¤ЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ВА ¤РТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
 НИЗОМИЙ НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТИ

З. Т. Нишонова

П С И Х О Л О Г И К     Х И З М А Т

Тошкент  - 2005

Низомий номидаги Тошкент Давлат Педагогика Университетининг 2005 йил _________ да илмий кенгашида  нашрга тавсия этилган.

£´лланма мактаб, лицей, коллежларда амалиётчи психолог б´либ ишлаётган мутахассисларга µамда психологик факулътет талабаларига м´лжалланган. Шу билан бирга психолог нималарни қила олиши ва нима қилиши кераклигини, қандай қийинчиликларга дуч келишини тушунишни истаган ´қитувчилар ва мактаб маъмуриятига µам тавсия этиш мумкин. £´лланма мактаб психологига мурожаат қилган ёки мурожаат қилишни режалаштираётган ота-оналарга µамда амалий психология каби мураккаб ва қизиқарли касбга меµр қ´йган барчани қизиқтиради деган умиддамиз. 

Тақризчилар:

Психология фанлари доктори, профессор Э.¢.¢озиев

Психология фанлари номзоди, доцент С.Жалилова 

¤збекистон психология фанининг отаси устозим Муµаммад Галимович Давлетшиннинг таваллуд айёмларига µамда психология алифбосини ´ргатган устозим  Роберт Валиевич Галямовнинг порлоқ хотирасига баҚишлайман.

