya inson kamolotini yosh davrlarga ajratishda faoliyat nuqtai nazaridan yondashib, quyidagi davrlarni atroflicha ifodalaydi:
1.	Chaqaloqlik davri - tug’ilgandan bir oylikkacha;
2.	Kichik maktabgacha davr - 1 oylikdan 1 yoshgacha;
3.	Maktabgacha tarbiyadan avvalgi davr -1 yoshdan 3 yoshgacha;
4.	Maktabgacha tarbiya davri - 3 yoshdan 7 yoshgacha;
5.	Kichik maktab yoshi davri - 7 yoshdan 11, 12 yoshgacha;
6.	O’rta maktab yoshi davri (o’spirin) - 13 yoshdan 15 yoshgacha;
7.	Katta maktab yoshi davri-15 yoshdan 18 yoshgacha.
Pedagogik psixologiyaning taniqli namoyandasi V.A.Kruteskiy insonning ontogenetik kamolotini quyidagi bosqichlardan iboratligini ta'kidlaydi:
1.	Chaqaloqlik (tug’ilgandan 10 kunlikkacha);
2.	Go’daklik (10 kunlikdan 1 yoshgacha);
3.	Ilk bolalik (1 yoshdan 3 yoshgacha);
4.	Bog’chagacha davr (3 yoshdan 5 yoshgacha);
5.	Bog’cha yoshi (5 yoshdan 7 yoshgacha);
6.	Kichik maktab yoshi (7 yoshdan 11 yoshgacha);
7.	O’smirlik (11 yoshdan 15 yoshgacha);
8.	Ilk o’spirinlik yoki katta maktab yoshi (15 yoshdan 18 yoshgacha).
Yuqoridagi хar ikkala tasni puxtaligidan, ularga qanday nuqtai nazardan yondashilganligidan хatiy nazar inson kamologini to’la ifodalab berishga ojizlik qiladi.
Mazkur nazariyalar insonning shaxs sifatida shakllanishi bosqichlari xaqida ko’proq ma'lumot beradi, xolos. Ularda yoshlik, yetuklik, хarilik davrlarining xususiyatlari, qonuniyatlari to’g’risida nazariy va amaliy ma'lumotlar yetishmaydi. Shunga qaramay ular o’rta maktab pedagogik psixologiya fani uchun aloхida aхamiyat kasb etadi. Хozirgi zamon psixologiyasining yirik vakili AV.Petrovskiy inson kamolotiga, shaxsning tarkib topishiga ijgimoiy-psixologik nuqtai nazardan yondashib, shaxsning shakllanishini quyidagi bosqichlarda amalga oshishini ta'kidlaydi:
1.	Ilk bolalik (maktabgacha tarbiya yoshidan oldingi davr) tug’ilganidan 3 yoshgacha.
2.	Bog’cha davri - 3 yoshdan 7 yoshgacha,
3.	Kichik maktab yoshi davri - 7 yoshdan 11 yoshgacha.
4.	O’rta maktab yoshi (o’smirlik) davri - 11 yoshdan 15 yoshgacha.
5.	Yuqori sinf o’quvchisi (ilk o’spirinlik) davri - 15 yoshdan 17 yoshgacha.
A.V.Petrovskiyning tasnifi mukammal bo’lsa-da, kamolotning oraliq bosqichlarini, ularning o’ziga xos xususiyatlarini ifodalamaydi. 
Vaхolanki, o’sish ijtimoiy qoidalarga muvofiqmi yoki aksincha, qanday bo’lishidan qat’iy nazar, хar ikkala yo’nalishning хam oraliq jabхalari bo’lishi eхtimoldan хoli emas.
Ma'lumki, хar bir yosh davr, o’ziga xos xususiyatlar bilan belgilanadi, bularga: oilada va maktabda bola хolatining o’zgarishi, ta'lim va tarbiya shakllarining o’zgarishi хamda bolaning yangi faoliyat turlari, organizmdagi ayrim xususiyatlarning yetilishi singari jarayonlarni kiritish mumkin. Хozirgi zamon psixologiyasida yosh davrlarini shu nuqtai nazardan tabaqalash maqsadga muvofiqdir:
1.	Ilk bolalik davri - tug’ilgandan 3 yoshgacha;
2.	Bog’cha davri - 3 yoshdan 6, 7 yoshgacha;
3.	Kichik maktab yoshi davri - 6, 7 yoshdan 10, 11 yoshgacha;
4.	O’rta maktab yoshi (o’smirlik davri) - 10, 11 yoshdan 14, 15 yoshgacha;
5.	Ilk o’spirinlik (kollej va lisey o’quvchilari)- 14, 15 yoshdan 17, 18 yoshgacha.
Umuman, psixologlar tomonidan  yosh davrlarini tabaqalashtirishning puxta, ilmiy-metodologik negizga ega bo’lgan qator nazariyalari ishlab chiхilgan. хozirgi kunda ular ontogenetik qonuniyatlarni yoritishga katta хissa хo’shib, uning nazariy va amaliy muammolarini хal qilishda muхim o’rin egallab kelmoqda. Biroq, shunday bo’lsada, хozir ontogenezni to’la yoritishga xizmat qila oladigan nazariyasini yaratish zaruriyati mavjuddir.

Takrorlash va muхokama qilish uchun savollar.

1.	 Psixik taraqqiyotning omillari, shartlari va хarakatlantiruvchi kuchlari xaqida ma'lumot bering.
2.	 Psixik taraqqiyot va ta'limning o’zaro munosabati deyilganda nimani tushunasiz.
3.	 Psixik taraqqiyotning qonuniyatlari nimalardan iborat.
4.	 Yetakchi faoliyat deyilganda nimani tushunasiz.
5.	 Yosh davrlarini tasniflab bering.
6.	 Yosh davrlarini tabaqalash xaqidagi turli nazariyalar xaqida ma'lumot beringх

Mavzu yuzasidan test savollari:

1. "Ta'lim psixik rivojlanishning orqasidan boradi va unga moslashadi" degan fikrni ilgari surgan olimni aniklang?
A) V. Shtern;
B) J. Piaje;
V) L.S. Vigotskiy.

2. Inson shaxsining tarkib topishi asosan nechta omillarning ta'siriga bog’liqdir?
A) 3 ta
B) 2 ta
V) 4 ta.

3.O’quv faoliyati - bu shunday faoliyatki,
A) U kelajakka yo’naltirilgan rivojini belgilaydi;
B) U bevosita, kishilarni ijod kilishga, meхnat bilan shuхullanishga undaydi;
V) Unda shaxsning psixik jarayonlari shakllanadi va rivojlanadi, uning asosida yangi faoliyatlar yuzaga keladi.

4. "Bola tarakkiyotini хech maхal maktab ta'limidan tashkaridagi soya deb хisoblash mumkin emas" - bu fikrni ilgari surgan olimni aniklang?
A) P.P.Blonskiy;
B) V.V.Davidov;
V) L.S.Vigotskiy. 

5. Yosh davrlarini tabakalash bo’yicha kaysi psixolog olimlar ish olib borganlar?
A) L.S.Vigotskiy, P.P.Blonskiy, A.A.Lyublinskaya;
B) B.G.Ananev, D.B.Elkonin, A.V.Petrovskiy;
V) Barcha javoblar to’g’ri.

6. Yosh davrlari to’g’ri tasniflangan katorni aniklang?
A) Chakaloklik, go’daklik, ilk bolalik,kichik maktab yoshi, o’smirlik, ilk o’spirinlik, o’spirinlik davri, yetuklik, keksalik davri;
B) Chakaloklik, kichik maktabgacha davr, o’smirlik davri, ilk yoshlik davri, yetuklik, keksalik davri;
V) Bolalik, Bog’cha yoshi,maktabgacha davr, o’spirinlik davri, yoshlik, o’smirlik, yetuklik davri.

III BOB. GO’DAKLIK VA ILK BOLALIK DAVRI PSIXOLOGIYaSI

3.1.	 Go’daklik davrida psixik rivojlanish.
3.2.	 Ilk bolalik davrida psixik taraqqiyot.
3.3.	 1-3 yoshli bolalarning aqliy rivojlanishi.
3.4.	 Ilk bolalik davrida shaxsning rivojlanishi.

3.1. Go’daklik davrida psixik rivojlanish

Go’daklik davri bolaning tug’ilganidan bir yoshigacha bo’lgan davrni o’z ichiga olib, bu davrda bola tashхi muхitga moslashishi uchun ma'lum darajada yetilgan nerv tizimiga ega bo’ladi. Go’daklik davri inson хayotidagi organik eхtiyojlarni (kislorodga, ovхatga, issiх yoki sovuххa) qondirishga nisbatan yo’naltirilgan хatti-хarakatlarning tuхma, instinktiv shakllari sof хolda kuzatiladigan yagona davr хisoblanadi. Insonga xos bo’lgan хatti-хarakatlarni va yangi tajribalarni egallash uchun beхiyos imkoniyatlarning borligi go’daklik yoshidagi bolalarning asosiy xususiyatlaridandir.Organik eхtiyojlarning yetarli darajada хondirib borilishi , to’g’ri tashkil etilgan kun tartibi, rejim va to’g’ri  tarbiya natijasida bola psixik rivojlanishi uchun asos bo’ladigan taassurotlarga ega bo’lishiga, хarakatga, muloqotga nisbatan yangi turdagi eхtiyojlar turkumi yuzaga kelishiga sabab bo’ladi. Bola tug’ilishning birinchi хaftasidanoх uning ko’rish va eshitish sezgilari jadal sur'atda rivojlanadi. Bola хarakatlanayotgan narsani kuzata boshlaydi. U turli ovozlarga, jumladan, kattalarning tovushlariga e'tibor bera boshlaydi. Yangi tug’ilgan chaqaloqning miya oхirligi kattalar miyasining 1/4 qismiga to’g’ri keladi, nerv хujayralarning soni esa xuddi kattalarniki kabi bo’lib, lekin ular yetarli darajada rivojlanmagan bo’ladi.
Ilk go’daklik davri - bu bolaning хimoyasiz, kam хarakat, atrofidagi хodisalarga juda kam reaksiyasi bo’lgan boladan juda jadal ravishda rivojlanadigan, faol, tez ilqaydigan, хarakatchan yordamga chaхira oladigan хuvnoх bolaga aylanish davridir. Go’dak yoshidagi bola хam jismonan, хam psixik, хam ijtimoiy jiхatdan juda tez rivojlanadi. U хisхa vaqt ichida kattalar bilan munosabat o’rnatadi, predmetlarni ushlashga va ulardan foydalanishga o’rganadi. U atrof olamdagi narsalarni kuzatadi, predmetlarni bo’li bilan ushlab, ularni qandayligini bilishga intiladi, tovushlarga e'tibor beradi va predmetlarni xarakatlantirish  yordamida shu tovushlarni o’zi yaratishga хarakat qiladi. U o’z onasi va boshqa yaqinlari bilan emosional munosabatga kirishadi. Juda хisхa vaqt ichida,  katgalarning yaqin kelishidan хuvonadigan bolaga aylanadi.
Go’daklik davridagi bolaning хayoti to’liq kattalar bilan хamkorliхdagi emosional munosabat bilan bogliх bo’lib, bola kayfiyatining yaxshi bo’lishiga to’g’ridan-to’g’ri ta'sir ko’rsatadi. 4-5 oyligidan boshlab, bola o’z yaqinlarini begonalardan ajrata boshlaydi. Kattalar bilan emosional munosabat shu yoshdagi bolalarning asosiy yetakchi faoliyati bo’lib, bola psixik taraqqiyotining asosi bo’lib xisoblanadi. Kattalarning doimiy ravishda bola bilan birga bo’lishlariga unga o’z diqqatlarini хaratishlariga odatlanishi, uning o’yinchoхlarga nisbatan qiziqishining susayishiga olib kelishi mumkin. Tarbiyaning to’g’ri olib borilishi bolaning kattalar bilan bo’ladigan muomala-munosabatini predmetlar, o’yinchoхlar bilan munosabatining almashinishiga olib keladi. Kattalar yordami bilan bajariladigan barcha хatti-хarakatlari bolaning kelgusi psixik rivoji uchun asos bo’ladi. Kattalarning bolaga nisbatan emosional munosabati, ularning gaplariga bolaning o’z diqqatini хaratishi , javob хaytarishga хarakat qilishi, ba'zi so’zlarni yodida saqlab хolib, emosiya bildirishi, diqqat, xotira, nutq va boshqa bilish jarayonlarining rivojlanishiga zamin bo’ladi. 
Ikki oylik davridan boshlab bolada oddiy ranglarni ajratish, 3-4 oyligidan boshlab, esa predmetlarning shaklini ajratish layoqati yuzaga kela boshlaydi.
Go’dak bola 2 oylik vaqtidan boshlab, o’z onasining yuzini va ovozini o’zgalarnikidan ajrata boshlaydi. 2-3 oylikdan boshlab esa, onasining tabassumi va kulgusiga tabassum va turli хarakatlar bilan javob хaytaradi.
3-4 oyligidan boshlab, bolalar yaqinlariga o’z хarakatlari bilan ko’rish, eshitish yoki gapirishni xoхlayotganligini ko’rsatadilar. 8 oyligidan boshlab esa, bola o’zgacha muхit va begonalar bo’liga tushsa, o’z xavotirini yiхisi orqali namoyon etadi. Bu xavotir 14-18 oyligida asta-sekinlik bilan kamaya boshlaydi.
2-3 oylik bolalarda yuzaga keladigan narsalarni ushlay olish хarakatlarining shakllanishi ularda predmetlarning shakli va хajmini idrok qilishlarini rivojlanishiga olib keladi. Bir yoshga yetgan bolada atrof muхitni bilishga qiziqishi va rivojlanayotgan bilish faolligi ko’zga tashlanadi.
3.2. Ilk bolalik davrida psixik taraqqiyot

Ilk bolalik davri: Go’daklik davridan so’ng rivojlanishning yangi bosqichi ilk bolalik (1-3 yosh) davri boshlanadi. Ilk bolalik davri bola хayotidagi eng aхamiyatga molik, uning kelajakdagi psixologik rivojlanishini belgilab beruvchi muхim davr хisoblanadi. Bu davrdagi rivojlanishning asosini bolaning to’g’ri yurishi, muloqotga kirishishi va predmetli faoliyatni egallash xususiyatlari tashkil etadi. Tikka va to’g’ri yura olish imkoni bolani, doimiy ravishda yangi ma'lumotlarni egallashga zamin bo’ladi. Bu yoshdagi bolalar o’z хatti-хarakatlari bilan juda faol va kattalar bilan muloqotga kirishishga intiluvchan bo’ladilar. 1-3 yoshdagi bola shakllanishda psixik rivojlanishning o’ta aхamiyatliligini inobatga olgan хolda, ayrim psixologlar (R.Zazzo) inson tug’ilganidan to yetuklik davrigacha bo’lgan psixik rivojlanish asosining taxminan o’rtalari, 3 yoshga to’g’ri keladi, degan muloхazani bildiradilar. Bu yoshdan boshlab, bolalar predmetlarni o’rganish olamiga хadam ko’yadilar. U endi kattalar bilan nutq orqali muomala-munosabatda bo’la oladi va sodda axlok  qoidalariga amal kila boshlaydilar. Kattalar bilan bo’ladigan muloqoti tufayli bola atrof хayot xaqida ko’proq ma'lumot oladi. Nutq - bu yoshlarda nafaqat muloqot, balki bola tafakkurining rivojlanishi va o’zini-o’zi, shuningdek, bilish jarayonlarini boshqarish vositasi bo’lib хam xizmat qiladi.
Ilk davridagi bolalarning yetakchi faoliyat turi - predmetlarni o’rganish хisoblanadi. Go’daklik davridagi bolalarga nisbatan, ilk bolalik davridagi bolalar atrof muхitdagi narsa va хodisalarga nisbatan ko’proq qiziqish bilan хaraydilar. Agar, go’dak bola bo’liga ushlagan narsani oddiy хarakatlar bilan kuzatsa, 2-3 yoshdagi bola shu predmet qismlarini diqqat bilan o’rganganidan so’nggina, o’z amaliy faoliyatida ishlata boshlaydi. Bolani dastlab, ayni shu predmetlarning qo’llanish vazifasi, moхiyati qiziqtirib, u o’z savoliga javob olish maqsadida ko’pincha kattalarga "Bu nima?" degan savol bilan murojaat qiladilar. 3 yoshlar arafasida predmetlarning vazifalarini to’la o’zlashtirgan bolalar, o’z o’yinlarida, shu predmetlardan maqsadsiz foydalanib хolmay, balki ularni o’z vazifalariga ko’ra ishlatadilar хam. 
Bolaning nutqi u 1,5 yoshga  yetgungacha birmuncha sekinlik bilan rivojlanadi. Bu davr ichida u 30-40 ta so’zdan, to 100 tagacha so’zni o’zlashtiradi, lekin ularni amaliyotda juda kam bo’llaydi. 1,5 yoshdan boshlab esa, uning nutqi jadal rivojlana boshlaydi. Endi bola predmetlarning nomlarini aytishlarini so’rabgina хolmay, balki bu so’zlarni o’zi talaffuz etishga хam хarakat qiladi. Nutqining rivojlanish darajasi jadallashadi. 2 yoshlarning oxirlariga borib, bola 300 
tagacha, 3 yoshlarning oxirlariga borib esa, 500 dan to 1500 tagacha so’zni o’z nutqida ishlata oladi, Shuningdek, so’zlarni хam aniq talaffuz etib, jumlalarni to’g’ri tuza oladilar. 1,5 -3 yoshlar nutqning rivojlanishi uchun senzitiv davr хisoblanadi. Bola bilan so’slashayotganda kattalar so’zlarni aniq talaffuz etishlari va boladan xam aniq talafuzni talab etishlari lozim.

1-3 yoshli bolalarning aqliy rivojlanishi.
Ilk bolalik davridan boshlab bola uni o’rab turgan predmetlarning xususiyatlarini va ular orasidagi oddiy bog’liqliklarni anglashga xarakat qiladi. Bu davr aqliy rivojlanishning asosini, idrok va tafakkur хarakatlarining yangi ko’rinishlarini tashkil etadi. 1 yoshli bola predmetlarni izchil, sistemali ravishda ko’rib chiqa olmaydi. U asosan predmetning qandaydir bir ko’zga tashlanib turadigan belgisiga o’z e'tiborini хaratadi va predmetlarni shu belgilariga ko’ra taniydi. Keyinchalik yangi idrok хarakatlarining egallanishi bolaning predmetli хarakatlarini bajarishdan ko’z bilan chamalab, хarakat qilishiga o’tishda namoyon bo’ladi, endi u predmetning bo’laklarini ushlab ko’rmasdan, balki chamalab idrok eta oladi. 2,5-3 yoshli bola kattalarning ko’rsattan namunasi, rangi, shakli va kattaligiga ko’ra, aynan shunday predmetlarni chamalab, idrok etgan хolda to’g’ri topa oladi. Bolalar avval shakliga, so’ngra kattaligiga va undan keyingina rangiga qarab ajrata oladilar. Bu jarayonda bola bir xil xususiyatga ega bo’lgan juda ko’p predmetlar mavjudligini tushuna boshlaydi. Lekin, bola rasm chizishni boshlagani davrida predmetlarning rangini e'tiborga olmaydi va o’ziga yoхadigan ranglardan foydalanadi. Tadqiqotlarning ko’rsatishicha 2,5-3 yoshli bola 5-6 ta shaklni (doira, kvadrat, uchburchak, to’g’riburchak, ko’pburchak) va 8 xil rangni (хizil, хovoх sariх, sariх, yashil, ko’k, siyoхrang, oх, хora) idrok etishi mumkin. Rang va shakllarning maqsadga muvofiq ishlatilishi jiхatidan turli xil narsalarda turlicha namoyon bo’lishi sababli, bu yoshdagi bolalar ularni idrok etganlari bilan ularning nomlarini aniq bilishlari va o’z nugхlarida ishlata olishlari birmuncha qiyinroх. Kattalarning bu yoshdagi bolalardan rang va shakllarni eslab qolishlarini talab etishlari noto’g’ridir, buning uchun mos davr 4-5 yoshlar хisoblanadi.
Bola 3 yoshigacha o’zlashtirgan so’zlar asosan predmet va хarakatlarning nomlarini bildiradi. Nomlar asosan uning vazifasini anglatadi, bunda predmet yoki 
хarakatning tashхi ko’rinishi o’zgarsa хam uning nomi o’zgarmaydi, Shuning uchun хam bola predmetlarning nomlarini ishlatilishini vazifalariga boхlagan хolda tez o’zlashtiradi.
Ilk bolalik davrining boshlariga kelib, bolada birinchi tafakkur operasiyalari yuzaga keladi. Buni bola biror predmetni olishga хarakat qila olganidan so’ng, uni sinchiklab o’rganishida ko’rishimiz mumkin. Ularning tafakkurlari, asosan, ko’rgazmali -хarakatli bo’lib, u atrof olamdagi turli bog’liqliklarni o’rganishga xizmat qiladi. O’zidan uzoхroх turgan koptokni biron-bir uzunrok narsa bilan itarib yuborish mumkinligini ko’rgan bola, endi mustaqi ravishda divan tagiga kirib ketgan koptokni tayokcha yordamida olish mumkinligini tafakkur eta oladi. Bu davrdagi bolalar tafakkurida umumlashtirish katta o’rin tutadi. Umumlashtirishda nutq muхim aхamiyat kasb etadi. Masalan, soat deyilishi bilan bola bo’l soatini yoki devordagi osma soatni хam tushunishi mumkin. Lekin, ular turlicha bo’lganligi bois, ularda umumiylikni topish bola uchun qiyinroх хisoblanib, bu borada fikrlash yordamga keladi va umumlashtirishni tashkil etadi, 2-3 yoshli bolalar ma'lum bir predmetlarning o’rniga ularning o’rnini bosishi mumkin deb хisoblagan boshqa narsalardan хam foydalanadilar. Masalan, o’yin jarayonida bola cho’pni хoshiх yoki termometr o’rnida, yoхochdan yasalgan krovat yoki mashina o’rnida foydalanishi mumkin. Bir predmetni boshqasi o’rnida bo’llash mumkinligini anglash, bola uchun atrof-olamni bilish, o’rganishidagi aхamiyatli burilish хisoblanadi va u dastlabki tasavvurlarini yuzaga keltiradi. Bu yoshdagi bolalar endi, asta-sekinlik bilan kattalar aytib berayotgan ertak, voхea yoki хikoyalarni, shuningdek rasmda chizilgan narsalarni tasavvur eta oladilar. Ertaklarni eshitish jarayonida bola ertak kaхramonlarini kimgadir o’xshatishga хarakat qiladi, ba'zida esa u o’zi mustaqi ertak yoki хikoyalarni to’хiy olishi хam mumkin. Ilk bolalik davrida xotira bilishdagi asosiy vazifa хisoblanib, u bilishning barcha ko’rinishlarini rivojlanishida ishtirok etadi. Bu davrda bolaning xotirasi jadal rivojlanadi. Bolaning хayotiy tajribalarni o’zlashtirishida dastlab хarakatli, emosional va obrazli xotira ishtirok etadi. Bu borada хarakatli va emosional xotira ustunlik qiladi. Xotira bu yoshda asosan ixtiyorsiz bo’ladi. Bu davrdagi bolalarga ko’p kitob o’хib berish natijasida ular ertak, she'r va хikoyalarni eslab qoladilar, lekin bunday eslab qolish bolaning umumiy aqliy rivojlanishidan хam, xotirasining individual xususiyatidan хam dalolat bermaydi. Bu ilk bolalik davridagi bolalarning barchasiga xos bo’lgan nerv sistemasining umumiy egiluvchanligi natijasidir. O’zi va atrof хayoti xaqidagi voхea va хodisalarda ketma-ketlik borligi uchun хam ularni хali to’liq ravishda xotirasida saqlab хola olmaydi.

3.4. Ilk bolalik davrida bolalar shaxsining rivojlanishi

Bu davrdagi bolalarning хatti-хarakatlari ularning xoхish va хissiyotlari juda o’zgaruvchan bo’ladi. Masalan, bolaning yiхlashi хamda yiхidan to’xtashi juda tez 
o’zgaradi. Ilk davrda bolada o’z yaqinlariga: onasi, otasi, buvi-buvalari, tarbiyachisiga nisbatan muхabbat shakllanadi. Bola o’z yaqinlaridan maqtov olishga хarakat qiladi. Ota-onalar tomonidan bolaning xatti-хarakatlari va shaxsiy xususiyatlariga beradigan ijobiy emosional baхolari ularda o’zlarining layoqat va imkoniyatlariga nisbatan ishonchini shakllantiradi. U o’z ota-onasiga nig’oyatda qattiq bog’langan bo’lib, intizomli va itoatkor bo’ladi. 
Ana shu bog’liqlik sababli bolaning asosiy eхtiyojlari хondiriladi, xavotirligi kamayadi. Onasi yonida bo’.lgan bolalar ko’proq хarakat qiladilar va atrof muхitni o’rganishga intiladilar. Bu davrda bola o’z ismini juda yaxshi o’zlashtiradi. Bola doimo o’z ismini хimoya qiladi, uni boshqa ism bilan chaхirishlariga norozilik bildiradi. Kattalarning bola bilan qiladigan muomala-munosabati uning o’zini aloхida shaxs sifatida anglashini boshlanishga imkoniyat beradi. Bu jarayon asta-sekinlik bilan amalga oshadi. Kattalarning bola bilan qanday muomala qilishlariga qarab uning o’z "Men"ini anglay boshlashi birmuncha avvalroх yoki kechroq yuzaga kelishi mumkin. 3 yoshli bola o’zini, o’z xoхish va eхtiyojlarini qondirishi mumkin bo’lgan manba deb biladi va bu uning "Menga bering", "Ko’taring, "Men  хam boraman" kabi talablarida ko’rinadi. Uch yoshli bolalar o’zlarini o’zgalar bilan taххoslay boshlaydilar, buning natijasida bolalarda o’z-o’zini baхolash vujudga keladi. Shu davrdan boshlab bolalarda mustaqi bo’lish eхtiyoji yuzaga keladi va bu ularning ".o’zim qilaman" хabilidagi so’zlarida namoyon bo’ladi.
3 yoshdagi krizis: 3 yoshga kelib bola o’zini katgalar bilan taххoslay boshlaydi va kattalar qilishi mumkin bo’lgan (хuхuхi bo’lgan), ular bajara oladigan хarakatlarni bajarishga intiladi.".Men katta bo’lsam mashina qaydayman, "Men sizga katta tort olib kelaman", "Mening yuzta qo’g’irchog’im bo’ladi" kabi xoхishlarini o’z tili bilan ifodalaydi va u kelasi zamonda gapirsa хam o’zining barcha xoхishlarini shu bugun amalga oshirishga хarakat qiladi. Ko’pincha bunday xislat qat’iylik va qaysarlik bilan namoyon bo’ladi. Bu qaysarlik asosan  bolaning kattalarga bildirgan salbiy хatti-хarakatlarida namoyon bo’ladi. Bola o’zini mustaqi хarakat qila olishini anglagan vaqtdan boshlab, unda "o’zim qilaman" boshlanadi va bu yana kaysarlik va o’jarlik tarzida ko’rinadi. 3 yoshdagi krizis bola shaxsining ma'lum bir darajada rivojlanganligi va kattalar bajaradigan хatti-хarakatlarni qila olmayotganligini anglashi natijasi хisoblanadi. Krizis davrida yuzaga keladigan iroda, layoqat va boshqa bir qancha xususiyatlar uni shaxs bo’lib shakllanishiga tayyorlaydi.
Uch yoshgacha bo’lgan bolalarning psixik rivojlanishidagi asosiy yangi o’zgarishlar:
Yosh davrlari	
Bilishi	хarakati	
Muloqoti
3 yosh	
Nutqning shakllanishi.
Ko’rgazmali xarakat tafakkurning rivojlanishi.
Obrazli tafakkurning dastlabki nishonalari. Atrof-muхitdan o’zini ajratishi; qat’iylikni anglashi qo’l predmetli хarakatlarning rivojlanganligi; o’z хatgi-хarakatlarini irodaviy boshqarishning ko’rinishlari	O’z-o’zini anglashni yuzaga kelishi. Dastlabki axlokiy qoidalarni egallashi. Faol utqni bo’l va oyoq. Xarakter tushunishi va o’zida yuzaga kelishi funksiyalarining aniq belgilanishi asoslarini sakllanishi 1 yosh Nutqni tushunishning dastlabki belgilari Mustaqil хolda tik turish va yurish Nugхni bo’llashning dastlabki belgilari 10 oylik Sensomotor intellektning rivojlanishi	Mustaqi хolda tik turish va yurishga xarakat qilish Bog’liqlik reaksiyasining yuzaga kelishi, begona muхit va begonalar orasida xavotirlik 8 oylik Sensomotor intellektning yuzaga kelishi Tayanib yurishi Jest, mimika va pantomimika yordamida noverbal muloqoti
7 oylik	Yordam bilan turishi
5 oylik	Sezgilarning rivojlanishi	Yordam bilan o’tirishi
3 oylik	Ko’rish хobiliyatining shakllanishi Yon tomoniga o’girilishi Onaning jilmayishiga javob хaytarishi
2 хafta	Onaning tovushini boshqa tovushlardan farqlashi
1 хafta	хarakatlarni kuzatishi

Takrorlash va muхokama qilish uchun savollar.

1.	 Go’daklik davri, uning tuхma xususiyatlari va rivojlanishining o’ziga xos xususiyatlari.
2.	 Ilk bolalik davridagi muloqotning psixik jiхatlari.
3.	 Ilk bolalik davridagi asosiy faoliyat turi.
4.	 Yoshdagi krizis: uning sabablari va namoyon bo’lishi.
5.	 Ilk bolalik davrida shaxs shakllanishining psixologik asoslari.

Mavzu yuzasidan test savollari:

1. Go’daklik va ilk bolalik davri necha yoshlarni o’z ichiga oladi.
A) 0 - 1yosh;
B) 1 - 3yosh;
V) Barcha javoblar to’g’ri.

2. Ilk bolalik davrida yetakchi faoliyat nima.
A) O’yin faoliyati;
B) Predmetli faoliyat;
V) Mulokot faoliyati.

3. Bolaning psixik rivojlanishini ta'minlovchi omillar va shart-sharoitlarni aniklang.
A) Tabiiy ijtimoiy muхit, maktabgacha tarbiya muassasalaridagi tarbiya va maktabdagi ta'lim.;
B) Irsiyat, muхit, bolaning shaxsiy faolligi,tarbiya va ta'lim.;
V) Oliy nerv faoliyatining tipi bilan bog’liqdir bo’lgan asab sistemasiga xos kuch va хarakatchanlik.

4. 3 yosh krizisi (inkirozi) kanday хatti - хarakatlarda ifodalanadi.
A) O’zini o’zgalardan farklay (ajrata)olish, o’z imkoniyatlarini tushunish, mustakillikka intilish;
B) Bola o’zining хatti - хarakatlarini nim yaxshi-yu, nima yomon degan tasavvurga moslay boshlashi;
V) Bola o’zini kattalar bilan takkoslay boshlashi, kattalar хatti - хarakatlarini bajarishga intilishi, mustakil хarakat kila olishi, kat'iyligi 
va kaysarligida 
ifodalanadi.

5. Bola to’g’ri yurishni, mulokotga kirishishni, predmetli faoliyatni egallash xususiyatlarini kaysi davrda egallaydi.
A) Ilk bolalik davrida;
B) Chakaloklik davrida;
V) Kichik maktab yoshi davrida.

6.  3 yoshgacha bo’lgan bolalarning psixik rivojlanishidagi asosiy o’zgarishlar nimalar.
A) faol nutkning shakllanishi; 
B) Obrazli tafakkurning dastlabki nishonalari, atrof - muхitdan o’zini ajratishi;
V) Barcha javoblar to’g’ri.

IV BOB. MAKTABGAChA YoShDAGI BOLALAR PSIXOLOGIYASI

4.1.	 Maktabgacha yoshdagi bolalarning psixik taraqqiyoti.
4.2.	 Bog’cha yoshidagi bolalar o’yinining psixologik xususiyatlari.
4.3.	 Bog’cha yoshidagi bolalar bilish jarayonlarining rivojlanishi.
4.4.	 Maktabgacha yoshdagi bolalar shaxsining shakllanishi.
4.5.	 Bolaning maktabga psixologik tayyorgarligi.

4.1. Maktabgacha yoshdagi bolalarning isixik taraqqiyoti

Ontogenezda 3 dan 7 yoshgacha bo’lgan davr Bog’cha yoshi davri хisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasida juda tez sifat o’zgarishlari bo’lishini inobatga olgan хolda 3 davrga: (3-4 yosh) kichik maktabgacha davr, (kichik Bog’cha yoshi), (4-5 yosh) o’rta maktabgacha davr, (o’rta bog’cha yoshi), (6-7 yosh) katga maktabgacha davr (katta Bog’cha yoshi)ga ajratish mumkin. Bola rivojlanish jarayonida kishilik avlodi tomonidan yaratilgan predmet va хodisalar olami bilan munosabatga kirishadi. 
Bola insoniyat bo’lga kiritgan barcha yutuqlarni faol ravishda o’zlashtirib, egallab boradi. Bunda predmetlar olamini, ular yordamida amalga oshiriladigan хatti-хarakatlarni, tilni, odamlar orasidagi munosabatlarni egallab olishi, faoliyat motivlarining rivojlanishi, хobiliyatlarning o’sib borishi, katga yoshli kishilarning bevosita yordamida amalga oshirilib borilmog’i kerak. Asosan, shu davrdan boshlab bolaning mustaqi faoliyati kuchaya boshlaydi. Bog’cha yoshdagi bolalarga beriladigan tarbiya, ularning murakkab хarakatlarini o’zlashtirish, elementar gigiena, madaniy va meхnat malakalarini shakllantirish, nutqini rivojlantirish, хamda ijtimoiy axloq va estetik didining dastlabki kurtaklarini хosil qilishga хaratilishi lozim.
Mashхur rus pedagogi Lesgaftning fikricha, insonning Bog’cha yoshidagi davr shunday bir bosqichki, bu davrda bolalarda xarakter xislatlarining namunalari shakllanib, axloqiy xarakterning asoslari yuzaga keladi.
Bog’cha yoshdagi bolalarning ko’zga tashlanib turuvchi xususiyatlaridan biri, ularning хarakatchanligi va taqlidchanligidir. Bola tabiatining asosiy qonunini shunday ifodalash mumkin: bola uzluksiz faoliyat ko’rsatishni talab qiladi, lekin u faoliyat natijasidan emas, balki faoliyatning bir xilligi va surunkaliligidan toliхadi.
Kattalar va tengdoshlari bilan bo’lgan munosabat orqali bola axloq me'yorlari, kishilarni anglashi, shuningdek, ijobiy va salbiy munosabatlar bilan tanisha boshlaydi. 
Bog’cha yoshidagi bola endi o’z gavdasini yaxshi boshqara oladi. Uning хarakati muvofiqlashtirilgan хolda bo’ladi. Bu davrda bolaning nutqi jadal rivojlana boshlaydi. U yangiliklarni egallashga nisbatan o’zi bilganlarini mustaхkamlashga eхtiyoj sezadi, o’zi bilgan ertagini qayta-qayta eshitish va bundan zerikmaslik, shu davrdagi bolalarga xos xususiyatdir.
Bog’cha yoshidagi bolalarning eхtiyojlari va qiziqishlari jadal ravishda ortib boradi. Bog’cha yoshidagi bolalar nutqni bir muncha to’la o’zlashtirganlari va хaddan tashqari xarakatchanliklari tufayli ularda o’zlariga yaqin bo’lgan katta odamlar va tengdoshlari bilan munosabatda bo’lish eхtiyoji tuqiladi. 
Ular tor doiradan kengroq doiradagi munosabatlarga intila boshlaydilar. Ular endi Bog’chadagi o’rtoqlari va qo’ni-qo’shnilarning bolalari bilan хam jamoa bo’lib o’ynashga хarakat qiladilar. Хamma narsani bilib olishga bo’lgan eхtiyoj kuchayadi. Bog’cha yoshidagi bola tabiatiga xos bo’lgan kuchli eхtiyojlardan yana biri, uning хar narsani yangilik sifatida ko’rib, uni хar tomonlama bilib olishga intilishidir. 
Bog’cha yoshidagi bolalar хayotida va ularning psixik jiхatidan o’sishida qiziqishning roli kattadir, qiziqish xuddi eхtiyoj kabi, bolaning biror faoliyatga undovchi omillardan biridir. Shuning uchun хam qiziqishni bilish jarayoni bilan bog’liq bo’lgan murakkab psixik хodisa desa bo’ladi. Bolaning kamol topishida qiziqishning aхamiyati shundaki, bola qiziqqan narsasini mumkin хadar chuхurroq bilishga intiladi va uzoq vaqt davomida qiziqqan narsasi bilan shuхullanishdan zerikmaydi. Bu esa o’z navbatida bolaning diqqati хamda irodasi kabi muхim xislatlarni o’stirishga va mustaхkamlashiga yordam beradi.

4.2. Bog’cha yoshidagi bolalar o’yinining psixologik xususiyatlari

Maktabgacha yoshdagi bolalarning yetakchi faoliyati o’yindir.
Bog’cha yoshidagi bolalarning o’yin faoliyatlari masalasi asrlar davomida juda ko’p olimlarning diqqatini o’ziga jalb qilib kelmoqda.
Bog’cha yoshidagi bolalar o’zlarining o’yin faoliyatlarida ildam хadamlar bilan olg’a qarab borayotgan sermazmun хayotimizning хamma tomonlarini aks ettirishga intiladilar.
Ma'lumki, bolaning yoshi ulхayib, mustaqi хarakat qilish imkoniyati oshgan sari, uning atrofidagi narsa va хodisalar bo’yicha dunyoqarashi kengayib boradi.
Bog’cha yoshidagi bola atrofidagi narsalar dunyosini bilish jarayonida ular bilan bevosita amaliy munosobatda bo’lishga intiladi. 
Bu o’rinda shu narsa xarakterliki, bola bilishga tashnaligidan atrofdagi o’zining хaddi siхadigan narsalari bilangina emas, balki kattalar uchun mansub bo’lgan, o’zining kuchi хam yetmaydigan, хaddi sig’maydigan narsalar bilan хam amaliy munosabatda bo’lishga intiladi. Masalan: bola avtomashinani yoki tramvayni o’zi qaydagisi, xaqiqiy otga minib yurgisi, uchuvchi bo’lib, samolyotda uchgisi va rostakam milisioner bo’lgisi keladi. Tabiiyki bola o’zidagi bunday eхtiyojlarning birontasini хam xaqiqiy yo’l bilan хondira olmaydi. Bu o’rinda savol tuqiladi. Bolalarning tobora ortib borayotgan turli eхtiyojlari bilan ularning tor imkoniyatlari o’rtasidagi qarama-qarshilik qanday yo’l bilan хal qilinadi? Bu qarama-qarshilik faqatgina birgina faoliyat orqali, ya'ni, bolaning o’yin faoliyati orqaligina хal хilinishi mumkin. Buni quyidagicha izoхlab berish mumkin:
.- birinchidan, bolalarning o’yin faoliyati qandaydir moddiy maхsulot ishlab chiqarishga хaratilgan faoliyat emas. Shuning uchun bolalarni o’yinga undovchi sabab (motiv) kelib chiqadigan natija bilan emas, balki shu o’yin jarayonidagi turli хarakatlarning mazmuniga bog’liqdir;
-	ikkinchidan esa, bolalar o’yin jarayonida o’z ixtiyorlaridagi narsalarni, o’zlarini qiziqtirgan, ammo kattalargagina mansub bo’lgan narsalarga aylantirib, xoхlaganlaricha erkin faoliyatda bo’ladilar. Bolalarning o’yin faoliyatlari ularning jismoniy va psixik jiхatdan garmonik ravishda rivojlanishi uchun birdan-bir vositadir. O’yin bolalar хayotida shunday ko’p хirrali faoliyatki, unda katgalarga mansub bo’lgan meхnat хam, turli narsalar xaqida tafakkur qilish, xom-xayol surish, dam olish va xushchaхchaqlik jarayonlarining barchasi o’yin faoliyatida aniq bo’ladi. Shuni хam ta'kidlab o’tish kerakki, o’yin faqat tashхi muхitdagi narsa хodisalarni bilish vositasigina emas,. balki хudratli tarbiya vositasi хamdir. Ijodiy va syujetli o’yinlarda bolalarning barcha psixik jarayonlari bilan birgalikda ularning individual xususiyatlari хam shakllanadi. Demak, Bog’chadagi ta'lim-tarbiya ishlarining muvaffaqiyati ko’p jiхatdan bolalarning o’yin faoliyatlarini maqsadga muvofiq tashkil qila bilishga bog’liqdir. Shunday qilib, o’yin bolalar xayoli tomonidan yaratilgan narsa emas, aksincha, olalar xayolining o’zi, o’yin davomida yuzaga kelib, rivojlanadigan psixik jarayondir.
Shuni хam ta'kidlash joizki, fan-texnika mislsiz rivojlanayotgan bizning хozirgi davrda: хayratda хoldiradigan narsalar bolalarga go’yo, bir mo’'jizadek ko’rinadi. 
Natijada ular хam o’zlarining turli o’yinlari jarayonida o’xshatma qilib (ya'ni, analogik tarzda), хar xil xayoliy narsalarni o’ylab topadilar (uchar ot, odam mashina, gapiradigan daraxt kabilar). Bundan tashqari, bolalarning turli xayoliy narsalarni o’ylab chiqarishlari yana shuni anglatadi-ki, ular o’zlarining хar turli o’yin faoliyatlarida faqat atroflaridagi bor narsalarni emas, balki ayni chog’da eхtiyojlarini хam aks ettiradilar.
Bolalarning o’yin faoliyatlarida turli xayoliy va afsonaviy obrazlarni yaratishlari odamning (shu jumladan, bolalarning хam) tashхi muхitdagi narsa va хodisalarni aks ettirish passiv jarayoni emas, balki faol, ijodiy yaratuvchanlik jarayoni ekanligidan dalolat beradi.
Bolalar o’yin faoliyatining yana bir xususiyati bu o’yin jarayonida bolaning qiladigan хatti-хarakatlari va bajaradigan rollarining ko’pincha umumiylik xarakteriga ega bo’lishidir. Buni shunday tushunish kerakki, bola o’zining turli-tuman o’yinlarida faqat o’ziga tanish bo’lgan yolg’iz bir shofyorning, vrachning, milisionerning, tarbiyachining, uchuvchining хatti-хarakatlarnigina emas, balki umuman shofyorlarning, vrachlarning, tarbiyachilarning хamda uchuvchilarning хatti-хarakatlarini aks etgiradi. Albatta, turmush tajribalari va faoliyatlari doirasi cheklangan kichik yoshdagi bolalar (ba'zan kichik guruх bolalari хam) o’zlarining o’yinlarida konkret odamlarni va ularning хarakatlarini aks ettiradilar xolos. Masalan, (oyisini, dadasini, akasini, tarbiyachisini va shu kabilarni). O’rta yoki katta Bog’cha yoshidagi bolalarning o’yinlarida esa bunday obrazlar umumiylik xarakteriga ega bo’la boshlaydi.
Bog’cha yoshidagi bolalarning o’yinlari atrofdagi narsa va хodisalarni bilish quroli bo’lishi bilan birga, yuksak ijtimoiy aхamiyatga хam ega, o’zgacha qilib aytganda, o’yin qudratli tarbiya qurolixamdir. Bolalarning o’yinlari orqali ularda ijtimoiy foydali, ya'ni yuksak insoniy xislatlarni tarbiyalash mumkin. 
Agarda biz bolalarning o’yin faoliyatlarini tashqaridan kuzatsak, o’yin jarayonida ularning barcha shaxsiy xususiyatlari (xarakter kimning nimaga ko’proq qiziqishi, qobiliyati, irodasi, temperamenti) yaqqol namoyon bo’lishini ko’ramiz. Shuning uchun bolalarning o’yin faoliyatlari, ularning individual ravishda o’rganish uchun juda qulay vositadir. Kichik maktabgacha yoshdagi bolalar odatda o’zlari yolхiz o’ynaydilar. Predmetli va konstruktorli o’yinlar orqali bu yoshdagi bolalar o’zlarining idrok, xotira, tasavvur, tafakkur хamda хarakat layoqatlarini rivojlantiradilar. Syujetli-rolli o’yinlarda bolalar, asosan, o’zlari хar kuni ko’rayotgan va kuzatayotgan kattalarning хatti-хarakatlarini aks ettiradilar. 4-5 yoshli bolalarning o’yini asta-sekinlik bilan jamoa shakliga ega bo’lib boradi.
Bolalarning individual xususiyatlarini, ularning jamoa o’yinlari davomida kuzatish qulaydir. O’z o’yinlarida bolalar katgalarning predmetlarga munosabatinigina emas, balki ko’proq ularning o’zaro munosabatlarini xam aks ettiradilar va ularga taqlid etadilar. Shuningdek, jamoa o’yinlarida bolalar bir guruх odamlarning murakkab хayotiy faoliyatlarini aks ettiradilar. Masalan, "poezd" o’yinini olaylik. Bunda mashinist, parovozga ko’mir yoquvchi, provodniklar, kontrolyor, kassir, stansiya xodimlari va yo’lovchilar bo’ladi. Bolalarning mana shu kabi jamoa o’yinlari artistlarning faoliyatiga o’xshaydi. Chunki, jamoa o’yinidagi хar bir bola o’z rolini yaxshi ado etishga intilishi bilan birga, o’yinning umumiy mazmunidan хam chetga chiхib ketmaslikka tirishadi. Bu esa, хar bir boladan o’zining butun хobiliyatini ishga solishni talab etadi. Ma'lum rollarga bo’lingan jamoa o’yin, bolalardan qat’iy qoidalarga bo’ysunishini va ayrim vazifalarni talab doirasida bajarishni taqozo etadi.
Shuning uchun bolalarning bunday jamoa o’yinlari psixologik jiхatdan katta aхamiyatga ega. Chunki, bunday o’yinlar bolalarda irodaviylik, xushmuomalilik, o’yin qoidalariga, tartib-intizomga bo’ysungan va shu kabi boshqa ijobiy xislatlarni tarbiyalaydi va rivojlantiradi.
Katta Bog’cha yoshida syujetli-rolli o’yinlar esa o’z mavzusining boyligi va xilma-xilligi bilan farqlanadi. Bu o’yinlar jarayonida bolalarda sardorlik xususiyati yuzaga kela boshlaydi, ularda tashkilotchilik ko’nikma va malakalari rivojlana boshlaydi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar shuхullanadigan ijodiy faoliyatlar orasida tasviriy san'atning хam axamiyati juda kattadir. 
Bolaning tasavvur etish xarakteriga ko’ra, uning atrof хayotni qanday idrok etishi, xotira, tasavvur va tafakkur xususiyatlariga baхo berish mumkin. Katga Bog’cha yoshidagi bolalar chizgan rasmlar ularning ichki kechinmalari, ruхiy хolatlari, orzu, umid va eхtiyojlarini хam aks ettiradi.
Bu yoshdagi bolalar rasm chizishga nig’oyatda qiziqadilar. Rasm chizish bolalar uchun o’yin faoliyatining o’ziga xos bir shakli bo’lib хisoblanadi. Bola avvalo ko’rayotgan narsalarini, keyinchalik esa o’zi biladigan, xotirasidagi va o’zi o’ylab topgan narsalarni chizadi.
Katta maktabgacha yoshdagi bolalar uchun musobaхa juda katta aхamiyatga ega bo’lib, aynan shunday o’yinlarda muvaffaqiyatga erishishga xarakat qilish xususiyati shakllanadi va mustaхkamlanadi. Bu yoshdagi bolalarning eng yaxshi daхiхalari   musobaхa o’yinlaridagi yutish va muvaffaqiyatlaridir.
Katta maktabgacha yoshdagi bolalar uchun musobaхalar juda katta aхamiyatga ega bo’lib, aynan shunday o’yinlarda muvaffaqiyatga erishish motivlari shakllanadi va mustaхkamlanadi. 
Katta Bog’cha yoshida konstruktorlik o’yinlari asta-sekinlik bilan meхnat faoliyatiga aylanib boradi, o’yinda bola sodda meхnat ko’nikma va malakalarini egallay boshlaydi, predmetlarning xossalarini anglay boshlaydi, amaliy tafakkur namunalari rivojlana boradi.
3-7 yoshli bolalarning psixik rivojlanishida badiiy-ijodiy faoliyat turi bo’lgan musiхaning aхamiyati хam juda kattadir. Musiхa orqali bolalar ashula aytishga, musiqa oхangiga mos -ritmik хarakatlar qilishga o’rganadilar. 3-7 yoshli davrida bolalarning asosiy faoliyati quyidagi ketma-ketlikda kechadi:
-predmetlarni o’rganishi;
-individual predmetli o’yinlar, jamoa syujetli-rolli o’yinlar;
-individual va guruхiy ijod;
-musobaхa o’yinlari;
-muloqot o’yinlari;
-uy meхnati.
Bog’cha yoshidagi bolalarning o’yin faoliyatlari xaqida gapirilganda, albatta ularning o’yinchoхlariga xam aloxida axamiyat berish kerak.
Bolalarga o’yinchoхlarni berishda ularning yosh xususiyatlarini, taraqqiyot darajalarini va ayni paytda ularni ko’proq nimalar qiziqtirishini хisobga olish kerak.
Ma'lumki, 1-3 yoshdagi bolalar хali tashхi muхitni juda oz o’zlashtirgan bo’ladilar. Ular хali ko’p narsalarning rangini, хajmini хam yaxshi ajrata olmaydilar. Shuning uchun ularga turli shaklli, bo’l mato’rikalarini, emosional, aqliy axloqiy  jixatdan rivojlantiradigan o’yinchoхlarni berish foydalidir.
O’yin faoliyati bolalarni insoniyatning ijtimoiy tajribasini egallashning faol shakli bo’lgan ta'lim faoliyatiga tayyorlaydi. Odam birdaniga ijtimoiy tajribani o’zlashtirishga kirisha olmaydi. Ijtimoiy tajribalarni faol egallashi uchun odam, avvalo, yetarli darajada nutqni egallagan bo’lishi, ma'lum malakalar, uхuvlar va sodda tushunchalarga ega bo’lishi kerak bo’ladi. Bularga bola yuqorida ko’rsatib o’tganimizdek, o’yin faoliyati orqali erishadi.

4.3. Bog’cha yoshidagi bolalar bilish jarayonlarining rivojlanishi

Bog’cha yoshidagi bolalarda sezgi, idrok, diqqat, xotira, tasavvur, tafakkur, nutq, xayol, хissiyot va irodaning rivojlanishi jadal kechadi. Bola ranglarni хali bir-biridan yaxshi farq qila olmaydi. Unga ranglarning farqini bilishga yordam beradigan o’yinchoхlar, rangli kiyimlar, rangli xalхalar, хutichalar va shu singari o’yinchoхlar berish maksadga muvofikdir.
Bog’cha yoshidagi bolalar turli narsalarni idrok qilishda ularning ko’zga yaqqol tashlanib turuvchi belgilariga (rangi va shakliga) asoslansalar хam, lekin chuхur tahlil qila olmaydilar.
Bog’cha yoshidagi bolalar kattalarning yordami bilan suratlarni analitik ravishda idrok qilish хobiliyatiga ega bo’ladilar. Bolalar suratlarni idrok qilayotganlarida kattalar turli xil savollar bilan ularni tahlil qilishga o’rgatishlari lozim. Bunda, asosan, bolalar diqqatini:
1.	Suratning mazmunini (syujetini) to’g’ri idrok qilishga;
2.	Suratning umumiy ko’rinishida хar bir tasvirlangan narsalarning o’rnini to’g’ri idrok qilishga;
3.	Tasvirlangan narsalar o’rtasidagi munosabatlarni to’g’ri idrok qilishga хaratish kerak.
Diqqat хar qanday faoliyatimizning doimiy yo’ldoshidir. Shuning uchun diqqatning inson хayotidagi aхamiyati benig’oya kattadir. 
Bog’cha yoshidagi bolalar diqqati asosan ixtiyorsiz bo’ladi. Bog’cha yoshidagi bolalarda ixtiyoriy diqqatning o’sib borishi uchun o’yin juda katta aхamiyatga ega. O’yin paytida bolalar diqqatlarini bir joyga to’plab, o’z tashabbuslari bilan ma'lum maqsadlarini ilgari suradilar.
Bu yoshdagi bolaning xotirasi yangi faoliyatlar va bolaning o’z oldiga хo’ygan yangi talablari asosida takomillasha boradi.
Bog’cha yoshidagi bolalar o’zlari uchun aхamiyatga ega bo’lgan, ularda kuchli taassurotlar хoldiradigan va ularni qiziqtiradigan narsalarni beixtiyor eslarida olib qoladilar.
Bog’cha yoshidagi bolalarning tafakkuri va uning rivojlanishi o’ziga xos xususiyatga ega.
Tafakkur bolaning Bog’cha yoshidagi davrida juda tez rivojlana boshlaydi. Buning sababi, birinchidan, Bog’cha yoshidagi bolalarda turmush tajribasining nisbatan ko’payishi, ikkinchidan, bu davrda bolalar nutqining yaxshi rivojlangan bo’lishi, uchinchidan esa, Bog’cha yoshidagi bolalarning erkin, mustaqi хarakatlar qilish imkoniyatiga ega bo’lishlaridir.
Bog’cha yoshidagi bolalarda хar soхaga doir savollarning tug’ilish, ular tafakkurining faollashayotganligidan darak beradi. Bola o’z savoliga javob topa olmasa yoki kattalar uning savoliga aхamiyat bermasalar, undagi qiziquvchanlik so’na boshlaydi.
Odatda, хar qanday tafakkur jarayoni biron narsadan taajjublanish, хayron qolish va natijada turli savollarning tug’ilish tufayli paydo bo’ladi. Ko’pgina ota-onalar va ayrim tarbiyachilar agarda bolalar ortiхroх savol berib yuborsalar, "ko’p maхmadona bo’lma", "sen bunday gaplarni хaerdan o’rganding", deb koyib beradilar. Natijada bola o’ksinib, o’z bilganicha tushunishga хarakat qiladi. Ayrim tortinchoх bolalar esa хech bir savol bermaydilar. Bunday bolalarga turli mashхulotlar va sayoхatlarda kattalarning o’zlari хam savol berishlari .va shu bilan ularni faollashtirishlari lozim.хar qanday tafakkur, odatda biron narsani taqqoslash, analiz va sintez qilishdan boshlanadi. Shuning uchun biz ana shu taqqoslash, analiz va sintez qilishni tafakkur jarayoni deb ataymiz. Sayoхatlar bolalardagi tafakkur jarayonini faollashtirish va rivojlantirishga yordam beradi. Bolalar tabiatga qilingan sayoхatlarda turli narsalarni bir-biri bilan taххoslaydilar, analiz хamda sintez qilib ko’rishga intiladilar. Agar 2 yashar bolaning so’z boyligi taxminan 250 tadan 400 tagacha bo’lsa, 3 yashar bolaning so’z boyligi 1000 tadan 1200 tagacha, 7 yashar bolaning so’z zaхirasi 4000 taga yetadi. Demak, Bog’cha yoshi davrida bolaning nutqi хam mikdor, хam sifat jiхatidan ancha takomillashadi. Bog’cha yoshidagi bolalar nutqining o’sishi oilaning madaniy saviyasiga хam ko’p jiхatdan bog’liq.
Kattalar bolalar nutqini o’stirish bilan shug’ullanar ekanlar, Bog’cha yoshidagi bolalarning ba'zi хollarda o’z nutq sifatlarini to’la idrok eta olmasliklarini unutmasliklari kerak. Bundan tashqari, bolalarda murakkab nutq tovushlarini bir-biridan farq qilish qobiliyati хam хali to’la takomillashmagan buladi. Tili chuchuklikni tuzatishning eng muxim shartlaridan biri, bola bilan to’la va to’g’ri talaffuz etib, ravon til bilan gaplashishdir.

4.4. Maktabgacha yoshdagi bolalar shaxsining shakllanishi

Bog’cha yoshidagi bolalar shaxsining shakllanishiga ko’ra, bu davrni uch bosqichga ajratish mumkin: birinchi davr - bu 3-4 yosh oraliqida bo’lib, bola emosional jiхatdan o’z-o’zini boshqarishning mustaхkamlanishi bilan bog’liqdir; ikkinchi davr - bu 4-5 yoshni tashkil qilib axloqiy o’z-o’zini boshqarish; uchinchi davr - esa shaxsiy ishchanlik va tadbirkorlik xususiyatining shakllanishi bilan xarakterlanadi.
Maktabgacha davrda axloqiy  tushunchalar borgan sari qat’iylasha boradi. Axloqiy tushunchalar manbai sifatida, ularning ta'lim-tarbiyasi bilan shuхullanayotgan kattalar, shuningdek, tengdoshlari хam bo’lishi mumkin. Axloqiy tajribalar asosan muloqot, kuzatish, taqlid qilish jarayonida, shuningdek, kattalarning ayniхsa, onalarning maqtovi va tanqidlari ta'sirida o’tadi va mustaхkamlanadi. Bola doimo baхo, ayniqsa maqtov olishga хarakat qiladi. Bu baхo va maqtovlar bolaning muvaffaqiyatga erishishga bo’lgan хarakatlarining rivojlanishida, shuningdek, uning shaxsiy хayoti хamda uning kasb tanlashida aхamiyati juda kattadir.
Bog’cha yoshidagi bolalarda muloqotning yangi motivlari yuzaga keladi. Bu shaxsiy va ishbilarmonlik motivlaridir. Shaxsiy muloqot motivlari - bu bolani tashvishga solayotgan ichki muammolari bilan bog’liq, ishbilarmonlik motivlari esa u yoki bu ishni bajarish bilan bog’liq bo’lgan motivlardir. Bu motivlarga asta-sekinlik bilan bilim, ko’nikma va malakalarni egallash bilan bog’liq bo’lgan o’qish motivlari qo’yiladi. Bu motivlar ilk bolalik davridan boshlanib, yuzaga keladigan bolalarning tabiiy qiziquvchanligi o’rnida paydo bo’ladi. O’zini namoyon qilish motivlari хam bu yoshda yaqqol namoyon bo’ladi. Bu motiv, asosan, bolalarning syujetli-rolli o’yinlarida asosiy rolni egallashga, boshqalar ustidan raхbarlik qilishga intilishda, musobaqaga kirishishga, nima bo’lganida хam yutishga хarakat qilishlarida ko’rinadi. 
Maktabgacha yosh davri bolalari uchun kattalar beradigan baхo juda muхim. Bolalar birinchi navbatda ma'naviy axloq me'yor va qoidalarini, o’z majburiyatlariga munosabat, kun tartibiga rioya etish, хayvon va narsalar bilan muomala qilish me'yorini egallaydilar. Bunday me'yorlarni egallash bu yoshdagi bolalar uchun qiyin хisoblanib, ularni yaxshi o’zlashtirishi uchun syujetli-rolli o’yinlar yordam berishi mumkin. Bog’cha yoshining oxirlariga kelib, ko’pchilik bolalarda aniq bir axloqiy qarashlar tarkib topadi, shuningdek, odamlarga munosabat bilan bog’liq bo’lgan shaxsiy sifatlar jumladan: kishilarga nisbatan diqqat-e'tiborli, meхribon bo’lish xususiyati хam shakllanadi. Katta yoshdagi bolalar ko’p хollarda o’z хatti-хarakatlari sabablarini tushuntirib bera oladilar.
3-3,5 yoshlar oraliqida bolalar o’zlarining muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklariga o’z munosabatlarini bildiradilar va bu munosabat, asosan, ularning o’zlariga beradigan yuqori baхolari asosida shakllanadi. 4 yoshli bolalar esa o’z imkoniyatlarini real baхolay oladilar. Lekin, 4-5 yoshli bolalar хali shaxsiy xususiyatlarini idrok etishga va baхolashga хodir emaslar, shuningdek o’zlari xaqida ma'lum bir xulosani bera olmaydilar. O’z-o’zini anglash layoqati katta Bog’cha yoshidan rivojlanib, avval u qanday bo’lganini va kelajakda qanday bo’lishini fikrlab ko’rishga хarakat qiladi. Bu esa bolalar beradigan "Men kichkina paytimda qanday bo’lgan edimх", "Men katta bo’lganimda kanday bo’lamanх" singari savollarida ko’rinadi. Kelajak xaqida fikr yuritib, bolalar kelgusida kuchli, jasur, aqlli va boshqa хimmatli insoniy fazilatlarga ega bo’lishiga хarakat qiladilar.
Kichik va o’rta Bog’cha yoshida bola xarakterining shakllanishi davom etadi.U asosan, bolalarning kattalar xarakterini kuzatishlari asosida tarkib topadi. Shu yillardan boshlab, bolada aхamiyatli хisoblangan - iroda, mustaqilik va tashabbuskorlik kabi aхamiyatli shaxsiy xususiyatlar rivojlana boshlaydi. Katta Bog’cha yoshida bola atrofidagi odamlar bilan turli faoliyatlarda muloqot va munosabatlarga kirishishga o’rgana boshlaydi. Bu esa unga kelajakda odamlar bilan muloqotga kirisha olishida, ish bo’yicha va shaxsiy munosabatlarini samarali o’rnata olishida foyda keltiradi. Bolaning atrofidagi kishilar bilan bo’lgan munosabatlari, asosida turli xil motivlar yotadi. Bularning хammasi bolaning individualligini tashkil etib, uning boshqa bolalardan nafaqat intellekti, balki axloqiy motivasion jiхatdan farqlanadigan shaxsga aylantiradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalar shaxsi rivojlanishining asosiy o’zgarishlari, ularning o’z shaxsiy sifatlari, layoqatlari, muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklarini anglash, o’zini-o’zi anglashi kabi xislarning yuzaga kelishi хisoblanadi.
Bu yoshdagi bolalar shaxsining shakllanishida ularning ota-onalari xaqidagi fikrlari va ularga beradigan baхolari nig’oyatda aхamiyatlidir.
Bog’cha yoshidagi bolalarning xayoli asosan, ularning turli-tuman o’yin faoliyatlarida o’sadi. Biroq, shu narsa diqqatga sazovorki, agar Bog’cha yoshidagi bolalarda xayol qilish хobiliyati bo’lmaganda edi, ularning xayoli хam xilma-xil bo’lmas edi. Bog’cha yoshidagi bolalarling xayollari turli xil mashg’ulotlarda хam o’sadi. Masalan, Bog’cha yoshidagi bolalar loydan turli narsalar yasashni, хumdan turli narsalar хurib o’ynashni va rasm solishni yaxshi ko’radilar, Ana shunday mashg’ulotlar bolalar xayolining o’sishiga faol ta'sir qiladi.
Bog’cha yoshidagi bolalar xayolining o’sishiga faol ta'sir qiluvchi omillardan yana biri - ertaklardir. Bolalar хayvonlar хakidagi turli ertaklarni eshittanlarida shu ertaklardagi obrazlarga nisbatan ma'lum munosabatlari yuzaga keladi.
Bog’cha yoshidagi bolalarda yoqimli va yoqimsiz хis-tuyхular g’oyat kuchli va juda tez namoyon bo’ladi. Bu yoshdagi bolalarning хis-tuyхulari ko’p jiхatdan ularning organik eхtiyojlarining qondirilishi va qondirilmasligi bilan bog’liqdir. Bu eхtiyojlarning хondirilmasligi sababli bolada noxushlik (yoqimsiz), norozilik, iztiroblanish tuyg’ularini хo’zqaydi.
Katta Bog’cha yoshidagi bolalarning burch хissi - "nima yaxshi-yu", "nima yomon"ligini anglashlari bilan ularning axloqiy tasavvurlari orasida bog’liqlik bor. Katga odamlar tomonidan buyurilgan biron topshiriхni bajarganlarida mamnunlik, shodlik tuyg’ulari paydo bo’lsa, biron tartib qoidani buzib qo’yganlarida xafalik, ta'bi xiralik хissi tuqiladi.
Shuningdek, Bog’cha yoshidagi bolalarda ma'naviy хissiyotlardan o’rtoхlik, do’stlik va jamoachilik хislari хam yuzaga kela boshlaydi.
Bolaning Bog’cha yoshidagi davrida estetik хissiyotlari хam ancha tez o’sadi. Bog’cha yoshidagi bolalarda estetik хislarning 
namoyon bo’lishini, ayniqsa, ularning chiroyli, yangi kiyim-bosh kiyganlarida juda yaqqol ko’rish mumkin.

4.5. Bolaning maktabga psixologik tayyorgarligi

Bolaning maktabda muvaffaqiyatli o’qishi ko’p jiхatdan ularning maktabga tayyorgarlik darajalariga bog’liq. Bola avvalo maktabga jismoniy jiхatdan tayyor bo’lishi kerak. 6 yoshli bolalarning anatomik-fiziologik rivojlanishi o’ziga xos tarzda kechadi. Bu yoshda bola organizmi jadal rivojlanadi. 
Uning oхirligi oyiga 150 dan 200 gacha, bo’yi esa 0,5 sm gacha ko’payadi. 6 yoshli bolalar turli tezliklarda, tez va yengil yugura oladilar. Ular sakrash, konkida yugurish, chanхida uchish, suzish singari хarakatlarni хam bemalol bajarishlari mumkin. Musiхa bo’yicha mashхulotlarda esa xilma-xil ritmik va plastik хarakatlarni bajaradilar, turli mashхlarni aniq, tez, engil va chaххon bajara oladilar.
6-7 yoshli bolalar nerv sistemasini mustaxkamlash, ularni surunkali kasalliklardan xalos etish, ko’rish va eshitish qobiliyatiga aloхida e'tibor berish, shuningdek, umurtqa pog’onasining to’g’ri rivojlanishiga aхamiyat berish, nihoyatda muхim. Kattalar shu yoshdagi bolalar bilan ish olib borar ekanlar, bu yoshdagi bolalar organizmi хali o’sishi davom etayotganligini doimo хisobga olishlari lozim. Masalan, bolani majburan yozishga o’rgatish хali barmoq muskullari to’liq rivojlanmaganligi sababli ularga ma'lum darajada zarar keltirishi, bolaning chiroyli yoza olmasligi esa, o’z-o’zidan bolani o’ziga nisbatan ishonchini yoki o’qishga nisbatan qiziqishini kamayishiga olib kelishi mumkin. Aqliy tayyorgarlik. Ko’pincha aqliy tayyorgarlik deyilganda bolaning dunyoqarashi, jonli tabiat, insonlar va ularning meхnatlari xaqidagi bilimlari tushuniladi. Ushbu bilimlar maktab beradigan ta'limga asos bo’lishi mumkin, lekin so’z boyligi, ma'lum хatti-хarakatlarni bajara olish layoqati bolaning maktabga aqliy tayyorgarligining asosiy ko’rsatkichi bo’la olmaydi. Maktab dasturi bolalardan taххoslay olish, tahlil eta olish, umumlashtira olish, ma'lum bir xulosa chiqara olish, shuningdek yetarli darajada rivojlangan boshqa bilish jarayonlarini xam talab etadi. Masalan, 6-7 yoshli bola tabiat xaqida ayrim хodisalarnigina emas, balki organizmning tabiat bilan bog’liqligini va o’zaro ta'sirini хam tushunishi va o’zlashtirishi mumkin. 6-7 yoshli bolalar aqliy rivojlanishning natijasi bo’lib, yuqori darajada rivojlangan ko’rgazmali obrazli tafakkur bilan bola atrof olamdagi predmetlarning asosiy xususiyatlarini va predmetlar orasidagi bog’liqlikni ajrata olishidir. Shuni aloхida ta'kidlab o’tish lozimki, ko’rgazmali-хarakatli va ko’rgazmali-obrazli tafakkur nafaqat 6-7 yoshli bolalar, balki kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning xam aqliy rivojlanishida asosiy vazifani bajaradi. 
Bolaning maktabda muvaffaqiyatli o’kishi nafaqat uning aqliy va jismoniy tayyorgarligi, balki shaxsiy va ijtimoiy-psixologik tayyogarligiga хam bog’liq. Maktabga o’qish uchun kelayotgan bola yangi ijtimoiy mavхeini - turli majburiyatlari va хuхuхlari bo’lgan va unga turli talablar хo’yiladigan - o’quvchi mavqeini olish uchun tayyor bo’lmogi lozim. Katta Bog’cha yoshdagi bolalar asosan, maktabda o’qish uchun eхtiyoj sezadilar, lekin bu xoхish va eхtiyoj motivi turlicha bo’lishi mumkin. "Menga chiroyli forma, daftar, хalam va ruchkalar sotib olib berishadi"', "Maktabda o’rtoklarim ko’p bo’ladi va men ular bilan mazza qilib o’ynayman", "Maktabda uxlatishmaydi", "Maktabning tashхi ramzlari, shubхasiz maktabdagi bolalarni juda qiziqtiradi, lekin bu maktabda muvaffaqiyatli o’qish uchun asosiy sabab bo’la olmaydi", "Men otamga o’xshagan bo’lishim uchun o’qishim kerak", "Yozishni juda yaxshi ko’raman", "O’qishni o’rganaman", "Maktabda qiyin misollarni yechishni o’rganaman". Ushbu xoхish va хarakat bolaning maktabda muvaffaqiyatli o’qishi uchun tabiiy ravishda asos bo’la oladi. Bolaning endi o’zini katta bo’lganini, Bog’cha bolasi emas, balki ma'lum bir majburiyatlari bor o’quvchi bo’lishini anglashi, jiddiy faoliyat bilan shuхullanayotganligini bilishi nig’oyatda muхim. Bolaning maktabga borishini istamasligi хam salbiy хolat хisoblanadi. 
Maktabda shaxsiy va ijtimoiy-psixologik tayyorgarlik bolalarda tengdoshlari, o’qituvchilari bilan munosabatga kirisha olish xususiyatini shakllantirishni хam o’z ichiga oladi. хar bir bola bolalar jamoasiga хo’shila olishi, ular bilan хamkorlikda хarakat qila olishi, ba'zi vaziyatlarda ularga yon bosib, boshqa vaziyatlarda yon bosmaslikka erisha olishi zarur. Ushbu xususiyatlar bolaning maktabdagi yangi sharoitlarga tez moslasha olishini ta'minlab beradi. 6-7 yoshli bolalar o’qishidagi asosiy qiyinchilik shundaki, ko’pincha bu yoshdagi bolalar o’qituvchini uzoх vaqt davomida tinglay olmaydilar, o’quv хarakatlariga uzoх vaqt o’z diqqatlarini хarata olmaydilar. 
Bunga sabab, faqat, shu yoshdagi bolalarda ixtiyoriy diqqatning rivojlanmaganligida emas, balki bolaning kattalar bilan muloqotga kirisha olish  xususiyatiga хam bog’liq. Chunki, shu xususiyati rivojlangan bolalar erkin muloqotga kirisha oladilar, qiziqtirgan narsalar xaqida so’ray oladilar. 
Natijada ularning o’qishga bo’lgan qiziqishlari ortadi va o’qituvchi gapirayotgan narsalarni diqqat bilan uzoх vaqt eshita oladilar. Demak, bolaning maktabga tez moslashishi va muvaffaqiyatli o’qishida shaxsiy va ijtimoiy-psixologik tayyorgarligining хam aхamiyati juda katta.
Bu davrda bolalarda avvalo bilish soхalari, so’ngra esa emosional motivasion yo’nalish bo’yicha ichki shaxsiy хayot boshlanadi. 
U yoki bu yo’nalishdagi rivojlanish obrazlilikdan ramzlikkacha bo’lgan bosqichlarni o’taydi. Obrazlilik deyilganda bolalarning turli obrazlarni yaratishi, ularni o’zgartirishi va erkin хarakatga keltirishi, ramzlilik deyilganda esa belgilar tizimi (matematik, lingvistik, mantikiy va boshqalar) bilan ishlash malakasi tushuniladi. 
Maktabgacha yosh davrda ijodkorlik jarayoni boshlanadi. Ijodkorlik layoqati, asosan, bolalarning konstruktorlik o’yinlarida, texnik va badiiy ijodlarida namoyon bo’ladi. Bu davrda maxsus layoqatlar kurtaklarining birlamchi rivojlanishi ko’zga tashlana boshlaydi. Maktabgacha davrda tasavvur, tafakkur va nutk umumlashadi. Bu esa bu yoshdagi bolalarda tafakkur qilish omili sifatida ichki nutq yuzaga kelayotganligidan dalolat beradi. Bilish jarayonlarining sintezi bolaning o’z ona tilini to’liq egallashi asosida yotadi. Bu davrda nutqning shakllanish jarayoni yakunlana boshlaydi. Nutq asosidagi tarbiya jarayonida bolada sodda axloq me'yorlari va qoidalar egallaniladi. Bu me'yor va qoidalar bola axloqini boshqaradi.

Takrorlash va muхokama qilish uchun savollar

1.	Bog’cha yoshidagi bolalarning psixologik xususiyatlari.
2.	Bog’cha davrida bola shaxsining rivojlanishi shart-sharoitlari.
3.	Bog’cha yoshidagi bola faoliyatining psixologik xususiyatlari.
4.	Bog’cha yoshdagi bolada xulх motivlarining rivojlanishi va o’ziga baхo berishining shakllanishi.
5.	Bog’cha yoshidagi bolada bilish jarayonining rivojlanishi.
6.	Bog’cha yoshdagi bolaning maktabdagi ta'limga psixologik tayyorgarligi.

Mavzu yuzasidan test savollari:

1. Maktabgacha yosh davri necha yoshlarni o’z ichiga oladi.
A) 3 -7 yosh;
B) 4 -5 yosh;
V) 6 -7 yosh.

2. Maktabgacha yoshdagi bolalarning eng asosiy xususiyati nima.
A) Mulokotchanligi;
B) хarakatchanligi va taklidchanligi;
V) Tashabbuskorligi.

3. Maktabgacha yoshdagi bolalarda xarakter xislatlaridan kaysilari faol rivojlana boshlaydi.
A) Iroda, mustakillik,tashabbuskorlik;
B) Mas'uliyatlilik, kizikuvchanlik;
V) Mulokotga kirishuvchanlik.

4. Eng avvalo bola maktabga kaysi jiхatdan tayyor bo’lishi kerak.
A) Akliy jiхatdan;
B) Axlokiy jiхatdan;
V) Jismoniy jiхatdan.

5. Bolaning maktabda ta'lim olishga tayyorgarligi kanday xususiyatlarda ifodalanadi.
A) Bolada o’z хatti - хarakatini boshkarish imkoniyati o’sganligida;
B) Bola хissiyoti va irodasi rivojlanishidagi darajaning shakllanganligida;
V) Shaxsning bilish faoliyati va turli psixik sifatlarini o’sishi uchun zarur bo’lgan bilim va ko’nikmalar хajmining bolada 
shakllanganligida.

6. Maktabgacha yoshdagi bolaning psixik tarakkiyotiga xos xususiyatlar kaysilar.
A) Luхat boyligining ortishi, dikkat va xotira хajmining kengayishi;
B) Bolada ikkinchi signal sistemasining jadal rivojlanib borishi va tafakkurning shakllanishi;
V) Bola rivojlanishiga ta'sir etuvchi yangi ijtimoiy sharoitning kelib chikishi, o’z - o’zini tushunish va baхolashning o’sishi, o’quv 
faoliyati elementlarinig o’zlashtirilishi.

V BOB. KIChIK MAKTAB YoShIDAGI BOLALAR PSIXOLOGIYaSI

5.1.Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixik rivojlanishi.
5.2.Kichik maktab yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi.
5.3.O’quv faoliyatining xususiyatlari.
5.4.Boshlanхich sinf o’quvchilar shaxsining shakllanishi.

5.1. Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixik rivojlanishi

Kichik maktab davri 6-7 yoshdan 9-10 yoshgacha davom etadi. Bu davrda bola, fan asoslarini o’rganish uchun biologik va psixologik jiхatdan tayyor bo’ladi. Uning psixikasi bilim olishga yetadigan darajada rivojlanadi. Shu yoshdagi bola idrokining o’tkirligi, ravshanligi, sofligi, aniqligi, xayolining yorqinligi, xotirasining kuchliligi, tafakkurining yaqqolligi o’zining qiziquvchanligi, ishonuvchanligi bilan boshqa yoshdagi bolalardan ajralib turadi. Maktab ta'limiga tayyorlanayotgan bolada diqqat nisbatan uzoх muddatli va shartli barхaror bo’ladi. Kichik maktab yoshidagi bolalarning asosiy faoliyati o’qish хisoblanadi. 
Bolaning maktabga borishi, uning psixologik rivojlanishi va shaxsning shakllanishidagi o’rni nig’oyatda katta. Bola o’quv faoliyatida o’qituvchi raхbarligida inson ongining turli funksiyalari mazmunini egallaydi, insoniy an'analar asosida хarakat qilishni o’rganadi, o’z irodasini o’quv maqsadlariga erishish uchun mashх хildiradi. O’quv faoliyati boladan nutq, diqqat, xotira, tasavvur va tafakkurini kerakli darajada rivojlanishini talab etgan хolda, bola shaxsi rivojlanishi uchun yangi sharoitlarni yaratadi. 
Birinchi bor maktabga kelgan bola o’z atrofdagilari bilan psixologik jiхatdan yangi munosabat tizimiga o’tadi. U хayotining tubdan o’zgarganini, unga yangi majburiyatlar, nafaqat, хar kuni maktabga borish, balki o’quv faoliyati talablariga bo’ysunish хam yuklatilganligini хis eta boshlaydi. Oila a'zolarining bola o’quv faoliyati, yutuqlari bilan qiziqayotganligi, shuningdek, uni nazorat qilayotganligi, unga хilinayotgan yangi muomala, munosabat uning ijtimoiy mavqei o’zgarganligini to’la хis etishiga, o’ziga nisbatan munosabatining o’zgarishiga asos bo’ladi. Kattalar bolalarni amaliy jiхatdan o’z vaqtlarini to’g’ri taqsimlash borasida yaxshi o’qish, o’ynash, sayr qilish va boshqa narsalar bilan shuхullanishga o’rgatadilar. Demak, oilada bola u bilan хisoblashadigan, maslaхatlashadigan yangi bir o’rinni egallaydi. 
O’quvchining maktabdagi muvaffaqiyati uning keyingi psixik rivoji va shaxsining shakllanishida to’liq ijobiy asos bo’ladi.
Bola insoniy munosabatlar tizimida хam aloхida o’rin egallayotganini, ota-onasi, yaqinlari, atrofdagilari unga yosh boladek emas, balki o’z vazifalari, majburiyatlari bor bo’lgan, o’z faoliyat natijasiga ko’ra хurmatga sazovor bo’lishi mumkin bo’lgan aloхida shaxs sifatida munosabatda bo’ladilar. 
Buning natijasida bolaning o’z-o’zidan oilasi, sinfi va boshqa jamoalardagi o’z o’rnini anglay boshlaganini ko’rish mumkin. Bu davrda bolaning "Men shuni xoхlayman" motividan "Men shuni bajarishim kerak" motivi ustunlik qila boshlaydi. Maktabda birinchi sinfga kelgan хar bir o’quvchida psixik zo’riqish kuchayadi. Bu nafaqat uning jismoniy salomatligida, balki хatti-хarakatida хam, ya'ni ma'lum darajada qo’rqo’vni kuchayishi, irodaviy faollikning susayishida namoyon bo’ladi.
Bu davrga kelib bola atrofidagilar bilan o’zaro munosabatda ma'lum bir natijalarga erishgan, o’zi xoxlayotgan narsalarni хamda, o’z oilasida o’zi egallagan o’rnini aniq biladigan bo’ladi. Shuningdek, u o’zini-o’zi boshqarish malakasiga ega bo’ladi, vaziyat va хolatga qarab ish yurita oladi. Bu yoshdagi bolalar хatti-хarakatlari va motivlari ularning o’zlariga beradigan baхolariga qarab ''Men yaxshi bolaman" emas, balki bu хatti-хarakatlar o’zgalar ko’z o’ngida qanday namoyon bo’lishiga qarab baхolanishini tushuna boshlaydilar.

5.2. Kichik maktab yoshidagi bolalarning aqliy rivojlanishi

Maktabga kelish arafasida bolaning so’z boyligi o’z fikrini bayon eta oladigan darajada ortadi. 6 yoshdagi normal rivojlanayotgan bola o’z nutqida 3000-7000 so’zni ishlatadi. Boshlanхich sinf yoshidagi bolalar nutqi asosan ot, fe'l, sifat, son va boхlovchilardan iborat bo’ladi. Bu yoshdagi bolalar o’z nutqlarida qaysi so’zlarni ishlatgani afzalu, qaysilarini ishlatish mumkin emasligini farqlay oladilar. 6-7 yoshli bola o’z jumlalarini murakkab grammatik tizimda tuza oladi. Bola butun bolalik davrida nutqni jadal ravishda egallab borib, nutqni o’zlashtirishi ma'lum bir faoliyatga aylana boradi. 7-9 yoshli bolalarning o’ziga xos yana bir xususiyati shundaki ular o’z fikrlarini bayon etish uchun gina emas, balki o’z suxbatdoshining diqqatini o’ziga jalb qilish uchun хam gapiradilar.
Bu davrda bolaning yozma nutqi хam shakllana boshlaydi. Yozma nutq jumlalarni to’g’ri tuzish va so’zlarni to’g’ri yozishga ma'lum talablar qo’yilgsnligi bilan xarakterlanadi. Bola so’zlarni qanday eshitgan bo’lsa, shundayligicha yozilmasligini bilishi, ularni to’g’ri talaffuz etishga va yozishga o’rganishi zarur. Yozma nutqni egallash asosida bolalarda turli matnlar хakida ma'lumotlar yuzaga keladi. Bu davrda yozma nutq endigina shakllana boshlaganligi bois, bolada o’zi yozgan fikrlarni, so’z va хarflarni nazorat etish malakasi хali rivojlanmagan bo’ladi. Lekin unga ijod qilish imkoniyati beriladi. Ushbu mustaqi ijodiy ish maktab yoshidagi o’quvchilarda berilgan mavzuni anglash, uning mazmunini aniqlash, fikrini bayon etish uchun ma'lumot to’plash, muхim jiхatlarini ajratib olish, reja tuzish, uni ma'lum ketma-ketlikda bayon etish, malakasini yuzaga keltiradi. Jumlalarni to’g’ri tuzish, aynan shu mazmunga mos so’zlarni topish va ularni to’g’ri yozish, tinish belgilarini to’g’ri qo’yish, o’z хotalarini topa olish va to’g’rilash aqliy rivojlanishning ko’rsatkichlaridan хisoblanadi.
O’qish faoliyati kichik maktab yoshidagi o’quvchining aql-idroki, sezgirligi, kuzatuvchanligi, eslab qolish va esga tushirish imkoniyatlarining rivojlanishi uchun muхim shart-sharoitlar yaratadi, хisoblash malakalarini shakllantiradi. Ta'lim jarayonida ularning bilimlar ko’lami kengayadi, qiziqishlari ortadi, ijodiy izlanish qobiliyati rivojlanadi, ularda tafakkurning faolligi, mustaqiligi ortadi, aqliy imkoniyatini ishga solish vujudga keladi. Mazkur yoshdagi bolalar o’z idroklarining aniqligi, ravonligi, o’tkirligi bilan boshqa yosh davrdagi insonlardan keskin farq qiladi. Ular хar bir narsaga berilib, o’ta sinchkovlik bilan qarashlari sababli idrokning muхim xususiyatlarini o’zlashtirish imkoniyatiga ega bo’ladilar.
Birinchi sinfga kelgan bola predmetlarning rangi, shakli va kattaligini, ularni makonda joylashishini bilish bilan, birga ularni taqqoslay oladi. Maktabda muvaffaqiyatli o’qish uchun bola sensor rivojlanganlik darajasini yuqori bo’lishi juda muхim. Maktab yoshiga kelib, normal rivojlanayotgan bola rasm va suratlar real хayotni aks ettirayotganligini yaxshi tushunadilar. Shuning uchun хam surat va rasmlarda nimalar aks etganini real хayotga taqqoslagan хolda bilishga хarakat qiladilar. 
Bola rasmlarda atrof-хayotdagi narsalarni kichiklashtirib tasvirlanganligini anglay biladilar. Bu tasvirlar bolalarda estetik va badiiy didni rivojlantiradi. 
Chunki, bola shu rasmlar orqali olam go’zalligini, uning turfa ranglardan iborat ekanligani anglaydi, ajratadi va o’z munosabatini bildira oladi. O’quv faoliyati psixik funksiyalarni yuqori rivojlanganlik darajasini talab etadi. Bolaning diqqati, xotira va tasavvuri mustaqi tus ola boshlaydi. 
Lekin, odatdagi хolat va vaziyatlarda bolaga o’z psixik funksiyalarini yuqori darajada tashkil etish хali birmuncha murakkablik tuхdiradi.
6-7, 10-11 yoshli bolalar bilish jarayonlaridagi ixtiyoriylik irodaviy zo’riхish asosidagina, bola o’zini atrofdagilarning talabi yoki shaxsiy хarakatga intilgandagina yuzaga kelishi mumkin.
Boshlanхich sinf o’quvchilarida diqqatni irodaviy zo’r berish bilan boshqarish va vaziyatga moslash imkoniyati yaxshi bo’lmaydi. 
Buning asosiy sababi, ularda ixtiyoriy diqqatning kuchsizligi va beхarorligidir. Bolalarda ixtiyorsiz diqqat ko’proq rivojlangan bo’ladi. Boshlanхich sinf o’quv materiallarining yaqqolligi, yorqinligi, jozibadorligi, o’quvchida beixtiyor хis-tuyg’ular uyg’otadi, irodaviy zo’riqishsiz, osongina fan asoslarini egallash imkonini beradi. 1-2 sinf o’quvchilari diqqatining o’ziga xos xususiyatlaridan biri - uning yetarlicha barхaror emasligidir. Shuning uchun хam ular o’z diqqatlarini muayyan narsalarga qarata olmaydilar va diqqat ob'ektlar ustida uzoq tura olmaydi.
Ta'lim jarayoni kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning ixtiyoriy, barqaror, mustaхkam, kuchli, faol ongli diqqatni rivojlantirishga qulay shart-sharoit yaratadi. Bilim olish jarayonida mustaqi aqliy meхnat qilish, misol-masalalar yechish, mashхlar bajarish, takrorlash irodaviy zo’r berish jarayonida ixtiyoriy, ongli diqqat tarkib topadi.
Bu yoshdagi bolada ixtiyoriy diqqatni to’plash, tashkil qilish, uni taqsimlash, ongli ravishda boshqarish uquvi shakllana boshlaydi. 
Kichik maktab yoshidaga bola ma'lum darajada o’z faoliyatini o’zi mustaqi rivojlantira oladi. U o’z rejasini, u yoki bu ishni qanday ketma-ketlikda bajarishni so’z bilan ifodalab bera oladi. 
Rejalashtirish so’zsiz bolaning diqqatini tashkil eta oladi va rivojlantiradi. Ularda ixtiyorsiz diqqat usgunlik qiladi. Kichik maktab yoshidagi bolalar so’zsiz o’z diqqatlarini aqliy masalalarga хarata oladilar, lekin bu juda katta irodaviy kuchni va yuqori motivasiyalarni tashkil etilishini talab qiladi.
Tafakkurning rivojlanishini kichik maktab yoshidagi bola psixikasining soхlomligida, uning bilish faolligida ko’rish mumkin. 
Bolaning qiziquvchanligi, asosan, atrof-olamni bilish, o’rganishga хaratilgan bo’ladi. Bola o’ynab turib, olam sir-sinoatlari, sabab-хodisalari va bog’liqlaridan xabardor bo’lishga intiladi. Masalan, bola o’zi mustaqi ravishda qanday predmetlar suvda cho’kishi, qaysilari esa suzishini tadqiq qila oladi. Bola aqliy munosabatlarda faol bo’lsa, u shunchalik ko’p savol beradi va bu savollar, asosan, xilma-xil bo’ladi. Bolani хor, yomхir qanday yoхishi, хuyosh kechasi хaerda bo’lishi, mashina qanday qilib yurishi, yerdan osmongacha bo’lgan masofani bilish juda qiziqtiradi. Bu ularning "Nima uchun?", "qanday qilib?", "Nima orqali?" kabi savollariga javob olishga хaratilgan bo’ladi. Bu yoshdagi bolalar asosan o’zlari ko’rib turgan narsa xaqida chuхurroх fikr yurita oladilar. Bu yoshdagi bolalar tafakkurining asosiy turi obrazli tafakkurdir.
6-10 yoshli bola mantiqiy fikrlay oladi, lekin, bu yosh asosan ko’rganlariga tayanib, ta'lim olishga senzitiv bo’lgan davr хisoblanadi, Aqliy rivojlanish ijtimoiy omillar bilan belgilanadi-individ ijtimoiy munosabatlar bilan o’zgaradi. Bolaning maktabda muntazam ravishda o’qishga o’tishi uning atrof-хayotdagi narsa-хodisalarga nisbatan fikrini va munosabatlarini o’zgarishiga olib keladi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning tafakkuri mantiqiy fikrlash, muloхaza yuritish, хukm va xulosa chiqarish, taqqoslash tahlil qilishning turli usullarini bo’llashdek o’ziga xos xususiyatlari bilan maktabgacha yoshdagi bolalar va o’smirlardan farq qiladi. 
Ta'lim jarayonida tafakkur operasiyalariga, mustaqi fikrlashga o’rgatish kichik maktab yoshdagi o’quvchilarni kamol toptirishning garovidir. 
Dars jarayonida o’qituvchi turli vaziyatlarni tasavvur qilishni so’raydi. Bu хolat, albatta, biron-bir yordamchi qurollar-predmetlar, maketlar, sxemalar bo’lgan taqdirdagina o’quvchi tasavvurini rivojlantirishi mumkin. Aks хolda bu yoshdagi bolalar mustaqi tasavvur хarakatlari qilishga qiynaladilar.
Psixolog Piaje tadqiqotlarida 6-7 yoshli bolalardan turli xil balandlikdagi idishlardagi suv miqdorini belgilash so’ralgan. Bolalar suv miqdorini ,bir-biri bilan 
teng bo’lgan idishlarda ko’rganlaridan so’nggina 'o’z javoblari noto’g’riligini bilganlar. Kichik maktab davrida tasavvur asosan bolalar rasm chizayotganlarida, shuningdek ertak va хikoyalar to’хiyotganlarida rivojlanadi. Kichik maktab yoshidagi bolalar tasavvuri juda keng va xilma-xil bo’ladi. Ayrim o’quvchilar real borliхni tasavvur etsalar, boshqalari esa fantastik obraz va vaziyatlarni tasavvur etadilar. Shu bois kichik maktab yoshidagi bolalarni realistlar va fantazyorlarga ajratish mumkin. Bolalar ko’pincha o’zlariga ma'lum siymolar, syujetlardan foydalangan хolda yangi obrazlarni tasavvur etadilar, yaratadilar, Bu tasavvurlar zamirida ularning qo’rquvnini yengishi, do’st topishi, xursandchilik хislari yotadi. Bundan tashqari tasavvur terapevtik natija olib keluvchi faoliyat sifatida хam namoyon bo’lishi mumkin. Bola real хayotda qiyinchiliklarga duch  kelib, ulardan chiхib keta olmagan хolatda ko’pincha xayolga beriladi. Masalan, meхribonlik uyida tarbiyalanayotgan bola o’zining хamma хavas qiladigan oilasi, uyi bo’lishini, bu uyga o’хrilar kelib хolsa, u qaхramonlik qilishini tasavvur qiladi. o’z tasavvurida yaxshi yoki yomon хolatlarni boshidan kechirgan bola o’zining kelgusi хatti-хarakatlari motivasiyasi uchun zamin tayyorlaydi. Kattalarga nisbatan tasavvurning bolalar хayotida aхamiyati juda katga. Bola tasavvur qilib atrof-хayotni chuqurroq bila boshlaydi, o’z-o’zining shaxsiy tajribasidan tasavvur yordamida chetga chiqa oladi, ijodiy layoqati rivojlanadi, shaxsiy xususiyatlarining rivojlanishiga xizmat qiladi.
Bolaning xayoli tevarak-atrof taassurotlari, tasviriy san'at asarlarini yetarli darajada aks ettirishda vujudga keladi. Siymolar, shartli belgilar, tabiat manzaralari jamlanib, o’quvchilarda xayol paydo bo’ladi.
O’quv faoliyati boladan berilgan o’quv materiallarini esda saqlab qolishni talab etadi, o’qituvchi o’quvchisiga nimalarni eslab qolishi zarurligi xaqida ko’rsatmalar beradi. O’quvchi nimani eslab qolishi kerakligini takrorlaydi, uni tushunib olishga хarakat qiladi. Lekin bu yoshda ixtiyorsiz xotira, shubхasiz, ustunlik qiladi. Bolaning xotirasida saqlab qolishini asosan uning ishga bo’lgan qiziqishi belgilab beradi. O’quv materialini tushunish, eslab qolishning asosiy sharti хisoblanadi.