I. ПСИХОЛОГИК   ХИЗМАТ ПРЕДМЕТИ

1.1 Психологик хизматнинг ривожланиш тарихи

	Психологик хизмат АЈШ да 1800 йиллардан бошлаб ривожлана бошлади. А£Ш нинг биринчи амалиётчи психологлари ´з-´зини тарбиялаш муаммосини ´рганган экспериментал психологлар эдилар. Америка мактабларида ақлий тараққиёт коэффицентини аниқлаш кенг тарқалиб, кейинчалик «Гайденс» хизматининг ривожланишига олиб келди. 
	Француз мактаб психологиясининг отаси Альфред Бине б´либ, у бу соµада 1894 йилдан бошлаб иш бошлаган. 1905 йилда Франция таълим вазирлиги Бинега умумий дастур б´йича ´қий олмайдиган болаларни текшириш муаммоси билан мурожаат қилади ва шу тариқа  ақлий тараққиётда орқада қолган болаларни ажратадиган Бине-Симон тести яратилди. 
	1990 йилда Францияда мактаб психологик хизмати ташкил этилади. 1970 йилда Францияда психологик-педагогик ёрдам гуруµлари психологик хизматнинг асосий турини ташкил этади. Бундай гуруµлар мактаб психологияси б´йича бир мутахассис, таълим психологияси б´йича бир мутахассис, психомотор ривожланиш б´йича бир мутахассисни ´з ичига олади. Бундай бригада 800-1000 ´қувчига хизмат қилади, бир мактабда жойлашиб, бир неча мактабда хизмат қилиши мумкин. 
	1985 йилда Франция педагогик психологларининг функциялари аниқлаб берилди. Педагогик психолог шахснинг µар тамонлама ривожланиши учун қ´лидан келган барча ишларни қилиши керак, бунда у бу ишларга  ´қитувчиларни ва ота-оналарни µам жалб этиши мумкин. Педагогик психолог ´з ишида лозим топса, мактаб ва оила тарбиясига қарши чиқиши мумкин, деб махсус таъкидланган. 
	К´пчилик Шарқий Европа мамлакатларида мактаб психологик хизмати туман ёки вилоят психологик-педагогик марказлари шаклида ташкил этилган. Масалан, 1980 йилда Чехославакияда тарбия масалалари б´йича модда мактаб т´Қрисидаги қонунга киритилди. Психологик хизматнинг асосий мазмуни - соҚлом шахснинг ´сишини таъминлаш, шахс ривожланишидаги турли қийинчиликларни коррекция қилиш, касб танлаш муаммоларидир.
	Чехославакиядаги психолог маслаµатчининг асосий функцияси психодиагностик фаолиятдан иборатдир. 
	Собиқ совет психологиясида болалар тарбияси ва таълимида психологиядан фойдаланиш борасида  уринишлар педология доирасида вужудга келди. Педология ривожланаётган ва ´саётган шахснинг барча биологик ва ижтимоий хусусиятларини қамраб олувчи фандир. 1936 йилда педологик қарашларини т´хтатиш µақида қарор қабул қилинди, шу билан бирга совет психологлари амалга ошираётган бола психологиясидаги ижобий изланишлар µам т´хтаб қолди. Фақат 60 йилларнинг охирига келиб, психологларнинг мактаб ишида амалий иштирок этиши қайта тикланди. 
	Эстон психологалари «тарбияси қийин» ´смирлар учун махсус мактабларда иш олиб бордилар. 1984 йилда Москвада СССР ФА психология институтида «СССР да психологик хизмат муаммолари б´йича I умумиттифоқ анжумани б´либ ´тади. Анжуманда мактабда психологик хизмат секцияси µам иш олиб боради.
	Собиқ совет Иттифоқида биринчи б´либ Эстонияда 1975 йилда мактабда психологик хизмат ташкил этилди / раµбари Х.И. Х.Лийметс, Ю.Л. Сэрд б´либ, тарбияси қийин ´смирлар учун махсус мактабларда иш олиб борадилар/. Россияда 1982 йилда мактабларда психолог штати очилди. 
	1989 йилда ¤збекистонда амалиётчи психологларнинг етишмаслиги сабабли Низомий номли ТДПУда амалиётчи психологлар тайёрлаш факультети очилди. 
	Психологик хизматни 3 нуқтаи назардан қараб чиқиш мумкин: 
1.	Илмий нуқтаи назар, 
2.	ташвиқот нуқтаи назар, 
3.	амалий нуқтаи назар. 
       Фақат мана шу нуқтаи назарларнинг бирлигигина психологик хизмат предметини ташкил этади. 
	Илмий нуқтаи назар психологик хизматнинг методологик муаммоларини ишлаб чиқишни назарда тутади. Бу й´налиш ижрочиларининг асосий функцияси мактаб спихологик хизматида ишнинг психодиагностик, психокоррекцион ва ривожлантирувчи методларини ишлаб чиқиш ва назарий асослашга баҚишланган илмий тадқиқотларни ´тказишдан иборат. 
	Ташвиқот нуқтаи назари µалқ таълими ходимларини психологик билимлардан фойдаланишни назарда тутади. Бу й´налишда асосий µаракатлантирувчи шахслар б´либ, педагоглар, методистлар, дидактлар, майдонга чиқади. 
	Хизсатнинг амалий нуқтаи назарини мактаб психологлари амалга оширадилар, уларнинг вазифаси - у ёки бу аниқ вазифани µал қилиш учун ота-оналар, ´қитувчилар, синф жамоаси, болалар билан иш олиб боришдан иборат. 
	¥озирги босқичда психологик хизмат фаолиятининг 2 й´налиши: долзарб ва келажак й´налишлари мавжуд. Долзарб й´налиш ´қ´вчилар таълим тарбиясидаги қийинчиликлар, улар µулқ-атворидаги, мулоқатдаги ва шахси шаклланишидаги бузилишлар билан боҚлиқ муаммоларни µал қилишга қаратилган. 
	Келажак й´налиши µар бир бола индивидуаллгини ривожлантиришга, жамиятда яратувчанлик µаётига психологик тайёрликни шакллантиришга қаратилган. Психолог педагогик жамоа фаолиятига µар бир ´қувчи шахси гармоник ривожланиш имкониятлари µақида асосий психологик Қояни олиб киради. Икки й´налиш µам бир-бири билан боҚлиқ. 

        1.2. ПСИХОЛОГИК ХИЗМАТ ¥АЈИДА НИЗОМ. 