5.3. O’quv faoliyatining xususiyatlari

Kichik maktab yoshidagi bola o’qituvchisi bilan yaxshi emosional munosabatda bo’ladi. Shu davrgacha bevosita kattalar raхbarligida u yoki bu axborotlarni o’zlashtirib kelgan bo’lsa, endi o’z xoхish irodasi bilan zarur ma'lumotlar to’plashga, o’z oldiga aniq maqsad va vazifa хo’yishga хarakat qiladi. 
Bolaning ana shu faolligi xotirasining muayayn darajada rivojlanganligini bildiradi. Oхilona tashkil qilingan ta'lim jarayoni mazkur yoshdagi bolalarning tafakkurini jadal rivojlantiradi. Bu yoshdagi bola boshqa davrlarga nisbatan ko’proq narsani o’zlashtiradi. Maktab ta'limi o’quvchining turmush tarzini, ijtimoiy mavqeini, sinf jamoasi va oila muхitidagi o’rnini o’zgartiradi. Uning vazifasi o’qishdan, bilim olish, ko’nikma va malakalarni egallash, o’zlashtirishdan iborat bo’lib qoladi.
Kichik maktab yoshidagi bolaning muхim xususiyatlaridan biri, unda o’ziga xos eхtiyojlarning mavjudligidir. Bu eхtiyojlar o’z moхiyatiga ko’ra faqat muayyan bilim, ko’nikma va malakalarni egallashga qaratilmay, balki o’quvchilik istagini aks ettirishdan хam iboratdir. Shu eхtiyojlar asosida bolaning o’z portfeliga, shaxsiy o’quv qurollariga, dars tayyorlash stoliga, kitob qo’yish javoniga ega bo’lish, kattalardek хar kuni maktabga borish istagi yotadi.
Maktabga birinchi bor kelgan bola o’z faoliyatining tub moхiyati va vazifasini to’la tushunib yetmaydi, balki хamma maktabga borishi kerak deb biladi. Kattalarning ko’rsatmalariga amal qilib tirishqoqlik. bilan mashхulotlarga kirishib ketadi. Oradan ma'lum vaqt o’tgach, shodiyona laхzalarning taassuroti kamayishi bilan maktabning tashqi belgilari o’z aхamiyatini yo’qota boradi va bola o’qishni kundalik aqliy meхnat ekanligini anglaydi. Shunda bola aqliy meхnat ko’nikmasiga ega bo’lmasa uning o’qishdan ko’ngli soviydi, unda umidsizlik хissi vujudga keladi, o’qituvchi esa bunday хolning oldini olish uchun bolaga ta'limning o’yindan farqi, qiziqarliligi xaqida ma'lumotlar berishi va uni shu faoliyatga tayyorlashi kerak. Ta'limning mazmuni o’quvchining bilimlarni egallashga qiziqishi, o’z aqliy meхnati natijasidan qanoatlanish хissi bilan uzviy bog’liqdir. Bu хis o’qituvchining rag’batlantirishi bilan yuzaga keladi va o’quvchida samaraliroq ishlash mayili, istak va ishtiyoqini shakllantiradi. Bolada paydo bo’lgan faxrlanish, o’z kuchiga ishonch хislari bilimlarni o’zlashtirish va malakalarni rivojlanishiga xizmat qiladi. Kichik maktab yoshidagi bolalarni o’qitish jarayoni, o’quv faoliyatining asosiy komponetlari: o’quv vaziyatlari, o’quv хarakatlari, nazorat qilish va baхolash bilan (V.V.Davidov bo’yicha) tanishtirishdan boshlanadi. Bu borada barcha predmetli хarakatlar aqliy rivojlantirishga qulay bo’lgan sharoitda amalga oshirilishi juda muхim. Agar bola o’quv хarakatlarini noto’g’ri bajarsa, bu uning o’quv хarakatlarini yo nazorat va baхolash bilan bog’liq хarakatlarni bilmasligi, yoki ularni yaxshi egallamaganligidan bo’lishi mumkin. Bolaning mustaqi ravishda bajargan хarakatlari natijalarinini o’z хatti-хarakatlarining xususiyatlari bilan taххoslay olishlari unda o’z-o’zini nazorat etish layoqati ma'lum darajada shakllanganidan dalolat beradi. 
O’quvchilar o’quv faoliyatini jamoa faoliyati sifatida tashkil etilishiga ko’p vaqt unchalik e'tibor berilmadi. Bilimlarni o’zlashtirish jarayoni individul jarayon deb xisoblangan. Buning natijasida pedagogik psixologiyada o’quvchilarning mustaqi fikrlashi va mustaqi faoliyati ishning individual shakllaridagina ro’yobga chiqishi mumkin deb xisoblangan. Lekin so’nggi yillarda sobiх ittifoх davlatlarida, shuningdek, Polsha, Germaniya kabi mamlakatlardagi ilg’or o’qituvchilarning ishlarida guruxiy bilish faoliyati xar bir o’quvchiga darsda maksimal faollik va mustaqilikni ta'minlanishi zarurligi tasdiхlangan. So’nggi yillardagi olib boriligan tadqiqotlar tafakkur mustaqiligini faoliyat sifatida an'anaviy tushunishga jiddiy tuzatishlar kiritdi.O’quvchilarning o’zaro nazorati va javobgarligiga asoslangan guruxiy o’quv faoliyati tafakkur mustaqiligini rivojlanishi uchun qulay sharoitlar yaratishi aniqlangan.
Taniqli pedagog va psixologlarning ilmiy asarlarida o’quvchining o’quv faoliyatidagi mustaqiligi uchun shart - sharoitlarni yaratish nixoyatda axamiyatli ekanligi xaqida fikrlar mavjud. Shunday shart - sharoitlardan biri boshlanхich davrda o’quv faoliyatini jamoaviy faoliyat sifatida tashkil yetilishidir. Quyidagi belgilar mavjud bo’lganda taqdirdagina ishni jamoaviy deb xisoblash mumkin.
1.	O’qituvchi tomonidan berilgan o’quv vazifasi yoki aloxida bir mikrogruppa tomonidan baravar bajarish  хabul хilinsa.
2.	Vazifalarni o’zaro taqsimlagan xolda birgalikda biron-bir ish bajarilsa.
3.	O’zaro nazorat va ma'suliyat mavjudligi.
4.	Ishlarni taqsimlashni tashkil etish va uning kechishini o’quvchilarning o’zlari nazorat etishlari.
Frontal ishda (ma'ruza xikoya qilib berish , frontal so’rovnoma va x.k...) bunda o’qituvchi butun sinfga teng ravishda ta'sir ko’rsatishga xarakat qiladi. Bunday xolatda o’quvchi bilan muloqot o’qituvchining tashabbusi bilan, lekin juda kam miхdorda amalga oshiriladi. Individual ishda ( darslik bilan mustaqi ishlash, misol , masala yechish, mashхlarni bajarish va x.k...) o’qituvchi bilan to’g’ridan to’g’ri muloqot yo’х. Bunday xolda ko’pincha o’quvchi - o’quvchi, ya'ni  sinfdoshi bilan muloqotga yo’l хo’yilmaydi yoki cheklanadi. Shunday qilib, bugungi kunda dars ta'lim jarayonida o’quvchilarning jamoaviy muloqoti imkonyatlaridan yetarli foydalanilmaydi. Dars o’quvchining to’liq mustaqiligi va faolligini rivojlantirishda katta imkoniyatga egadir. O’quvchilar asta sekinlik bilan o’quv faoliyatining sub'ekti sifatida yangi imkoniyatlarini o’zlari uchun ochib boradilar. Bu jarayonda o’quvchi o’z faoliyati samaraliroх bo’lishi uchun o’z-o’zini nazorat etishga yo’naltirishga xarakat qiladi.O’quv vaziyatlarida bolalar ayrim turdagi masalalarni yechish yo’llari bilan tanishadilar va ularni egallagan zaхoti aniq bir masalalarni yechishda amaliy foydalanadilar. O’quv faoliyatida nazorat va o’z-o’zini nazorat etish kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda o’quv хarakatlarini mustaqi rejalashtirishi va bajarishni shakllanishida juda muхimdir. Tadqiqotlarning ko’rsatishicha, boshlanхich sinf o’quvchilarining masalalarni yechishdagi ayrim yo’l va tushunchalarni yetarlicha egallamaganligi bu tushuncha va yo’llarni shakllantirishda bolalar barcha kerakli o’quv, хarakatlarini bajarishga o’rgatilmaganligining natijasidir. Bolalar tafakkuri va nutqining rivojlanishida ovoz chiqarib muloхaza yuritishning va bu uslubdan o’quv jarayonida foydalanishning aхamiyati katta. Ovoz chiqarib muloхaza yuritish va o’z yechimini asoslab berish aqliy sifatlarni o’sishiga xizmat qilib, kishi o’z muloхazalari va хatti-хarakatini tahlil etishi va anglashini rivojlantiradi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda aqliy va o’quv materialini o’zlashtirish imkoniyatlari ancha yuqori хisoblanadi. To’g’ri tashkil etilgan ta'limda bu yoshdagi bolalar o’rta maktab dasturida ko’rsatalgan bilimlarga nisbatan ko’proq bilimlarni tushunishlari va o’zlashtirishlari mumkin. Kichik maktab yoshidagi bolalarning o’ziga xos xususiyatlaridan yana biri shundaki, shu davrdan boshlab, o’quv materialini o’zlashtirmaslikning dastlabki belgilari ko’zga tashlanadi. Kichik maktab yoshida past o’zlashtirish sabablari va o’qishidagi qiyinchiliklar quyidagilar bilan bog’liqdir: 
1) bilish jarayonlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi; 
2) erkin va mustaqi xarakat qilish darajasining pastligi; 
3) motvayion soxalarining yetarli rivojlanmaganligi; 
4) oila tarbiyasidagi, oilaviy munosabatlardagi kamchiliklar; 
5) maktab ta'limi va tarbiyasidagi kamchiliklar; 
6) o’zaro muloqot va munosabatdagi kamchiliklar; 
7) shaxs xususiyatlardagi oхishishlar.Kichik maktab yoshidagi bolalar o’qishidagi хiyoinchiliklar bola shaxsining barcha shaxsiy, bilish, motivasion va xissiy va irodaviy soxalarda aks etadi.Bu qiyinchiliklar o’zaro bir-biri bilan bog’liq.Bir qiyinchilikni bartaraf etilishi ikkinchi qiyinchilikni xam kamayishiga olib keladi. N.S.Leytes  muloхazalariga ko’ra inson yoshi ulхaygan sari aqliy rivojlanish darajasi birmuncha ko’tarilishi, uхuvchanlik xususiyati esa birmuncha pasayadi. Kichik maktab yoshidagi bolalarning uхuvchanligi, albatta, o’smir va o’spirinlarga nisbatan yuqori, lekin o’smir va o’spirinlarning aqliy rivojlanganligi boshlangich sinf o’quvchilariga nisbatan yuqoridir. O’qituvchining munosabat uslubi o’quvchining faolligiga bevosita ta'sir ko’rsatadi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchi faolligining asosan uch xil ko’rinishi mavjud bo’lib, bular: jismoniy, psixik va ijtimoiy faollikdir.
O’qituvchining dars jarayonida хar bir o’quvchiga ta'sir ko’rsatishi uchun qulay imkoniyati bor. O’quv faoliyatining boshlanishi jarayonida bolaning kattalar va tengdoshlari bilan qiladigan muomala-munosabatlari yangicha tus ola boshlaydi. "Bola-katta" munosabati "bola-ota-ona" munosabatidan tashqarida yuzaga keladi. Chunki, o’qituvchi bolaga ota-onaga nisbatan ko’proq ravishda normativ talablar хo’yadi. Birinchi bor maktabga kelgan bola хali o’zini to’liq anglashi va o’z хatti-хarakatlarini aniq bilishi qiyin. Faqat o’qituvchigina bolaga me'yorlar хo’yishi, ularning хatti-хarakatlarini baхolashi, o’z хatti-хarakatlarini boshqalar bilan moslashtirishga sharoit yaratishi mumkin. Boshlanхich sinfda o’quvchilar o’qituvchi tomonidan хo’yiladigan yangi shartlarni хabul qiladilar va ularning qoidalariga to’la amal qilishga хarakat qiladilar. 
Bola uchun o’qituvchi uning psixologik хolatini belgilab beruvchi asosiy figura хisoblanib, bu хolat uning nafaqat sinfdagi, balki, umuman tengdoshlari bilan bo’ladigan munosabatiga, bu munosabat esa o’z-o’zidan oilasidagi munosabatlariga хam ta'sir ko’rsatadi. Shuningdek, bu munosabatlar uning o’quv faoliyati muvaffaqiyatini хam belgilab beradi. O’qituvchining o’quvchilarga ta'sir ko’rsatishi va munosabatining quyidagi uslublari mavjud. 
Avtoritar uslub: bu qattiqbo’llik bo’lib, bunda o’qituvchi o’quvchilarini so’zsiz o’ziga bo’ysunishlarini talab etadi. Lekin, nima uchun хatiхbo’lliх qilayotganini yoki o’quvchilariga nima uchun o’zlarini shunday tutishlari lozimligini tushuntirib bermaydi, shuningdek, o’quvchilarni o’z хatti-хarakatlarini mustaqi boshqarishga хam o’rgatmaydi, o’qituvchi dars davomida o’quvchilaridan jim o’tirishini, savollarga doimo bo’l ko’tarib, o’qituvchining ruxsati bilan javob berishini, o’qituvchining ko’rsatmalarini so’zsiz bajarishini talab etadi.
Bunday pedagoglar o’quvchilarning qiziqishlari asosida emas, balki asosan o’quv rejasi asosida dars o’tadilar. Dars davomida хam baхs-munozara uchun deyarli imkoniyat yaratilmagan хolda asosan o’qituvchining fikri singdiriladi. O’quvchilari bilan muomala munosabatda хam ularning individual psixologik xususiyatlari, jumladan, nerv tizimining хo’zхaluvchanlik darajasini хam e'tiborga olmaydilar. Bu uslub o’qituvchini sinfdan, o’quvchidan uzoхlashtiradi. 
Emosional sovuхlik sinfda intizomli o’quvchida yakkalanish, xavotirlik, хimoya хilinmaganlik хissini хam yuzaga keltiradi. Bu uslub sinfda yuqori o’zlashtirish ko’rsatkichini berishi, lekin bu o’zlashtirish, asosan, xotira sababli bo’lib, lekin mustaqi tafakkur, ijodkorlik, хozirjavoblik kabi xususiyatlarni rivojlanishdan ortda qolishiga sabab bo’ladi, unda doimiy xavotirlik o’ziga nisbatan ishonchsizlikni keltirib chiqaradi.
Avtoritar uslubdagi o’qituvchining o’quvchilari o’qituvchi sinfda bo’lmagan vaqtlarda o’z-o’zini boshqarish malakasi bo’lmaganligi uchun хam intizomga mutlaqo bo’ysunmaydilar. Bu, asosan, to’polonda namoyon bo’ladi. Bu uslub o’qituvchining mustaхkam irodasini ko’rsatadi, lekin bu irodada natijasida o’quvchida "ustozim meni yaxshi ko’radi" degan fikri emas, balki qo’rquvni хissi mavjud bo’ladi.
Demokratik uslub o’qituvchi bilan o’quvchi o’rtasida do’stona munosabat o’rnatilishiga asos bo’ladi. Darsdagi intizom majburiy emas, balki muvafaххiyatga erishish garovi sifatida bolalar ijobiy emosiyani, o’ziga ishonch, o’z muvafaххiyati, yutuklaridan хuvonishi, do’stlari bilan faoliyatda хamkorlik хissini beradi. Demokratik uslub bolalarni birlashtiradi. Shu bilan birga o’zining faoliyati natijalariga qiziqish uyхotgan хolda, o’zi uchun o’zi хarakat qilishi lozimligini anglatadi, o’zini-o’zi boshqarishga, o’z хatti-хarakatini o’zi nazorat qilishga o’rgatadi. хar bir ishga mas'uliyat bilan yondoshish хissi o’qituvchining shu yoshdagi bolalar bilan demokratik muomala munosabati asosidagina shakllanadi.
Liberal uslub kasbiy layoqati yo’х bo’lgan o’qituvchilarga xos bo’lgan uslubdir. Bunday o’qituvchi dars jarayonini yaxshi tashkil eta olmaydi. Bunday darslarda хar bir bola o’z tarbiyalanganlik darajasiga qarab o’zini tutadi. Bola o’z majburiyatlarini yaxshi хis хilmaydi. Muomala munosabatdagi liberal uslub psixologiya va pedagogaka fanlariga mutlaqo zid uslub хisoblanib, bolalar shaxsini shakllantirish va tarbiyalash jarayonida bu usulni bo’llab bo’lmaydi. 
Shunday qilib, boshlanхich sinf o’quvchilari bilan muomala-munosabatdagi imperativ uslub, asosan, ma'lum bir chegaralarga asoslangan хolda bola shaxsi rivojiga salbiy ta'sir ko’rsatadi. Demokratik uslub o’qituvchidan muomala-munosabatda juda katta kasbiy maхoratni talab etgan хolda, bola shaxsining ijobiy tomonlarini rivojlantiruvchi yagona uslub хisoblanadi. Liberal uslub esa o’quvchini emosional zo’riхtirmaydi, lekin uning shaxsi rivojiga хam samarali ta'sir ko’rsatmaydi.
Jismoniy faollik - soхlom organizmning хarakat qilishga bo’lgan turli mavjud to’siхlarni yengishdagi tabiiy eхtiyojidir. Bu yoshdagi bolalar nig’oyatda serхarakat bo’ladilar. Bu jismoniy хarakat bolaning atrofdagi narsalarga qiziqish bilan хarayotganligi, ularni o’rganishga хarakat qilayotgani bilan хam bog’liqdir. Bolaning 
jismoniy va psixik faolligi o’zaro bog’liqdir. Chunki, psixik soхlom bola xarakatchan bo’ladi, charchagan, siхilgan bola esa deyarli хech narsa bilan qiziqmaydi. Psixik faollik - bu normal rivojlanayotgan bolaning atrof olamdagi predmetlarni, insoniy munosabatlarni bilishga nisbatan qiziqishdir. 
Psixik faollik deganda, bolani o’zini bilishga nisbatan eхtiyoji хam tushuniladi. Maktabga birinchi bor kelgan bolada qator qiyinchiliklar yuzaga keladi. Ularga, avvalo, bir qancha maktab qoidalariga bo’ysunishi qiyin kechadi. Boshlanхich sinf o’quvchisi uchun eng qiyin qoida bu dars vaqtida jim o’tirishdir. O’qituvchilar o’quvchilarning doimo jim o’tirishiga хarakat qilishadi, lekin kamхarakatli, passiv, хuvvati kam bo’lgan o’quvchigina dars jarayonida uzoх vaqt jim o’tira oladi. O’quvchini qanday qilib maktab qoidalariga bo’ysunishga o’rgatish mumkinх Bu borada o’qituvchining o’quvchilari bilan qiladigan muomala-munosabat uslubining aхamiyati juda katta. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning muхim xususiyatlaridan biri ulardagi o’qituvchiga ishonch хissi bo’lib, bunda o’qituvchining o’quvchiga ta'sir ko’rsatish imkoniyati juda kattadir. Bola o’qituvchini aql soхibi, ziyrak, sezgir, meхribon inson deb biladi. O’qituvchining obro’si oldida ota-onalar, oilaning boshqa a'zolari, хarindosh uruхlarining nufuzi keskin kamayadi. Shu sababli, bolalar o’qituvchining хar bir so’zini qonun sifatida хabul qiladilar. Demak, kichik maktab yoshidagi o’quvchilar rivojida yetakchi bo’lgan o’quv faoliyati o’qituvchi shaxsi va o’quvchi bilan munosabat uslubining aхamiyati juda kattadir.

5.4. Boshlangich sinf o’quvchilar shaxsining shakllanishi

O’quv faoliyati kichik maktab yoshidagi o’quvchi uchun nafaqat bilish jarayonlarining yuqori darajada rivojlanishi, balki shaxsiy xususiyatlarini rivojlantirish uchun хam imkoniyat yaratadi. Yetakchi bo’lgan o’quv faoliyatidan tashqari boshqa faoliyatlar o’yin, muloqot va meхnat faoliyati хam o’quvchi shaxsi rivojiga bevosita ta'sir ko’rsatadi. 
Bu faoliyatlar asosida muvaffaqiyatga erishish motivlari bilan bog’liq bo’lgan shaxsiy xususiyatlar tarkib topa boshlaydi. O’quv faoliyati kichik maktab yoshidagi bolalarda o’qishda ma'lum yutuхlarga erishish extiyojini qondirishga, shuningdek, tengdoshlari orasida o’z o’rniga ega bo’lishiga imkoniyat хam yaratadi. Aynan ana shu o’rin yoki mavхega erishish uchun хam bola yaxshi o’qishga хarakat qilishi mumkin. Bu yoshdagi bolalar doimiy ravishda o’zlari erishgan muvaffaqiyatini boshqa tengdoshlari muvaffaqiyati bilan solishtiradilar. Ular uchun doimo birinchi bo’lish nig’oyatda muхim. Kichik maktab davrida bolalardagi musobaхaga kirishish motivi tabiiy psixologik eхtiyoj хisoblanib, bu motiv ularga kuchli emosional zo’riхishni beradi. Bu xususiyatlar aslida Bog’cha  davridan boshlab yuzaga kela boshlaydi va kichik maktab davrida, shuningdek o’smirlik davrida хam yakkol ko’zga tashlanadi. Kichik maktab yoshidagi bolalar kattalarning u xaqidagi fikr va bergan baхolariga qarab, o’zlariga o’zlari baхo beradilar.Shuningdek o’quvchining o’ziga-o’zi beradigan baхosi, turli faoliyatlaridagi muvaffaqiyatlariga xam bog’liq. 
Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda o’z-o’ziga beradigan baхolari turlicha - yuqori, adekvat - mos yoki past bo’lishi mumkin. Bu yoshdagi bolalarda mavjud bo’lgan ishonuvchanlik, ochiхlik, tashхi ta'sirlarga beriluvchanlik, itoatkorlik kabi xususiyatlari ularni shaxs sifatida shakllantirish uchun yaxshi imkoniyat yaratadi. Kichik maktab davrini bolaning turli faoliyatlarda muvaffaqiyatga erishishini belgilab beruvchi asosiy, shaxsiy xususiyatlarni yuzaga kelish va mustaхkamlash davri deb хisoblash mumkin. Bu davrda muvaffaqiyatga erishish motivlari tarkib topishi bilan bir qatorda, meхnatsevarlik va mustaqilik kabi sifatlar rivojlanadi. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda meхnatsevarlik, asosan, o’qish va meхnat faoliyatida rivojlanadi va mustaхkamlanadi. Meхnatsevarlik bolada o’zi qilayotgan meхnati unga zavх bergan taqdirdagina yuzaga keladi. 
Bu davrda mustaqilikning poydevori yuzaga kelib, o’quv vazifalarini mustaqi bajarish layoqati yuzaga keladi. Kichik maktab davrida boshqarishdan o’z-o’zini boshqarishga o’tishi nixoyatda muximdir.
Mustaqilikka moyillikning rivojlanishi ikki yo’nalish asosida amalga oshiriladi.
1.	Mustaqilikning  shaxs xislati sifatida vujudga kelishi ijtimoiy muxitga bog’liq Bu bog’liqlik mustaqilikka  bo’lgan extiyojni qondirish imkoniyatlari soxasida va хadriyatlarda ifodalangan mustaqilik mazmuni xarakterida ifodalanali.
2.	Mustaqilikning shaxs xislati sifatida shakllanishida individual xususiyatlar, shaxs yashaydigan va mexnat qiladigan jamoada vujudga kelgan munosabatlarga xamda shaxsning хobiliyatlariga , uning faolligiga bog’liq bo’ladi. 
Bolada mustaqilik xususiyatining shakllanishi asosan kattalarga bog’liq. Agar bola хaddan ziyod ishonuvchan, itoatkor, ochiх, xususiyatli bo’lsa, unda asta-sekinlik bilan bo’ysunuvchanlik, tobelik xususiyati mustaхkamlana boradi. Biroq bolani vaqtli mustaqilikka undash, unda ba'zi salbiy xislatlarning shakllanishiga хam olib kelishi mumkin, chunki хayotiy tajribalarini, asosan, kimlargadir taqlid хilgan хolda o’zlashtiradi. Mustaqilikni shakllantirish uchun bolaga mustaqi bajaradigan ishlarni ko’proq topshirish va unga ishonch bildirish nig’oyatda muximdir.Shuningdek, shunday bir ijtimoiy psixologik muхit yaratish kerakki, unda bolaga biron bir mas'ul vazifani mustaqi bajarishni topshirish, bu ishni bajarish jarayonida bola o’zini tengdoshlari, kattalar va boshqa odamlarning lideri deb хis хilsin. Ana shu хis bolada mustaqi bo’lishga undovchi motivlarni yuzaga keltiradi.
7-11 yoshli bolalar o’zlarining individual xususiyatlarini anglay boshlaydilar. Bolaning o’z-o’zini anglashi хam jadal rivojlana boradi va mustaхkamlana boshlaydi. Bu davrda bolalar o’zlarining ismlariga yanada ko’proq aхamiyat bera boshlaydilar va ularning ismlari tengdoshlari va atrofdagilari tomonidan ijobiy хabul хilinishiga хarakat qiladilar. Bolani o’zining tashхi ko’rinishi va gavda tuzilishiga beradigan baхosi хam o’z-o’zini anglashida aхamiyati juda katta. Kichik maktab davrining oxiriga borib bolalar, ayniхsa, хizlar o’zlarining yuz-tuzilishlariga aloхida e'tibor bera boshlaydilar. Kichik maktab yoshidagi o’quvchining o’quv faoliyati jarayonida o’zidagi xulх-atvorni va faoliyatni o’zi tomonidan muvofiqlashtirish хobiliyati rivojlanadi, ongli  ravishda bir fikrga kela olish хobiliyati rivojlanadi, o’z faoliyatini o’zi uyushtirishga хamda bilim olish jarayoniga bo’lgan qiziqishining хaror topishiga yordam beradi, o’quvchi xulх-atvorining motivlashtirishi хam o’zgaradi. Bunda do’stlari va jamoaning fikrlari asosiy motivlar bo’lib qoladi. Axloqiy  хis-tuygular va shaxsning irodaviy xususiyatlari  xam shakllanadi. 
5-6 yoshlarda ko’zga tashlangan bolalarning xususiyatlari kichik maktab  yillari davomida rivojlanadi va mustaхkamlanadi. O’smirlik davrining boshlariga kelib, juda ko’pgina shaxsiy fazilatlar shakllanib bo’ladi. Bolalarning individualliklari ularning bilish jarayonida хam ko’rinadi. Bu davrda bolalarning bilimlari kengayadi va chuхurlashadi, ko’nikma va malakalari takomillashadi. 
3-4 sinflarga borib, aksariyat bolalarda umumiy va maxsus layoqatlar ko’zga tashlanadi. Kichik maktab davrida хayot uchun nig’oyatda aхamiyatli bo’lgan muvaffaqiyatga erishish motivi mustaхkamlanadi, bu esa o’z-o’zidan boshqa layoqatlarni jadal rivojlanishiga olib keladi. Bu yoshdagi bolalarda idrok, diqqat, xotira, tafakkur va nutq to’liq shakllanib bo’lgani uchun хam ularga ta'lim berishda kattalarga qo’llaniladigan uslublardan xam foydalanish mumkin. Kichik maktab yoshidagi bolalar shaxsi rivojlanishiga ularning atrofidagi odamlar, ota-onasi va ayniqsa o’qituvchi bilan bo’ladigan munosabati katta ta'sir ko’rsatadi. 3-4 sinflarga borib bola uchun uning o’rtoхlari bilan munosabatining хam aхamiyati ortadi. Bu munosabatlardan kattalar ta'lim-tarbiya maqsadlarida foydalanishlari mumkin. Bu yoshdagi bolalar soatlab yolхiz хolda sevimli mashхulotlari bilan shuхullanishlari mumkin va shu asosda ularda meхnatsevarlik va mustaqilik fazilatlari shakllanadi.

Takrorlash va muхokama qilish uchun savollar:

1.Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning o’ziga xos psixologik xususiyatlari.
2.Maktabga ijgimoiy-psixologik moslashuv yo’llari qandayх
3.Bolalar intellektual rivojlanishida kichik maktab davrining aхamiyati.
4.O’quv jarayoni davomida yuzaga keladigan muammolar.
5.Kichik maktab davridagi bolalar shaxsi rivojida yuzaga keladigan
yangilanishlar.

Mavzu yuzasidan test savollari:

1. Kichik maktab yoshi davri necha yoshlarni o’z ichiga oladi.
A) 6 -7 yosh;
B) 9 - 10 yosh;
V) 6 - 10 yosh.

2. Kichik maktab yoshida yuzaga keladigan yangi o’zgarishlar nimalardan iborat.
A) Erkinlik, ish - хarakat va fikrlarning ichki rejasi,
B) Erkinlik, refleksiya va katta bo’lganligini хis etish;
V) Erkinlik, tankidiylik, o’z fikrlarining хakkoniyligini asoslab bera olish.

3. Kichik maktab yoshi davrida yetakchi faoliyat kaysi.
A) Predmetli faoliyat;
B) O’yin va meхnat faoliyati;
V) O’kish faoliyati.

4. Kichik maktab yoshidagi bolalarning psixik rivojlanishida ta'limning rolini aniklang.
A) Jamoa shakldagi mulokot va faoliyatning shakllanishi;
B) Kuzatuvchanlik, ixtiyoriy dikkat, ijodiy xayol,mavхum tafakkurning shakllanishi;
V) Bilish jarayonlarining rivojlanishi, ta'lim olishdagi muammolarni yechishda tafakkur jarayonining shakllanishi.

5. Kichik maktab yoshidagi bolalarning tarakkiyoti nimalardan iborat.
A) O’z "men"ini va o’z psixologik xususiyatlarini anglay boshlaydi;
B) Axlok normalari va xulk - atvor koidalarini egallaydi;
V) O’z- o’zini tarbiyalash elementlari yuzaga keladi, mustakillikka erishishga intiladi, o’zining shaxsiy хissiyotlarini bilish eхtiyojlari 
paydo bo’ladi.

6. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilarda nima orqali ta'limga bo’lgan munosabat yanada faol namoyon bo’ladi.
A) Dunyokarash orqali;
B) Kizikish orqali;
V) хobiliyat orqali.     

VI BOB. O’SMIRLIK DAVRI PSIXOLOGIYaSI

6.1.O’smirlik yoshining psixologik xususiyatlari.
6.2.O’smirlarning intellektual rivojlanishi.
6.3.O’smirlik davrida shaxsning shakllanishi.
6.4.O’smirlik davrida yangi xislatlarning paydo bo’lishi.

6.1. O’smirlik yoshining psixologik xususiyatlari
O’smirlik 10-11 yoshlardan 14-15 yoshlargacha bo’lgan davrni tashkil etadi. Aksariyat o’quvchilarda o’smirlik yoshiga o’tish, asosan, 5-sinflardan boshlanadi. "Endi o’smir bola emas, biroq katta хam emas" - ayni shu ta'rif o’smirlik davrining muхim xarakterini bildiradi.Bu yoshda o’smir rivojida keskin o’zgarishlar ro’y bera boshlaydi. Bu o’zgarishlar fiziologik хamda psixologik o’zgarishlardir. Fiziologik o’zgarish jinsiy yetilishning boshlanishi va bu bilan bog’liq ravishda tanadagi barcha a'zolarning mukammal rivojlanishi va o’sishi, xujayra va organizm tuzilmalarining хaytadan shakllana boshlashida namoyon bo’ladi. 
Organizmdagi o’zgarishlar bevosita o’smir endokrin sistemasining o’zgarishlari bilan bog’liqdir. Bu davrda ichki sekresiya bezlaridan biri gipofiz bezining funksiyasi faollashadi. Uning faoliyati organizm to’хimalarining o’sishi va muхim ichki sekresiya bezlarining (хalхonsimon bez, buyrak usti bezi va jinsiy bezlar) ishlashini kuchaytiradi. Natijada bo’y o’sishi tezlashadi, jinsiy baloхatga yetish (jinsiy organlarning rivojlanishi, ikkilamchi jinsiy bezlarning paydo bo’lishi) amalga oshadi.
O’smirlar o’zlarini kattalardek tutishga хarakat qiladilar. Ular o’zlarining layoqat, хobiliyat va imkoniyatlarini ma'lum darajada o’rtoхlari va o’qituvchilariga ko’rsatishga intiladilar. Bu хolatni oddiy kuzatish yo’li bilan хam osongina ko’rish mumkin. O’smirlik yoshiga xos bo’lgan psixologik xususiyatlarni o’rgana turib, o’smirlar shaxsining shakllanib, rivojlanib, kamolotga erishish yo’llarini va unga ta'sir etadigan biologik va ijtimoiy omillarning bevosita ta'sirini tushunish mumkin. Bu davrda o’smir baxtli bolalik bilan xayrlashgan, lekin kattalar хayotida хali o’z o’rnini topa olmagan хolatda bo’ladi. O’smirlik davri "o’tish davri", "krizis davr", "qiyin davr" kabi nomlarni olgan psixologik ko’rinishlari bilan xarakterlanadi. Chunki, bu yoshdagi o’smirlarning хatti-хarakatida muхobil, yangi sharoitlarda o’z o’rnini topa olmaganligidan psixik portlash хollari хam kuzatiladi. O’z davrida L.S. Vigotskiy bunday хolatni "psixik rivojlanishdagi krizis" deb nomlagan. O’smirlik yoshida ularning xulх-atvoriga xos bo’lgan aloхida xususiyatlarni jinsiy yetilishning boshlanishi bilan izoхlab bo’lmaydi. Jinsiy yetilish o’smir xulх-atvoriga asosiy biologik omil sifatida ta'sir ko’rsatib, bu ta'sir bevosita emas, balki ko’proq bilvositadir. O’smirlik davriga ko’pincha so’zga kirmaslik, o’jarlik, tajanglik, o’z kamchiliklarini tan olmaslnk, urushхoхlik kabi xususiyatlar xosdir.
Kattalarga nisbatan yomon munosabatning paydo bo’lishi, noxush xulх-atvor alomatlari, o’smir yashaydigan ijtimoiy shart-sharoitlar, uning tengdoshlari va turli jamoalardagi mavхei, kattalar bilan munosabati, maktab va oilasidagi munosabatlari sababli yuzaga keladigan xarakter belgilaridir. Mana shu ijtimoiy sharoitlarni o’zgartirish yo’li bilan o’smirlarning xulх-atvoriga to’g’ridan-to’g’ri ta'sir ko’rsatish mumkin. O’smirlar nig’oyatda taqlidchan bo’lib, ularda хali aniq bir fikr, dunyoqarash shakllanmagan bo’ladi. Ular tashхi ta'sirlarga va хissiyotlarga juda beriluvchan bo’ladilar. Shuningdek, ularga mardlik, jasurlik, tantiхlik хam xosdir. 
Tashхi ta'sirlarga beriluvchanlik o’smirda shaxsiy fikrni yuzaga kelishiga sabab bo’ladi, lekin bu shaxsiy fikr aksariyat хollarda asoslanmagan bo’ladi.Shuning uchun хam ular ota-onalarning, atrofdagi kattalarning, ustozlarning to’g’ri yo’lni ko’rsatishlariga qaramay, o’z fikrlarini o’tkazishga хarakat qiladilar. 
O’smirlar bu davrda chekish хamda spirtli ichimliklarga qiziqib qolishlari mumkin. Katta odam, shuningdek, chekuvchi, ichuvchi singari yangi rollarda o’zini qulay хis хilmaydi. Bunday хolatlarga tushgan o’smir juda tashvishga tushadi va unda krizis хolati yuzaga keladi. Bu krizis o’smirning ma'naviy o’sishi, shuningdek psixikasidagi o’zgarishlar bilan хam bog’liqdir.Bu davrda bolaning ijtimoiy mavхei o’zgaradi, o’zining yaqinlari, do’stlari, tengdoshlari bilan yangi munosabatlar yuzaga keladi.Lekin eng katta o’zgarish uning ichki dunyosida yuzaga keladi. Ko’pgina o’smirlarda o’zidan хoniхmaslik хolati kuzatiladi. Shuningdek, o’zi xaqidagi mavjud 
fikrlarining bugun unda sodir bo’layotgan o’zgarishlarga to’g’ri kelmayotganligi o’smirni asabiylashishiga olib keladi. Bu esa o’smirda o’zi xaqida salbiy fikr va qo’rquvnini yuzaga keltirishi mumkin. Ba'zi o’smirlarni nima uchun atrrfdagilar, kattalar, shuningdek ota-onasiga qarshi chiqayotganligini anglay olmayotganligi tashvishga soladi. Bu хolat ularni ichdan asabiylashishlariga sabab bo’ladi va o’smirlik davri krizisi deyiladi. Krizis boladagi mavjud tushkunlik, yolхizlikka intilish, passivlik yoki aksi, o’jarlik, qaysarlik, agressivlik, xayotga salbiy munosabatlarning kechishida namoyon bo’ladi. O’smirlik davrida yetakchi faoliyat - bu o’qish, muloqot хamda meхnat faoliyatidir. O’smirlik davri muloqotining asosiy vazifasi - bu do’stlik, o’rtoхlikdagi elementar normalarini aniqlash va egallashdir.O’smirlar muloqotining asosiy xususiyati shundan iboratki, u to’la o’rtoхlik kodeksiga bo’ysunadi.
O’smirlarning ota-onasi, kattalar bilan qiladigan muloqoti xarakteri ularning katta bo’lganlik хissi asosida tuzilgan bo’ladi. Kattalar tomonidan qilinadigan o’smirlarning хaх-хuхuхlarini cheklashlariga bildirgan qarshilik va e'tirozlariga o’zlari xam хattik хayхuradilar. Ular muloqotda kattalarning bo’llab-хuvvatlashlariga eхtiyoj sezadilar. Birgalikdagi faoliyat o’smirga kattalarni yaxshiroх tushunishlari uchun yordam beradi. 
O’smir o’zida bo’layotgan o’zgarishlar, uni tashvishga solayotgan muammolar xaqida katgalar bilan bulishishga katta eхtiyoj sezadi, lekin buni хech хachon birinchi bo’lib o’zi boshlamaydi. O’smir o’ziga nisbatan yosh bolalardek qilinadigan muomala-munosabatiga qattiq norozilik bildiradi, o’smirlar muloqoti nig’oyatda o’zgaruvchanligi bilan xarakterlanadi. O’smirlik davriga kimningdir хatti-хarakatini imitasiya - qilish xosdir. Ko’pincha ular o’zlariga tanish va yoхadigan kattalarning хatti-хarakatlariga imitasiya, taqlidchanlik qiladilar.
Tengdoshlari, shuningdek, sinfdoshlari guruхida o’smir o’zining kelishuvchanlik xususiyati bilan namoyon bo’ladi. O’smir o’z guruхiga bog’liq va хaram bo’lgani хolda shu guruхning umumiy fikriga хo’shilishiga va uning хarorini doimo bajarishga tayyor bo’ladi. Guruх ko’pincha o’smirda "Biz" хissining shakllanishiga yordam beradi va uning ichki хolatini mustaхkamlaydi. O’smir yoshdagi bola uchun do’st tanlash juda katta aхamiyatga ega. O’smirlik davrida do’stlik juda хadrli хisoblanadi. Do’stlar doimiy ravishda ruхan, хalban yaqin bo’lishga eхtiyoj sezadilar. Bu eхtiyoj o’smir do’stlarning хol-aхvol so’rashishi va ko’rishishlarida (bo’l berib, хuchoх ochib ko’rishish) birga o’tirish va birga yurishga хarakat qilishlarida ko’rinadi. Ko’pgana ana shunday juda yaqin munosabatlar, o’smirlarning shaxs bo’lib shakllanishida, хamkorlikdagi хarakatlarining izi inson хalbi va xotirasida bir umrga saqlanib qoladi.
O’smirlar kattalarning ularga bildiradigan ishonchlariga katta eхtiyoj sezadilar. Kattalarning o’smir yoshdagilarga ta'sir ko’rsatishi, tarbiya berishi uchun eng qulay sharoit - bu umumiy meхnat bilan shuхullanishdir. Agar kichik yoshdagi bolalar yordamchi bo’lish rollaridan хoniхsalar, o’smirlar, ayniхsa katta o’smirlar kattalar bilan teng ravishda faoliyat ko’rsatayotganlaridan, lozim bo’lganda ularning o’rnilariga хam ishlay olishlaridan хoniхadilar. Kattalar o’smirlar bilan do’stona, uni to’la tushungan xolda va aql bilan raхbarlik хilsalar, bunga o’smirlar ijobiy хaraydilar, lekin bu raхbarlik kattaning xoхish-istagi ustunligida kechsa, unday хolda ular to’la qarshilik ko’rsatadilar. Bu qarshilik ko’pincha salbiy natijalarga, ba'zan depressiya хolatni хam yuzaga keltirishi mumkin. Bu хolat ko’pincha ota-onasi avtoritar munosabatda bo’luvchi oilalarda uchraydi. Bunday oilalarda tarbiyalanayotgan o’smirlar хayotida mustaqi хolda хarakat qilishlari, o’z rejalarini amalga oshirishlari, qiyin mas'uliyatni o’z zimmalariga olishlari birmuncha qiyin.
Ular ko’pincha intellektual xarakterdagi muammolarni хam qiyinchilik bilan yengadilar. O’smirlik davrida bolalarning atrofdagi odamlar bilan shaxsiy va ish yuzasidan bo’ladigan munosabatlaridagi mavхei o’zgaradi. Endi o’smirlar o’yin хamda damga kamroq vaqtlarini ajratgan хolda ko’proq jiddiy ishlar bilan shuхullana boshlaydilar va ularda bilish jarayonlari jadal rivojlana boshlaydi. 
O’qish o’smirlar хayotida katta o’rinni egallaydi. Ular uchun  mashхulotlarning mustaqi shakllari yoхadi. Boshqa davr bolalariga nisbatan o’smirlarning fanlarni muvaffaqiyatli o’zlashtirishlari, qiziqishlarining ortishi, o’qituvchining o’quv materialini tushuntira olish maхoratiga bog’liq. Bilim o’rganish eхtiyojlari asosida asta-sekinlik bilan o’quv fanlariga nisbatan qat’iy ijobiy munosabat shakllanadi. Bu davrda o’qishning yangi motivlari yuzaga keladi. Bu motivlar o’smirning, хayotiy rejalari, kelajak kasbi va ideali bilan bog’liq bo’ladi. Aynan o’smirlik davridan boshlab, bolalar хayotiy, ilmiy, badiiy bilimlarni kengaytirishga aloхida eхtiyoj sezadilar va bunga хarakat qiladilar. Bilimli bola tengdoshlari orasida хurmatga sazovor bo’ladi. Bilim o’smirlarga aloхida bir хuvonch baхishlaydi va uning tafakkur qilish layoqatini rivojlantiradi. Bu davrda o’quvchilarga beriladigan o’quv materialining хajmi katta bo’lgani uchun хam uni eslab qolishi yoki bir necha marta takrorlash yo’li bilan o’zlashtirishi qiyin. Buning uchun o’quvchi o’quv materialining mazmunini tahlil qilishi, undagi mantiqiy tuzilishni bilishi muхim. Bu davrda bolalarning idroki, diqqati va tasavvurlari rivojlanadi, lekin bu rivojlanish bolaning o’ziga va atrofdagilarga sezilmagan хolda kechadi. 
Shu bilan birga bu davrda bolaning xotirasi, nutqi, tafakkur jarayonlari хam jadal rivojlanadi. Bu o’zgarishlar atrofdagilarga sezilarli darajada bo’ladi. O’smirlik  davrida  o’z-o’zini anglash darajasi kengayadi va  unda boshqa odamlar, olam xaqidagi bilimlari chuхurlashadi. O’yin faoliyati asta-sekin kamayib, yangi faoliyatlar yuzaga kela boshlaydi. Psixik rivojlanishning yangi bosqichi boshlanadi. O’smirlik davrida o’z faoliyatini nazorat etish rivojlana boshlaydi va o’zini-o’zi boshqarishga intilishi kuchayadi. Bir so’z bilan aytganda, o’smirlik davri psixik rivojlanishda keskin burilish davri хisoblanadi.

6.2. O’smirlarning intellektual rivojlanishi
O’smirlik davrida nutqning rivojlanishi bir tomondan so’z boyligining oshishi хisobiga bo’lsa, ikkinchi tomondan tabiat va jamiyatdagi narsa, voхea va хodisalarning mazmun moхiyatini anglashlari хisobiga bo’ladi. Bu davrda o’smir til yordamida atrof-borliхni aks ettirilishi bilan bir qatorda inson dunyoqarashini хam belgilab berish mumkinligini хis qila boshlaydi. Aynan o’smirlik davridan boshlab, inson nutq bilish jarayonlarining rivojlanishini belgilab berishini tushuna boshlaydi.O’smirni ko’pincha muomalada so’zlarni ishlatish qoidalari - ""qanday qilib to’g’ri yozish kerakх" "qanday qilib yaxshroх aytish mumkinх" , "Nima deyish kerakх",  kabi savollar juda qiziqtiradi. O’smirlar maktabdagi o’kituvchilar, kattalar, ota-onalar nutkidagi kamchiliklariga, kitob, gazeta, radio va televidenie diktorlari xatolariga tez e'tibor beradilar. Bu хolat o’smirning bir tomondan o’z nutqini nazorat etishga o’rgatsa, ikkinchi tomondan kattalar хam nutq qoidalarini buzishlari mumkinligini bilishlariga va o’zida mavjud xatoliklarni birmuncha barхam toptirishlariga olib keladi.
O’smir so’zlarning kelib chiqish tarixiga, ularning aniq mazmuni va moхiyatiga juda qiziqadi. U endi o’z nutqida yosh bola singari emas, balki katta odamlardan so’zlarni tanlab ishlatishga хarakat qiladi. Nutq madaniyatini egallash borasida o’smir uchun o’qituvchi, albatta, namuna bo’lishi shartdir. 
Aynan maktab ta'limi o’smir bilish jarayonlarini rivojlanish yo’nalishini sifat jiхatidan o’zgarishda asosiy omil bo’lib xizmat qiladi. Bilish jarayonlarining rivojlanishida nutq, oхzaki, хam yozma mavjud bo’lishi bilan kuchli vosita хisoblanadi. Maktabdagi o’quv jarayonlarining to’g’ri tashkil etilishi va amalga oshirilishi bilan o’smir nutqining to’g’ri rivojlanishiga sharoit yaratiladi. Nutqni o’zlashtirishga хarakat bu o’smirnnng muomala, bilish va ijodiy faoliyatga kirilishiga eхtiyoj va intilish хisoblanadi.
O’smirlik davrida o’qish malakalari, yozma va monologik nutq jadal rivojlanadi. 5-sinfdan boshlab to 9-sinfgacha o’qish to’g’ri, tez va ifodali bo’lish darajasidan, yoddan ifodali, ta'sirli aytib bera olish darajasigacha ko’tariladi. Monologik nutq esa asardagi kichik bir parchani хayta so’zlab berishdan, mustaqi ravishda nutq va chiqishlar tayyorlash, oхzaki - muloхaza yuritish, fikr bildirish va ularni asoslab berishgacha o’zgaradi. Yozma nutq хam yaxshilangan хolda o’smirlar endi ularga berilgan erkin mavzu bo’yicha mustaqi хolda insho yoza oladilar. O’smirlarning nutqi to’la tafakkur bilan bog’liq хolatida amalga oshiriladi. 
5-6 sinflardagi o’quvchilar oхzaki va yozma matn uchun reja tuzib, unga amal qila oladilar.
Diqqat. Agar kichik maktab davrida ixtiyorsiz diqqat ustunlik хilsa, o’smirlik davrida bola o’z diqqatini o’zi boshqara oladi. Dars davomida intizomning buzilishi aksariyat хollarda o’quvchilar diqqatsizligidan emas, balki ijtimoiy sabablar bilan belgilanadi. O’smir o’z diqqatini to’la ravishda o’zi uchun aхamiyatli bo’lgan va yuqori natijalarga erishishi mumkin bo’lgan faoliyatlarga хarata oladi. O’smirning diqqati yaxshi boshqariladigan va nazorat etiladigan darajada rivojlangan bo’lishi mumkin. Bolaning rivojlanayotgan ixtiyoriy diqqati o’qituvchi tomonidan doimo bo’llab-хuvvatlanishi juda zarurdir. Pedagogik jarayonda ixtiyorsiz diqqatni ixtiyoriy diqqat darajasiga ko’tarish uchun bir qancha uslublar ishlab chiхilgan. Shuningdek, o’smirning dars jarayonida o’z tengdoshlari orasida o’zini ko’rsatishi uchun sharoitni yaratilishi хam o’smirdagi diqqatni ixtiyorsizdan ixtiyoriyga aylanishida zamin bo’lib xizmat qilishi mumkin. Lekin, o’smirlik davrida juda qattiq charchash хolatlari хam bo’ladi. Aynan 13-14 хamda 16 yoshlarda charchash chiziхi keskin ko’tariladi. Bunday хolatlarda o’smir atrofdagi narsa va voхealarga to’liq diqqatini хarata olmaydi, diqqatning ko’rinishlariga o’smirlik erishish va yo’хotish bo’yicha to’la qarama-qarshi bo’lgan davr хisoblanadi. O’smirlik davrida nazariy tafakkur yuqori aхamiyatga ega bo’la boshlaydi. Chunki bu davrdagi o’quvchilar atrof-olamdagi boхlanishlar mazmunini yuqori darajada bilishga хarakat qiladilar. Bu davrda o’smirning bilishga bo’lgan qiziqishida progress sodir bo’ladi. Ilmiy nazariy bilimlarning egallab olinishi tafakkurning rivojlanishiga olib keladi. Buning ta'sirida isbot, dalillar bilan fikrlash хobiliyati rivojlanadi. Unda deduktiv xulosalar chiqarishga хobiliyat paydo bo’ladi. 
Maktabda o’хitiladigan fanlar o’smir uchun o’z taxminlarini yuzaga keltirish yoki tekshirish uchun sharoit bo’lib xizmat qiladi. 
J.Piajening ta'kidlashicha, "Ijtimoiy хayot uch narsaning ta'siri - til, mazmun, qoidalar asosida shakllantiriladi". Bu borada o’zlashtirilgan ijtimoiy munosabatlar o’z-o’zidan tafakkurning yangi imkoniyatlarini yaratadi.
11-12 yoshdan boshlab o’smir endi mantiqiy fikrlab хarakat qila boshlaydi. O’smir bu yoshda xuddi kattalar singari keng хamrovli tahlil etishni o’rgana boshlaydi. O’smir tafakkurning nazariy darajaga qanchalik tez ko’tarila olishi, o’quv materiallarini tez va chuхur egallashi uning intellektini хam rivojlanishini belgilab beradi. 
O’smirlik davri yuqori darajadagi intellektual faollik bilan farqlanadi. Bu faollik o’ta qiziquvchanlik хamda atrofdagilarga o’z layoqatlarini namoyish etish, shuningdek, ulardan yuqori baхo olish eхtiyojining mavjudligi bilan belgilanadi. O’smirning kattalarga beradigan savollari mazmunli, muloхazali va aynan o’sha masala doirasida bo’ladi. Bu yoshdagi bolalar turli farazlarni keltira oladilar, taxminiy fikr yuritib, tadqiqot o’tkaza oladilar хamda ma'lum bir masala bo’yicha muхobil variantlarni taххoslay oladilar. O’smir tafakkuri ko’pincha umumlashtirishga moyil bo’ladi. Respublikamizning bozor iхtisodiyoti sharoitiga o’tishida kishilardagi amaliy tafakkurning aхamiyati oshmoхda. Amaliy tafakkur tizimiga quyidagi aqliy sifatlar kiradi:
- tadbirkorlik, tejamkorlik, хisob-kitoblik, yuzaga kelgan muammolarni tez yecha olishlik va boshqa shu kabi sifatlar mavjud bo’lgan taqdirdagina amaliy tafakkurni rivojlangan deb хisoblash mumkin. Bu sifatlarni 1-sinfdanoх rivojlantira borish nig’oyatda muхim. O’smirlik davrida ishbilarmonlik sifatini o’quvchilarning o’z-o’zini boshqarishni yo’lga хo’yishi, umumiy foydali tadbirkorlik ishlarida ishtirok etishi orqali rivojlantirish mumkin. Bu borada o’quvchi ijrochi rolida emas balki boshqaruvchi, mustaqi yo’l tanlovchi va tadbirkorlik munosabatlarida o’zi ishtirokchi bo’lgan taqdirdagina rivojlanish amalga oshishi mumkin. Bu yoshda tadbirkorlikni rivojlantirishda ko’proq mustaqilikning berilishi o’smir amaliy tafakkurining rivojiga ijobiy ta'sir ko’rsatadi. O’smir yoshdagi bolalarda tejamkorlikni rivojlantirish aqlning boshqa sifatlariga nisbatan osonroх kechadi, buni ko’proq ularni qiziqtiradigan narsalarga mustaqi ravishda хisob-kitob qilib borishga yo’llash orqali amalga oshirish mumkin, o’smirlarda yuzaga kelgan muammolarni tez va operativ хolda yechish malakasini shakllantirish birmuncha qiyinroх kechadi. Albatta, bu bolaning temperamentiga хam bog’liq. Barcha o’smirlarni хam tez yo’llab, tez хarakat qilishga o’rgatish mushkul, lekin ularni biror muammo yuzaga kelishi bilan orхaga chekinmay, zudlik bilan yechishning umumiy qoidalariga o’rgatib borish mumkin. O’smirlik davrida iitellektning yuqori darajada rivojlangan bo’lishi хimmatli va obro’li хisoblanadi. O’smir shaxsida va uning bilishga qiziqishidagi o’zgarishlar o’zaro bog’liq bo’ladi. Ixtiyoriy psixik jarayonlarning rivojlanishi o’smirdagi shakllanib kelayotgan shaxs mustaqiligiga tayanadi, o’zining shaxsiy xususiyatlarini anglash va shakllantirish imkoniyatlari esa undagi tafakkurni rivojlanishi bilan belgilanadi.

6.3. O’smirlik davrida shaxsning shakllanishi
Jinsiy yetilish o’smirning bu yoshdagi хulх-atvoriga asosiy biologik vosita sifatida ta'sir o’tkazadi. Lekin, bu bevosita ta'sirdir. 
Ijtimoiy omillar esa quyidagilardir: kichik maktab yoshidan o’rta maktabga o’tish, ya'ni yakka o’qituvchi raхbarligidan ko’pchilik o’qituvchilar tasarrufiga o’tish va muloqotdagi o’zgarishlar ijtimoiy foydali ishlarni kengaytirib borish, mustaqi va amaliy ishlarni ko’proq bajarish, shu bilan birga bolaning oiladagi o’rni хam o’zgarishidir. Ushbu o’zgarishlar ta'sirida bolalar jismoniy va aqliy imkoniyatlarini o’sib borishi munosabati bilan o’zlariga ko’proq ishona boshlaydilar, u endi oilaviy muammolar muхokamasida хam ishtirok eta boshlaydi. Katta o’smirlarga nisbatan kichik o’smirlarda paydo bo’ladigan kelisha olmaslikni ulardagi jinsiy yetilishi bilan emas, balki atrofdagi shart-sharoitlar, oiladagi ota-ona, aka-ukalarning unga munosabati, maхalla-ko’y, ya'ni ijtimoiy sharoitlar ta'siri bilan boхlash zarur. Shu ijtimoiy sharoit ulardagi psixologik iхlimni o’zgartirish bilan, kichik o’smirdagi yomon xulх-atvor, o’jarlik, kamchiliklarini tan olmaslik kabi salbiy xislatlarning oldini olishi mumkin.
Ba'zi o’qituvchilar kichik o’smirdagi bu o’zgarishlar - urushхoхlik va salbiy alomatlar o’jarliklarining iddizlari хaerdan kelib chiххani va nima bilan bog’langanligi, nimaning ta'siri ekanligini bilmay turib, noto’g’ri tashxis va xulosalar chiqaradilar va bu esa aksariyat хolda fojiaga olib kelishi mumkin.
Aslida o’smir yoshidagi bolalarning psixik хolatlarini va psixik rivojlanish xususiyatlarini  хisobga olish , psixik muammolarini erkin va to’g’ri yechishlari uchun yordam berish, ularga psixologik yondashish zarur. Kichik o’smir yoshdagilar bilan ishlayotganda o’quvchining хar bir tashхi va ichki reaksiyasi ortida uning o’z psixologik sabablari borligini bilish muхimdir. Bu "madaniyatsiz", "zararli", "tushunib bo’lmaydigan" deb nom olgan xatti-хarakatlar bir qarashda shunday baхolanadi, lekin bu хatti-хarakatlar shaxs хaror topishi maxsus bosqichi uchun xos xususiyatdir. Kichik o’smir psixologik "mexanizmi" sxematik ravishda quyidagicha baхolanadi. Endokrin garmonlarini paydo bo’lishi va ularning markaziy nerv sistemasiga ta'sir qilishi bilan bog’liqdir bo’lgan jinsiy yetilishning boshlanishi bolalarning faolligini jismoniy va psixologik imkoniyatlarini oshiradi, хamda bolada o’zini kattalardek хis etish, mustaqi bo’lish tuyхularini tuyush uchun qulay shart-sharoitlarni olib keladi. Biroq, psixik rivojlanishning bu bosqichida хam bola хali mustaqi хarakat qilishga to’la tayyor bo’lmaydi. Asosiy ziddiyatni keltirib chiqaruvchi omillardan biri o’z mustaqiligini imkoniyatidan ortiх darajada baхolashdir. O’z imkoniyatlarini ortiхcha baхolash bilan kichik o’smirning psixik imkoniyatlari o’rtasida tafovut paydo bo’ladi. Bu ziddiyatni хal etilishi qanday sodir bo’ladi va u bolani tashхi ko’rinishi xulх-atvorida qanday namoyon bo’ladi.
Ma'lumki, хar bir bolaning munosabatlari aniq ishlarda ko’rinadi, mustaхkamlanadi va qayd etiladi. Bola o’zidagi mustaqilikni shakllantirish uchun o’zi mustaqi ishlarni bajarishga to’g’ri keladi. Lekin, ikkinchi tomondan bir marta mustaqi ish bajarish uchun mavjud shart-sharoitlardan хoli bo’lishga хarakat qiladi. Bola boshqa mexanizmlarga ega emas. Bular o’smirning o’z kuchiga ichki bir ishonchni mavjud emasligini bildiradi. Bu belgilar mana shu yoshda kishini mustaqi хarakat qilishga kodir bo’lishga, ayni хollarda tevarak atrofdagi kishilarga qarshi borib, o’zini хaх ekanligini qattiq turib хimoya qilishga, boshqa хollarda esa vaziyatni vazminlik bilan хabul qilishga dav'at etadi, Kichik o’smirda o’z-o’zini хurmat qilish va o’zini anglashni shakllantirishni bir qancha yo’llari mavjud. 
Masalan: bu davrda kattalarga taqlid qilish yoki oilada o’z хurmatini talab qilish, o’z so’zini o’tkazish, o’zini хurmatli, obro’li katta yoshli kishini obraziga o’xshatib rivojlantirish kuchli bo’ladi. Ularga biror so’z yoki tanbeх bilan murojaat хilsangiz, u o’zini mustaqi fikrlay olishi va biror ishni albatta uddasidan chiqa oladigandek ko’rsatadi. Vaхolanki, хali o’smirni psixologik imkoniyatlari yetarli emas yoki rivojlanmagan bo’lishi mumkin. Kattalar, o’qituvchilar o’smirdagi bu jarayonni psixologik nuqtai nazaridan baхolay olishimiz, unga soxta pedagogik, yuzaki yondashmay, aksincha, unga o’z imkoniyatlarini o’stirishga o’z ichki va tashхi хobiliyatlarini to’g’ri rivojlantirishga yo’naltirishimiz muхim. 
O’smir yoshdagi bolani birinchi galdagi intilishi, u o’zini endi kichkina bola emas,balki katta bo’lib хolganligini atrofdagilarga ishontirishdan iborat. Bu yoshda kattalar o’smirlarni bilib-bilmay хo’yayotgan kamchilik va xatolarini ko’pchilik ichida uyaltirib, kamsitib, хoralab emas, balki psixologik yo’l bilan yondashgan хolda yordam berish uni "katta bo’lib хolganlik" tuyхusini so’ndirib emas, balki katta odam qanday bo’lishi va qanday talablarga javob berishi kerakligini anglatishi zarur. 
Demak, bu o’smirni to’laхonli psixik rivojlanishi uchun zarur bo’lgan хayotiy bir xislat ekanligini bilgan хolda shu bilan bog’liq salbiy ishlarni psixologik tabiatini to’g’ri tushunmoхi va bolalarni o’zlarini katta tutishlariga to’sхinlik хilmaslik, aksincha ularning bunday хatti-хarakatlarini ijobiy baxolashga intilishi kerak. 
O’smirlarni o’z tengdoshlari bilan muloqotda bo’lishi g’oyat katta aхamiyatga egadir. O’z tengdoshlari bilan tenglik asosida qilingan munosabat asosida o’smir aloхida bir ijtimoiy munosabatlar maktabini o’taydi. O’zaro qiziqishlar, atrof dunyoni, bir-birlarini o’zligini anglashlari va tushunishlari ular uchun juda хimmatlidir. O’smirlar uchun uy vazifalari, uy ishlari bo’yicha majburiyatlarni bajarishga хaraganda tengdoshlari bilan muloqot qilish muхimrokdir. O’z sirlarini bola endi ota-onasiga emas, balki tengdoshiga ko’proq ishonadi. U endi salbiy va ijobiy tomonlariga aloхida bir urg’u bermagan хolda o’zi xoxlagan kishisi bilan do’st bo’lish xuхuхini talab etadi. O’z tengdoshlari bilan muloqot va munosabat jarayonida o’z shaxsini erkinlik bilan to’la namoyon eta oladi. Shaxsiy erkinlikni u katta bo’lish xuхuхi deb anglaydi. Ota- onalarning o’smirga shu erkinlikni bermasligi yoki o’smirning shunday deb bilishi natijasida, ular ota-onaga qarshi pozisiyada bo’ladilar. Shuni aloхida ta'kidlash lozimki, ana shu muloqot va munosabat asosida o’smirlarda хurur хissi shakllana boshlaydi. Albatta, хurur me'yor va qoidalari kattalardan o’rganiladi, lekin o’z хururini qanday хimoya qilishi o’smirlarning aloхida nazoratida bo’ladi. O’smirlar orasida sodiхlik va to’g’rilik kabi xislatlar yuqori baхolanib, sotхinlik o’z so’ziga bevafolik, egoizm, хizхanchiхlik qattiq хoralanadi va qattiq jazolanadi. Bu jazo u bilan urishish, kaltaklash unga qarshi baykot e'lon qilish va uni yolхizlatib хo’yish shaklida bo’lishi mumkin. O’smirlar o’zini хurmat qilishini, o’z fikrini va qiziqishini хimoya qilishni bilmagan tengdoshlariga juda past baхo beradilar.

6.4. O’smirlarning psixik rivojlanishida yangi xislatlarning paydo bo’lishi

O’smirlik davrida, asosan, bilish jarayonlari yuqori darajada rivojlanadi. Bu yillarda o’smirlar uchun хayot davomida kerak bo’ladigan asosiy shaxsiy va tadbirkorlik xususiyatlari ochiх ko’rina boshlaydi. Xotira, mexanik xotira darajasidan mantiqiy xotira darajasiga ko’tariladi. Nutq rivojlangan, xilma-xil va boy tafakkur esa o’zining barcha ko’rinishlari: хarakatli, obrazli, mantiqiy darajasida rivojlanadi. O’smirlarni endi turli amaliyot va aqliy faoliyatlarga o’rgatish mumkin. Shuningdek, bu davrda umumiy va maxsus layoqatlar shakllanadi va rivojlanadi.O’smirlik davriga juda ko’p ziddiyatlar va qarama-qarshiliklar xos. Maktab dasturini o’zlashtirish va boshqa ishlar bilan bog’liq turli masalalarni yechishda ko’zga tashlanadigan o’smirlarning intellektual rivojlanganligi kattalarni ular bilan birga jiddiy muammolar bo’yicha fikrlashga undaydi, o’smirlarning o’zlari хam bunga хarakat qiladilar. Boshqa tomondan esa ayniхsa, kelajak kasb, xulх-atvor etikasi, o’z majburiyatlariga mas'ullik kabi muammolar muхokamasida infantillik (yosh bolarlarga xos jismoniy va psixologik хolat)ni kuzatish mumkin.
5-6 sinf o’quvchilariga sinfdagi o’zi egallagan mavхeiga katta e'tibor berish xususiyati xos. Ayniхsa, 6 sinfdan boshlab, o’quvchilar o’z tashхi ko’rinishlariga, shuningdek qarama-qarshi jinsdagi bolalar va ular bilan o’zaro munosabatlariga e'tibor bera boshlaydilar.
7-sinf o’quvchilarida esa o’z layoqatlarini rivojlantirishga xos qiziqish yuzaga keladi. 
8-sinf o’quvchilari esa mustaqilik, o’ziga xoslik, do’stlik va o’rtoхlik bilan bog’liq bo’ladigan shaxsiy xislatlarni yuqori baхolashadi. O’smirlarning ana shu ketma-ket yuzaga keladigan qiziqishlariga asoslangan хolda faol ravishda irodaviy ishbilarmonlik va boshqa foydali sifatlarni rivojlantirishi mumkin.
O’smirlik davrida o’quv fanlarini turli o’qituvchilar o’хitishlari bilan kattalar shaxsi va faoliyatni baхolashning yangi mezonlari хam shakllana boshlaydi. O’smirlik asosan, bilimli, talabchan, хaххoniy, o’quv materialini qiziqarli va tushunarli yo’l bilan yetkaza oladigan, o’quvchilarni ajratmaydigan, o’qituvchilarni ko’proq хurmat qiladilar va yaxshi ko’radilar. Ular o’qituvchi bilan munosabatlariga хam katta z'tibor beradilar.
10-15 yoshli bolalarning faoliyat motivlarida хam o’zgarishlar amalga oshadi. Ilk o’smirlik davrida ko’pchilik o’smirlar o’zlariga salbiy shaxsiy xarakteristika beradilar. Katta bo’lgan sari o’smirning o’z-o’ziga bergan baхosi differensial xarakter (xulх-atvoriga, ijtimoiy vaziyatlarda o’zini tutishga va ayrim xatti-хarakatlari)da namoyon bo’la boshlaydi.

Takrorlash va muхokama qilish uchun savollar.
1. O’smirlik davrining asosiy psixik xususiyatlari.
2. O’smirlik davridagi yetakchi faoliyat turi.
3. O’quv faoliyatining хayta tuzilishi хamda o’smirdagi bilish jarayonlarining rivojlanishi.
4. O’smirlik davri krizisi, sabablari va namoyon bo’lishi.
5."Tarbiyasi qiyin" o’smir xulх-atvoridagi salbiy xususiyatlar va ularga psixologik yondoshuv.
6. O’smirlik yoshida individual yondoshuvning psixologik jiхatlari.

Mavzu yuzasidan test savollari:
1. O’smirlik davri necha yoshlarda ro’y beradi.
A) 10-11 yoshdan 14-15 yoshgacha;
B) 17 yoshdan 19yoshgacha;
V) 7-10 yoshdan 16-17 yoshgacha.

2. O’smirlik yoshiga o’tishda yuzaga keladigan asosiy kayta shakllanish nimalardan iborat.
A) Bolaning tasavvurlari o’z bolaligi хakida emas, balki o’zining katta bo’lganligini хis etishidan;
B) Negativizm, janjallik хolatlari, o’zini bola deb хisoblashni istamasligida;
V) Mustakillikka intilish, tevarak-atrofdagilarga nisbatan tankidiy munosabatlarda bo’lishida.

3. O’smirlar bilan kattalar o’rtasidagi nizolarning kelib chikish sabablari nimalarda aks etadi.
A) Ota - onalarning o’smirlarni "kattalashish" darajasini oхir kechirishlarida;
B) Kattalarda o’smirlarga nisbatan bo’ladigan munosabatlar kichkina bolaga bo’llgan munosabatdek saklanib kolishida;
V) O’smirlarning moddiy tomondan kattalarga butunlay bog’liqdir bo’lib turishida.

4. O’smirlik yoshida o’zaro munosabatlarning xususiyatlari va "tanglik" davrining kechishi nima bilan aniklanadi.
A) O’smirning ijtimoiy mavkei kattalar olamiga o’tishi bilan;
B) O’smir organizmida anatom - fiziologik o’zgarishlarning xarakteri bilan;
V) O’smirda o’kish motivlarining asta - sekin tarkib topishi bilan.

5. O’smirlik davrida akliy rivojlanish nimalarda aks etadi.
A) Nutkning faollashuvi, dunyokarashning o’sishida;
B) Bilish jarayonlari rivojlanishining jadallashishida;
V) Barcha javoblar to’g’ri.

6."Tarbiyasi kiyin" o’smirlarni keltirib chikaruvchi sabablarni aniklang.
A) Shaxsning psixik o’sishidagi kamchiliklar, irodaning bo’shligi;
B) Shaxsning biologik nuksonlari, shaxs tarbiyasidagi nuksonlar, psixik kamolotidagi, maktab ta'limi va tarbiyasidagi kamchiliklar, 
maktabdan tashkari muхitdagi 
nuksonlar;
V) Oilaviy nizolar, oilada pedagogik - psixologik bilimlarning yetishmasligi va tengkurlarining ta'siri. 
VII BOB. ILK O’SPIRINLIK  YOShINING PSIXOLOGIK XUSUSIYaTLARI

7.1. Ilk o’spirinlik davrining psixik xususiyatlari.
7.2. Ilk o’spirinlik davrida aqliy rivojlanish.
7.3. Ilk o’spirinlik davrida yoshlarning shaxsiy xususiyatlari.

7.1. Ilk o’spirinlik davrining psixik xususiyatlari

Ilk o’spirinlik davri "kamolot bo’sa?asi" deb ta'riflanadi. Bu kamolot bos?ichi fiziologik, psixologik va ijtimoiy chegaralarni o’z ichiga oladi.Psixologiya fani o’spirinlik muammosini kompleks o’rganishni da'vat etadi.
Bu juda ?iyin masala, chunki psixofiziologik taraqqiyot sur'ati bilan uning bos?ichlari ijtimoiy yetilish muddati bilan ?amma va?t ham to’g’ri kelavermaydi. Akselerasiya natijasida bugungi ilk o’spirinlarning taraqqiyoti avvalgi avlodlarga nisbatan o’rtacha ikki-uch yil avval yetilmoqda. 
Fiziologlar bu jarayonni 2-darajali jinsiy belgilarning paydo bo’lishiga qarab, 3-ta bos?ichga ajratadilar:
I bosqich - prepubertat;
II bosqich - pubertat;
Sh boskich - postpubertat.
Yosh psixologiyasi o’spirinlikning yoshini 1-2 bos?ichlar bilan bo?lab kelar edi. Akselerasiya munosabati bilan o’spirinlik yoshining chegarasi endi 15-16 dan 18 yoshgacha bo’lmo?da. Demak, o’spirinlik ?am oldin boshlanadi. Lekin, bu tara??iyot davrining konkret mazmuni birinchi navbatda ijtimoiy sharoitlar bilan belgilanadi. Yoshlarning jamiyatda tutgan o’rni, ularning mav?ei, ular egallaydigan bilimlarning ?ajmi va bir ?ator bosh?a faktorlar ijtimoiy sharoitlarga bo?li?dir.
Ilk o’spirinlik yoshidagi  bolalar bu 14-15 yoshdan 17-18 yoshgacha bo’lgan akademik lisey va kasb-?unar kollejlari o’?uvchilaridir. 
Bo’yning o’sishi o’spirin ?izlarda 15-16 yoshgacha, o’?il bolalarda 17-18 yoshgacha davom etadi. Bu yoshda muskullar kuchi tez o’sadi. Masalan, 18 yoshli bola muskul kuchi 12 yoshli bolaga nisbatan 2 baravar ko’p bo’ladi. Jismoniy tarakkiyot, asosan, to’?ri ov?atlanish rejimiga va jismoniy tarbiya bilan shu?ullanishiga ko’p ji?atdan bo?li?. Jinsiy tara??iyot ji?atdan bu yoshdagi ko’pchilik yigit va ?izlar postpubertat (tugallanuvchi) davrda bo’ladilar. Bularning jismoniy rivojlanishi katta yoshdagi odamning jismoniy rivojlanishidan kam fark ?iladi. Bo’yning va organizmning notekis o’sishi va rivojlanish davri tugallanadi, ?amda jismoniy rivojlanishning nisbatan birmuncha tekis davri boshlanadi.O’spirinlik yoshida jismoniy sifatlar (bo’y, o?irlik) nisbatan bar?aror darajaga yetgan bo’ladi. Shuningdek, muskul kuchi va ishchanlik ?obiliyati sezilarli darajada ortadi. 
Ko’krak ?afasining ?ajmi kengayadi, skelet, naychasimon suyaklar ?atti?lashadi, to’?imalar va a'zolarning shakllanishi va funksional tara??iyoti tugallanadi. Odatda bu yoshda yurak va qon tomirlarning rivojlanishida  o’smirlarga xos bo’lgan notekislik endi tekislashadi, qon bosimi baravarlashadi, ichki sekresiya bezlari bir me'yorda ishlay boshlaydi. Nerv sistemasining va xususan, miya rivojlanishidagi o’zgarishlar ma'lum bo’lib ?oladi. Lekin, bu o’zgarishlar miya massasining ortishi ?isobiga emas, balki miyaning ichki xujayralari tuzilishining murakkablashuvi ?isobiga ro’y beradi. Bosh miya po’stining ?ismlarida assosiativ to’?imalarning mi?dori ko’payadi. Natijada o’?ish va me?nat jarayonida katta (yarim sharlar) ?atlamining analitik-sintetik faoliyati murakkablashadi.
Ilk o’spirinlik davrini ikkinchi o’tish davri deb ?isoblash mumkin. Agar birinchi o’tish davri ko’pro? bolalikka ya?in bo’lsa, ikkinchi o’tish davrida bo’lgan o’spirin ko’pro? yoshlik davriga ya?indir va shu ji?atidan o’rganiladi ?amda tad?i? etiladi. Ilk o’spirinlik davri, asosan, unda musta?il ?ayotning boshlanishi (o’rta maktabni tamomlab, lisey, kollejlarga kirishi)bilan xarakterlanadi. ?ayotdagi bu o’zgarishlar ilk o’spirinning shaxsiga, o’z-o’zini anglashiga ta'sir ko’rsatadi. O’smirlardan far?li o’laro? ilk o’spirinlar katta ?ayotni tasavvur etmaydilar, balki unda ishtirok etadilar.
Ilk o’spirinlarning musta?illigi ortishi bilan kattalarning unga munosabatlari ?am o’zgaradi. Kattalar o’smirga ko’pro? bola deb ?arasalar, ilk o’spirin yoshdagilarga katta odamdek munosabatda bo’ladilar. Ilk o’spirinlar hayotda o’z o’rnini topishga nisbatan intilishi anglangan ?olatda bo’ladi. 
U o’z ?ayotiy rejalarini amalga oshirish uchun ?arakat ?ila boshlaydi va ma'lum bir kasbni egallay boshlaydi yoki shu so?a bo’yicha akademik liseylarda o’?ishini davom ettiradi. O’spirinlar tanlagan so?alari yoki kasblarida juda katta yangiliklar, kashfiyotlar ?ilgilari keladi, lekin asta-sekinlik bilan yangilik va kashfiyotlar ?ilish uchun ularda bilim va tajriba yetishmayotganligini, buning uchun ko’prok o’?ish va o’rganishlari kerakligini anglay boshlaydilar.
Hayot faoliyati kengaygan sari, o’spirinlarda ijtimoiy rollar kengligi fa?at mi?dor tomondangina kengayib ?olmay, balki sifat tomonidan ham o’zgarib boradi. Masalan: 16 yoshda pasport oladi; 18 yoshidan faol saylash ?u?u?iga va oila ?urish imkoniyatiga ega bo’ladi. 
O’spirin jinoiy  ishlar uchun javobgar bo’ladi. Ba'zi o’spirinlar bu yoshdan boshlab ishlay boshlaydilar. Kasb tanlash ?a?ida o’ylay boshlaydilar. Lekin, shunga ?aramay o’spirinlarda kattalarga ?aramlik xususiyatlari sa?lanib ?oladi.
O’spirinlar (16-18 yoshlar) o’zlarining psixologik xususiyatlari bilan bosh?a yosh davrdagi bolalardan keskin far? ?iladilar. Jismoniy ?amda a?liy ji?atdan voyaga yetgan, kamolotga erishgan, dunyo?arashi, o’z-o’zini bosh?arishi kabi yetuk insoniy xususiyatlari tarkib topgan bo’ladi. Ular vazmin, mulo?azali bo’ladilar, katta yoshdagilarga ?urmat-e?tirom bilan ?araydilar. Ular uzo?ni ko’zlaydigan, kelajak uchun ?ay?uradigan, ota-onalarining ya?in yordamchisiga aylanadilar. O’?uv faoliyati o’spirinning asosiy faoliyati bo’lib ?olaveradi, o’?ishga nisbatan o’smirlik yoshiga ?araganda o’spirinlikda bir muncha yu?oriro? bo’ladi. Musta?il ?ayotga tayyorgarligini o’z-o’zini anglashi bilan bo?li? motivlar bu davrda yetakchi o’rinni egallaydi. Motivlar tizimida jamiyatning to’la?onli a'zosi bo’lishga intilish, insonlarga naf keltirish kabi ijtimoiy motivlar ustunlik ?iladi. 
Bu davrda o’spirinlarning kelgusi ?ayoti va tanlayotgan kasbiy rejalariga ko’ra fanlarga nisbatan ?izi?ishlari o’zgaradi. O’spirinning fanlarga ?amda shu fan o’?ituvchilariga nisbatan munosabati o’zgaradi. O’spirinlik davrida o’zi ko’zlagan ma?sadlariga erishishga asoslangan motivlar birinchi o’ringa ko’tariladi. O’smirlar o’zlarining o’?ishga bo’lgan munosabatlari va ularning o’?ish-o’rganishga undovchi sabablarni yaxshi anglaydilar. 
O’spirinlik yoshida boshdan kechiriladigan ?is-tuy?ularning boyligi, xilma-xilligi bilan, ?ayotning turli tomonlariga emosional munosabatda bo’lishi bilan ajralib turadi. Axlo?iy va ijtimoiy, siyosiy ?islarning rivojlanishi ayni?sa xarakterlidir. Ular odatda muayyan axlo?iy talablar bilan o’zaro to’?ri munosabatda bo’ladilar. Boshdan kechirgan ?is-tuy?ularni anglab yetish ma?orati ?am rivojlanadi. O’spirinlik yoshida o’?uvchilarda o’rtoklik ?issining rivoj topishi xarakterlidir. Rossiya psixologlari I.V.Straxov bilan A.L.Shnirman tad?i?otlarining ko’rsatishicha, o’spirinlik yoshidagi do’stlik, o’smirlik yoshidagi do’stlikdan ba'zi bir xususiyatlari bilan far? ?iladi.
O’spirinlarda do’stlik motivlari ancha chu?urro? bo’ladi. Bularda -oshkoralik, o’zaro ishonch, talabchanlik, sado?at, birgalikda doimiy yordam ko’rsatish, kamchiliklarni tugatish, do’stiga yordam berish, o’zaro ?urmat, bir-birini tushunish va ?okazo.
Do’stlik ?islari ancha sermazmun bo’lib, ?izi?ishlar faoliyatning keng doirasini ?amrab oladi. 
3) Do’stlik emosional bo’lib, do’sti kechirayotgan ?islarga javob bera olish ?obiliyatiga ega bo’ladi.O’spirinlik yoshidagi do’stlik ko’pincha butun umr bo’yi davom etadi. O’rto?lik munosabatlari jamoani jipslashtirishga yordam beradi, uning ?ayotiy faoliyatini oshiradi. Yoningda o’rto?ing borligini ?is ?ilishning o’ziyo? ?iyinchiliklarni yengishga yordam beradi. O’spirinlar do’stlik, samimiylik, emosional sofdillik kabi xislatlarni birinchi o’ringa qo’yishadi. Do’stlar bir-birlari bilan yuraklarini bo’shatadilar. Do’stlarga samimiy me?ribonlik shaxsining reflektivlik darajasiga ?amda uning emosional ?ayot xususiyatlariga bo?li?dir.O’spirin ?amma va?t rostgo’y, samimiy bo’lishni istaydi.O’spirinlik yoshida alo?ida bir ?is - sevgi paydo bo’ladi. Bu o’spirinning emosional ?ayotida yangi bir ?olat ?isoblanadi. O’spirinlik sevgisi sof, pokiza, be?ubor, xilma-xil kechinmalarga boy, yo?imli, xayolga berilish va samimiyat belgilariga ega bo’ladi. Yigit va ?izlarning sevgini boshdan kechirishida bir-birlarini ?urmat ?ilish, do’stlik, o’zaro yordam, bir-birini tushunish kabi xislatlar xarakterli bo’lib, ular bir-birlaridagi yuksak ma'naviy sifatlarni ?adrlaydilar. Yigit va ?iz bolalar o’rtasidagi munosabatlar o’spirinlik yoshida faollashgan bo’ladi. 
O’rto?lariga nisbatan munosabatlar doirasi kengayadi, Ayni?sa, kizlarda aralash do’stlik e?tiyojlari kengayadi. Bolalarga xos 16-17 yoshlarda birinchi jinsiy moyillik va sevgi e?tiyojlari ko’rina boshlaydi. Ikki jins o’rtasidagi o’zaro munosabat masalasi asosiy muammolaridan biri bo’lib ?isoblanadi.O’spirinlarda sevgi ?issi bir ?ancha ?olatlarga bo?li?. Birinchidan - jinsiy yetilish; ikkinchidan - ishonadigan, suyanadigan va ?ar ?anday nozik masalalar bo’yicha gaplashish  mumkin bo’lgan do’stga e?tiyoj; uchinchidan - bu tabiiy insoniy e?tiyoj ?isoblanib, inson ko’pincha o’zini yol?iz ?is ?ilganida kuchli emosional bo?li?likka intiladi. Tad?i?otlarning ko’rsatishicha bunday tuy?u kuchaygan shaklda birinchi bor ilk o’spirinlik davrida yuzaga keladi. Ilk o’spirinlar yol?iz bo’lishni istamaganliklari uchun o’zlari faol ravishda o’zaro ya?in mulo?ot, bir-birlari bilan intim munosabatni izlaydilar. Ba'zan o’spirinlar bu ?islarga shunchalik berilib ketadilarki, bosh?a narsalar mavjudligi ?a?ida mutla?o unutib ?o’yadilar. 
Bu davrda o’spirinlarda sevish mumkin bo’lgan ?iz yoki yigit ideali paydo bo’ladi va ko’p yillar davrida bu ideal sa?lanib turadi. O’spirinlar tasavvuridagi ideal kimnidir yo?tirishiga, sevishiga turtki bo’ladi. O’spirinlarning ideal obrazlari ba'zan real bo’lmaydi, ya'ni ular ?ech kimni "unga" o’xshatmaydilar. Bu esa ularda ishonchsizlik ?amda yol?izlik ?issini ?am yuzaga keltirishi mumkin. Ilk o’spirinlarga shu mavzuda badiiy adabiyotlar o’?ish, kinofilmlar, teatrlar tomosha ?ilishni tavsiya etish ?amda yoshi ulu? kishilar bilan su?batlar o’tkazish, ularga o’zlarini kelgusi ?ayotlarini o’zlariga mos turmush o’rto?lar topish masalasiga jiddiyro? yondoshishlariga yordam beradi. 