	Коллежлардаги ва акадеаик лицейлардаги психологик хизмат ´рта махсус таълимининг зарурий таркибий қисмидир. Бу хизматнинг зарурийлиги коллеж ва академик лицей эµтиёжларидан келиб чиқади. ¥ар бир ´кувчида µаётга ижодий муносабат ва индивидуал хусусиятларнинг тараққиётини таъминлаганлигини психологик хизмат т´Қри ташкил этилган дейиш мумкин. 
	Психолог ´зининг инсон хулқ атвори ва психик фаолияти, психик тараққиётнинг ёш қонуниятлари хақидаги касбий билимларига, уларнинг ´қувчилар ва катталар, тенгдошлари билан ´заро муносабат хусусиятларига, ´қув – тарбия жараёнини ташкил этишга боҚлиқлигига таяниб, болага индивидуал ёндашув имкониятларини таъминлайди, унинг қобилиятларини аниқлайди, нормадан четлашишларнинг б´лиши мумкин б´лган сабабларини психологик-педагогик коррекция қилиш й´лларини аниқлайди. Бу билан психологик хизмат мактабда ´қув тарбия ишининг маµсулдорлигини оширишга, ижодий фаол шахсни шакллантиришга имкон беради. 
	Психологик хизмат уч асосий б´Қиндан тузилган:
1) Аниқ ´кув муаммосида ишлайдиган болалар амалий психологи, 
2) Туман халқ таълими қошидаги ташµис маркази. 
3) Республика касб-µунарга й´налтириш ва психологик-педагогик ташµис маркази. 
	Психологик хизмат ходимлари барча муаммоларни µал қилишда болани µар томонлама ва гармоник ривожланиш вазифаларига  ва унинг қишларига таянадидлар. Амалиётчи психолог ´з фаолиятини педагогик жамоа ва ота-оналар билан яқин алоқада амалга оширадилар. Психологик хизмат ´з фаолиятида тиббий, дефектологик ва бошқа хизмат турлари билан, бола тарбиясида ёрдам к´рсатувчи жамоачилик ходимлари билан яқин алоқада иш олиб боради. Барча мутахассислар билан муносабат тенглик асосида ва фикрларнинг бир-бирини ´заро т´лдириши асосида қурилади. 
	¤рта махсус, касб-µунар тизимидаги психологик хизматнинг маади-шахснинг µар томонлама гармоник камолоти, т´лақонли психологик тараққиётни таъминловчи қулай шарт-шароитлар яратишдан иборатдир.
	Психологик хизматда тадқиқот ва таъсир ´тказиш объекти мактабгача ёшдаги болалар, ´қувчилар, махсус ´қув юрти ва олий мактаб, коллеж талабалари, ´қувчилар, ота-оналар б´либ µисобланади, уларни алоµида ёки гуруµий шаклда тадқиқ қилиш мумкин. 
	Психологик хизматнинг мазмуни:    а)психопрофилактика,        
б) психологик маориф ва маърифат, в) психодиагностика, г) психик ривожланитириш ва психокоррекция, д) психологик консультация. 
	Психологик хизмат µақида Низом 1996 йил Халқ таълими Вазири Ж.Г. Й´лдошев томонидан тасдиқланган. 2001 йилда бу Низомга ´згартириш киритилди. 