7.2. Ilk o’spirinlik davrida a?liy rivojlanish

Ilk o’spirinlik yoshidagi o’?uvchilarining bilish jarayonlari turli nu?tai nazarlarni ta?lil etishga va bu masala bo’yicha ?ar tomonlama fikr yuritishga yordam bera oladi. Bu yoshdagi o’spirinlar atrofdagi turli vo?ea-?odisalardagi ?a?i?atni bilishga intiladi. Ularning tayyor yechimlar, ma'lumotlar emas, balki shu yechim va ma'lumotlarni o’zlari mulo?aza yurgizib, ?idirish jarayonining o’zi ko’pro? ?izi?tiradi. Bu borada turli masalalar bo’yicha ba?s va munozaralar yuritishga va o’zlarining fikrlarini isbotlashga juda ?izi?adilar. Bu davrida bilish jarayonlarining rivoji faol ravishda davom etadi. Bu rivojlanish o’spirinning o’ziga va uning atrofidagi kuzatuvchilarga kam seziladi. Bu davrga kelib, o’spirinlar to’la ravishda manti?iy tafakkurga ega bo’ladilar, nazariy fikr yuritib, o’zlarini-o’zlari ta?lil eta oladilar. Ular endi bemalol axlo?iy, siyosiy va bosh?a mavzularda ba?slasha olib, o’z munosabatlarini bildira oladilar. O’spirinlik davrida bolalar juda ko’p ilmiy tushunchalarni o’zlashtirib, ulardan turli masala va muammolarni yengishda foydalana oladilar. O’spirinning o’z-o’zini anglashi o’?uv, me?nat va mulo?ot motivasiyalarini o’zgarishida o’z aksini topadi. Bu davrda, bolada yangi faoliyatlar yuzaga kelib, psixik rivojlanishida yangi bos?ich boshlanadi.
O’spirinlik yoshi o’kish, me?nat, mulo?ot singari yetakchi faoliyatlar asosida umumiy va maxsus layo?atlarning rivojlanayotganligi bilan xarakterlanadi. Lekin, bu rivojlanish o’spirinning o’ziga va uning atrofidagi kuzatuvchilarga kam seziladi. O’spirinlik davriga kelib, juda ko’p bolalarda o’z faoliyatlarini oldindan rejalashtirish layo?ati yaxshi rivojlangan bo’ladi. Shuningdek, o’z-o’zini bosh?arish ?am o’spirinlik yoshidagi bolalarda ya??ol ko’zga tashlanadi.
O’spirinning o’?uv mash?ulotiga munosabati o’z xususiyati va mazmuni ji?atidan bosh?a yoshdagi o’?uvchilarning ta'lim jarayonidagi munosabatidan tubdan far? ?iladi. O’?uv rejasi va dasturning murakkablashuvi, yangi fan va mavzularning kiritilishi, o’zlashtirilishi nazariy tafakkur yordamida amalga oshirishni ta?ozo etadi. Ana shundan kelib chi??an ?olda, o’?uvchilarning o’kishga munosabati ?am o’zgaradi, ular ayrim fanlarga tanlab munosabatda bo’la boshlaydilar. O’spirin o’?uvchilarning o’?uv fanlariga munosabatlari ?uyidagi ?olatlarga bo?li?dir:
1.	Fanning dunyo?arashdagi roliga.
2.	Fanning bilishdagi a?amiyatiga.
3.	Fanning ijtimoiy a?amiyatiga.
4.	Fanning amaliy a?amiyatiga.
5.	Fanning o’zlashtirish darajasiga.
6.	Fanning o’zlashtirish uslubiyotiga.
O’spirinlik davrida bilishga oid ?izi?ish ko’lami tobora amaliy xususiyat kasb eta boshlaydi. Jumladan, ijtimoiy-siyosiy masalalarga, texnika, tabiatga, osmon jismlariga, sport va ?okazolarga ?izi?ishi kuchayadi. O’spirinlarda sezgirlik, kuzatuvchanlik yanada takomillashib boradi, manti?iy xotirasi, esda olib ?olishining o?ilona yo’li sifatida ta'lim jarayonida yetakchi vazifani ado eta boshlaydi. Mazkur pallada o’spirinlarning tafakkuri tobora faol, musta?il va ijodiy xususiyat kasb eta boshlaydi. Tafakkur rivojlanishi bilan birgalikda o’?uvchilarning nut? madaniyati rivojlanadi. O’spirin turli janrdagi adabiy asarlarni o’?ishi, tushunishi or?ali musta?il fikr yuritish, mulo?aza ?ilish va munozaraga kirishishga o’rganib boradi. O’spirinlik tafakkurining sifatiga uning mazmundorligi, chu?urligi, kengligi, musta?illigi, samaradorligi, tezligi kabilar kiradi. Tafakkurning mazmundorligi deganda, o’spirin ongida tevarak-atrofdagi vo?elik to’?risida ?ancha mi?dorda mulo?azalar, mu?okamalar va tushunchalar joy olganligi nazarda tutiladi. 
Tafakkurning chu?urligi deganda esa, moddiy dunyodagi narsa va ?odisalarning asosiy ?onunlari, xossalari, sifatlari, ularning o’zaro bo?lanish va munosabatlari o’spirinning fikrlash faoliyatida to’li? aks etganligi tushuniladi. Tafakkurning kengligi o’zining mazmundorligi va chu?urligi sifatlari bilan bo?li? bo’ladi. Tafakkurning musta?illigi deganda o’spirinning shaxsiy tashabbusi bilan o’z oldiga yangi vazifalar ?o’ya bilishi, bu vazifalarni ?ech kimning yordamisiz, o?ilona usullar bilan musta?il ?al ?ilish xususiyatini tushunish kerak. Tafakkurning tezligi ?o’yilgan savolga to’li? javob olingan va?t bilan belgilanadi. 
Ayrim kiz va yigitlar a?liy rivojlanishdan or?ada bo’lib, o’?uv materiallarini o’zlashtirishga ulgurmaydilar yoki ?iynaladilar, ular tevarak-atrofdagi vo?elikni bilib olish ma?sadida umumlashtiruvchi tushunchalardan foydalanishni bilmaydilar, chunki bu tushunchalar, xulosalar, fikrlar, ?odisa va faktlarni  yodlab oladilar. Bolalarni a?liy ji?atdan rivojlantirish uchun o’?ish faoliyatlarida faollashtirish va ularning bilimlarini ongli ravishda o’stirib borish  kerak. 
Ta'limda onglilik o’?uvchining yu?ori darajasidagi faolligi bilan ta'minlanadi. Bilimlarini faol faoliyat ko’rsatib o’zlashtirganda, o’?uvchilar bu bilimlarni yaxshi tushunibgina ?olmay, ularni amaliy faoliyatda ?o’llashga ?am o’rganadilar. O’?uvchilarga ijtimoiy masalalar, i?tisodiy ?amda ijtimoiy faktlar va ?odisalarni musta?il ravishda ilmiy ta?lil ?ilish va ularga ba?o berish usullarini maxsus o’rgatish mu?im va zarurdir. Bu o’rinda o’?uvchilarning musta?il fikrlashlarini faollashtirishga, to’?ri ra?barlik ?ilgan ?olda rivojlantirish lozim. O’spirinlarning a?liy ji?atdan rivojlanishida nazariy tafakkurning roli kattadir.
O’spirin adabiy asarlarni o’?ish va tushuntirish or?ali musta?il fikrlash, mulo?aza yuritish va munozaralarga kirishishga o’rgana boradi. Unda asta-sekin tabiat va jamiyat ?a?ida o’zining nu?tai nazari, e'ti?odi, ?arashi shakllanadi. Ma'lumki, shaxsning ana shu fazilatlari uning fikrlashi, musta?il o’ylashi, to’?ri ?ukm va xulosalar chi?arishi, ?at'iy ?arorga kela olishi natijasidir.
O’spirinlarning adabiy asarni ba?olashi, u ?a?da shaxsiy fikrlarni bildiri-shi, muammo yuzasidan ba?slashuvi insoniy xislatlarning muayyan darajada ishtirok etishi tan?idiy tafakkurning aynan o’zginasidir. Turmushda uchraydigan noo’rin tan?idiylik esa o’spirinning badiiy didi va ?ayotiy tajribasi zaifligidir. O’?ituvchining asosiy vazifasi o’?uvchilar tafakkuridagi tan?idiylikni ?a??oniylik darajasiga ko’tarishdan, ularga vo?elikka odilona, o?ilona, tan?idiy nu?tai-nazardan ?arashni o’rgatishdan iborat. O’spirinlarda moddiy dunyo to’?risida shaxsiy fikrlar, mulo?azalar, ilmiy dunyo?arash tarkib topganidan keyingina tafakkurning tan?idiylik xususiyati rivojlana boshlaydi. Tan?idiy tafakkurning rivojlanishi o’?uv materiallarini puxta o’zlashtirishta, ta'lim jarayonida tashabbuskorlikka, vo?elikni isbotlash va asoslash ko’nikmalari tarkib topishiga imkon yaratadi. ?odisalar to’?risida ?ukm va xulosa chi?arish, tasdi?lash yoki inkor ?ilish ?obiliyatini rivojlantiradi. 
O’spirinning ?obiliyati va iste'dodi ta'lim jarayonida, me?nat faoliyatida rivojlanadi. ?obiliyatning o’sishi bilimlar, ko’nikmalar, malakalarning sifatiga bo?li? bo’lib, shaxsning kamol topish jarayoniga ?o’shilib ketadi. Demak, maktabda o’tiladigan, darslar, laboratoriya ishlari, amaliy mash?ulotlar, referat, konspekt yozish kabi faoliyat turlari o’spirinlar o’zlashtirish uchun zarur materiallarni musta?il ?olda tushunishga olib keladi.
Bularning barchasi ilmiy-nazariy tafakkurning shakllanishiga, tevarak atrofdagi vokelikning umumiy ?onuniyatlarini o’sishiga, a?liy   imkoniyatla-rining  vujudga   kelishiga, tabiat va jamiyat rivojlanishining   ?onunlarini    anglashiga mu?im  shart-sharoit yaratadi. 
Yu?oridagilardan ko’rinib turibdi-ki,  o’smirlik  yoshida o’?uvchilar    a?liy    faoliyatining    omillari    va    usul-lari  bilan ?urollangan bo’ladilar.
Shunga ko’ra ?ar kim ?obiliyatiga yarasha kasb-?unar tanlasa, bu so?ada muvaffa?iyatli me?nat ?ilsa, ijtimoiy turmush tara??iyotiga mu?im ?issa ?o’shgan bo’ladi. O’spirinlar u yoki bu kasbni o’z ixtiyorlari bilan ongli ravishda tanlashlari uchun ular musta?illik, dadillik, ?at'iylik, o’zini tuta bilish, chidamlilik, sabr-to?at kabi irodaviy xislatlarga ega bo’lishlari kerak. Me?nat ?ilishda mu?addas burchni bajarish istagi, ma?sadning ani?ligi, ?unar o’rganishga ishtiyo?mandlik mazkur fazilatlarning shakllanishiga ijobiy ta'sir ko’rsatadi. 
O’spirinlar a?liy rivojlanishda tasavvurning a?amiyati juda katta, chunki inson biron bir ishni ?ilishga kirishar ekan, albatta uning natijasini tasavvur eta olishi kerak. Tasavvursiz ?ech ?anday ishni to’?ri rejalashtirish mumkin emas. O’spirinda tasavvur ?ila olish layo?ati yaxshi rivojlangan bo’lsagina, u o’z ?ayotidagi idealni tasavvur eta oladi, shunga ko’ra uzo? va ya?in rejalarini tuzadi.
Hozirgi yigit va ?izlarni 30-40 yil avvalgi teng?urlari bilan  solishtirganda, ularning umumiy saviyalari na?adar o’sganligini ko’rish mumkin. 
O’spirinlarning intellektual ?izi?ishlari doirasi keng va ko’p?irralidir. O’spirinlarning ?izi?ishlari aksariyat ?ollarda o’zi tanlagan kasb va yo’nalish shuningdek, ?ayotiy rejalariga asoslangandir. O’spirinlik yoshiga kelib, yigit va ?izlarning dunyo?arashlari yuksak po?onaga ko’tarila boshlaydi. Bu esa o’spirinning tashki olamni tushunishiga, ba?olashiga bo’lgan munosabatlarini ani?lashga yordam beradi. 
O’spirinlarning dunyo?arashi endi ularning ilmiy, falsafiy, siyosiy va diniy ?arashlari tizimidan iboratdir.
   Ma'lum bir kasbda faoliyat ko’rsatishni boshlayotgan o’spirin unga intellektual, ijtimoiy-psixologik ?amda axlo?iy ji?atdan tayyor bo’lishi kerak. 
O’smirlik davrining oxirlari va o’spirinlik yoshiga kelib, ularda me?nat ko’nikma va malakalari rivojlanadi. Bu ko’nikma va malakalari ularning kelgusidagi kasbiy faoliyatlari bilan to’?ridan-to’?ri bo?li?. 
Har qanday kasbiy ko’nikma va malakalarning o’sishi, avvalo, o’spirin intellektining umumiy rivojlanganlik darajasiga bo?li?. Shuning uchun ?am bu davrdagi o’spirinlar intellektining rivojlanishiga alo?ida e'tibor berish lozim. Bu yoshdagi bolalarga  uchun  mulo?otga kirishish e?tiyojining mavjudligi ?am juda mu?im, lekin u yetakchi emas, fa?at tanlagan kasb va yo’nalishlari bo’yicha mash?ul bo’lmagan o’spirinlargina ko’pro? tengdoshlari bilan mulo?otda bo’lishga e?tiyoj sezadilar. Bu yoshdagi bolalar me?nat faoliyati bilan xuddi kattalardek shu?ullana oladilar. Ilk o’spirinlik davrini kasbiy bilim, ko’nikma va  malakalarning shakllanishi uchun senzitiv davr deb ?isoblash mumkin. O’zining kasbiy ta?dirini tasodifan yoki noto’?ri ?al etilishi murakkab ichki kechinmalarga, ikkilanishlarga, ziddiyatlarga olib kelishi mumkin. Bu esa yigit va ?iz ?ayoti uchun ?am, jamiyat uchun ?am katta zarar keltiradi. Kasb tanlash va?tida ilk o’spirinlar o’z moyilligi va ?obiliyatlarini shaxsiy sifatlar, xususan, nerv sistemasining tipi, analizatorlar xususiyati emosional-irodaviy sifatlarini ?am ?isobga olishlari zarur.

7.3. Ilk o’spirinlik davri yoshlarining shaxs xususiyatlari

O’spirinlarni ?ali to’la katta deb ?isoblab bo’lmaydi, chunki ularning shaxs xususiyatlarida ?ali bolalikni kuzatish mumkin. Bu ularning fikrlarida, berayotgan ba?olarida, ?ayotga va o’z kelajaklariga munosabatlarida ko’zga tashlanadi. Ko’pchilik o’spirinlar maktabni tugatish va?tiga kelib ?am kasb tanlashga nisbatan mas'uliyatsiz yondoshadilar. Bu davr o’spirinning axlo?an o’z-o’zini anglashi shuningdek, axlo?ning yangi bos?ichiga o’tishi bilan xarakterlanadi. Intellekti yaxshi rivojlangan o’spirinlar kattalarni tashvishga solayotgan masala muammolarini tushuna oladilar va ularni mu?okama eta oladilar. O’spirinlar jo’da ko’p muammoli savollarga javob o’ylaydilar. Ularning di??atini ko’pro? axlo?iy masalalar tortadi. Agar kichik maktab yoshidagi o’?uvchilar uchun axlo?iy masalalarni yechish manbai -  o’?ituvchilar bo’lsa, o’smirlar bu savollarga javobni ko’pro? tengdoshlari davrasidan ?idiradilar. O’spirin yoshdagilar esa savollarga to’?ri javobni topishda ko’pro? katta kishilar foydalanadigan manbalarga murojaat etadilar. Bunday manbalar asosan real, ko’p?irrali, murakkab insoniy munosabatlar va ilmiy-ommabop, badiiy, publisistik adabiyotlar, san'at asarlari, matbuot, radio, televidenie bo’lib ?isoblanadi. Bugungi o’spirinlarga ?ayotga nisbatan ?ushyor, a?liy-amaliy ?arash, erkinlik va musta?illik xos. Ular ?a??oniy bo’lish tushunchasiga ?am real tarzda yondoshadilar. Lisey va kollejni tugallash va?tiga kelib, juda ko’p o’smirlar axlo?iy ji?atdan shakllangan va ma'lum axlo? normalari ?atiylashgan xususiyatlarga ega bo’ladilar.
O’spirinlarda axlo?iy dunyo?arash bilan bir ?atorda ijtimoiy, siyosiy, i?tisodiy, ilmiy, madaniy, diniy va bosh?a so?alar bo’yicha ma'lum bir ?arashlar vujudga keladi. Juda ko’p yillardan beri o’spirinlarni yaxshilik va yomonlik, ?a?i?at va no?onuniylik, axlo?iylik va axlo?sizlik masalalari tashvishlantirib keladi. ?ozirgi davr o’spirinlari ?ar bir narsaga ishonuvchan yoki salbiy munosabatlar  bo’lmay, balki ?ayotga real, a?liy, amaliy ?araydigan, ko’pro? erkin va musta?il bo’lishga intiluvchi yoshlardir.
O’spirinlar ongli ravishda egallangan axlo? normalari asosida o’z ?atti-?arakatlarini yo’lga solishga intiladilar. Bu esa, avvalo o’spirin o’zini anglashining o’sishida namoyon bo’ladi. O’zini anglash murakkab psixologik struktura bo’lib, ?uyidagilarni o’z ichiga oladi:
-	birinchidan, bolada tash?i olamdagi predmet ta'siridan paydobo’lgan  sezgilari o’z tanasi bilan far? ?ila boshlaganda vujudgakeladi;
-	ikkinchidan,   o’zining   shaxsiy   "Men"ligini   aktiv   faoliyati
asosida anglashi;
-	uchinchidan, o’zining psixik xususiyati va xislatlarini anglashi;
-	to’rtinchidan,   ijtimoiy,   axlo?iy   o’z-o’ziga   ba?o   berishningma'lum sistemasini anglashi.  Mana shu elementlarning barchasi bir-biri bilan funksional va genetik bo?langandir. Lekin, bularning hammasi    sizga    ma'lumki,    bir   va?tning   o’zida   shakllanmaydi.
Bolaning "men"ligini anglashi taxminan 3 yoshda paydo bo’ladi, bunda bola  shaxsiy  olmoshni   ishlata  boshlaydi.   Masalan:   men,   meniki, menga, menda va ?okazo.
O’spirinlar ?ar joyda o’zini ko’rsatish xususiyatiga ega bo’lgan o’smirlik va?tidayo?, o’zlarining shaxsiy xususiyatlarini kuzata boshlaydilar. Ya'ni o’zlarining tash?i ?iyofalariga tan?idiy ?aray boshlaydilar: bo’yining pastligi yoki aksinchasi, semizlik, yuzidagi ?usnbuzarlar yigit va ?izlarni bezovtalantiradi, ular iztirob chekadilar. Kech yetiladigan o’?il va ?izlar yashirin kechinmalar kechiradilar. Kishining o’z obrazi - bu o’spirinlikning o’zini  anglashi ancha mu?im komponent bo’lib ?isoblanadi. O’zining psixik sifatlarini anglash va o’z-o’ziga ba?o berish o’spirinlik yoshida, borgan sari ko’pro? a?amiyat kasb eta boshlaydi.
O’spirinlikda o’z shaxsiy xislatlariga ba?o berish kuchayadi, o’spirin ?am o’smir singari o’z ?adr-?immatini, uning nimalarni ?ilishga arzishi va nimalarga ?odir ekanligini bilgisi keladi. O’ziga ba?o berish ikkita usulda bo’ladi.
1. Kishi o’zi ?o’lga kiritgan yutu?lari natijasi bilan ba?olaydi. Masalan: bola ?iyin vaziyatda o’zini yo’?otmadi yoki yosh bolani yon?indan ?ut?azdi - "Men ?o’r?o? emasman". Ma'lum ?iyin topshiri?ni bajardi. "Men ?obiliyatliman" - deydi. Axlo??a oid bunday ?atti-?arakatlar, o’spirinning o’z ?at'iyligini sinashi ?amdir.
2.   Ijtimoiy  ta??oslash,   ya'ni  o’zi va xatti xarakatlarini  bosh?alarning  ishlari, fikrlai    bilan  solishtirishdan      iboratdir. Masalan: o’?uvchilar tomonidan  "mardlik" deb ma'?ullangan xatti-?arakatni o’?ituvchi "?albaki o’rtoklik" deb aytdi. Bunda bolalar o’z xatti-?arakatlari to’?risida o’ylab, bosh ?otira boshlaydilar. Shaxsiy "men" obrazi, juda   murakkabdir.   ?atto   kattalarning   o’zini   anglashi ?am  ?arama-?arshiliklardan ?oli emas .Bu ?olat ayniksa  o’spirinlarda yanada kuchliro? bo’ladi. Ba'zi o’spirinlar o’zini kuzatish uchun kundalik daftarlar tutadi. Bu ?olat ?izlarda ertaro? va ko’pro? uchraydi.  Bu ?olat shaxsda mo?iyat ji?atidan tubdan o’zgargan   tarzda o’z  shaxsining ma'naviy-ru?iy fazilatlarini, ijtimoiy turmush tarzi, ma?sad va vazifalarini anglashi, ularni o?ilona ba?olash zaruratini aks ettiradi. 
Undagi o’z-o’zini anglash, turmush, yashash, o’?ish, me?nat  va sport faoliyatlari tarzida  namoyon    bo’ladi.  O’?uv    muassasa, mikromu?itidagi    odatlanmagan vaziyat, shaxslararo munosabatlar va muomala ko’lamining kengayishi o’spirinning  o’ziga xos   tipologika?liy, axlo?iy,  irodaviy, ?issiy xususiyatlarini   o?ilona   ba?olashi, ?o’yilayotgan   talablarga   javob berish,uning o’z-o’zini anglashini jadallashtiradi. O’spirin   o’?uvchilarining o’z-o’zini   anglashga   alo?ador   o’ziga   xos xususiyatlari   mavjud,   ular  dastavval o’zlarining  kuchli  va  zaif ji?atlarini,   yutu? va kamchiliklarini     ani?ro?     ba?olash imkoniyatiga ega bo’ladilar.
O’spirin o’?uvchining o’smirlik davridaga boladan far?li yana bir xususiyati - bu, murakkab shaxslararo munosabatlarda aks etuvchi burch, vijdon xissini anglash, o’z ?adr-?immatini e'zozlashiga ko’pro? moyilligidir.O’spirin o’?uvchida o’zini anglashi negizida o’zini tarbiyalash istagi tu?iladi. 
Natijada unda o’z-o’zini tarbiyalash vositalarini saralash, ularni kundalik turmushga tadbi? ?ilib ko’rish e?tiyoji vujudga keladi. Lekin, o’z-o’zini tarbiyalash jarayoni o’spirin ru?iyatidagi mavjud nu?sonlarga bar?am berish, ijobiy xislatlarni shakllantirish bilan kifoyalanib ?olmasdan, balki voyaga yetgan kishilarga xos ko’p?irrali, umumlashgan idealga mos ravishda tarkib toptirishga yo’naltirilgan bo’ladi. O’?uvchilar o’zida shaxsning eng ?immatli fazilatlarini, o’?uv va me?nat malakalarini ongli, rejali, tartibli, izchil va muntazam ravishda egallab borishga, shaxsning muayyan bir fazilatlari va xislatlarini ?osil ?ilishga ?arakat ?iladilar; o’z-o’zini tarbiyalash muammolarini, yaxlit ma'naviy-ru?iy ?iyofani shakllantirishga intiladilar.
O’spirin o’?uvchilarning o’z-o’zini tarbiyalash jarayoni o’?uv muassasa, jamoat tashkilotlari, pedagoglar jamoasining tarbiyaviy ga'siri doirasida bo’lmo?i shart. Toki o’z-o’zini tarbiyalashning takomillashtirishi jamoada munosib o’rin egallashga, ijtimoiy burchni anglash, foydali me?natga jalb etish ishiga xizmat ?ilsin. O’z-o’zini tarbiyalashni to’?ri izga solib yuborish uchun uy?un birlikni tashkil etgan tarbiyaviy chora-tadbirlar majmuasi tarzida ta'sir o’tkazish jamoa majburiyati, o’zaro yordam va nazorat ?ilish, o’zaro ba?olash va tan?id ?ilish kabilar ma?sadga muvofi?dir. Ijtimoiy turmushda uchraydigan ba'zi bir salbiy yurish-turish ko’rinishlariga, illatlariga, sar?itlariga ?a?shatkich zarba berish, ularning ta'siridan yigit va ?izlarni asrash, yot tashvi?ot mo?iyatiga ?arshi kurash olib borish pedagoglar jamoasining bosh vazifasidir. O’spirinlarda balo?atga yetganlik tuy?usi takomillashib borib, o’z-o’zini ?aror toptirish, o’z ma'naviy ?iyofasini ifodalash tuy?usi o’sib boradi. Bu narsa ularning alo?ida shaxs ekanligini tan olishga intilishida o’z ifodasini topadi. Buning uchun ayrim yoshlar turli modalarga mayl ?o’yish, tasviriy san'atga, musi?aga, kasb-?unarga, tabiatga maftunkor ?izi?ishlarini namoyish ?ilishga ?arakat ?iladilar. O’?uv va me?nat jamoalari ta'sirida matonat, jasurlik, sabr-to?at, kamtarlik, intizomlilik, ?alollik kabi insoniy fazilatlar takomillashadi. Xudbinlik, lo?aydlik, munofi?lik,  laganbardorlik, dangasalik, ?o’r?o?lik, ?ayirlik singari illatlarning bar?am tosishi tezlashadi.
O’spirinlar shaxsining shakllanishi jarayonida jamoat gashkilotlarining roli alo?ida a?amiyat kasb etadi. Ularda faollik, tashabbuskorlik, musta?illik, ?at'iyatlilik, mas'uliyatlilik, o’z ?arakatlarini tan?idiy ba?olash singari fazilatlari bar?aror xususiyat kasb etib boradi. 
O’spirin yigit va ?izlarning jamoatchilikda faol ishtirok etishi or?ali muayyan tashkilotchilik ?obiliyati namoyon bo’ladi. O’zining kimligi, ?andayligi, ?obiliyatlari,  o’zini nimaga ?urmat ?ilishini ani?lashga intiladilar.Do’st va dushmanlarining kimligi, o’z istaklari, o’zini va tevarak-atrofni, olamni yaxshi bilishi uchun nima ?ilish kerakligini anglashga ?arakat ?iladi. Ma'lumki, o’spirinlarning ?amma savollari anglangan bo’lmaydi. Ba'zan o’spirinlar o’zlaridan ?ech ?anoatlanmaydigan, o’z oldilariga ?addan tash?ari ko’p vazifalar ?o’yadigan, lekin uning uddasidan chi?a olmaydigan bo’ladi. Mana bulardan ko’rinib turibdiki, o’spirinlar o’z-o’zini analiz ?ilish teranligi va yuksak talablarni bajarish kerakligini o’zida aks ettira boradilar.     Bu  esa  o’spirinlarning     kelgusi     yutu?lari shartlaridan biridir.
Yu?orida ko’rsatib o’tilganidek, shaxsning erta o’spirinlikdagi eng mu?im xislatlaridan biri o’z-o’zini ?urmatlash, o’z-o’ziga ba?o berish ?amda o’zini shaxs deb tan olish yoki olmaslik darajasidir. O’spirinlar o’zlarida shaxsning muayyan kompleks sifatlarini ?osil ?ilishga intiladilar. 
Ularni o’z-o’zini tarbiyalash borasida  bir butun ma'naviy psixologik ?iyofani shakllantirish masalasi ?izi?tiradi. Bunda shaxs ideali va namunaning mavjudligi katta a?amiyatga ega. Masalan: o’?il bolalar - ?a?ramonlik, yaxshi ota,tadbirkor , o’?ituvchi, vrach yoki badiiy asar ?amda kinofilmdagi obrazlarni o’zlariga ideal deb bilsalar; ?izlarimiz me?natkash ayol, jozibali jamoat arbobi, nazokatli uy bekasi yoki ilmiy xodim va ?okazo. O’zaro munosabat va emosional ?ayot o’z mav?eini belgilashning murakkab muammolarini o’spirinning o’zi ?al ?ila olmaydi. Bu masalani o’spirinning ota-onasi, o’z teng?urlari, o’?ituvchilar ishtirokida ularning ?o’llab-?uvvatlashida ?al ?ilishi mumkin .
Demak ilk o’spirinlik davri katta musta?il xayotga ?adam ?o’yish bo’sa?asidir.

Takrorlash va mu?okama ?ilish uchun savollar.

1. Ilk o’spirinlik davrida psixologik jarayonlarning shakllanish
xususiyatlari.
2.O’spirinlikdagi   a?liy   rivojlanish   bilan   yetakchi   faoliyatlar
o’rtasidagi  bo?li?lik.
3.Umumiy va maxsus  layo?atlarning rivojlanishi.
4.O’spirinlik davrida kasb tanlashning o’ziga xos xususiyatlari.
 
Mavzu yuzasidan test savollari:

1. Ilk o’spirinlik davri kanday ta'riflanadi.
A) Yetuklik davri;
B) "Kamolot bo’sa?asi" ;
V) Ilk balo?at davri.

2. Ijtimoiy psixologik ?olat bo’lgan o’spirinlik kanday ifodalanadi.
A) O’spirin o’z ?ulk - atvorida amal kiladigan axlokiy prinsiplar, e'tikod, tushunchalar tez sur'atlar bilan shakllanish davri;
B) Bu o’spirinning kattalar jamoasining to’lik a'zosi bo’lishga tayyorgarligini sub'ektiv boshdan kechirishi sifatida kattalik ?issining 
yuzaga 
kelishi davri;
V) Bu o’spirinning fukaro sifatida tarkib topishi, uning ijtimoiy ?ayotga faol ko’shilishi davri.

3. O’spirinlik davrida yuzaga keladigan yangi xususiyatlar nimalardan iborat.
A) E'tikod va dunyokarash bilan bir katorda, axlokiy ideallar ?am paydo bo’ladi;
B) O’kishga ongli munosabati o’sadi va ?is-tuy?ularning boyligi, turli-tumanligi bilan fark kiladi;
 V) Mustakillikka intilish ?amda o’zining katta bo’lib kolganligini ko’rsatish istagida namoyon bo’luvchi, o’ziga xos kattalik ?issining 
vujudga 
kelishidir.

4."Akselerasiya" terminining ma'nosi nima.
A) Tiklash;
B) Tezlatish;
V) Umumlashtirish.

5. O’spirinlik davrida ?obiliyatning kanday turlari rivojlanadi.
A) Tabiiy ?obiliyatlar;
B) Umumiy va maxsus layokatlar;
V) Nazariy va amaliy ?obiliyatlar.

6. O’spirinlik davri kanday psixologik xususiyatlari bilan boshka davrlardan fark kiladi.
A) Mustakillikka bo’lgan e?tiyoji ortadi;
B) Tafakkuri, idroki, kizikishlari, ?obiliyati  yanada rivojlanadi;
V) Jismoniy ?amda akliy ji?atdan voyaga yetadi, kamolotga erishadi, dunyokarashi, o’z-o’zini boshkarish kabi yetuk xususiyatlari tarkib topgan bo’ladi.
 
VIII  BOB. TA’LIM PSIXOLOGIYASI
8.1. O’quv faoliyatining psixologik mohiyati.
8.2. O’qish motivlari.
8.3. Bilimlarni     o’zlashtirish     jarayoni va     uning   psixologik komponentlari.
8.4. Ta'limning     noan'anaviy    usullari. Mustaqil  tafakkurni rivojlantirish.
8.5. Ko’nikma va malakalarni shakllantirish.
8.6. O’quv faoliyatini boshqarish.

1997   yilda   qabul   qilingan   "Ta'lim   to’qrisida"gi   qonun   va "Kadrlar tayyorlash Milliy dasturida" shaxs kamoloti asosiy masala sifatida e'tirof etilgan. Prezidentimiz I.A.Karimov: "I?tisodiy va siyosiy so?alardagi barcha islo?otlarimizning pirovard ma?sadi yurtimizda     yashayotgan     barcha     fu?arolar    uchun    munosib    ?ayot  sharoitlarini tashkil kilib berishdan iboratdir.  Aynan shuning uchun   ?am   ma'naviy   ji?atdan   mukammal   rivojlangan   insonni tarbiyalash,   ta'lim  va   maorifni  yuksaltirish,   milliy  uy?onish ?oyasini    ro’yobga     chi?aradigan    yangi     avlodni    voyaga     etkazish davlatimizning eng mu?im vazifalaridan biri bo’lib ?oladi", degan edilar.
Maktab jamiyatning ijtimoiy institutlaridan biri. Maktab jamiyatning buguni emas, balki kelajakka yo’naltirilgan rivojini belgilaydi. Maktabning ma?sadi ta'lim va tarbiya berishdir.

8.1. O’quv faoliyatining psixologik mohiyati
 O’quv  faoliyati   bu  shunday   faoliyatki,   unda  shaxsning  psixik jarayonlari   shakllanadi   va   rivojlanadi,    uning   asosida   yangi faoliyatlar yuzaga keladi. O’?uv faoliyati insonning butun ?ayoti davomida namoyon bo’luvchi uzluksiz jarayondir.
Rus psixologi A.N.Leontev inson faoliyatining psixik va amaliy shakllari mavjudligini, bola ongi aynan o’?uv faoliyatida o’sishini ta'kidlaydi.
D.B.Elkonin esa o’?uv faoliyatining xususiyatlarini ko’rsatib, uni mo?iyatiga, mazmuniga va o’zini namoyon bo’lish shakliga ko’ra ijtimoiyligini ta'kidlaydi.
 O’?uv faoliyati bu shunday faoliyatki, uning natijasida avvalo o’?uvchida o’zgarish yuz beradi. Uning ma?suli turli motivlar asosida ?urilgan bo’lishi darkor. Bu motivlar bevosita o’?uvchi shaxsining o’sishi va rivojlanishi bilan bo?li? bo’lishi kerak. O’?uv faoliyati ta'lim, o’?ish va o’rganish degan tushunchalar bilan bevosita bo?likdir. Ta'lim o’?ituvchi va o’?uvchi ?amkorligidagi o’?uv faoliyati,  o’?ituvchining   bilim, ko’nikma  va  malakalarini   o’?uvchilarga o’rgatish jarayonidir.
Ta'lim jarayoni bevosita muayyan axborotni, ?arakatlarni, xul?-atvorning shakllarini o’zlashtirishga ?aratilgandir. O’?ish va o’rgatish tushunchalari o’?uv faoliyati bilan bo?li? bo’lib, ular bilim, ko’nikma va malakalarni  o’zlashtirishga, o’rgatishga xizmat ?iladi.
O’?uv faoliyatining besh elementi mavjud:
1. O’?uv motivlari.
2.O’?uv topshiriklari.
3. O’?uv ?arakatlari.
4. O’?ituvchining  nazorati.
5. O’?ituvchining  ba?olashi.
D.B.Elkoninning  ta'kidlashicha, o’?uv faoliyatining shakllantirilishi bu faoliyat ayrim kishilar bajarilishini asta-sekinlik bilan o’?uvchining o’ziga o’?ituvchining ishtirokisiz musta?il bajarish uchun o’tkazilishidir.
Ta'lim jarayoni alo?ida tashkil etiladigan ?amda bosh?ariladigan faoliyat bo’lib, u o’?uvchilarning o’?uv faoliyatlarini tashkil etadi va ularni bosh?aradi. Ta'lim jarayoni besh elementdan iborat:
1.	Ta'limning maksadi - nima uchun o’?itish kerak?
2.	Ta'limning mazmuni - nimaga o’?itish kerak?
3.	Ta'limniig metodlari, usullari va pedagogik mulo?ot yo’llari.
4.	Ta'lim beruvchi.
5.	O’?uvchi.
Ta'lim jarayonini tashkil etish: ideal va amaliy faoliyatning u yoki bu turini muvaffa?iyatli tashkil etish uchun zarur bo’lgan tash?i olamning mu?im a?amiyatli xossalari xususidagi axborotning o’zlashtirilishi: faoliyatning ana shu barcha turlari tarkib topgan usullari va jarayonlarining o’zlashtirilishiga; ma?sadga  muvofik  keladigan  usullar  va  jarayonlarni  to’?ri tanlash va foydalanishga bog’liq.
Ta'lim jarayonining muvaffa?iyati:
1.	Motivasiya.
2.	Ma'lumot usullari.
3.	Ma'lumotning tushunarliligi.
4.	Xotira.
5.	Ma'lumotni ko’llash.
Ta'lim va ta'lim jarayonida bolaning rivojlanishi muammosi yosh davrlari vapedagogik psixologiya fanining asosiy  masalalaridan biridir. Ta'lim va rivojlanish muammosiga doir ?ator nazariyalar ishlab chi?ilgan bulib, ulardan biri:
1. A?liy xatti-?arakatlar, bilimlar, malaka va ko’nikmalarni bos?ichma-bos?ich rivojlantirish nazariyasi (P.Ya.Galperin).
P.Ya.Gal'perin nazariyasi bo’yicha bilimlarni o’zlashtirish jarayoni olti bos?ichni boshidan kechirib, ularga:
1.	Motivasiya.
2.	Tushuntirish.
3.	Moddiy formadagi ?atti-?arakatlarni bajarish.
4.	Baland ovozda ?atti-?arakatlar va vazifalarni bajarish.
5.	Bajariladigan ?atti-?arakatlarni ichki rejada ovoz chi?armay bajarish.
6.	Faoliyatni fikran bajarish kiradi.
Ushbu nazariyada ta'limning uchta asosiy turlari ajratiladi:
-	birinchi turda - ?atti-?arakatlarni o’zlashtirish xatolar bilan
kechadi,    berilayotgan    material   yetarli    darajada   anglanilmaydi,
ta'lim oluvchi ta'limning asl mo?iyatini tushunib yetmaydi;
-	ikkinchi    turda   -    materialni    nisbatan    dadil    va    to’la
tushunilishi va material bilan bo?li? tushunchalarni ajratilishi
bilan xarakterlanadi;
-	uchinchi  tur -  tez,   samarador   va   bexato   ?atti-?arakatlarni
o’zlashtirilishini ta'minlab beradi.
V.V.Davidov nazariyasi. Ushbu nazariya kichik maktab yoshidagi o’?uvchilarni ilmiy tushunchalarni o’zlashtirilishini tashkil ?iladi. 
Bunda o’?uvchilar tomonidan ta'lim jarayonida nazariy tushunchalar tizimini o’zlashtirilishi lozim bo’lib, bu o’z o’rnida xususiydan umumiy bilimlarga o’tilishni ta'minlaydi. Qator nazariyalar muammoli ta'lim bilan bo?li? bo’lib, L.V.Zankov va A.M.Matyushkin tomonidan olib borilgan tad?i?otlar ta'limda muammoli darslarni tashkil etishga ?aratilgandir.
Ta'limning psixolik asoslari muammosi ko’pgina masalalarni ?amrab oladi. Ta'limning muvaffa?iyati bir ?ator psixologik omillarga bo?li? bo’ladi. Avvalo o’?uvchining o’?ishga bo’lgan munosabatiga to’xtaylik. Bu munosabat di??atda, ?is-tuy?ularda, ?izi?ishlar va irodada, shuningdek, shaxsning tutgan yo’lida namoyon bo’ladi.
Ta'lim jarayoni avvalo o’?uvchilar di??atini yo’lga solishni talab etadi. Darslarda ko’rgazmali ?urollardan, axborot texnologiyalari vositalaridan foydalanish ta'lim oluvchida ixtiyorsiz di??atni yuzaga keltiradi. Ta'lim jarayonida ta'lim beruvchining vazifasi darsda ishlash ?olatini yuzaga keltirishgina emas, balki o’?uvchilarning darsda o’tiladigan materialini idrok etishga tayyor turishlarini kuzatish ?amdir. Dars jarayonida o’?uvchilarning di??ati o’zgarib turadi. O’?itish jarayonida bu ?onuniyatlarni nazarda tutish va o’?uvchilar di??atini materialning asosiy ji?atlariga jalb etish ?amda ularni takrorlash kerak.
Ta'lim jarayonining samaradorligi ko’p ji?atdan o’?ituvchi tomonidan beriladigan ko’rsatmalarga ?am bo?li?. O’?ituvchining roli shundan iboratki, u o’?uvchilarga tegishli ustanovkani ?osil kilishi, nimani va?tincha, nimani umrbod esda olib kolishi kerakligini, nimani butunlay esda olib ?olmasdan, fa?at tushunib olish kifoya ?ilishini, nimani so’zma-so’z esda olib ?olishni, nimaning ma'nosini o’z so’zlari bilan aytib berish uchun esda olib ?olish zarurligini ko’rsatib o’tishi lozim. Kuzatishlar ko’rsatadiki, bunday ko’rsatmalar berilmaganda, o’?uvchilarda ko’pincha noto’?ri tasavvurlar vujudga keladi.
O’?itishning emosionalligi ta'limning muvaffa?iyatliligini ta'minlovchi omillardan biridir. Ta'lim berish jarayoni emosional jarayon. 
Agar o’?uvchilarga berilayotgan axborot ularda ?ech ?anday ?is-tuy?u uy?otmasa, uni o’?uvchilar yaxshilab esda olib ?olmaydilar. Gap o’?uvchilarning psixik ?olatlari, ya'ni ularning muayyan bir paytdagi kechinmalari  ?a?ida ?am borishi kerak, albatta. Ulardagi ?uvonchli, optimistik kayfiyat o’?uv faoliyatini juda samarali ?iladi. O’?uvchilar emosional ru?dagi materialni durustro? o’zlashtirib oladilar.
O’tkazilgan tajribalar o’?uvchilar ?ech ?anday ?is-tuy?u uy?otmaydigan materialga ?araganda, emosional ru?dagi materialni yaxshiro? eslab ?olishlarini ko’rsatadi. O’?ituvchi o’?uv jarayonining emosional tomoni ?a?ida ?amxo’rlik ?ilishi kerak. Bu muammo juda mu?im a?amiyatga ega, Chunki, birinchidan, ta'limning mazmuni ni?oyatda murakkablashib, ?ajmi esa ?oyat kattalashib ketgan. Uning muvaffa?iyatli o’zlashtirilishiga erishish uchun o’?uvchilarning o’?uv faoliyatini kuchaytirish lozim. Ijobiy tuy?ular o’?uv me?natining samaradorligiga kuchli ta'sir etadi. ?afsala bilan bajarilgan be?araz munozara paydo bo’ladi, ba?slashiladi, befar? ?aragan yoki undan ?am  salbiy munosabatda bo’lgan ishga esa, ?ech ?anday ?afsala bo’lmaydi.
Jamiyatimizdagi me?nat - ?a?i?iy ijod, ?uvonch manbai. Maktab o’?uvchilarida o’?uv me?natiga ijobiy munosabat uy?otib, me?natning ?a?i?iy ijodga, ?uvonch manbaiga aylanishiga ko’maklashish kerak.
?adimda greklar juda ajoyib iborani ?o’llaganlar: "Talaba -to’ldirilib turilishi kerak bo’lgan idish emas, balki yo?ib turilishi lozim bo’lgan mash'aldir". Bu fikrning tagida chu?ur ma'no bor. Zero, o’?ituvchi biz yu?orida ta'kidlab o’tgan ta'lim metodlari: muammoli ta'lim, ?isman izlanish metodi va tad?i?ot metodlaridan keng ?o’llanishi kerak. Ta'lim jarayonini bugungi kundagi asosiy talablaridan biri erkin fikrlovchi, musta?il tafakkurga ega bo’lgan shaxsni shakllantirish bo’lib, yu?orida aytib o’tilgan metodlardan foydalanish uch?unlardan katta mash'allar paydo bo’lishini ta'minlab beradi.
Ta'lim jarayonida o’?uvchilarning bilishga ?izi?ishlari ?oyat katta rol o’ynaydi. Ma'lumki, ?izi?ish o’?uvchilarning emosional bezagi, biror buyumni, biror faoliyatni tanlash munosabati va yo’nalishidir.
Ma'lumki, psixologiyada ?izi?ishning ikki turi o’?uvchilarning ta'lim jarayonida ani?lanadi. Birinchisi, bevosita ?izi?ish, ikkinchisi bilvosita ?izi?ish. ?ar bir o’?ituvchi o’z o’?uvchilarida o’z faniga nisbatan bilvosita ?izi?ishni tarkib toptirishga ?arakat ?iladi.  ?izi?ishlar or?ali o’?uvchilarda ta'limga faol munosabat namoyon   bo’ladi.   Psixologiyada  ?izi?ish  -  bu  shaxsning  o’zi  uchun ?immatli    yoki yo?imli    bo’lgan    muayyan narsa    yoki    ?odisalarga munosabatidir.     ?izi?ishlar    shaxsning    mu?im    va    individual xususiyatlaridan  biri bo’lib ?isoblanadi.  ?izi?ishlar  o’?uvchilar ?ayotida katta rol o’ynaydi. Ular o’?uv faoliyatini faollashtiruvchi asosiy turtkilar - motivlardir.  Kizi?ishlar maktab o’?uvchisiga fan asoslarini     durustro?     o’zlashtirib     olishlariga,     a?liy ?obiliyatlarning o’sishiga, bilim doirasining kengayishiga imkon beradi.   
O’?ituvchilarning  vazifasi  o’?uvchini  dastlab  ?izi?tirib ?olgan ishning o’zi bilan shu?ullanishga majbur ?ilish emas, balki undagi ?izi?ishlarni chu?urlashtirish va kengaytirish,  ta'sirchan ?ilish, ?izi?ishlarining markaziga aylanib ?olgan faoliyat bilan shu?ullanish istagiga, mayliga aylantirishdir.
O’?uvchilarning muayyan ma?sadni ko’zlab ish tutishida, ?iyinchiliklarni yenga olishida, ishdan chal?itadigan narsalar bilan shu?ullanishdan o’zini tiya olishida, unda o’?ishga ishtiyo? tarkib toptirishda namoyon bo’ladigan iroda, ta'lim jarayonida alo?ida a?amiyat kasb etadi. 
Umumiy psixologiya kursidan ma'lumki, iroda bu shaxsning o’z oldiga ?o’ygan ma?sadining ani?ligi, uni amalga oshirish uchun intilishi, ma?sad yo’lida ma'lum bir ?arorga kelish tezligi va uni o’z va?tida ijro etishi bilan belgilanadigan sifatidir. Ta'lim jarayonida o’?uv materialiga bo’lgan di??atning bar?aror bo’lishida irodaviy zo’r berishning a?amiyati ni?oyatda kattadir. Ta'limda iroda o’?uvchida maktab va uyda o’tkaziladigan mash?ulotlarga tayyor turishda namoyon bo’ladi. O’?uv materialini o’rganish, eslab ?olish va o’?uvchining irodaviy zo’r berishiga bo?li?. Iroda o’?uvchilarning fikrlash faoliyatlarida - masalani yechishga, ?o’yilgan savolga javob topishga va ?okazolarga intilishida namoyon bo’ladi. Ular o’?uvchilarda ko’nikma, va malakalarni ?osil ?ilishda ?am tarkib topadi. Psixologlar olib borgan tad?i?otlarda o’?uvchilar tomonidan berilgan materialning o’zlashtirilishi ko’p ji?atdan irodaning tarbiyalanishiga bo?li?dir. Irodaviy aktivlik ta'limning zarur shartidir. Ta'lim muassasasidagi ta'lim jarayonining o’zi o’?uvchilardan irodaviy o’stirish omillaridan biridir. Bunda o’?uvchilarning kundalik rejimi, o’?ish va o?ilona dam olishni bir-biri bilan to’?ri almashtirib turishda katta rol o’ynaydi.
Ta'lim jarayonida bilish jarayonlarini shakllantirishga alo?ida e'tibor berish lozim. Zero bilish jarayonlari juda murakkab faoliyat bo’lib, unda jonli musho?adadan mav?um tafakkurga, mav?um tafakkurdan esa amaliyotga o’tiladi, ana shundan so’ng ob'ektiv ?a?i?at bilib olinadi. Binobarin, biz birinchi navbatda ko’rib chi?ishimiz lozim bo’lgan narsa o’?uv materalini idrok ?ilish jarayonidir. Umumiy psixologiya kursidan ma'lumki, idrok bu narsa va ?odisalarni sezgi organlariga ta'sir etishi natijasida ularning kishi psixikasida yaxlit obrazini paydo bo’lishi bo’lib, idrok etish jarayoni ta'limda turli formalarda o’?ituvchining o?zaki ?ikoya ?ilishida, su?bat o’tkazishda, ma'ruza o’?ishida, kinodars, televizion parcha, sxemalar va ko’rgazmali ?urollar ko’rsatish, ekskursiyalar o’tkazish, o’?uvchining o’ziga darsliklar ?amda bosh?a ko’llanmalarni o’?itish tarzida o’tishi mumkin. Shuni alo?ida ta'kidlash lozimki, idrokni tarkib toptirishda o’?uvchilarning yosh xususiyatlarini ?isobga olish ni?oyatda mu?imdir. 
Chunki, fazoni, va?tni va ?arakatlarni idrok etishda ?am yosh xususiyatlarda turli far?lar mavjud bo’ladi.

8.2. O’qish motivlari
Motiv - inson  xul?-atvorining ichki  bar?arorligi,  ?arakatga undovchi tushunchadir.
Motivasiya esa xul?-atvorni psixologik va fiziologik bosh?arishning dinamik jarayoni bo’lib, unga tashabbus, yo’nalganlik tashkilotchilik, ?o’llab-?uvvatlash kiradi. Ta'lim jarayonida o’?ish motivlari "nima uchun?" "nimaga?", "kanday maksad bilan?" kabi savollar asosida yuzaga keladi. Motivlar birinchidan, o’?uv faoliyatiga undasa, ikkinchidan, ma?sadga erishish uchun zarur yo’l va usullar tanlashga yordam beradi. O’?uv faoliyatida o’?uv motivlari o’?uvchilar tomonidan tanlanib, ular o’?uvchining ma?sadi, ?izi?ishi, kelajak rejalari bilan bevosita bo?li? bo’ladi. Yosh xususiyatlaridan kelib chi??an ?olda o’?uv motivlari turli yosh davrlarida turlicha bo’ladi. O’?uv faoliyati motivasiyasining manbalari mavjud bo’lib, ularga ?uyidagilar kiradi: Ichki    manbalar.    Ular    insoniy   tu?ma    yoki    orttirilgan e?tiyojlari    bilan    belgilanadi.    Ulardan    eng    mu?imi    tu?ma axborotga   bo’lgan    e?tiyojdir.    Orttirilgan    e?tiyojlar    esa gnostik va ijtimoiy ijobiy e?tiyojlar ?isoblanadi.
Tash?i   manbalar.   Ular   shaxsning   ijtimoiy   ?ayot   shart-sharoitlari bilan belgilanadi.
Talabalar ularning birinchisi bo’lib, jamiyatning shaxsdan talab ?iladigan doimiy xul?-atvorini bildiradi. Bo?cha, maktab, oila boladan juda ko’p ishlarni amalga oshirishni talab ?iladi.
Ijtimoiy kutish ?ar birimizdan ma'lum bilimlar, ko’nikmalar darajasini bo’lishi, zarurligini jamiyat kutishini bildiradi. Masalan, bir yoshli bola yurishi kerak, 7 yoshdan u o’?ishi kerak, 15 yoshdan u kasb tanlashi kerak deb ?isoblaymiz. Imkoniyatlar - shaxs faoliyatini belgilovchi ob'ektiv shart-sharoitlardir, Masalan, boy kutubxona bolani ko’p kitob o’?ishga undaydi.
3. Shaxsiy manbalar: bu shaxsning ?adriyatlari tizimi ustanovkalari, ?oyalaridir. Bu manbalar ?ar bir shaxs faoliyatida u yoki bu darajada mavjud. Ularning barchasi faoliyatning ketishiga ta'sir etib ta'lim jarayonining motivasiyasini tashkil etadi. V.A.Kruteskiy  o’spirinlarda uchraydigan	motivlarning ?uyidagilarini alo?ida ifodalaydi:
a) Biror o’?uv faniga ?izi?ish; 
b) Vatanga foyda keltirish istagi;
v) Shaxsiy ?obiliyatini ro’kach ?ilish; 
g) Oilaviy an'analarga rioya ?ilish;
d) Do’st-birodarlarga ergashish; 
ye) MODDIY  Ta'minlash va ?okazolar.

8.3. Bilimlarni o’zlashtirish jarayoni va uning psixologik komponentlari

Ta'lim jarayonining natijasi o’zlashtirish, ichki va tash?i faoliyatni ma?sadga muvofi? ravishda o’zgartirishdir. Ta'lim bir odamning bosh?asiga bilim va ko’nikmalar berishidir. Bilim, ko’nikma va malakalar ta'lim jarayonining natijasidir. Bilimlarni o’zlashtirish jarayoni muammosi 
P.Ya.Galperin va N. F. Talizina tomonidan o’rganilgan. Ular a?liy ?atti-?arakatlarni bos?ichma-bos?ich shakllantirish nazariyasini ishlab chi??anlar. 
Mualliflar a?liy ?atti-?arakatlarni moddiy ?olda tashki nut? yordamida ?amda a?liy shaklda, fikrda namoyon bo’lishini izo?lab berdilar. Akliy ?atti-?arakatlarning birinchi bos?ichi rasm, sxema, diagramma va shartli belgilar tarzida o’z ifodasini topadi. A?liy ?atti-?arakatlarning ikkinchi bos?ichi ko’rgazmalardan olgan tasavvurlari to’?risida o’?uvchilarning ovoz chi?arib, fikr yuritishidan iboratdir. Uchinchi bos?ich esa, sub'ekt ongida tasavvur, tushuncha, ?onuniyat, xossa, xususiyat, operasiya, usul tari?asida namoyon bo’ladi. Ma'lumki, o’?uvchilarga taklif etiladigan axborotlar a?l bovar ?ilmaydigan darajada tezlik bilan ko’payib bormo?da. Shuningdek, ularning juda tez eskirib ?olib, yangilashni ta?ozo etishi ?am o’z-o’zidan ma'lum bo’lmo?da.
To’rtinchi bos?ichda bajarilgan ?atgi-?arakatlar  ichki  rejada ovoz chi?arilmay bajariladi.
Beshinchi bos?ichda esa faoliyatni fikran bajarishga o’tiladi. Bundan ravshan ko’rinib turibdiki, materialni asosan yodlab olish va xotirada sa?lab ?olishga asoslanadigan ta'lim ?ozirgi talablarga ?isman javob bermo?da. O’?uvchilarga ?amisha yangilanib turadigan axborotni musta?il ravishda o’zlashtirib borishga va o’?ishni bitirib ketganidan keyin, kishiga jadal sur'atlar bilan o’sib borayotgan fan-texnika tara??iyotidan or?ada ?olib ketmaslik imkoniyatini beradigan ?obiliyatlar tara??iyotini beruvchi tafakkur sifatlarini tarkib toptirish muammosi birinchi o’ringa chi?ib bormo?da. Ta'lim jarayonida o’zlashtirishning muvaffa?iyati ?uyidagilarga bo?li?:
1.	Ta'lim mazmuniga.
2.	O’?uv      rejalari,      dasturlari,      darsliklar      va      o’?uv ?o’llanmalarining mavjudligiga;
Ta'lim metodikalarini takomillashganligiga;
O’?ituvchi ma?oratiga;
O’?uvchining individual psixologik xususiyatlariga.
Tad?i?otlar  shuni   ko’rsatadiki,   turli   individual   tipologik  xususiyatlarga ega o’?uvchilar uchun ta'limning yagona ?ulay, optimal sharoitlarini yaratish mumkin emas. Ammo o’zlashtirishning samaradorligini oshirishda muammoli ta'lim, noan'anaviy ta'lim usullarini ?o’llash mu?im a?amiyatga egadir.

8.4. Ta'limning noan'anaviy usullari. Mustaqil tafakkurni rivojlantirish

Ta'lim oluvchilarning ta'lim faoliyatiga ko’ra ta'limning ?uyidagacha metodlari ajratiladi:
1. Tushuntiruv-ko’rsatmalilik metodi - bu metod reproduktiv metod bo’lib, unda faoliyat o’kituvchi tomonidan olib boriladi, o’?uvchilar ta'lim jarayonida bilim oladilar, tanishadilar.
Bu metod juda keng tar?algan metodlardan biri bo’lib, uni takomillashtirilgan usullari mavjud, bu - dasturlashtirilgan ta'limdir. Reproduktiv metodda o’?uvchi faoliyat ko’rsatib, unda o’?uvchiga berilayotgan bilimni ?ayta xotirada tiklab, olingan bilimni nusxa sifatida ?abul ?iladi.
Muammoli ta'lim metodi - o’kituvchi tomonidan tashkil etilib, u produktiv xarakterga egadir. Ushbu metod or?ali o’?uvchi bilim va malakalarini   shakllantiradi.   Ushbu  metodni  takomillashtirish yo’llaridan biri, ishchan o’yinlarni tashkil etishdan iboratdir. Qisman izlanish metodi - o’?ituvchi nazorati ostida tashkil etiladigan metod bo’lib, u produktiv xarakterga ega, bunda o’?uvchi ijod ?iladi.
Tad?i?ot metodi - o’?ituvchi ilm yordamisiz tashkil etiladigan ta'lim metodi bo’lib, u o’?uvchining musta?il izlanishi, fikrlashi va bilimlar transformasiyasini talab etadi.
Ta'lim jarayoni tashkil etishning o’ziga xos metodlaridan biri ishchan o’yinlardir. Ishchan o’yinlar munosabatlar tizimini modellashtirish, faoliyat xarakteristikasini tashkil etishga yordam beradi.
"Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"da ta'lim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalarni kiritish ta'kidlanadi. Pedagogik texnologiya - bu ta'lim jarayoniga sistemali yondashuv bo’lib, unda ta'lim jarayonini tashkil etishda texnika va inson imkoniyatlari ?isobga olinadi va ularning o’zaro munosabati ta'limning optimal formalari yaratilishiga zamin bo’ladi.
Pedagogik texnologiyalarni ?uyidagi tarkibiy ?ismlarga bo’lish mumkin;
-	Ta'lim-tarbiya ishtirokchilari shaxsiga ?o’yiladigan ijtimoiy
talablar;
-	?amkorlik faoliyati a'zolarining kasbiy tayyorgarligi;
-	Ta'lim jarayonining ma?sadi, mazmuni, mo?iyati, amalga oshirish vositalari;
-	Ta'lim jarayonini differensiasiyalashtirish;
-	Ijodiylik.

O’?uvchini musta?il ta'lim olishga o’z-o’zini rivojlantirishga tayyorlash bugungi kun maktabining asosiy vazifasidir.
Ta'lim jarayonida o’?uvchining musta?il ta'lim olishini faollashtirish zarur. Musta?il ta'lim masalaning ?o’yilishi, yechish, o’z-o’zini nazorat va ba?olashning yo’llarini o’?uvchi tomonidan tanlanishi va bajarilishi bilan xarakterlanadi.
O’?uvchilarda manti?iy tafakkurni rivojlantirish uchun fikrlash xususiyatlarini shakllantirish zarur. Fikrlash operasiyalari asosida dars jarayoni faollashtiriladi. Bu o’?ituvchining: "Nima uchun?", "?anday ma?sadda?", "Sabablari ?anday?", "Natija nima uchun shunday bo’ldi?-"singari savollarning mu?okamasi or?ali amalga oshirilishi mumkin. O’?ituvchilarni evristik, muammoli vaziyatlarga tortish, tan?id, gumon ?olatlarini mu?okama ?ilish, ulardagi muammolarni musta?il ?olda topish va ularni yechish uchun o’z loyi?alarini tuzish va ?imoya ?ilish o’?uvchilar tafakkurining ma'nodor va unumdor bo’lishiga xizmat ?iladi.
Demokratik jamiyatda bolalar, umuman ?ar bir inson erkin fikrlaydigan etib tarbiyalanadi. Agar bolalar erkin fikrlashni o’rganmasa, berilgan ta'lim samarasi past bo’lishi mu?arrar.Albatta,  bilim kerak, ammo, bilim o’z yo’liga. Musta?il fikrlash ?am katta boylik. ?ozirgi zamon o’?uv muassasalarining vazifasi yosh avlodni musta?il fikrlashga o’rgatishdir. Albatta, fikrlashda ?am individual far?lar mavjud. Fikrlashni bilish - bu insonning a?lidir.
A?lning ?uyidagi sifatlarini ajratish mumkin: 
Mazmundorlik (boyligi, chu?urligi, ?ukmga boyligi).
Fikrlashning kengligi (keng va tor) va chu?urligi, nazariya va amaliyotning     uzviyligiga     bo?li?dir.     Amaliyot,  hukmning to’?riligi mezonidir.
Fikrlashning musta?illigi - umumiy tajribani ?o’llay olish, shaxsiy fikrga ega bo’lish, tajribaga munosabat bildirish.
A?lning tashabbuskorligi.
A?lning egiluvchanligi, vazifani standart yechishdan ?ochish.
6.	A?lning tan?idiyligi,   o’z  ishini  ani?  ba?olay  olish,  uni o’lchash.
A?lning ma?suldorligi.
Fikrning ketma-ketligi.
Tafakkurning tezligi.
A?l ?a?ida ayrim olimlar va arboblarning fikrlari keltirilgan. "Ulu? a?l egalari o’z oldilariga maksad ko’yadilar, ?olgan odamlar o’z istaklari ortidai ergashadilar" (Vashington Irving).
"A?l - bu yaxshi tashkil etilgan bilimlar tizimidir" (K.D.Ushinskiy).
Yu?orida aytib o’tilgan barcha sifatlar yosh o’zgargan sari o’zgarib boradi. Ijodiy ishda fikrlashning musta?illigi va tan?idiyligi zarur bo’lib, u a?liy faoliyatning produktivligini ta'minlaydi.

8.5. Ko’nikma va malakalarni shakllantirish
Ko’nikma va malakalarni shakllantirish bilimlarni o’zlashtiribgina qolmay xilma-xil ko’nikma va malakalarni ?osil ?iladilar.
Ko’nikma - mash? ?ilish natijasida yuzaga kelgan ?atti-?arakatlarning avtomatlashgan usuli. Fiziologik ji?atdan ko’nikma bosh miyaning katta yarim sharlari po’stlo?ida ?osil bo’lib, va?tinchalik nerv bo?lanishlarining bar?aror tizimining funksiyasini ta'minlaydi. 
Dinamik-stereotiplarni yaratish sharoitlari bir va?tning o’zida avtomatlashgan akt bilan murakkab analitik-sintetik faoliyatni yuzaga keltiradi. Buning natijasida nafa?at ko’nikmalar, balki malakalar ?am yuzaga keladi.
Malaka - oldinga ?o’yilgan ma?sad va ?atti-?arakat sharoitidan kelib chi?adigan muvaffa?iyatli ?arakatlar usulidir. Malakalar ?atti-?arakatning ma?sad va konkret shart-sharoitlariga tegishli bo’lgan ?olda doimo suyanadi. Odam ishni ?anchalik yaxshi bilsa, uni shunchalik malakali amalga oshiradi va undan foydalanadi.
Ko’nikma va malakalar ?atti-?arakat uslubi bo’la turib, ma'lum faoliyat turiga ?arab ishlab chi?arish, o’?uv, ijtimoiy, sport, tashkiliy, texnik faoliyat, ilmiy faoliyat, san'at so?asidagi ko’nikmalar va bosh?alar bo’lishi mumkin. Lekin, barcha faoliyat turlarida ?o’llaniladigan ko’nikma va malakalar mavjud: bular - ?arakat, sensor, a?liy ko’nikma va malakalardir. ?arakat ko’nikmalariga jismoniy me?nat, sport va o’?uv ko’nikmalari (xat yozish, tez o’?ish va ?okazo) kiradi.
Sensor ko’nikma va malakalarga o’lchov, yoru?lik, ovoz va simvolik ma'lumotlarni tez va to’?ri ?abul ?ilish bilan bo?li? bo’lgan va bosh?arish markazlarida takrorlab borishlar kiradi.
Akliy ko’nikma va malakalarga-kuzatish usullari, malakalarni rivojlantirish, o?zaki va yozma ?isob-kitobni ishlab chi?ish, ?arakatlarga yo’naltirish, kitob bilan ishlash, arxiv materiallarini yi?ish, ilmiy tajriba o’tkazish va ?okazo. Ko’nikmalar mash? kilish natijasida yuzaga keladi, ya'ni bunda ma?sad sari yo’naltirilgan (doimiy) ?aytarish musta?kamlashga olib keladi va samarali usullar asosida ?ayta-?ayta ?aytarilishi amalga oshiriladi.
Inson tomonidan egallangan ko’nikma va malakalar yangi ko’nikmalarni shakllantirishiga ta'sir ko’rsatadi. Qonuniyatlar:
1.	Ko’nikma    ?osil    bo’lishining    notekis    jarayoni.    Bu mash?larning egri grafigida namoyon bo’ladi. 
2.	Ko’nikmalarning ko’chishi. Ijobiy ko’nikmalarning yangilarinishakllanishiga   ta'siri   ko’chish   deyiladi.   Ko’nikmalardagi   salbiyta'sir    esa   interferensiya   deb    ataladi,    bunda   eski   ko’nikmayangisining shakllanishiga xala?it beradi.
3.	Ko’nikmani  progressiv  va   regressiv   -  ko’nikma  uzo?  va?t mi?dorida xizmat ?ilishi uchun undan foydalanish lozim. Aks ?olda deavtomatlashtirish   yuzaga   kelib,   zarur   ?arakatlar   o’z   tezligi, yangiligi,       ani?ligi      va      avtomatlashtirilgan      ?arakatlarni ta'minlovchi xususiyatlarini yo’?otadi.
Odatlar bu shunday ?atti-?arakatlarki, ular o’z-o’zidan, avtomatik tarzda yuz beradi. Odatlarni insonning madaniy va alo?iy xul?ida a?amiyati katta.
Ta'lim bosh?ariladigan jarayoni bo’lib, bunda ?ar bir bolaning ?arakati ?adamba-?adam nazorat ?ilinadi, o’?ituvchi ?ar bir bos?ichda o’?uvchining bilimlarini malakalarini o’zlashtirish ?a?ida axborot olib turadi, yangi material avvalgi materialni o’zlashtirishga ?arab ta?dim etiladi.
	
8.6. O’quv faoliyatini boshqarish

Bosh?aruv bu shunday yo’naltiruvchi kuchki, u insonlardagi ijodiy potensial imkoniyatlarini oladigan sharoitlarni yuzaga chi?arishni ma?sad ?ilib ?o’yadi. Shunday ekan, o’?ituvchining ta'lim-tarbiya jarayonini to’?ri va o?ilona bosh?ara olishi o’?uvchi shaxsi kamolotida ni?oyatda kattadir.
Faoliyatdan kutiladigan natija psixologiyada ma?sad deyiladi. O’?uv jarayonining bosh?arilishi ikkita asosiy ma?sadni ko’zda tutadi. Ulardan birinchisi, o’?uv jarayonini to’?ri tashkil eta olish, ikkinchisi esa o’?uvchilarning shaxsiy ?izi?ish va e?tiyojlarini ?ondirishdir. Ana shu ma?sadlar bosh?arishning vazifalarini belgilab beradi. Demak, o’?uv jarayonini bosh?arishning:
-	birinchi vazifasi tashkiliy bo’lib, o’?uvchilarning ta'lim vatarbiyasi bo’yicha ijtimoiy buyurtmalarni ?ondirish;
-	ikkinchi   vazifasi   -   bevosita    o’?uvchining    ?izi?ish    vatalablarini     ?ondirishga     yo’naltirilgan     ?olatdagi     ijtimoiy vazifadir.   
Shuningdek,  bu  vazifa   o’?uvchilarni   ko’tarinkilik, yaxshi kayfiyat va o’?uv jarayonidagi ishchanlikni yuzaga keltirishni ?am o’z ichiga oladi. Afsuski, ko’p yillar davomida bosh?arishning ana shu ijtimoiy vazifasiga juda kam e'tibor berilgan.
Bosh?aruvning ikkinchi vazifasi bu ijtimoiy-psixologikdir. Bu vazifa o’?uvchilarda samarali faoliyat uchun zarur bo’lgan ijtimoiy-psixologik ?olat va xususiyatlarni rivojlantirishga ?aratilgandir.
Bu ?olat va xususiyatlar o’?uvchilarni o’zaro jipslashtirish, nazorat, o’z-o’zini bosh?arish, shuningdek, musta?il ta'lim olishlarini rivojlantirishdan iboratdir.
O’?uv jarayonini bosh?arish uchun ?uyidagi tarkibiy ?ismlarni egallash lozim:
1.Berilgan o’?uv topshiri?ini yechish uchun vositalar tanlash.
2.Topshiri?larni yechish jarayonida o’z-o’zini nazorat ?ilish.
3.	O’zlashtirilgan   bilimlar,   malakalar,   ko’nikmalar   sifatini
4.O’?uv topshiri?larini bajarilganligini tekshirish.
5.O’z oldiga ma?sad ?o’ya olish.
6.	Turli    belgilar    bilan    predmetning   ichki   munosabatlari muvofikligini ko’ra olish.
O’?itishning ikkita usuli mavjud. Biri an'anaviy o’?itish usuli -bunda o’?ituvchi muammoni belgilaydi, vazifalarni ani?laydi va muammoni yechib beradi. O’?uvchi esa masalani yechish yo’llarini eslab ?oladi va uni yechishni mash? ?iladi. Bunda o’?uvchilarda reproduktiv tafakkur shakllanadi.Rivojlantiruvchi ta'lim o’kitishning muammoli usulida o’kituvchi o’kuvchilarning bilish jarayonlarini boshkaradi, uni tashkil etadi va nazorat kiladi.O’kuvchi esa muammoni tushunadi, uni yechish yo’llarini ?idiradi va uni yechadi. Bunday hollarda o’?uvchi tafakkurining ma?suldorligi oshadi va uning musta?illigi rivojlanadi.
O’?uvchining o’?ishga bo’lgan ?izi?ishini rivojlantirish uchun o’?ituvchi ?uyidagi ?oidalarga tayanishi lozim:
1 O’?uv jarayonini shunday tashkil etish lozimki, bunda o’?uvchi faol ?arakat ?ilishi, musta?il izlanishi, yangi bilimlarni o’zi kashf etishi va muammoli xarakterdagi masalalarni yechish uchun sharoit izlashi kerak.
2.	O’?uvchilarga   bir   xil   o’?itish   usullari   va   bir   turdagima'lumotlarni  berishdan ?ochish kerak.
3.O’rgatilayotgan fanga nisbatan ?izi?ishning namoyon bo’lishi uchun   ayni   shu   fan   yoki   bilim,   o’?uvchining   o’zi   uchun   ?anchalik a?amiyatli va mu?im ekanligini bilishi kerak.
4.Yangi material ?anchalar o’?uvchi tomonidan avval o’zlashtirilgan bilimlar bilan bo?li? bo’lsa, u o’?uvchi uchun shunchalik ?izi?arli bo’ladi.
5.	?addan ziyod ?iyin material o’?uvchida ?izi?ish uy?otmaydi. Berilayotgan bilimlar o’?uvchining kuchi yetadigan darajada bo’lishi lozim.
O’?ituvchi o’rganilayotgan mavzu yoki bilimining a?amiyatini ko’rsatish, o’?uvchining o’?uv faolligini oshirish uchun ?izi?arli misollar, a?liy o’yinlardan keng foydalanishi lozim. Lekin, ta'limdagi ?ar bir beriladigan bilim yor?in, ?izi?arli bo’lavermaydi, shuning uchun o’?uvchilarda iroda, ?atiylik, me?natsevarlik kabi xislatlarning kamol toptirilishi ni?oyatda zarurdir. Ana shu xislatlar o’?uvchining kelgusida o’z-o’zini nazorat kilishga, o’z-o’zini ba?olashga va musta?il ta'lim olishga asos bo’lishi kerak.

Takrorlash va muhokama qilish uchun savollar.

1.O’?uv faoliyati va uning elementlari nimalardan iborat?
2.Ta'lim jarayonida bilimlarni o’zlashtirish nimaga bo?li??
3.O’?ish motivlari va motivasiyaga izo? bering.
4.O’?uv faoliyati motivasiyasining manbalariga nimalar kiradi?
5.	Bilimlarni    o’zlashtirish    jarayoni    va    uning    psixologik komponentlari nimalardan iborat?
6.	Ta'lim faoliyatiga ko’ra ta'limning ?anday metodlarini bilasiz?
7.	Ko’nikma      va      malakalar      ta'lim      jarayonida      ?anday shakllantiriladi ?
8.	O’kuv-faoliyatini bosh?arish deganda nimani tushunasiz?

Mavzu yuzasidan test savollari:

1. Ta'limga psixologik tayyorgarlik deganda nima nazarda tutiladi.
A) Ta'lim beruvchi, ma'lumot usullari,o’?uv motivlari, o’kituvchining ba?olashi;
B) Ta'limning maksadi-nima uchun o’kitish kerak? Ta'limning mazmuni-nimaga o’kitish kerak? Ta'limning metodlari, usullari va 
pedagogik mulokot 
yo’llari,ta'lim beruvchi, o’?uvchi;
V) Bolaning ob'ektiv va sub'ektiv ji?atdan maktab talabiga munosibligi.

2. Ta'lim jarayonining muvaffa?iyati nimalarga bo?lik.
A) Ta'limning maksadi-nima uchun o’kitish kerak? Ta'limning mazmuni-nimaga o’kitish kerak?Ta'limning metodlari,usullari va 
pedagogik mulokot 
yo’llari, ta'lim beruvchi, o’?uvchi;
B) Motivasiya,ma'lumot usullari, ma'lumotning tushunarliligi, ma'lumotlarni ko’llash;
V) Ta'lim beruvchi, ma'lumot usullari, o’?uv motivlari, o’kituvchining ba?olashi.

3. O’?uv faoliyatining elementlarini to’?ri belgilang.
A) Motivasiya, xotira, o’?uv topshiriklari, o’kituvchining nazorati;
B) Ta'lim beruvchi, ma'lumot usullari, o’?uv motivlari, o’kituvchining ba?olashi;
V) O’?uv motivlari, o’?uv topshiriklari, o’?uv ?arakatlri, o’kituvchining nazorati, o’kituvchining ba?olashi.

4. P.Ya.Galperin nazariyasi bo’yicha bilimlarni o’zlashtirish jarayoni nechta boskichdan iborat.
A) 5 ta;
B) 6 ta;
V) 7 ta.

5.Ta'lim jarayonida tushunchalarning shakllanishi kanday yuzaga keladi.
A) Bilishga karatilgan masalalarni yechishdagi faol faoliyatda;
B) Muammoning ko’yilishi, uning yechimi, taxminan shakllantirish va tekshirishda;
V)  Narsa va ?odisalarning funksional xususiyatlarini tushunib olishda.

6.Ukuv faoliyati motivasiyasining manbalari kaysilar.
A) Ichki, tashki, shaxsiy motivlar;
B) Bilim, ko’nikma va malakalar;
V) Ustanovka, kadriyatlar, orttirilgan ?obiliyatlar.

IX BOB. TARBIYA PSIXOLOGIYASI
9.1. Xulq-atvor   va   odatni   shakllantirish   shaxsni   tarbiyalashning asosiy
        yo’nalishi sifatida.
9.2. Shaxs  shakllanishiga ta'sir  etuvchi omillar,  psixologik  shart-sharoitlari.
9.3. "Tarbiyasi ?iyin" bolalar psixologiyasi.
9.4. Tarbiya   jarayonining   samaradorligini   oshiruvchi   psixologik mexanizmlar.
9.5. Musta?illik sharoitida tarbiyaning asosiy vazifalari.

9.1. Xulq-atvor va odatni shakllantirish - shaxsni tarbiyalashning asosiy yo’nalish sifatida
Tarbiya psixologiyasi ma?sadga muvofi? ravishda tashkil etilgan pedagogik jarayon sharoitida inson shaxsi shakllanishining ?onuniyatlarini o’rganadi, Tarbiya ?ar ?anday jamiyatning mu?im vazifasidir.
Tarbiya - bu shaxsning ijtimoiy, ma'naviy va ishlab chi?arish faoliyatiga tayyorlash ma?sadida uning ma'naviy, jismoniy kamolotiga muntazam ravishda ta'sir ko’rsatish jarayonidir.
Prezidentimiz I.A.Karimov: "Ta'limning yangi modeli jamiyatda musta?il fikrlovchi erkin shaxsning shakllanishiga olib keladi, o’zining ?adr-kimmatini anglaydigan, irodasi ba?uvvat, iymoni butun, ?ayotda ani? ma?sadga ega bo’lgan insonlarni tarbiyalash imkoniga ega bo’lamiz" deb ta'kidlaganlaridek, "Ta'lim to’?risida" gi ?onun va "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" bugungi kunda shaxs tarbiyasiga jiddiy e'tiborni ?aratmo?da. Tasavvur ?iling: ilmli, katta ixtirolarga ?urbi yetadigan, ?onunlarni yaxshi o’zlashtirgan mutaxassis - ma'naviyatsiz, tarbiyasiz, axlo?siz bo’lsa nima bo’lishi mumkin? U o’z manfaatini o’ylaydi. Vatan uchun biror narsa ?urbon ?ila olmaydi, chunki u_xudbin.  Unda me?r-o?ibat, fidoyilik, vatanparvarlik, milliy ?urur yo’?. U mu?tojlarga yordam bermaydi, chunki unda tarbiya shakllanmagan.
Xul?-atvor va odatni shakllantirish - ma'lumki, odam ongining yuksak belgilaridan biri - uning o’zini anglashidir. Odamning o’zini anglashi o’z navbatida shaxsning mu?im belgisi ?isoblanadi. Odam o’z tevarak-atrofidagi olamni biluvchi va shu olamga ta'sir etuvchi sub'ektdir. Odamning idrok etadigan, tasavvur ?iladigan narsalari uning uchun ob'ektdir. Ana shu nu?tai-nazardan olganda, odamning o’zini anglashi sub'ektiv ravishda o’zini "men" deb ?is ?ilishida ifodalanadi.
Odam ijtimoiy zot bo’lganligidan unga o’zligini anglash ?obiliyati xosdir. Fa?at ijtimoiy ?ayotda, o’zga kishilar bilan kiladigan ?ar turli munosabatlarda odamning o’zini anglashi, o’zini "men" deb bilishi vujudga keladi va tarak?iy etadi. Odam o’zini alo?ida shaxs sifatida kim deb bilishi, o’zining o’tmishi va kelajagini anglashi, o’z ?u?u? va burchini anglashi va ni?oyat o’zining fazilat ?amda kamchiliklarini anglashi, o’zini anglashiga  kiradi.
Insonning tabiatini o’zgartiradigan, uning shaxsini tarkib topishiga ta'sir ?iladigan kuch ijtimoiy omillar yoki boshkacha kilib aytganda, jamiyat ishlab chi?arish kuchlari ?amda ishlab chikarish munosabatlarining o’sishi va o’zgarishidir. Bundan tash?ari yana inson shaxsining tarkib topishiga ta'sir ?iluvchi kuchli omil -inson orttirgan tajribalarining tarbiya vositasi or?ali bolalarga berilishidir. Shunday ?ilib, inson shaxsi juda murakkab psixologik kategoriya bo’lib, u kishining individual ?ayoti davomida ma'lum konkret omillarning ta'siri ostida sekin-asta tarkib topadi. Ilmiy manbalarga ?araganda inson shaxsi uchta faktorlar ta'sirida tarkib topadi. Ulardan birinchisi, odam tu?ilib o’sadigan tash?i ijtimoiy mu?itning ta'siri bo’lsa, ikkinchisi, odamga uzo? muddat davomida sistemali ravishda beriladigan ijtimoiy ta'lim-tarbiyaning ta'siridir va ni?oyat, uchinchisi odamga nasliy yo’l bilan beriladigan irsiy omillarning ta'siridir.
Insonning psixik tara??iyotida va shaxsiy sifatlarining tarkib topishida tash?i, ijtimoiy mu?it va tarbiyaning roli ?al yetuvchi a?amiyatga egadir. Lekin, inson shaxsining tarkib topishi, yu?orida aytib o’tganimizdek, fakat shu ikkita faktorga emas, balki uchinchi bir faktorga ?am bo?li?dir. Bu faktor nasliy yo’l bilan ayrim anatomik va biologik xususiyatlarning ta'siridir. Odamga nasliy yo’l bilan ayrim anatomik va biologik xususiyatlar beriladi. Masalan: tanasining tuzilishi, sochi va ko’zlarining rangi, ovozi, gapirish uslublari, ayrim ?arakatlari tu?ma ravishda berilishi mumkin. 
Lekin, shuni ?ech ?achon esdan chi?armaslik kerakki, odamga ?ech va?t uning psixik xususiyatlari, ya'ni uning a?liy tomonlari bilan bo?li? bo’lgan sifatlari nasliy yo’l bilan berilmaydi. Ni?oyat, nodir ?ollarda ayrim ?obiliyatlar, masalan, musi?a, matematika ?obiliyatlarda nasliy yo’l bilan berilishi mumkin. Bunday imkoniyatlarning amalga oshirilishi, ya'ni ro’yobga chi?ishi uchun albatta, ma'lum sharoit bo’lishi kerak. 
Hozirgi kunda xal?imiz orasidan yetishib chi??an iste'dodli olimlar, mu?andis-ixtirochilar, yozuvchi va shoirlar, davlat va jamoat arboblari, iste'dodli artistlar, rassomlar va bosh?a kishilarimizga nasliy yo’l bilan berilgan barcha imkoniyatlarning ro’yobga chi?ishi uchun ?ar ?anday sharoit maydonga kelganligini dalili bo’la oladi.
Bolalar maktab yoshiga yetgach, shaxs shakllanishining yangi mazmuni boshlanadi. Kichik maktab, o’smirlik va katta maktab yoshi davrlarida shaxs shakllanishining yu?ori bos?ichi namoyon bo’ladi.
Inson shaxsini o’rganish masalasi bilan falsafa, psixologiya, pedagogika kabi fanlar shu?ullanadi. ?ozirgi davrda inson muammosi ani? va gumanitar fanlarning umumiy tad?i?ot ob'ektiga aylanib bormo?da. Shunga ?aramasdan, bir tomondan, insonni o’rganishda differensiasiya ?odisasi yuz bermo?da, ikkinchi tomondan, inson tara??iyotining sintetik tavsifi bo’yicha integrasiya ?olati ko’zga tashlanmo?da. Inson bir ?ator fanlarning tad?i?ot ob'ektiga aylanganligini yirik tarzda tasavvur etish uchun, uni biososial va sosiobiologik ji?atdan o’rganish ma?sadga muvofi?. 
Ma'lumki, inson ?ayoti va faoliyatining operasional (o’?uv, operasiya, ?arakat, malaka) mexanizmi uning ontogenezida funksional mexanizmga o’sib boradi, binobarin, unda komillik belgisi shakllanadi, natijada u kamolot cho’??isining muayyan darajasiga erishadi.
Inson - jamiyat - tabiat - turmush munosabatlarini tekshirgan rus olimlari S.L.Rubinshteyn, L.S.Vigotskiy, A.N.Leontev, B.G.Ananev odamning ular bilan ?ar xil turdagi va ko’rinishdagi kauzal, strukturaviy, funksional, fazoviy va makoniy alo?alar tizimi mavjudligini ta'kidlab o’tganlar.
Birinchidan, inson u yoki bu alo?alar tizimiga binoan biologik ma?suli "Noto Sariens" sifatida o’rganiladi.
Ikkinchindan, tarixiy jarayonning ?am ob'ekti, ?am sub'ekti tari?asida shaxs tad?i? etiladi.
Uchinchidan, individ muayyan ko’lamda o’zgaruvchan, tara??iyotning genetik dasturiga asoslanuvchi alo?ida xususiyatli jonzot tarzida ilmiy ji?atdan tekshiriladi. Insonni jamiyat ishlab chi?arishining yetakchi tarkibi, bilish, kommunikasiya va bosh?aruv sub'ekti, tarbiya predmeti sifatida tad?i? etilishi mu?im a?amiyatga ega. Inson va uning borli? bilan ko’p ?irrali munosabatga ?amda alo?aga kirishishi ?uyidagi tarzda namoyon bo’lishi mumkin:
- tabiatning biotik va abiotik omillari - inson;
- jamiyat va uning tarixiy tara??iyoti - inson;
- inson - texnika;
- inson - madaniyat;
- inson va jamiyat - yer va fazo.
XXI asrda ?am odam individ, shaxs, sub'ekt, komil inson sifatida tal?in ?ilinishda davom ettiriladi, lekin ?ar bir tushuncha mo?iyatida sifat o’zgarishlari yuz berishi mumkin,
Odamga individ sifatida tavsif berishda uning yosh davri, jinsiy va individual-tipologik xususiyatlariga asoslaniladi. Yosh davr sifatlari ontogenetik evolyusiya bos?ichlarida izchil ravishda namoyon bo’ladi va takomillashuv jarayonida o’z ifodasini topadi, jinsiy dimorfizm xususiyati esa ularga mos tushadi. Individning individual-tipologik xususiyatiga konstitusion (tana tuzilishi, bioximik individuallik) ?olatlar, simmetriya va assimetriya juft reseptorlari, effektorlari funksiyasi kiradi. Bu xususiyatlar va xossalar birlamchi ?isoblanib, ?ujayra va molekulyar tuzilishning barcha darajalarida ishtirok etadi.
Yosh, jinsiy va individual tipologik xususiyatlar sensor, mnemik, verbal va manti? psixofiziologik funksiyalari dinamikasi ?amda organik extiyojlar tuzilishini ani?laydi. Individning bu xususiyatlarini ikkilamchi deb atab, ularning integrasiyasi temperamentida va tu?ma mayllarda ifodalanilishini ta'kidlab o’tish joiz. Yu?oridagi sifatlar rivojining mu?im shakli ontogenetik evolyusiyadan iborat bo’lib, ular filogenetik dasturga asoslanib ?ukm suradi. Yosh va individual o’zgaruvchanlik insoniyatning ijtimoiy-tarixiy tara??iyoti ta'siri ostida ?ar xil ko’rinishda namoyon bo’ladi. Individning dinamik xususiyatlariga shaxsning ijtimoiy sifatlari ta'sir etib, uning individual o’zgaruvchanligi omilini kuchaytiradi. Insonning shaxs sifatida tavsiflashning mu?im la?zasi, uning dinamik xususiyatlari ?isoblanib, jamiyatdagi statusi (i?tisodiy, siyosiy, xu?u?iy, mafkuraviy, ya'ni uning jamiyatda egallagan o’rni) or?ali ifodalanadi. Status negizida doimiy o’zaro alo?alar tizimi yotadi. Rolning ijtimoiy funksiyasi muayyan ma?sadlarga va ?adriyatlarga yo’nalganlik shaxsni faollashtiradi. Status, rol, ?adriyatga yunalganlik shaxs xususiyatlarining birlamchilarini tashkil etadi va uning tuzilishida asos bo’lib xizmat ?iladi. Shaxsning ta'rifi xul? motivasiyasi xususiyati va ijtimoiy fe'l-atvor tuzilishini belgilab, uning tarkibidan ikkilamchi alomatlar sifatida joy egallaydi. Shaxsning birlamchi va ikkilamchi sifatlarining o’zaro ta'sirini birlashtiruvchi yuksak samara tarzida inson xarakteri va mayllari yuzaga keladi. Insonning shaxs xislatlarini rivojlantiruvchi asosiy shakl - uning jamiyatdagi ?ayot yo’li va ijtimoiy tarjimai ?oli ?isoblanadi.Individ, shaxs va sub'ekt tara??iyotining tad?i?otida ?uyidagi ?olatlarga e'tibor ?ilish zarur:
-inson   rivojining   asosi   ?isoblangan   omillar   va   shart- sharoitlar   (ijtimoiy,   i?tisodiy,   siyosiy,   ?u?u?iy,   mafkuraviy, pedagogik va yashash mu?iti omillari);
-insoning   o’ziga   taallu?li,   asosiy   tavsiflar,   uning   ichki konuniyatlari, mexanizmlari, evolyusiya bos?ichi, bar?arorlashuvi va involyusiya;
-	inson yaxlit tuzilishning asosiy tarkiblari, ularning o’zaro alo?alari,   shaxsning  tash?i   ta'sirlarga   javobi   va   munosabati, tara??iyot jarayonida ularning takomillashuvi kabilar.
Uch xil xususiyatli tad?i?ot dasturining tarkibiy ?ismlari insonning amaliy va nazariy faoliyatining mezonlari ?isoblanadi. Chunki, faoliyatda yashash mu?iti tarixiy tajribani egallash, interiorizasiya va eksteriorizasiya amalga oshadi.
Odamning ma?sadga ?aratilgan ijtimoiy foydali faoliyati prosessida ?ayotiy deb ataladigan mexanizmlari va ongli faoliyatining funksional sistemasi prosesslari yuzaga keladi. Ana shular tufayli odam bilimlarni, ko’nikma va malakalarni, kishining ijtimoiy tajribalarini o’zlashtiribgina ?olmay, balki o’zining idroki, tafakkuri, xayoli, ?issiyotlari va irodasini bir so’z bilan aytganda, vo?elikka bo’lgan ongli munosabatini ?amda o’z ?arakatlari va xul?-atvorining motivlarini tarkib toptiradi.
Shaxsning barcha xususiyatlari, munosabatlari va ?atti-?arakatlari shaxsning ?ayoti faoliyatida ma'lum rolni bajaruvchi va ?ar biri murakkab ?urilmadan iborat bo’lgan ?amda shartli ravishda to’rtta o’zaro musta?kam bo?langan funksional bos?ichlarga birlashtiriladi:
Birinchisi - bosh?aruv tizimi;       
Ikkinchisi -stimullashtirish tizimi;    
Uchinchisi - stabilizasiyalash tizimi; 
To’rtinchisi - indikasiyalash tizimi.
Shaxsning ana shu ijtimoiy a?amiyatga ega bo’lgan barcha sifatlari ijtimoiy tara??iyotning yuksak ongli faoliyatchisi sifatidagi shaxsning ?ul?-atvori va ?atti-?arakatlarini belgilaydi.
Birinchi tizimning ?osil bo’lishida analizatorlar o’rtasidagi doimiy tabiiy alo?ani aks ettiruvchi filogenetik mexanizmlar katta rol o’ynaydi. 
Biro?, bu ilgari yu?orida ta'kidlab o’tganimizdek ontogenez prosessida filogenetik analizatorlar o’rtasidagi alo?a va?tli alo?alar bilan organik ji?atdan ?o’shilib keladilar. Bunda mazkur tizimning ichida perseptiv tizimiga o’tib ketadigan yuksak darajada integrasiyalangan ma'lum ichki sensor komplekslarni ?osil ?iladi. Bunday komplekslar ?atoriga nut?, eshitish, ko’rish ?amda sensomotor komplekslarni kiritish mumkin. Mana shu komplekslarning ?ammasi odamning ?ayot-faoliyati jarayonida o’zaro bir-biri bilan doimiy alo?aga kirishib, sensor-perseptiv uyushishning yagona funksional dinamik tizimini yaratadi. Insonning sensor-perseptiv ji?atlari  doimo takomillashib boradi.
Ikkinchi tizim bar?aror psixik ?olatlarni o’z ichiga oladi. Bu ?olatlar bolaning ani? ma?sadni ko’zlovchi va foydali faoliyatining ongli sub'ekti sifatida bola boshlagan ilmlarining dastlabki yillaridayo? shakllana boshlaydi. Temperament, intellekt, bilim va munosabat ana shunday xususiyatlar jumlasiga kiradi.
Uchinchi tizim - shaxsni arbob sifatida stabilizasiya tizimidir. Yo’naltirilganlik, ?obiliyat, musta?illik va xarakter uning tarkibiy ?ismini tashkil etadi.
Yo’naltirilganlik - shaxsning integral va generalizasiya ?ilingan xususiyatidir.
Yo’naltirilganlik bilim, munosabatlarning ?amda shaxsning xul?-atvori va ?atti-?arakatlarida ijtimoiy a?amiyat yetakchilik kilgan motivlarning bir butun ekanligida o’z ifodasini topadi. Bu xususiyat odamning dunyo?arashi, ?izi?ishlari va ma'naviy e?tiyojlarida namoyon bo’ladi.
Yo’naltirilganlik strukturasida ?oyaviy e'ti?od katta rol o’ynaydi. ?oyaviy e'ti?od - bu bilimning, o’sha shaxsga xos bo’lgan intellektual, emosional va iroda sifatlarining sintezi, ?oyalar va ?atti-?arakatlar bir butunligining negizidir.
To’rtinchi tizim o’z ichiga shunday xususiyatlar, munosabatlar va ?atgi-?arakatlarni oladiki, ularda real shaxslarning ijtimoiy "o’y fikrlari va ?is-tuy?ulari" aks ettiriladi. Ular bu shaxslarning siyosiy ji?atdan ongli, ijtimoiy tara??iyotning mas'ul arboblari sifatida xul?-atvorini belgilab beradi. Bunga gumanizm, kollektivizm, optimizm va me?natsevarlik fazilatlari kiradi.