	Психологик хизмат методлари турли туман б´лиши мумкин: 
а) халқ таълими ва ´рта махсус касб-µунар таълими ходимлари, ´қувчилар, талабалар билан маърузалар туркуми ва треннинг машҚулотлари ´тказиш ва аµолининг психологик маданиятини ´стириш мақсадида, б) илмий оммабоп адабиётларни яратиш ва уларни тарқатиш, в) оммавий ахборот воситаларида чиқишлар уюштириш, 
г) психодиагностик тадқиқотлар ´тказиш, методикалар ишлаб чиқиш /тест савол варақаси, тажриба, кузатиш, суµбат ва бошқалар/, д) психологик маслаµат бериш, е) пcихологик консилиумлар ´тказиш, ж) таълим ва тарбия берувчи дастурлардан фойдаланиб психодрама, психокоррекцион тренингларни амалга ошириш, з) психологик тадқиқот объектининг психологик хусусиятларини µисобга олган µолда ´қув дастури, ´қув тарбия режаларини таµлил қилиш ва µакозолар. 
	Психологик хизмат хақида Низом 6 б´лимдан иборат. Улар: 
1.	Умумий қоидалар. 
2.	Психопрофилактик ишлар. 
3.	Психоджиагностик ишлар 
4.	Ривожлантирувчи ва коррекцион ишлар. 
5.	Психологнинг маслаµат бериш ишлари. 
6.	Психологик хизмат ходимларнинг масъулияти акс этган.
Умумий қоидалар қуйидаги бандларни ´з ичига олган. 
1.	 Психологик хизмт халқ таълими ва олий ´рта махсус таълим тизимининг муµим таркибий қисми µисобланади. 
2.	Психологик хизмат мутахассислари барча муаммоларни µал қилишда µар қайси шахснинг /педагог, ´қувчи, талаба, ота-она/ манфаати ва унинг µар томонлама гармоник ривожланишидан келиб чиққан µолда ёндошади. 
3.	Психологик хизмат мутахассислари ´з фаолиятиларини тиббиёт ходимлари, дефектологик хизмат, муµофаза қилиш ташкилотлари, муайян комиссиялар, балоҚатга етмаган ´смирлар инспекцияси, ота-оналар қ´митаси, ишлаб чиқариш, жамоаси, жамоатчилик билан узвий алоқада амалга оширадилар. 
	Амалиётчи психологлар ´қитувчига берилган барча имтиёзлардан фойдаланиш µуқуқига эга. Уларнинг меµнат таътили муддати барча ´қитувчилар билан баробардир. ¤қувчилар сони 500 гача б´лган мактабларда 1 штат бирлиги психолог ишлаши зарур. 	Касб µунар коллежларида ´қувчилар сони 250 та б´лса, 1 штат бирлиги психолог ишлаши зарур. БоҚчаларда µар 2 боҚчада 1 психолог ишлаши мақсадга мувофиқ. 
	Олий ва ´рта махсус, халқ таълими тизимидаги психологларнинг фаолияти, психологик маслаµат ва муаммоланинг ижтимоий-психологик фаол усуллари, психокоррекцион, психодиагностика, ижтимоий, педагогик, болалар психологияси соµалари б´йича умум психологик тайёргарлик олган, психологик ихтисосга эга б´лган мутахассислар томонидан амалга оширилади. 