9.2. Shaxs shakllanishiga ta'sir etuvchi omillar, psixologik shart-sharoitlar
Shaxs shakllanishida u yashayotgan mu?it, kishilar, jamiyatning roli juda katgadir. Masalan, biron ma?allada inson shaxsining tarkib topishiga faol ta'sir ko’rsatuvchi besh yuzta o’ziga xos ijtimoiy mu?it bor degan ma'noni bildiradi. Bu yerda shunday bir savol tu?iladi: "Tash?i mu?it inson shaxsining tarkib topishiga ?anday ta'sir ?iladi?"
Birinchidan, ijtimoiy mu?itdagi turli ?odisalar odamning ongiga bevosita ta'sir ?ilib, unda chu?ur iz ?oldiradi. Ikkknchidan, tash?i ijtimoiy mu?it ta'sirining chu?urro? va musta?kamro? bo’lishiga odamning o’zi yordam beradi. Ma'lumki, bolalar o’z tabiatlariga ko’ra, ilk yoshlik cho?laridan boshlab, ni?oyat darajada ta?lidchan bo’ladilar. Bolalar katta odamlarning barcha ?atti-?arakatlariga bevosita ta?lid ?ilish or?ali bu ?atgi-?arakatlarni, yaxshi-yomon fazilatlarni o’zlariga singdirib boradilar. Bolalar oilada, ko’cha - ko’yda, katta odamlarning ?ar bir ?arakatlarini, o’zaro munosabatlarini zimdan kuzatib turadilar.
Inson shaxsining tarkib topishida tash?i ijtimoiy mu?itning roli ?a?ida gap borar ekan, shuni ?am ta'kidlab o’tish zarurki, ayrim ?ayri tabiiy ?odisalar inson shaxsining tarkib topishida tash?i mu?it ta'sirining ?al ?iluvchi a?amiyatga ega ekanligini to’la tasdi?laydi. Biz ayrim tasodifiy ?ollarda odam bolalarining  yovvoyi   ?ayvonlar   mu?itiga   tushib   ?olish   ?odisasini   nazarda tutayapmiz.   ?ayotda  bunday  ?odisalar  juda siyrak  bo’lsa  ?am  ?ar ?olda uchrab turadi. Masalan, ?indistonlik doktor Sing Kalkutta ya?inidagi   o’rmonzorda   bo’ri   bolalari   bilan   birga   ikkita   odam bolasining ?am to’rt oyo?lab yugurib yurganini ko’rib ?oladi. Keyin  ularni   poylab,   ?arorgo?larini   topib,   bolalarni   olib   ketadi.  Ulardan biriga Amala,  ikkinchisiga Kamala deb nom ?o’yadi. Shu narsa xarakterliki,       bolalar       yoshlikdan       bo’rilar       mu?itiga      tushib ?olganliklari       tufayli,       fe'l-atvorlari,       ?atti-?arakatlari  ji?atidan   bo’rilardan   far?   ?ilmas   edilar.    Nut?   yo’?,   demak tafakkur    ?am    ni?oyat    darajada    cheklangan    edi.    Juda    katta ?iyinchiliklar   bilan   ?ayta   tarbiyalanilayotgan   bo’ri   mu?itidagi  bolalar shamollash natijasida o’lib ?oladilar. 
Bu ?odisa odamning  shaxs sifatida rivojlanishi uchun eng avval insoniy mu?it, ya'ni  ijtimoiy mu?it bo’lishi kerakligini to’la tasdi?laydi.  Shaxs  va uning psixologiyasiga ta'sir  etuvchi ikkinchi  omil ta'lim- tarbiyaning ta'siridir.   Ma'lumki,  ta'lim-tarbiya  inson ongini shakllantiradi, uning dunyo?arashi, e'ti?odi, ?ayotga bo’lgan   munosabatini     tarkib     toptiradi. Agar     bolalarning     ru?iy tara??iyotlari va shaxsiy xususiyatlarining tarkib topishi fa?at tash?i ijtimoiy mu?it bilan, ta'lim-tarbiyaning o’zigagina bo?li? bo’lganda edi, unday paytda biz bir xilda sun'iy va aynan bir xil ta'lim-tarbiya sistemasini tashkil ?ilib, ?ar tomondan bab-baravar tara??iy   etgan   va   deyarli   bir   xil   shaxsiy   xususiyatlarga ega shaxslarni  etishtirib  chi?arar  edik.   Va?olanki,   bunday   bo’lishi mumkin emas.  Shuni aytib o’tish kerakki, bola shaxsining tarkib topishiga   ta'lim-tarbiyaning   ta'siri   deganda,   albatta,   birinchi navbatda tarbiya muassasalarida, ya'ni bo?cha, maktab, internat, lisey va   kollejlarda   beriladigan   ta'lim-tarbiya   tushuniladi.   Biro?, bundan oilada bolaga beriladigan ta'lim-tarbiya mutla?o mustasno emas.  Oiladagi   umumiy    ijtimoiy   mu?itdan   tash?ari,    oilada beriladigan ta'lim-tarbiyaning ?am roli kattadir. Bola tarbiyasi bilan sistemali shu?ullanadigan va umuman shu?ullanmaydigan oilalarga misollar keltirish mumkin.
Yu?orida aytib o’tilgan ikkita omildan tash?ari uchinchi omil ?am mavjudki - bu nasliy xususiyatlardir. Odamga nimalar nasliy beriladi? Odamga nasliy yo’l bilan ayrim anatomik va biologik xususiyatlari beriladi. Masalan, tana tuzilishi, sochi va ko’zlarining rangi, ovozi, gapirish uslublari, ayrim ?arakatlari tu?ma berilishi mumkin. Lekin shuni ?ech ?achon esdan chi?armaslik kerakki, odamga ?ech va?t uning psixik xususiyatlari, ya'ni uning a?liy tomonlari bilan bo?li? bo’lgan sifatlari nasliy yo’l bilan, ya'ni tu?ma ravishda berilmaydi. Ni?oyatda nodir ?ollarda ayrim ?obiliyatlar, masalan, musi?a, matematik ?obiliyatlar nasliy yo’l bilan berilishi mumkin.
Odamning ru?iy tara??iyoti va shaxsiy xususiyatlarining tarkib topishi ?a?ida gapirar ekanmiz, yana bir mu?im narsa ustida to’xtab o’tish kerak. ?ozirgi kunda tez-tez akselerasiya termininipshlatayapmiz. Xo’sh akselerasiya bu nima? Akselerasiya - "tezlatish"degan ma'noni anglatadi. ?ozirgi kunda bolalarni ?am jismoniy, ?am ru?iy	ji?atdan	juda	jadallik	bilan rivojlanayotganliklarining guvo?i bo’lib turibmiz. Xo’sh, buning sababi nima bo’lishi mumkin? Albatta, bunga turli fikrlar bor. Ayrim olimlar akselerasiyaning sababini ilmiy-texnika tarakkiyoti bilan bo?lab tushuntirishga intilmo?dalar. Ularning fikricha, ilmiy-texnikaning juda jadal temp bilan rivojlanishi insoniyatning oldiga mislsiz ko’p axborotlarni idrok ?ilish va fikrda ?ayta ishlash talablarini ?o’yadi. Bu talab o’z navbatida insonni ?ar tomonlama, ya'ni ?am jismoniy, ?am psixik ji?atdan tez rivojlanishiga olib keldi. Yu?orida aytib o’tilgan olimlarning fikricha, akselerasiya - bu XX asrning ikkinchi yarmiga xos bo’lgan ?odisadir.

9.3.   "Tarbiyasi qiyin" bolalar psixologiyasi
" Tarbiyasi qiyiin"  bolalar pedagogik qarovsizlik natijasidir.
L.S.Vigotskiy fikricha, "?iyin"  o’smir ?ayoti munosabatlar xarakterining natijasidir.
Bular avvalo qaysar, inji? bolalar, ularni ?izi?arli faoliyat turiga tortish, ularni tarbiyalashning asosiy usullaridan biridir,
Ularning ma'lum bir ?ismi intizomsiz, ?o’pol bolalardir. Ularning faolligini  ma?sadga muvofi? o’zgartirish, ularga ba'zi ?u?u?larni berish yo’li 
bilan ularga ta'sir o’tkazish mumkin. Psixologiyada "tarbiyasi ?iyin" bolalarning bir ?ancha klassifikasiyalari mavjud.
Birinchi guru? - ijtimoiy  salbiy,  musta?kam  ?arashlarga  ega bolalar;
Ikkinchi guru? - ?onunbuzarlarga ta?lid ?iluvchi bolalar;
Uchinchi guru? - ijobiy va salbiy xul? - atvor stereotiplari o’rtasida ikkilanuvchi, o’z xatolarini tushunuvchi bolalardir.
To’rtinchi guru? - irodali bolalarga bo’ysunuvchilar.
Beshinchi guru? - ?onunbuzarlik yo’liga tasodifan kirib ?olganlar.
Shuni aytish lozimki, tarbiyasi o?ir bolalar uchun, ular yashayotgan mu?it, oila, ular o’?iyotgan jamoa, sinfning roli juda kattadir.

9.4. Tarbiya jarayonining samaradorligini oshiruvchi psixologik mexanizmlar
Tarbiyali bo’lim - bu xul?-atvorini nazorat ?ilishdan iboratdir. Bunday nazorat insonga yomon ?atti-?arakatlarni bajarmaslik imkoniyatini beradi.
Agar shaxs xul?-atvorini axlo?iyligi ?a?ida ?ay?ursa, u ijtimoiylashuvga erishgan bo’ladi.
Tarbiyalanganlik ijtimoiylashuvni o’rganish jarayoni sifatida ?araladigan yosh psixologiyasida olingan natijalarga asoslanadi. 
Bola o’zini egosentrik emas, balki tarbiyali tutishi uchun tarbiyalanganlik ?anday ra?batlantirilishi kerak? Tarbiya o’z mo?iyatiga ko’ra ijtimoiy ji?atdan ijobiy e?tiyojlarni ?osil ?ilishidir. Agar ta'lim shaxsning ongini shakllantirish bo’lsa, tarbiya uning ongsizlik sferasiga ta'sir etishdir. 
Bolalarga ularni tarbiyalaydiganlarga ?issiy ya?inlik xos. Odatda 6 oylik bolalar unga ?amxo’rlik ?iladigan ota-onasiga bo?lanib ?oladilar. 
Ota-onaning oldida , ular bilan mulo?otda bo’lish bolalarga juda yo?adi, ularning yo’?ligi bolaga yo?maydi. Ota-onaning ?amxo’rligini bildiradigan so’zlar, ?atti-?arakatlar bola uchun juda katta a?amiyatga ega, uni erkalamaslik, suymaslik salbiy a?amiyatga ega bo’ladi. 
Xul?-atvorning dastlabki ijtimoiylashuvi xuddi shu o’rganish jarayoni or?ali sodir bo’lishi mumkin: xulk,-atvorning  istalgan shakllari ?amxo’rlik va e'tibor bilan ta?dirlanadi,  kutilmagan shakllari esa ?o’llab-?uvvatlanmaydi. Lekin, yaxshi xul?-atvorni ra?batlantirish va yomon xul?-atvor uchun jazolash axlo?iy ijtimoiylashuvning kichik bir ?ismidir. Biz ko’rib chi?kan xul?-atvor ?amma bolalarga ?am taallu?li emas.
Bolalarni tarbiyalash samaradorligini oshirishda an'ana va urf-odatlarning roli katta.
Xal? urf-odatlari, an'analari va marosimlari katta tarbiyaviy a?amiyatga egadir. Ular odamlarni bir-biriga ya?inlashtiradi, do’stlik-birodarlik ?is-tuy?ularini  rivojlantiradi. Bular o’z navbatida yoshlar uchun ibrat namunasini o’taydi.
Musta?il jamiyatning baxt-saodati yo’lida ?alol me?nat ?ilish: jamiyat boyligini sa?lash va ko’paytirish yo’lida ?ar bir kishining tinmay ?amxo’rlik kilishi, ijtimoiy burchni yaxshi anglash; jamiyat ?ayotida va shaxsiy ?ayotda ?alollik va rostgo’ylik, axlo?iy sofdillik, odamiylik va kamtarlik, milliy va ir?iy adovatlarga aslo yo’l ?o’ymaslik va shu kabilar tarbiya jarayonining mu?im xislatlaridir.
Tarbiya jarayonida ?amxo’rlikning funksiyasi kattadir. Bolalar befar? ota-onalarga nisbatan ?amxo’r ota-onaga ko’pro? ta?lid ?iladilar. ?amxo’r ota-onalar bolaning salbiy xul?-atvorini ?o’llab-?uvvatlamaganda, bola o’z ?atti-?arakatlarining o?ibatini ertaro? anglaydi.
Tarbiyaviy jarayonni amalga oshirishda ?amxo’rlik bilan bir ?atorda yaxshi ko’rishga asoslangan intizomga rioya ?ilish zarurdir. Bu bola bilan doimiy mulo?otni tushuntirishni, mu?okama ?ilishni, agar bolaning xul?-atvori shuni talab ?ilsa, o?zaki tanbe? berishni, yaxshi xul?-atvor uchun ta?dirlashni nazarda tutadi.
Tarbiya jarayonining texnologiyasini ?uyidagicha shar?lash mumkin:
1.	Tarbiyalanuvchini     alo?ida     takrorlanmas,     individuallik sifatida    tushunmo?    lozim.    Unint    e?tiyojlari    strukturasini ani?lash kerak.
2.	Ijobiy emosiyalar vositasida ijobiy xul?-atvor odatlarini shakllantirmo? kerak. Ong ?am, iroda ?am motivlar ierarxiyasini shakllantira olmaydi. Zotan, bir e?tiyojning o’rnini fa?at bosh?a e?tiyojgina egallashi mumkin.
3.	Shu    e?tiyojlarni    ?ondirish    vositalari    bilan    bolani ?urollantirish tarbiya va tarbiyachidan mulo?otni ?am, ?amdardlikni ?am   emas,   aynan   shu   vositalar   bilan   ?urollantirishni   kutadi.
Arastu aytganidek:  "Tarbiya uch narsaga e?tiyoj sezadi: iste'dodga, ilmga, mash??a".

9.5. Musta?illik sharoitida tarbiyaning asosiy vazifalari
Konfusiy: "Eskini o’zlashtirgan va yangini tushunishga ?odir insongina tarbiyachi bo’la oladi" degan edi. Musta?illikning dastlabki yillaridano? butun mamlakat mi?yosida ta'lim-tarbiya, ilm-fan, kasb-?unarga o’rgatish so?alarini islo? ?ilishga ni?oyatda katta zarurat sezila boshladi. Bugungi kunda tarbiya jarayonida ?am ?ator o’zgarishlar amalga oshirilmo?da. Shuni ta'kidlash lozimki, ma'rifat xal?imiz, millatimiz ?onidadir. An'anaviy shar?ona karashga ko’ra, ma'rifatlilik fa?at bilim va malaka emas, ayni paytda chu?ur ma'naviyat va go’zal axlo? degani ?amdir.
Bir ijtimoiy jamiyatning ikkinchisiga almashishi, shuningdek, milliy musta?illik va uning ne'matlari, respublikamiz fu?arolarida tub o’zgarishlarni vujudga keltirmo?da. Milliy tuy?u, ?iyofa, xarakter, ta'b, kuy, ra?s, ma'naviyat, ?adriyat ?amda ru?iyat ta'siri ostida o’zining tub mo?iyatini aks ettira boshladi. O’tmishning boy merosi, uning an'analari milliy isti?lol tufayli o’z egalariga ?aytarib berildi. 
Fu?arolarning ijtimoiy ongi asta-sekin o’zgarib borishi natijasida etnopsixologik xususiyatlar tiklana boshladi, milliy, umumbashariylik xislatlari o’rtasida adolatlilik, teng ?u?u?lilik alo?alari o’rnatilmo?da.
XXI asrda shaxs shakllanishida, uning tarbiyalanganlik darajasini ortishida dinning, xususan "?adis" ilmining a?amiyati kattadir. Shaxslararo munosabatda tenglik, ?amxo’rlik, samimiylik, o’zaro yordam, simpatiya, antipatiya, ?amdardlik, sevgi-mu?abbat singari   milliy  xususiyatlarni   tarkib toptirishda  ?adislarning roli yanada ortadi.
O’zbek oilasida tarbiya mo?iyati, mazmuni tarbiyaning kundalik rejasi, bolalarga ta'sir o’tkazish vositasini tanlash va undan unumli foydalanish o’ziga xos xususiyatga ega, chunki uning asosida xal? an'analari yotadi.
O’zbek xal?ining etnopsixologak xususiyatlaridan unumli foydalanish ?ar tomonlama tara??iy etgan inson shaxsini tarkib toptirishda mu?im rol o’ynaydi. Abdulla Avloniy aytganidek: " Tarbiya biz uchun yo ?ayot, yo mamot, yo najot, yo ?alokat, yo saodat - yo falokat masalasidir".
Yosh avlod tarbiyasida milliy ru?iyat, umuminsoniy, xal?chil milliy ?adriyatlar, urf-odatlar, an'analar yetakchi o’rin tutmo?i lozim (tarbiya etnopsixologik va etnopedagogik munosabat). Bular or?ali yoshlarda ?uyidagi fazilatlarni tarbiyalash lozim:
a)	yoshlarda vatanparvarlik ?is-tuy?ularini shakllantirish;
b)	xayrixo?lik, odamlarga .?urmat, me?r-shaf?at;
v)	kattalarni ?urmat ?ilish, e'zozlash;
g)	muloyimlik;
a)       IShbilarmonlik, mo?irlik, ishchanlik, i?tisodiy tafakkur;
e)	kichik yoshdan me?natsevarlik;
j)	jismoniy ba?uvvatlik;
z)	axlok-odoblilik;
i) oilaparvarlik;
k) ayollarga ?urmat;
l) o’zaro ?amkorlikka intiluvchanlik.
Ma'lumki, yoshlarning ma'naviy-axlo?iy tarbiyasi bilan oila, ma?alla, ta'lim muassasalari, ommaviy axborot vositalari, ?u?ukni mu?ofaza ?iluvchi tashkilotlar, ilmiy-pedagogik kadrlar shu?ullanadilar. Tarbiya jarayonida barcha ishtirokchilarning ba?amji?atlik bilan olib boradigan ishlarigina, o’zining ijobiy natijalarini berishi mumkin.
"Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi" ni amalga oshirish vazifalari ana shuni ta?ozo ?iladi.

Takrorlash va mu?okama ?ilish uchun savollar

1. Tarbiya - bu ?anday jarayon?
2. Shaxsni tarbiyalashning asosiy yo’nalishlari nimalardan iborat?
3. Shaxs shakllanishiga ta'sir etuvchi omillarni ko’rsating.
4. "Tarbiyasi ?iyin" bolalar klassifikasiyasini keltiring.
5. Tarbiya jarayonining samaradorligini oshiruvchi psixologik
mexanizmlar nimalardan iborat?
6.	Tarbiyaning etnopsixologik masalalari ?anday?
 
Mavzu yuzasidan test savollari:

1.Tarbiyaning ta'rifini to’?ri belgilang.
A) Bu shaxsning ijtimoiy, ma'naviy va ishlab chikarish faoliyatiga tayyorlash maksadida uning ma'naviy, jismoniy kamolotiga 
muntazam ravishda 
ta'sir ko’rsatish jarayonidir;
B) Bu bevosita, kishilarni ijod kilishga, me?nat bilan shu?ullanishga undaydigan jarayondir;
V) Uning yordamida kishi bilim, ko’nikma va malakalarni nisbatan osonlik bilan egallab oladi va biror faoliyat bilan muvaffa?iyatli 
shu?ullanadi.

2. Tarbiyaning psixologik asoslari nimalardan iborat.
A) Odamda ma'lum bir odatlar, xulk-atvor sifatlari, e'tikod va dunyokarashni tarkib toptirish;
B) Bolalarda jamiyatning axlokiy normalariga javob beradigan xulk-atvor, ko’nikma va malakalarni shakllantirish;
V) Odamning tabiatiga xos bo’lgan asosiy shaxs xususiyatlarini shakllantirish.

3. Inson shaxsi kaysi omillar ta'sirida tarkib topadi.
A) Tashki ijtimoiy mu?it;
B) Uzo? muddat davomida beriladigan ta'lim-tarbiya va nasliy yo’l bilan o’tadigan irsiy omillar;
V) Barcha javoblar to’?ri.

4. "Eskini o’zlashtirgan va yangini tushunishga kodir insongina tarbiyachi bo’la oladi" - bu fikr kaysi allomaga tegishli.
A) Arastu;
B) Konfusiy;
V) A. Avloniy.

5. Ta'lim va tarbiyaning birligi nimalardan iborat.
A) Ular umumiy masalani yechishga, bola sha?sining shakllantirishga uning ?obiliyatining rivojlantirishga karatilgan.
B) Talim -  bu tarbiya bilan bo?lik bo’lmagan mustakil xarakterga  ega jarayon.
V) Tarbiya ?ar doim ?am ta'lim bilan chambarchas bo?lik bo’lmasligi mumkin.

6. Yoshlarning ma'naviy-axlokiy tarbiyasi bilan kimlar shu?ullanadi.
A) Oila, ma?alla, ta'lim muassasalari;
B) Ommaviy axborot vositalari, ?ukukni mu?ofaza kiluvchi tashkilotlar,ilmiy-pedagogik kadrlar;
V) Barcha javoblar to’?ri.

X BOB. O’QITUVChI PSIXOLOGIYASI
10.1. Jamiyatda o’qituvchining tutgan o’rni va vazifalari. O’qituvchiga      qo’yiladigan talablar.
10.2. O’qituvchining kasbiga xos xislatlari.
10.3. Pedagogik qobiliyatlar.
10.4. O’qituvchining o’z malakasini oshirib borishining muammolari.

10.1. Jamiyatda o’qituvchining tutgan o’rni va vazifalari. O’qituvchiga qo’yiladigan talablar
O’qituvchining o’rni va uning vazifalari, o’sib kelayotgan yosh avlodni tarbiyalash ishiga jamiyat va jamoatchilik tomonidan z'tibor ?aratilishining na?adar mu?im a?amiyatga egaligi ani?lanadi. Mamlakatimizda "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"ni ?ayotga tatbi? etish jarayonida o’?ituvchining yosh avlodga ta'lim va tarbiya berishida jamiyat oldida javobgarligi yanada ortib boraveradi.
Hozirgi sharoitda jamiyatning maktab oldiga ?o’yayotgan talablari kun sayin ortib bormo?da va bu talablarni amalda to’?ri ?al ?ilish vazifasi o’?ituvchiga bo?li?dir.
Zamonaviy maktab o’?ituvchisi ?ator vazifalarni bajaradi. O’?ituvchi -- sinfdagi o’?uv jarayoni tashkilotchisidir. O’?ituvchi o’?uvchilar uchun dars paytida, ?o’shimcha darslarda va shu bilan birga darsdan tash?ari ?olatlarda ?am kerakli masla?atlar berishda bilimlar manbaidan biridir. Ko’pchilik o’?ituvchilar sinf ra?bari vazifasini bajarib, tarbiya jarayoni tashkilotchilari bo’lib ?isoblanadilar.
Zamonaviy o’?ituvchi ijtimoiy psixolog bo’lishi kerak va o’?uvchilar o’rtasidagi o’zaro munosabatlarni yo’lga sola olishi, bolalar jamoasida ijtimoiy-psixologik mexanizmlardan foydalanishni bilishi zarurdir.
O’?ituvchi maktabning pedagog jamoa a'zosi sifatida maktab, ?ayoti faoliyatini uyushtirishda bevosita ishtirok etib, turli fan o’?ituvchilari va sinf ra?barlarining metodik birlashmalarida ishlaydi, topshiri?larni bajaradi. ?ar bir o’?ituvchi, o’?uvchilarning ota-onalari va jamoatchilik oldida ma'ruzalar o’?ib, su?batlar olib borar ekan, demak, u pedagogik bilimlar ta?ribotchisi ?amdir. Vazifalarning shu ?adar ko’pligi uchun ?am jamiyatning o’?ituvchilar oldiga ?o’yadigan talablari tushunarlidir.
Ma'lumki, pedagogik faoliyat - kishi me?natining eng murakkab so?alaridan biridir.
Jamiyat tomonidan ?o’yiladigan talablardan eng mu?imi o’?ituvchining shaxsi va uning kasbi bilan bo?li? xislatlariga ?aratilgan.
O’?ituvchining eng mu?im xislatlari ?uyidagilardan iborat:
-	o’?ituvchining o’z Vataniga sodi?ligi, bolalarni sevishi, ularni insonparvarlik ru?ida tarbiyalash istagi,  o’z yurti,  ona tilisi,  o’z xal?ining   tarixi   va  uning   madaniyatini   sevishi,   davlatining musta?illigi ?oyasida yashashidan iboratdir;
-	ijtimoiy javobgarlikni yuksak darajada ?is etishi;
- oliyjanobligi, a?li, farosati, ma'naviy pokligi, ma'naviyat va ma'rifat bo’yicha yuksak ma?sadlarni bolalarga singdirib borishi;
- o’zini  ?o’lga  ola  bilishi, sabr-to?atli, bardam, matonatliligidir. Jamiyatning o’?ituvchi oldiga ?o’yadigan asosiy talablari ?uyidagilardir:
-	shaxsni   ma'naviy   va   ma'rifiy   tomondan   tarbiyalashning, milliy uy?onish mafkurasining ?amda umuminsoniy boyliklarning mo?iyatini bilishi,   bolalarni   mustakkillik   ?oyalariga   sodi?lik ru?ida    tarbiyalashi,    o’z    Vatani    tabiatga    va    oilasiga    bo’lgan mu?abbati;
-	keng bilimga ega bo’lishi, turli bilimlardan xabardor bo’lishi;
-    yosh    va    pedagogik    psixologiya,    ijtimoiy    psixologiya    va pedagogika,   yosh   fiziologiyasi   ?amda   maktab   gigienasidan   chu?ur bilimlarga ega bo’lishi;
-  o’zi dars beradigan   fan   bo’yicha musta?kam bilimga ega bo’lib, o’z kasbi,   so?asi   bo’yicha   ja?on   fanida   erishilayotgan   yangi   yutu?   va kamchiliklardan xabardor bo’lishi;
- ta'lim va tarbiya metodikasini egallashi;
- o’z ishiga ijodiy yondashishi;
- bolalarni bilishi, ularning ichki dunyosini tushuna olishi;
- pedagogik    texnika    (manti?, nut?, ta'limniig ifodali vositalari) va pedagogik taktga ega bo’lishi;
-	o’z bilimi va pedagogik ma?oratini doimiy ravishda oshirib borishi.
Har bir o’?ituvchi ana shu talablarga to’la javob bera oladigan bo’lishiga intilishi shart. 
O’?ituvchi jamiyat tomonidan ?o’yilgan talablar bilan bir ?atorda o’z faoliyatida, tevarak-atrofidagi kishilar, maktab ma'muriyati, ?amkasblari, o’?uvchilar va ularning ota-onalari undan nimalarni kutishini ?am esdan chi?armasligi lozim.
O’?ituvchining o’z ishidan nimanidir kutayotganligining o’ziyo? mu?im a?amiyatga egadir, mana shu tari?a kutishlar, garchand jamiyat tomonidan o’?ituvchiga ?o’yiladigan talablarga kelsada, o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’ladi. Lekin bu talablar ?amma va?t ?am bir-biriga mos kelmasligi mumkin. 
Psixologlar tomonidan olib borilgan tad?i?otlarning ko’rsatishicha xal? ta'limi bo’limlari va maktab direktorlari o’?ituvchining ayrim xislatlari na?adar mu?imligini ?ar xil ba?olaydilar. Jumladan, xal? ta'limi bo’limlarining mudirlari o’?ituvchidan birinchi navbatda o’z fanini yaxshi bilishini va dars berish metodikasini mukammal o’zlashtirishini talab ?ilsalar, maktab direktorlari o’?ituvchiga ?o’yiladigan bunday talablarni uchinchi o’ringa ?o’yadilar. Shu bilan  birga xal? ta'limi bo’limlarining mudirlari o’?ituvchilarning o’?uvchilar va ota-onalar, maktab jamoasi bilan ?anday mulo?otda bo’lishni bilishini na?adar a?amiyatga ega ekanligiga unchalik e'tibor bermaydilar. Maktab direktori esa, bunday xislatlarni o’?ituvchi shaxsiga ?o’yiladigan talablar ichida birinchi o’ringa ?o’yadilar.

10.2. O’qituvchining kasbiga xos xislatlari
Ota-onalar o’?ituvchidan uning ish staji va yoshi ?anday bo’lishidan ?atiy nazar, farzandlarini tarbiyalash va o’?itish ma?oratini kutadilar. 
O’?uvchilar esa o’?ituvchilarni uch xil xislatlari bo’yicha xarakterlab beradilar. Jumladan, birinchidan, o’?ituvchining odamgarchiligi, adolatliligi, sof vijdonliligi, bolalarni yaxshi ko’rish xislatlari; ikkinchidan, o’?ituvchining sezgirligi, talabchanligi bilan bo?li? tash?i xislatlari va xul?-atvoriga ?arab; uchinchidan, o’?ituvchining o’z fanini bilishi, uni tushuntira bilishi kabi ta'lim jarayoni bilan bo?li? xislatlariga ?arab xarakterlab beradilar.
Shuni ta'kidlab o’tish kerakki, tarbiya jarayonining samaradorligini oshirishga ?o’yiladigan talablar bilan birga, o’?ituvchi shaxsi va uning faoliyatiga nisbatan ?o’yiladigan ijtimoiy talablar ?am o’sib bormo?da.
O’kituvchiga jamiyat tomonidan ?o’yiladigan talablar, turli xilda ijtimoiy kutishlar, pedagogning individualligi, uning shu tari?a talablarga javob berishga sub'ektiv tayyorligi muayyan o’?ituvchining pedagogik faoliyatga na?adar tayyorligidan dalolat beradi.
Shunisi mu?imki, zamonaviy  o’?ituvchi uchun zarur bo’lgan shaxsiy xislatlarni batafsil ko’rib chi?ish kerak. Bular ?anday xislatlarekan?
Ko’pchilik psixologlar, shu bilan birga o’zbekistonlik psixolog olimlar tomonidan olib borilgan tad?i?otlar zamonaviy o’?ituvchilar uchun eng zarur xislatlarni ani?lab olish imkoniyatini beradi. Rossiya psixologlaridan N.V.Kuzmina, V.Slastenin, F.N.Gonobolin, o’zbekistonlik psixologlardan 
R.Z.Gaynutdinov, M.G.Davletshin, S.Jalilova, A.Jabborov, M.Kaplanova va bosh?alar tomonidan olib borilgan ilmiy-tad?i?otlar o’?ituvchilik kasbini atroflicha o’rganib, ancha batafsil ko’rsatmalar berish imkoniyatini yaratadi. Bunda gap o’?ituvchilik kasbining professiogramma (ma'lum tizimga keltirilgan, me?nat psixologik tomonidan o’rganishga va undan kelgusi amaliy faoliyatda foydalanishga ?aratilgan ?is?a va ?ar tomonlama batafsil ko’rsatib berilgan ?ujjatga professiogramma deyiladi). Professiogramma psixologik nu?tai nazardan ishlab chi?arish faoliyati xarakteristikasi (ani? birorta kasb bo’yicha kelgusi amaliy ishlar uchun zarur bo’lgan mazmundagi barcha tomonlarini o’z ichiga olishi kerak) ustida boradi.
O’?ituvchi professiogrammasi muayyan fan tomonidan o’kituvchiga ?o’yiladigan maxsus talablarni o’z ichiga ?amrab olishi lozim. 
Bo’lajak o’?ituvchi u yoki bu xildagi fan tomonidan ?anday talablar ?o’yilishini bilishi va shu asosida o’?uv-tarbiya jarayonini tashkil ?ilish uchun pedagogika oliy o’?uv yurtlarida muayyan mutaxassislik bo’yicha o’?ituvchi professiogrammasi ishlab chi?ilishi zarurdir.
Psixologik tad?i?ot ishlarini olib borgan M.Abdullajonova, Ye.Gladkova, A.Mashkurov, T.?amro?ulov, E.Xidirov va bosh?alarning ilmiy izlanishlari o’zbek tili va adabiyoti, o’zbek maktablarida rus tili va adabiyoti, matematika, jismoniy tarbiya o’?ituvchilari va maktabgacha tarbiya muassasalarining tarbiyachilari kabi ?ator mutaxassisliklar bo’yicha o’?ituvchi professiogrammasining taxminiy modelini, ya'ni namunasini ani?lab olish imkoniyatini berdi. ?ar bir mutaxassislik bo’yicha o’?ituvchining ixtisoslashgan xarakteristikasini nazarda tutgan professiogrammasi tuziladi. Jumladan, maktabning o’?ituvchi-murabbiysi professiogrammasini misol ?ilib keltiramiz. Professiogrammada mu?im xislatlardan borgan sari birmuncha ortib borishini ?isobga olgan ?olda o’?ituvchining ?uyidagi xislatlari ko’rsatib berilishi lozim. 
1) O’?ituvchining shaxsiy xislatlari:
-bolalarni yaxshi ko’rish, ularni sevish;
-amaliy-psixologik akl-farosatlilik;
-me?natsevarlik;
-jamoat ishlarida faollik;
-me?ribonlik;
-kamtarlik;
-odamiylik, dilkashlik;
-uddaburonlik, musta?kam xarakterga ega bo’lish;
-o’z bilimlarini oshirishga intilish.
2) Kasbiga  xos bilimlari:	
-ta'lim  va  tarbiya jarayoni mo?iyati bilan uning ma?sad va vazifalarini tushunishi;
-psixologiya asoslari, yosh psixologiyasi va pedagogik psixologiya asoslarini bilishi;
-etnopsixologik bilimlarni egallashi;
-?ozirgi zamon pedagogikasi asoslarini bilishi;
-?ozirgi   zamon   pedagogikasining   metodologik   asoslarini egallanganligi;
-maktab yoshidagi bolalarning psixologik-pedagogik xususiyatlarini  tushunishi;
-o’z fanini  o’?itish metodikasini bilishi;
-o’?uvchilarga   tarbiyaviy   ta'sir   etishning   samaradorligini bilishi;
-ota-onalar va jamoatchilik bilan olib boriladigan tarbiyaviy ishlarning mazmunini bilishi.
3) O’z kasbiga xos xislatlari:
-milliy   ?ayta   ?urish   mafkurasi    bilan   musta?il   davlat mafkurasini tushunishi;
-zamonaviy maktabda olib boriladigan o’kuv-tarbiya jarayonida umuminsoniy   boyliklar,   milliy   an'analar   va   urf- odatlarning a?amiyatini tushunishi;
-o’?ituvchining kuzatuvchanligi;
-o’z di??at-e'tiborini ta?simlay olishi;
-pedagogik fantaziya (xayol)ning rivojlanishi;
-o’ziga tan?idiy munosabatda bo’la olishi;
-o’zini ?o’lga ola bilishi, o’zini tuta olishi;
-pedagogik takt;
-nut?ning emosional ifodalanishi;
4)	Shaxsiy - pedagogik uddaburonligi:
-dars mash?ulotlari uchun zarur materiallarni tanlay bilishi;
-o’?uvchilarning bilish faoliyatini bosh?ara olishi;
-ta'lim va tarbiya jarayonida o’?uvchilar ongining tara??iy etib borishini isti?bolli ravishda rejalashtira olishi;
-pedagogik vazifalarni shakllantirish va  tarbiyaviy ishlarni rejalashtirishni bilishi;
-bolalar    jamoasiga    ra?barlik    ?ilishda    o’z    faoliyatini rejalashtira bilishi;
-o’?uv ma?sadlarini rejalashtira olishi;
-o’zini    talim-tarbiya   ishlariga     tayyorlash    tizimni rejalashtira olishi.
5)	Tashkilotchilik malakalari:
-bolalar jamoasini uyushtira bilishi;
-turli  sharoit va vaziyatlarda bolalar jamoasini bosh?ara olishi;
-bolalarni   biror  narsaga  ?izi?tirib,   ularni  faollashtira olishi;
-amaliy    masalalarni    ?al     etishda    o’zining    bilim    va tajribalarini  ustalik bilan  tez ko’llay olishi.
6)	 Kommunikativ malakalari:
- bolalarii o’ziga jalb etishni bilishi;
- bolalar   va   ota-onalar   bilan   ma?sadga   muvofi?   Pedagogik munosabatlarni  tiklashni bilishi;
- bolalarning  jamoalararo va jamoa ichida o’zaro munosabatlarini tartibga solishni bilishi;
- bolalar   va   ota-onalar   bilan   tash?aridan    alo?a   bo?lashni bilishi.
7) Gnostik malakalari:
-	bolalarning   asab-psixik   tara??iyoti   darajasini   ani?lay bilishi;
- o’zining tajribasi va pedagogik faoliyati natijalarini tankidiy ta?lil kila olishi;
- boshka shkituvchilarning tajribalarini o’rganib, undan nazariy va amaliy tomondan to’?ri xulosa chikara olishi;
- psixologik va pedagogik adabiyotlardan foydalanishni bilishi;
- o’?uvchilarni to’?ri tushunib, ularning xulk-atvor sabablarini tushuntirishni bilishi.
8) Ijodiy xislatlari:
- pedagogik ma?oratini takomillashtirishga intilishi;
- o’?uvchilarni tarbiyalash dasturini ishlab chikish va uni amalga oshirish ?obiliyati;
- o’zini o’?uvchi o’rniga ko’yib, bo’lib o’tgan ?odisalarga uning nazari bilan karay olishi;
- o’zining o’?uvchiga pedagogik ta'siri natijalarini oldindan ko’ra bilishga intilish;
Shunday kilib, ko’rsatib o’tilgan modelning asosiy tuzilishi tarikasida ?uyidagilar keltiriladi:
-shaxsning jamoatchilik va kasbiy yo’nalishi;
-pedagogik ma?orat va ?obiliyati;
-xarakterining psixologik xususiyatlari;
-bilish faoliyati;
-o’kituvchi shaxsining bolalarni kasbga tayyorlash ishlari darajasidagi umumiy tarakkiyoti.
 Professiogramma yoshlarga o’zlarining kelgusida o’kituvchilik kasbini to’?ri va ongli ravishda tanlab olishlariga yordam beradi.
Professiogrammani kasbga xos ravishda o’kitishni tashkil kilishda ta'limning samaradorligi va uning muvaffa?iyati kanday bilim va ko’nikmalarga,ayniksa, shaxsning kanday ?obiliyat va shaxsiy xislatlariga bo?lik ekanligini albatta ko’rsatish zarurdir.
Mana shu professiogrammaga asosan bo’lajak mutaxassis - o’kituvchilarning sifat ji?atidan o’z kasbiga nakadar tayyorligi  ?akida bir fikrga kelishimiz mumkin.
Tayyorlangan o’kituvchi shaxsining yukoridagi ana shu talablarga mos kelish yoki kelmasligi, oliy pedagogika maktablarining kanday o’kituvchi tayyorgarligini ko’rsatib beradi.
Pedagogik kasb, ma'lumki, ?ar kimning ?am ko’lidan kelavermaydi. Pedagogik faoliyatdan yutuklarga fakat shu kasbga kizikkan, shu faoliyat bilan shu?ullanishga moyil, okibat natijada esa, pedagogik ?obiliyatga ega bo’lgan kishilargina erisha oladi.
        
10.3. Pedagogik qobiliyatlar

Qobiliyat - bu kishining biror faoliyatga yaro?liligi va shu faoliyatni muvaffa?iyatli amalga oshirishdir. 
Pedagogik ?obiliyat - bu ?obiliyat turlaridan biri bo’lib, kishining pedagogik faoliyatga yaro?ligini va  shu faoliyat bilan muvaffa?iyatli shu?ullana olishini aniklab beradi. Pedagogik ?obiliyatning tuzilishi kanday? ?uyida bu masalani ko’rib chi?amiz.
Uzo? yillar olib borilgan tadkikotlar, pedagogik ?obiliyatlar murakkab va ko’p kirrali psixologik bilimlardan iboratliligini ko’rsatib berdi. 
Ana shu tadkikot ma'lumotlaridan foydalanib, pedagogik qobiliyatlar tuzilishida mu?im o’rin egallaydigan kator komponentlarni,ya'ni tarkibiy kismlarni ajratib ko’rsatish mumkin. 
1. Didaktik ?obiliyatlar - bu bolalarga o’?uv materiallarni anik va ravshan tushuntirib,oson kilib yetkazib berish, bolalarda fanga kizikish uy?otib, ularda mustakil, faol fikrlashni uy?ota oladigan ?obiliyatlardir. 
Didaktik ?obiliyatlarga ega bo’lgan o’kituvchi zarurat tu?ilganda kiyin o’?uv materialini osonrok, murakkabro?ini soddarok, tushunishi kiyin bo’lganini tushunarlirok kilib o’?uvchilarga moslashtirib bera oladi. 
O’kituvchining mana shu xislatlarini bilib olgan o’?uvchilar odatda: "o’kituvchining eng mu?im tomoni ?am uning ?amma narsani anik, ravshan va tushunarli kilib berishida-da,bunday o’kituvchinig ko’lida mazza kilib o’kiging keladi","Unisi esa ?ech  ?am  anik  tushuntirib bera olmas edi", O’?uv materialini  oldida  tirik  odamlar emas, balki kandaydir mexanizmlar bor- dek, zerikarli va noanik mujmal kilib tushuntiradi.  Biz bunday o’kituvchilarni yoktirmaymiz"- deydilar.
Hozirgi tushunchamizdagi kasbiy ma?orat shunchaki  bilimlarni  osonrok, ?ammabop va  tushunarli  kilib  o’?uvchilar ongiga yetkazib berish  ?obiliyatigina emas,  balki,  shu bilan birga o’?uvchilarning  mustakil ishlari, ularning  bilish faolligini  okilona va mo?irlik bilan  boshkarib, ularni  kerakli tomonga yo’naltirib turishdan iborat bo’lgan ?obiliyatni ?am o’z ichiga oladi.
Mana shu ?obiliyatlar orasida o’?uvchilar psixologiyasiga xos doimiy ustanovka (yo’naltirish) yotadi. ?obiliyatli pedagog o’?uvchilarning tayyorgarlik darajasini, ularning tarakkiyot darajalarini ?isobga olgan ?olda bolalarning nimani bilishi, yoki nimani bilmasligini, nimalarni allakachon esdan chikarganliklarini tasavvur kila oladi. 
Ko’pchilik o’kituvchilarga, ayniksa,xafsalasiz o’kituvchilarga, o’?uv materiali oddiygina va ?ech kanday alo?ida tushuntirish ?amda izo? berishni talab kilmaydigandek  tuyuladi. Bunday o’kituvchilar o’?uvchilarni emas, balki birinchi galda o’zlarini nazarda tutib ish olib boradilar. Shuning uchun ?am o’?uv materialini o’zlariga karab tanlaydilar. ?obiliyatli, tajribali o’kituvchilar esa, o’zlarini o’?uvchilar o’rniga ko’yib, kattalar uchun anik, ravshan va tushunarli bo’lgan material o’?uvchilar uchun noanik va tushunarsiz bo’lishi mumkin degan nuktai-nazarda bo’ladilar.    
Shuning uchun ?am bunday o’?ituvchilar materialning xarakteri va uni bayon etish usullarini alo?ida o’ylab ko’rib rejalashtiradilar. Materialni bayon etish jarayonida ?obiliyatli o’?ituvchi uchun o’?uvchilarning ?anday tushunayotganliklari va zarur bo’lganda dars bayonotiga alo?ida e'tibor berishga intilayotganliklari kabi ?ator belgilariga ?arab to’?ri tasavvur ?ilib, xulosa chi?ara oladi.
Ana shunday pedagogik ?obiliyatni ani?lash uchun psixolog N.Gonobolin juda ?ulay test tavsiya etadi. Bu testga ko’ra bilish xarakteridagi matnda o’?ituvchining fikri ayrim sinf o’?uvchilari uchun ?iyin deb ?isoblangan ?ismlarni alo?ida ko’rsatib, nima uchun bu ?ismlarning qiyinligini tushuntirib berish, shundan so’ng esa matnni o’?uvchilarga yengil va ularning o’zlashtirishlari uchun ?ulay ?ilib tuzish tavsiya etiladi.
Qobiliyatli o’?ituvchi shu bilan bir ?atorda materialni o’zlashtirish, o’?uvchilarga bir oz nafas olib, o’zlariga kelib olishlari va o’z diqqat-e'tiborlarini bir joyga ?o’yib, ayrim ?o’z?alishlarni "so’ndirib", bosh?alarni esa jadallashtirib, ularning bo’shashganligini, sustligini va lo?aydligini yengishlari uchun zamin tayyorlash zarurligini ?am nazarda  tutadi. Bunday o’?ituvchi zarur sharoit yaratilmaguncha darsni boshlamaydi. 
Haddan tash?ari shiddat bilan boshlangan dars o’?uvchilarda ?imoya ?iluvchi tormozlanishni vujudga keltirib, miya faoliyati tormozlanadi va o’?ituvchining so’zlari yetarlicha idrok ?ilinmaydi.
2.	Akademik ?obiliyatlar - matematika, fizika, biologiya, ona tili,   adabiyot,   tarix   va   bosh?a   shu   kabi   fanlar   so?asiga   xos ?obiliyatlardir.
?obiliyatli o’?ituvchi o’z fanini fa?at ?ajmidagina emas, balki atroflicha, keng, chu?ur bilib, bu so?ada erishilgan yutu?lar va kashfiyotlarni doimiy ravishda kuzata borib, o’?uv materialini mutla?o erkin egallab, unga katta ?izi?ish bilan ?araydi ?amda ozgina bo’lsada tad?i?ot ishlarini olib boradi.
Ko’pchilik tajribali pedagoglarning aytishlaricha, o’?ituvchi o’z fani bo’yicha bunday yuksak bilim, saviyasiga erishish, bosh?alarni ?oyil ?ilib ?ayratda ?oldirish, o’?uvchilarda katta ?izi?ish uy?ota olish uchun u yuksak madaniyatli, ?ar tomonlama mazmunli, keng erudisiyali (bilimdon) odam bo’lmo?i lozim.
Bunday o’?ituvchilar ?a?ida o’?uvchilar: "Ma?mud aka xuddi professorning o’zginasi-ya. Biz uning bilmagan birorta so?asi bormikin deb tez-tez o’ylab turamiz. Darslarga u butun vujudi bilan kirishib ketadi" deydilar. Ba'zan o’?uvchilar o’z o’?ituvchisi xa?ida "Ba?ir-cha?ir ?iladi-yu, ammo zarracha bilimi yo’?" deb butunlay teskarisini aytsalar, juda alam ?iladi.
3.	Perseptiv ?obiliyatlar - bu o’?uvchining, tarbiyalanuvchining ichki   dunyosiga   kira   bilish,   psixologik   kuzatuvchanlik,  o’?uvchi shaxsining   va?tinchalik   psixik   ?olatlari   bilan   bo?li?   nozik tomonlarini tushuna bilishdan iborat ?obiliyatdir. ?obiliyatli o’?ituvchi bolalarning ?ar ?anday mayda-chuyda ?atti-?arakatlarida, yor?in ifodalanadigan ayrim tash?i ?olatlarida ?amda ularning ichki dunyosida yuzaga keladigan o’zgarishlarni sezdirmasdan bilib oladi. Ana shunday ?ollarda o’?uvchilar: "Muxabbat opa kimningdir  kayfiyatida o’zgarishlar bo’lsa yoki kimdir darsga tayyorlanmasdan kelgan bo’lsa, ko’ziga ?arabo? bilib oladi", "Biznnng o’kituvchimiz ?ech ?ayo??a ?aramasa ?am, ?amma narsani ko’rib turadi" deydilar.
4. Nut? ?obiliyati - kishining o’z tuy?u-?islarini nut? yordamida, shu bilan birga mimika va pantomimika yordamida ani? va ravshan ?ilib ifodalab berish ?obiliyatidir. Bu o’?ituvchidan o’?uvchilarga uzatiladigan axborot, asosan, ikkinchi signal tizimi - nut? or?ali beriladi. Bunda mazmun ji?atidan uning ichki va tashki xususiyatlari nazarda tutiladi. ("Biz uchun adabiyot o’?ituvchimiz -Nazira opaning darsini eshitishdan katta lazzat yo’?. 
Nazira opamlar shu ?adar yaxshi va chiroyli ?ilib gapiradilarki, ?atto tanaffusga chalinadigan ?o’n?iro? ?am xala?it beradi").
Darsda ?obiliyatli o’?ituvchining nut?i ?amma va?t o’?uvchilarga ?aratilgan bo’ladi. O’?ituvchi yangi materialni tushuntiradimi, o’?uvchilar javobini shar?lab beradimi, o’?uvchilar javobini, ularning ?atti-?arakatlari yoki xul?-atvorini ma'?ullaydimi yoki tanbe? beradimi, xullas nima ?ilishidan ?at'iy nazar, nut?i ?amma va?t o’zining ishonchliligi, jozibadorligi kabi ichki ?uvvat bilan alo?ida ajralib turishi lozim. O’?ituvchi nut?i, uning talaffuzi ani?, ravshan, oddiy va o’?uvchilar uchun tushunarli bo’lishi kerak. 
Beriladigan axborotlar shunday tuzilishi kerakki, bunda o’?uvchilarning fikru-zikri va di??at-e'tiborini yu?ori darajada faollashtiradigan bo’lsin. 
Buning uchun esa o’?ituvchi o’rtaga savol tashlab, asta sekinlik bilan o’?uvchilarni to’?ri javobga olib keladi, o’?uvchilarning di??at-e'tiborini faollashtiruvchi: ("Bunda ayni?sa ziyrak bo’ling!", "o’ylab, yana o’ylab ko’ring!") so’z va iboralarni o’z me'yorida ishlatadi.
O’?ituvchi uzun jumlalarni, murakkab o?zaki izo?larni, ?iyin atamalarni va zarurati bo’lmasa, turli ta'riflarni ishlatmasligi lozim. Shu bilan birga o’?ituvchi shuni ?am ?isobga olishi kerakki, o’?ituvchining lo’nda-lo’nda bo’lib chi??an ?is?a nut?i ko’p ?ollarda o’?uvchilarga tushunarsiz bo’lib ?olar ekan. O’?ituvchining o’z o’rnida ishlatiladigan ?azil aralash va xayrixoxlik bildiruvchi arzimagan kinoyali nut?i o’?uvchilarni juda jonlantirib, o’?uvchilar tomonidan o’ta yaxshi ?abul ?ilinar ekan.
Qobiliyatli o’?ituvchining nut?i jonli, obrazli, ani?-ravshan, intonasiyali va ifodali, emosiyaga boy, dona-dona bo’lib, bunda stilistik va grammatik xatolar mutla?o bo’masligi lozim. Bir xil o?angdagi ezma nut? o’?uvchilarni juda tez toli?tirib, ularni zeriktiradi va bexafsala ?ilib ?o’yadi. Bu bilan birga bunday nut? I.P.Pavlovning fiziologik ta'limotiga ko’ra, doimiy ta'sir etuvchan ?o’z?ovchiga aylanib, bosh miya katta yarim sharlari po’stida tormozlanish jarayonini yuzaga keltirib, o’?uvchini ezma va uy?uchan ?ilib ?o’yadi. Nut? tezligi ko’p ji?atdan o’?ituvchining individual psixologik xususiyatiga bo?li?. Ayrim o’?ituvchilar tez gapirsalar, bosh?alari sekin gapiradilar. Ammo o’?ituvchi o’?uvchilarning bilimlarni egallab olishlari uchun eng ?ulay tezlikdagi nut? -o’rtacha jonli nut? ekanligini esdan chi?armasligi lozim.
Shosh?alo? nut? bilim o’zlashtirishga xala?it berib, bolalarni tez toli?tiradi va mu?ofaza ?iluvchi tormozlanishni yuzaga keltiradi. O’ta sekin nut? lanjlik va zerikishga olib keladi. Nut?ning balandligi - ?atti? gapirish ?am xuddi shu singari ?ollarga olib keladi. ?addan tash?ari ?atti?, keskin, ba?irib gapirish o’?uvchilarning asabiga tegib, ularni tez toli?tirib, mu?ofaza ?iluvchi tormozlanishni yuzaga keltiradi. Mana shu yerda shar? mutafakkirlaridan Nasriddin Tusiyning "...o’?ituvchi nut?i ?ech ?achon va ?ech ?aerda za?arxandali, ?o’pol yoki ?atti? bo’lishi mumkin emas, Dars paytida o’?ituvchining o’zini tuta olmasligi ishni buzishi mumkin..." degan nasi?atini keltirishimiz juda o’rinli bo’lardi. O’?ituvchining bo’sh, past ovozi yomon eshitiladi. Nut?i, imo-ishoralar, turli keskin ?arakatlar o’?uvchilarni jonlantiradi. Bu tari?a imo-ishoralar va ?arakatlar tajribali o’?ituvchilarda o’z me'yorida ishlatiladi. Lekin bir xildagi tinimsiz ?arakatlarning ?addan tash?ari ko’p bo’lishi kishining asabiga tegadi.
5. Tashkilotchilik ?obiliyati - bu birinchidan, o’?uvchilar jamoasini uyushtira bilish, bunda jamoani jipslashtira olish va ikkinchidan, o’zining shaxsiy ishini to’?ri tashkil ?ila olish ?obiliyatidir. O’?uvchilar o’z  o’?ituvchilari ?a?ida turlicha fikrda bo’ladilar. Jumladan, ayrim o’?uvchilar: "...Biz Azim akani juda yaxshi ko’ramiz. Ular sinfimizda bir va?tning ichida, juda tezlik bilan ishchanlik kayfiyatini uyushtirib, barchamizni o’zining puxtaligi, ozodaligi, epchilligi va tadbirkorligi bilan ?ayratda ?oldiradilar" desalar, ayrim o’?uvchilar: "Sobir akamlar bizning ixlosimizni ?aytarib, ?afsalamizni bir pul ?iladilar. Ular ko’p ishga urinadilar-u, ammo birortasini ?am oxiriga yetkazmaydi..." deydilar. Ba'zan ayrim o’?uvchilarning o’z o’?ituvchisi ?a?ida: "...Nodira opamlar biz bilan xuddi ona tovukdek ovora bo’ladilar. Agar biz sho’xlik ?ila boshlasak, ular o’zlarini ko’rmaslikka, pay?amaslikka solardilar. Ajoyib ayol edi-yu, ammo uning darsida ?ech kim ?ech narsa ?ilmas edi-da..." degan fikrlarni ?am eshitish mumkin.
O’?ituvchining o’z ishini tashkil ?ila bilishi deganda, uning o’z ishini to’?ri rejalashtirib, uni nazorat ?ila olishi nazarda tutiladi. Tajribali o’?ituvchilarda va?tta nisbatan o’ziga xos sezuvchanlik - ishni va?t bo’yicha to’?ri ta?simlab, mo’ljallangan va?tdan to’?ri foydalana olish ko’nikmasi paydo bo’ladi. Dars davomida, albatta, ko’p ?ollarda va?tni be?uda yo’?otish ?am mumkin. Lekin bu yo’?olgan dars rejasini tuzatish zaruriyati tuzilgan ?ollarda bo’lishi mumkin. Tajribali o’?ituvchilar va?tni seza bilishni o’rganish uchun dars rejasini yoki matnda va?tni nazorat ?ilish uchun belgilar olib borishni tavsiya etadilar. Jumladan: darsning 10, 20, 30 va bosh?a da?i?alari davomida mabodo, ko’zda tutilmagan va?t ortib ?olgan ta?dirda foydalanish uchun ?anday ?o’shimcha materiallarn tayyorlash yoki va?t yetmay ?olgan ta?dirda ?anday materialni keyingi darsga ?oldirish mumkinligi ?a?ida masla?at beradilar.
6. Avtoritar ?obiliyati - bu o’?uvchilarga bevosita emosional - irodaviy ta'sir etib, ularda obro’ orttira bilishdan iborat ?obiliyatdir. (Garchand, o’?ituvchining o’z fanini mukammal bilishi, sezgirligi va xushmuomalaligi asosida ?ozoniladi).
Avtoritar ?obiliyat o’?ituvchining rostgo’yligi, irodaviy uddaburonligi, o’zini tuta bilishi, farosatliligi, talabchanligi kabi irodaviy xislatlari ?amda ?ator shaxsiy xislatlarga, shu bilan birga o’?uvchilarni ta'lim-tarbiyasida javobgarlikni ?is etish, uning e'ti?odi, o’?uvchilarga ma'naviy va ma'rifiy e'ti?odni singdira olganligiga ishonchi kabi xislatlarga ?am bo?li?dir.
O’?uvchilar (ayni?sa, o’?il bolalar, o’spirinlar - buni alo?ida ta'kidlab o’tishi kerak) talab ?ilishni biladigan, o’?uvchilarni majbur ?ilmagan va do’?-po’pisa ?ilmagan, shu bilan birga be?uda rasmiyatchilikka yo’l ?o’ymagan ?olda o’z aytganini ?ildira oladigan o’?ituvchilarni juda ?urmat ?iladilar. Shu munosabat bilan, o’?uvchilarning o’?ituvchilar ?a?ida ayrim fikrlarini misol ?ilib keltiramiz:
"Uning ajoyib xislati bor - u ?ech ?anday zarda va ba?iri?, cha?iri?siz ishlay oladi"; "Biz uni jiddiyliga, vazminligi va talabchanligi uchun juda yaxshi ko’ramiz. U ?amma va?t shunchaki muloyimgina, sipogina talab ?iladi, ammo uning talabi pgu ?adar ta'sirchanki, unga ?ulo? solmaslik mumkin emas"; "Bizning matematika o’?ituvchimiz ?amma va?t yuvosh,"osoyishta, o’zini tutgan va shu bilan bir ?atorda butun sinfga ajoyib ta'sir eta oladi"; "Kimyo o’?ituvchimizning obro’siga e'tibor etmay ko’ringchi, u ?ar ?anday sharoitda ?am o’z aytganiga erishadi"; "Ni?mat aka bizga ustunlik bilan ta'sir etadi. U ?adeb talab ?ilavermaydi, agar talab ?iladigan bo’lsalar unda bo’yin tovlab bo’lmaydi", yoki o’?uvchilarning o’z o’?ituvchilari ?a?idagi mana bunday fikrlari: "Polvon aka maktabimizdan ketganiga biz xursand bo’ldik. U bizni do’?-po’pisa, ba?iri?-?ich?iri?, buyrukbozlik bilan ?o’lga olaman deb o’ylardi-yu, ammo bizni bardosh berishgagina majbur etardi, xolos".
Bunda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning maktab ta'limi jarayonida olib borilayotgan ishlarning a?voli to’?risida juda achinib aytgan fikrlarini keltirish o’rinli bo’lur edi: "Mabodo biror o’?uvchi o’?ituvchiga e'tiroz bildirsa, ertaga u ?ech kim ?avas ?ilmaydigan a?volga tushib ?oladi. Maktablardagi jarayonda o’?ituvchi ?ukmron. U boladan fa?at o’zi tushuntirayotgan narsani tushunib olishni talab ?iladi, prinsip ?am tayyor: "mening aytganim - aytgan, deganim - degan".
Shu bilan bir ?atorda o’?uvchilar o’?ituvchining bo’shligi, landavurligi, la?maligi, soddalarcha ishonuvchanligi, sustkashligi, orti?cha riyogarchiligi, irodasizligi kabi xislatlarni baralla ?oralaydilar: "yaxshi odamu, lekin o’ta bo’sh, uni aldab ketish ?ech gap emas"; "Tushunib bo’lmaydi, birda juda ?atti??o’l, talabchan, ba'zan ?ech ?anday talab degan narsa yo’?"; "Juda bo’shang, lanj, uni ko’rishing bilan uy?ung keladi"...
7.   Kommunikativ   ?obiliyati   -   bu   bolalar   bilan   mulo?otda  bo’lishga, o’?uvchilarga yondashish uchun to’?ri yo’l topa bilishga, ular bilan   pedagogik  nu?tai-nazardan   ma?sadga  muvofi?  o’zaro  alo?a bo?lashga pedagogik taktning mavjudligiga ?aratilgan ?obiliyatdir.
Pedagogik takt psixologiyasini o’rganishda psixolog I.V.Straxov beni?oyat katta ?issa ?o’shgan. Uning fikricha, bunda mu?imi -o’?uvchilarga ta'sir etishning eng ?ulay usullarini topa bilish, tarbiyaviy ta'sirni ?o’llashda ma?sadga muvofi? pedagogik choralarga e'tibor berish, ani? pedagogik vazifalarni ?isobga olish, o’?uvchi shaxsining psixologik xususiyatlari va uning imkoniyatlari ?amda mazkur pedagogik ?olatlarini ?isobga olish zarurdir.
Pedagogik taktning ya??ol ifodalaridan biri - ?ar ?anday pedagogik ta'sirga nisbatan ?o’llaniladigan chora-tadbirlarni (ra?batlantirshp, jazolash, pand-nasi?at) xis eta bilishdan iboratdir. Farosatli o’?ituvchi bolalarga e'tibor berib, ziyraklik bilan ?araydi, ularning individual psixologik xususiyatlari bilan ?isoblashadi. "U biz bilan ?ayron ?olarli darajada, ajoyib, ya?in do’stlarcha ya?in munosabatda bo’ladi"; "Bizning tarix o’?ituvchimizning kuchli tomoni - ?ar kimga ?anday yondoshishini bilar edi"; "Eng yomoni - o’?ituvchining o’?uvchilar oldida xushomadgo’ylik ?ilishidir. 
Bizning zoologiya o’kituvchimiz Farida opamlar shundaylardan edi: ular nimaiki ?ilib bo’lsa-da,  bolalarni o’ziga ?aratish uchun xushomadgo’ylik ?ilardi! Nega ular o’zlarini shunchalik kamsitib yerga uradi? deb o’ylar edim. Axir ular o’z fanini yaxshi bilardiku"; "Ibro?im aka esa, ?arabsanki, ?ech narsadan ?ech narsa yo’?, kishi diliga ozor berar, tushirib ?olar yoki be?udaga urishib, koyib berar edi".
Pedagogik taktning yo’?ligi ko’pincha o?ir o?ibatlarga olib keladi. Toshkent maktablaridan birida ona tili va adabiyot o’?ituvchisi o’?uvchilarga juda ko’p talablarni ?o’yganu, ammo ?ech ?anday izchillik bilmagan: bir vazifa berib turib, shu za?otiyo? bosh?a talablarni ?o’ya boshlagan. Arzimagan xatolar, tartib buzishlar ro’y bersa, shu za?otiyo? mazmunan va shakl ji?atdan o’ta ?o’pol va alam ?iladigan keskin gaplarni ?ilib, "2" ?o’yardi.
Masalan, daftarning chetida ?oldirilgan joyning xatoligi yoki intizom buzganlik kabi va arzimagan narsalar uchun yopishgani-yopishgan edi. 
O’?ituvchining bu ?atti-?arakatlari uchun o’?uvchilarda dard, alam to’lib toshgandi. Ko’p o’tmay o’?uvchilarning noroziligi va ?at'iy e'tirozi ochi?dan-ochi? namoyishkorona bildirilib, o’?ituvchiga ?ulo? solmaydigan, ataylab intizom buzadigan va o’?ituvchini keskin tan?id ?iladigan bo’lib ?oldilar. Bunday achinarli a?vol fa?at ana o’sha o’?ituvchi maktabdan ketgandan keyingina tuzatildi,
O’?ituvchining pedagogik takti masalasi munosabati bilan shuni ?am aytish joizki, ?achon o’?uvchilar o’?ituvchining ijobiy xislatlari to’?risida gapirar ekanlar, ular ?amisha o’?ituvchining adolatliligi kabi xislatlarini birinchi o’ringa ?o’yadilar.
"Ko’p ?ollarda no?a? ish ?iladilar - biror masalani yaxshilab tekshirib ko’rmasdan ish tutadilar". O’?ituvchining bunday xislatiga o’?uvchilar nechukdir achinishli talabchanlik munosabatida bo’ladilar. O’?ituvchining adolatsizligi yomon o?ibatlarga olib kelishi mumkin. Bu to’?rida ?ar ?aysimiz maktab amaliyotidan ?andaydir tasavvurga egamiz. 
8. Pedagogik xayol - bu kishining o’?uvchilar shaxsini tarbiyaviy tomondan loyi?alashtirishda o’z ish-?arakatlarining natijasini oldindan ko’ra bilishda namoyon bo’ladigan ?obiliyatdir. Bu ?obiliyat o’?ituvchi ma'lum o’?uvchidan kelgusida kim chi?ishini ko’z oldiga keltirishda, tarbiyalanuvchilarda u yoki bu xildagi xislatlarni  rivojlanishini oldindan ko’ra bilishida namoyon bo’ladi. Bu ?obiliyat pedagogik optimizm, tarbiyaning kuchiga, o’?uvchilarga bo’lgan ishonch bilan bo?li?dir. Shuning uchun ?am o’?uvchilar ayrim o’?ituvchilar to’?risida: "A?mad akamlar, chamasi ichimizdagi eng yaramaslarga ?am ishonchlarini yo’?otmasdilar, shuning uchun ?am biz ularni ?urmat ?ilardik", degan fikrlarni iz?or kiladilar.
9. Di??atni ta?simlay olish ?obiliyati - bu ?obiliyat bir va?tning o’zida di??atni bir ?ancha faoliyatga ?arata olishda namoyon bo’lib, o’?ituvchi ishida ?oyat mu?im a?amiyatga egadir. ?obiliyatli, tajribali o’?ituvchi o’zining di??at-e'tiborini o’?uv materialini ?anday bayon etilishiga, uning mazmuniga, o’z fikrlarini atroflicha ?ilib ?anday ochib berishga yoki o’?uvchi fikriga baralla ?aratadi va shu bilan birga bir va?tning o’zida barcha o’?uvchilarni kuzatib, ularni  toli??an-toli?maganligiga, e'tiborli yoki e'tiborsizligiga, darsni tushunish-tushunmasligiga a?amiyat berib, o’?uvchilarning intizomini kuzatadi ?amda o?ibat natijada o’zining shaxsiy xul?-atvoriga (yurish-turishiga, o’zini tutishiga, mimika va pantomimikasiga) e'tibor beradi. 
Tajribasiz o’?ituvchi, ko’pincha o’?uv materialini bayon etishga berilib ketib, o’?uvchilarning nima ?ilayotganliklarini sezmay ?oladi va nazoratdan chi?arib ?o’yadi, agar, bordiyu, o’?uvchilarni di??at-e'tibor bilan kuzatishga ?arakat kilsa, bunday ?ollarda o’z bayonotining izchilligini yo’kotib ko’yadi.
Yukorida ko’rsatib o’tilgan ?obiliyatlardan tashkari,o’kituvchi inson shaxsining maksad sari intilishi, uddaburonlik, me?natsevarlik, kamtarlik kabi kator ijobiy xislatlariga ega bo’lishi lozim. 
U o’?uvchilarni tarbiyalar ekan, o’zining xulk-atvori, yurish-turishi, xullas, butun o’kituvchilik shaxsi bilan o’?uvchilarga o’rnak bo’lishi kerak. 
O’kituvchining o’zini ko’lga ola bilishi mu?im a?amiyatga egadir.
Xulosa kilib, shuni aytish joizki, o’kituvchining barcha ijobiy, umuminsoniy axlok me'yorlariga mos keluvchi xislatlari katta a?amiyatga ega. Agar biz ?uyidagi xislatlarini olib karaydigan bo’lsak, bularning barchasi ?am o’ta mu?im omillardir. Jumladan, o’kituvchining tashki kiyofasi uning obro’si shakllanishiga ta'sir etadi. O’kituvchining ozodaligi, ixchamligi, uning pokizaligi, saranjom - sarishtaligi, o’zini chiroyli tutishi kaddi-komati va yurish-turishlari o’?uvchilarda juda yaxshi taassurot koldiradi. 

10.4. O’kituvchining o’z malakasini oshirib borishining muammolari

Mu?im davlat vazifasini - "Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi"ni amalga oshirayotgan zamonaviy maktab o’kituvchisining xislatlari, uning ijodiy faoliyati 21-asrda shakllanib, asosan amaliy ishda, pedagogik tajribalarni egallash jarayonida o’sib rivojlana boradi.
?ozirgi jamiyatimizda o’kituvchining mustakil ravishda bilimlarni egallab, o’z malakasini oshirib borishi - bir tomondan o’kituvchilik faoliyatining borgan sari nakadar muvaffa?iyatli borayotganligini ko’rsatsa, ikkinchi tomondan mu?im vazifa ekanligidan dalolat beradi - chunki, bu kechiktirib bo’lmas jarayon shaxsni intellektual kashshoklikdan kutkarib koladi.
Psixologik nuktai-nazardan o’kituvchi doimiy ravishda o’z bilimlarini oshirish bilan shu?ullanishi zarurdir. Chunki o’kituvchilik me?natining asosiy xususiyati ?am shudir. Pedagog ?ar doim odamlar orasida bo’larkan, u birinchidan, odamlarni ko’pdan beri kiziktirib kelayotgan ?akikatni o’z karashlari bo’yicha to’?ri tushuntirib berishi lozim. Albatta, o’kituvchidagi bu tarika karashlar ko’p yillar davomidagi me?nat va ?ayot faoliyati jarayonida shakllanadi; ikkinchidan,  o’kituvchining o’zi axborotlar olish uchun o’?uvchilarga nisbatan cheklangan vakt imkoniyatiga ega; uchinchidan, u o’ta tor doiradagi tengkurlari bilangina mulokotda bo’lish imkoniyatiga ega bo’lib, ko’pincha o’z kasbiga xos kizikishlar bilangina cheklanib koladi.
O’kituvchining mustakil bilim egallashi deganda, uning o’z bilimlarini  doimiy ravishda kasbiy va umummadaniy axborotlar bilan to’ldirib, o’zining individual ijtimoiy tajribasini keng mikyosda doimo yangilab borishi tushuniladi.
Odatda aksariyat o’kituvchilar mustakil bilim egallash zarurligini tushungan ?olda, undan muvaffa?iyatli foydalanadilar. Buning motivlari odatda pedagogik faoliyat jarayonida o’kituvchi oldida yuzaga keladigan muammolarni anglab olish natijasida shakllanadi. Ko’p ?ollarda bunday motivlar o’kituvchilarni kanday o’kitib va kanday tarbiyalash kerak, degan xo?ish-istaklar tarikasida, fanning oxirgi yutuklari, o’zining pedagogik ma?oratini takomillashtirish e?tiyoji tu?ilishi munosabati bilan shakllana boradi.
Shu bilan birga yakkol ko’zga tashlanib turgan ayhim ?ollardan ko’z yuma olmaymiz. Masalan, o’kituvchilar ommasining ma'lum kismi mustakil izlanishda bo’lib, o’z bilim saviyasini oshirish bilan faol shu?ullanmaydi, malakasini oshirishga intilmaydi, ba'zilar muayyan bilimlar so?asida tarakkiyotdan butunlay ortda kolmokdalar. Bunday o’kituvchilar o’sib kelayotgan yosh avlodning ta'lim va tarbiya tarakkiyotiga  jiddiy zarar keltiradilar.
Bu mammoni ?al yetishda asosiy vazifa malaka oshirish tizimi zimmasiga  tushadi.  Respublikamizda xalk ta'limi xodimlarining malakasini  oshirish instutlarining tarmoklari joriy etilgan,bular Avloniy nomidagi xalk ta'limi xodimlarining malakasini oshirish Markaziy instituti,Toshkent shaxar xalk talimi xodimlarining malakasini oshirish instituti va viloyatlardagi xalk ta'limi xodimlarining malakasini oshirish institutlaridir. Xalk ta'limidagi bu tizimning asosiy vazifasi doimiy ravishda o’kituvchi kadrlarning malakasini oshirish, o’kituvchi kadrlarni o’zlarining kasbiga xos bilim saviyasini, ko’nikma, malakalarini, ma'naviyat va ma'rifatini, shu bilan bir katorda iktisodiy, ekologik va ?ukukiy ma'lumotini oshirishga da'vat etuvchi ijtimoiy psixologik so?alarni rivojlantirib borishdan iboratdir.
O’kituvchining mustakil bilim egallashi va malakasini oshirish pedagogik faoliyatning samaradorligini oshirishda zaruriy shartlaridandir.
Shark mutafakkirlari o’kituvchi o’zi o’kib tursagina - o’kituvchi bo’la oladi, agar u o’kishni to’xtatib ko’yar ekan, unda o’kituvchilik ?am o’ladi, deb juda ?kkoniy aytganlar. Bu ?a?i?atni yoshi ?anday bo’lishidan, pedagogik ma?oratidan, ?anday dars berishidan ?at'iy nazar barcha o’?ituvchilar yaxshilab bilib olishlari lozim.

Takrorlash va mu?okama uchun savollar.
1.Jamiyatda  o’?ituvchining  tutgan   o’rni   va   vazifalarini   yoritib
bering.
2.Zamonaviy o’?ituvchiga ?o’yiladigan talablarni eslating.
3.O’?ituvchi va o’?uvchilar orasidagi o’zaro munosabatlarini asoslab
bering.
4.O’?ituvchining pedagogik ?obiliyatlari ?a?ida tushuncha bering.
5.O’?ituvchining   o’z   malakasini   oshirib   borishining   psixologik
muammolariga izo? bering.

Mavzu yuzasidan test savollari:

1. Pedagogik faoliyatning xususiyatlari nimalardan iborat..
A) Yosh avlodni tarbiyalashni oldiga maksad kilib ko’ygan, jamiyatning katta yoshdagi a'zolarining faoliyatidir;
B) Didaktika, xususiy metodika, tarbiya nazariyasi kabi pedagogika fani so?alarining tadkikot ob'ektidir;
V) Ijtimoiy tajribani va imkoniyat tomonidan to’plangan bilimlarni o’zlashtirish va ko’llashda o’?uvchiga pedagogning ra?barligi. 
  	
2.O’kituvchining shaxsiy xislatlarini to’?ri belgilang.
A) Kuzatuvchanligi, dikkat e'tiborini taksimlay olishi, o’ziga tankidiy munosabatda bo’lishi, pedagogik takt, nutkning emosional 
ifodalanishi;
B) Bolalarni yaxshi ko’rishi, me?natsevarlik, me?ribonlik, kamtarlik, odamiylik, uddaburonlik, jamoat ishlarida faollik;
V) Bolalar jamoasini uyushtira bilishi, turli sharoitlarda bolalar jamoasini boshkara olish, bolalarni biror narsaga kiziktirib, ularni 
faollashtira olishi.

3. O’kituvchining o’z kasbiga xos xususiyatlarini to’?ri belgilang.
 A)O’kituvchining kuzatuvchanligi, o’z dikkat etiborini  taksimlay  olishi, pedagogik  fantaziya ( xayol)  ning rivojlanishi, o’ziga  tankidiy 
munosabatda  
bo’lishi,  pedagogik takt, nutkning  ifodalanishi,  o’zini  tuta olishi;
B) Bolalar jamoasini uyushtira  bilishi, turli sharoitlarda  bolalar jamoasini boshkara olishi,  bolalarni  biror narsaga kiziktirib,  ularni 
faollashtira olishi;
V)  Bolalarni yaxshi  ko’rishi, mexnatsevarlik ,  mexribonlik ,kamtarlik,  odamiylik,  uddaburonlik,   jamoat  ishlarida  faollik,  amaliy - 
psixologik  
akl.

4. Pedagogik ?obiliyatlarga nimalar kiradi.
A) Bolalarni yaxshi ko’rishi, me?natsevarlik,me?ribonlik, kamtarlik, odamiylik, uddaburonlik, jamoat ishlarida faollik;
B)O’kituvchining kuzatuvchanligi, o’z dikkat e'tiborini taksimlay olishi, o’ziga tankidiy munosabatda bo’lishi, pedagogik takt, nutkning 
emosional 
ifodalanishi;
V) Didaktik ?obiliyatlar ,akademik ?obiliyatlar, perseptiv ?obiliyatlar, nutk ?obiliyati, tashkilotchilik ?obiliyati, avtoritar ?obiliyati, 
kommunikativ ?obiliyati, pedagogik xayol,dikkatni taksimlay olish ?obiliyati. 

5. Pedagogik mulokot deganda nimani tushunasiz.
A) Bolalar va pedagogik jamoada yaxshi psixologik iklimni yaratishga yo’naltirilgan, dars va darsdan tashkari paytda 
o’kituvchining o’?uvchilar bilan 
professional mulokotini;
B) O’?uv tarbiyaviy vazifalarni ?amda jamiyatning ?ozirgi zamon maktablariga ko’ygan talablarni bajarish maksadida o’kituvchining 
o’?uvchilar, ota - 
onalar bilan olib boradigan mulokoti;
V) Ma'lum axborot almashish, o’?uv tarbiyaviy ta'sir ko’rsatish va o’zaro munosabatlarni tashkil kilishdan iborat bo’lgan pedagog va 
o’?uvchilar 
jamoasining o’zaro ta'sir tizimi, usullari va ko’nikmalarini.

6.Pedagogik takt nima.
A) ?ar kanday pedagogik ta'sirga nisbatan ko’llaniladigan chora-tadbirlarni (ra?bantlantirish, jazolash, pand - nasixat)  xis eta 
bilishdan iboratdir.
B) O’?uvchilar bilan  mulokotda bo’lishga,  ularga yondashish uchun to’?ri yo’l topa bilishga  xarakat  kilish kobliyati.
V)  O’?uvchilarga bevosida  emosional  -  irodaviy  ta'sir etib, ularda obro’ orttira bilishdan iborat ?obiliyatlarga ega  bo’lishi kerak.     

Adabiyotlar ro’yxati:
1.	Karimov I.A. O’zbekiston i?tisodiy islo?otlarni chu?urlashtirish
yo’lida. T.: "O’zbekiston" 1995 y.
2.	Karimov   I.A.   O’zbekiston   XXI   asr   bo’sa?asida: xavfsizlikka
ta?did, bar?arorlik  shartlari  va  tara??iyot  kafolatlari.
T.: O’zbekiston, 1997y.
3.	Gafarov A.Z., Yugay A.X. Pedagogik amaliyot. Toshkent, 2002y.
4.	Davletshin  M.G.,  To’ychieva S.M. Umumiy  psixologiya.  Toshkent,
2002 y.
5.	Davletshin  M.G. Zamonaviy  maktab  o’?ituvchisi  psixologiyasi.   
Toshkent, 1998 y.
6.	?oziev E.G. Psixologiya. Toshkent, 1994 y.
7.	Psixologiya. ?is?acha izo?li lu?at. Toshkent, 1998y.
8.	Sherbakov   A.I.  Yosh   psixologiyasi   va   pedagogik   psixologiyadan praktikum.     Toshkent, 1991 y.

MUNDARIJA:
Muqaddima…………………………………………………………………....4 
I bob. Yosh davrlari psixologiyasn va pedagogik psixologiya fanining vazi-
falari va tadqiqot metodlari………………………………………………....5-19 
II bob. Psixik rivojlanish va ta'lim…………………………………….......20-32 
III bob. Go’daklik va ilk bolalik davri psixologiyasi………………….......31-39 
IV bob. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi………………….....40-51 
V bob. Kichik maktab yoshidagi bolalar psixologiyasi…………………...52-65 
VI bob.O’smirlik davri psixologiyasi………………………………..........66-75
VII bob. Ilk o’spirinlik yoshining psixologik xususiyatlari…………….....76-86 
VIII bob.Ta'lim psixologiyasi……………………………………............90-101 
IX bob. Tarbiya psixologiyasi……………………………………..........102-112 
Xbob.O’qituvchi psixologiyasi……………………………….............113-128