1.3 ПСИХОЛОГНИНГ МАСЛА¥АТ БЕРИШЛАРИ

       Психологик хизмат фаолияти ´қувчилар ақлий таракқиёти ва шахсий хусусиятларини диагностика қилишга, таълим тарбиядаги бузилишларнинг психологик сабабларини аниқлашгина қаратилмасдан, балки бундай бузилишларни й´қотиш ва олдини олишга қаратилади. Бундай психологнинг аниқланган четлашишларни коррекция қилишда фаол иштирок этиш зарурлиги келиб чиқади.  
	Психологик хизмат фаолиятини болалар, ёш ва педагогик психология, психокоррекция, психологик маслаµат соµасида умумий психологик ва махсус психологик билимлар олган мутахассислар томонидан амалга оширилади. Психологик хизматга жалб қилинган педагоглар бу мутахассисликни олиш учун махсус қайта тайёргарликдан ´тишлари лозим. 
	Психолог маслаµат бериш ишларида қуйидаги ишларни олиб боради: 
1.	Болалар, ´қитувчилар, талабалар таълим ва тарбияси билан шуҚулланувчи барча шахсларга, жумладан маъмурият /директор, ректор, мудир/ ´қитувчилар, мурабийлар, ота-оналар, ижтимоий ва жамоатчилик ташкилотлари, ходимларига аниқ яққол, маслаµатлар бериш. 
2.	Таълим, таракқиёт, тарбия, касб танлаш ва турмуш қуриш, ´заро муносабат, муомала ва мулоқот сирлари, тенгдошлар ва вояга етганлар муносабати, масалан, дунёқараш, қобилият, иқтидор муаммолари юзасидан индивидуал, гуруµий, жамоавий тарзда маслаµатлар уюштириш. 
3.  Маъмуриятга, болалар, ´қувчилар, талабаларга  (ётоқхонада, клубларда, кутубхоналарда) қизиқтирувчи масалалар б´йича болалар, ´қувчилар, талабаларнинг психик ´сиши µусусиятларига  оид маълумот бериши, ´Қил ва қизларни асраб олиш, оналик ва оталикдан маµрум қилиш, ташкилотларни Қамх´рлик ва васийлик т´Қрисидаги қабул қилган қарорга муносабати, шахс тақдирини хал қилишда қатнашиши ва маслаµатли фикр бериши лозим.
4.  Ота оналарга боланинг психик ривожланиши хусусиятларини шахс сифатида шаклланиши, ´заро муносабат мақомлари, бунда фарзандларнинг ёши, жинси, индивидуал-типологик  хусусиятлари муаммоси б´йича илмий-амалий маслаµатлар беради.
5. Янги типдаги мактабларга ´рта-махсус ва касб-µунар коллежи ´қувчилари, академик лицей талабаларига уларнинг имконияти, истиқболи т´Қрисида илмий – амалий хусусиятга молик консультатив ишлар олиб бориш: ёшларни саралаш, танлаш, ихтисосда яроқлик даражасини аниқлаш, танлов комиссисиясида маслаµатчи сифатида иштирок этиш.       
	Мазкур ишлар ´қувчиларни мактабда, коллежда ва лицейларда ´қитиш давомида психологик – педагогик жиµатдан чуқурроқ ´рганишга й´налтирилган б´либ, уларнинг индивидуал хусусиятларини, таълим тарбиядаги нуқсонларнинг сабабларини аниқлашга м´лжаллангандир. Диагностик ишлар гуруµий ёки индивидуал тарзда ´тказилади. Бу аснода амалий психолог қуйидаги вазифаларни бажаради. 
Ёш давр тараққиёти мезонларига мувофиқлигини аниқлаш мақсадида психолог болалар, ´қувчилар, махсус мактаб, ´қувчиларини, акдемик лицей ва касб хунар коллежлари, олий ´қув юрти талабаларини психологик текширувдан ´тказади, уларнинг даражаларини белгилайди. ¤қувчиларнинг касбий яроқлилигини диагностика қилади, уларнинг шахс хислатлар, иродавий сифатлари, µис – туйҚулари, ´з-´зини бошқариш имконияти, интелектуал даражасини текширади. 
	Маслаµат бериш ишлари-амалиётчи психологнинг асосий фаолият турларидан биридир. Маслаµат бериш ишлари ´қитувчилар, ´қувчилар, ота-оналар учун олиб борилади. Маслаµат бериш ишлари индивидуал ва гуруµий б´лиши мумкин. Амалиётчи психологлар иш тажрибасини умумлаштириш шуни к´рсатадики, ´қитувчилар к´пинча психологга қуйидаги муаммолар б´йича мурожаат қиладилар: турли фанлар б´йича ´қувчиларнинг ´злаштиришдаги қийинчиликлар, болаларнинг ´қий олмаслиги ва истамаслиги, гуруµда низоли вазиятлар, шахсий педагогик таъсирнинг натижа бермаслиги, µар хил ёшдаги болаларнинг тенгдошлари оила мулоқати ва болалар жамоасининг шаклланиши, касбий малакаларини ошириш й´ллари, ´қувчиларнинг қобилиятлари, лаёқатлари, қизиқишларини аниқлаш ва ривожлантириш й´ллари, ´қувчилар билан касбга й´налтириш ишларини олиб бориш. 
	Амалиётчи психологга ´қитувчилар µам мурожаат қиладилар: 
Катталар ва тенгдошлари билан ´заро муносабатни яхшилаш масалалари, ´з-´зини тарбиялаш, касбий ва шахсий ´з-´зини билиш, ақлий меµнат ва хулқ-атвор маданияти ва бошқа муаммолар б´йича мурожаат қиладилар. 
	Психолог ´қувчилар билан бевосита алоқада уларда вужудга келган муаммоларни µал қиладилар. Бу т´Қридан т´Қри маслаµат бериш деб аталади. Баъзан ´қувчиларга ва ота-оналарга ´қитувчиларнинг у ёки бу муаммолари б´йича маслаµат беради, бу бавосита маслаµат беришдир, бунда маълум қоидаларга амал қилишга т´Қри келади. Маслаµат бериш марказида µар доим психолог ва маслаµат берилаётган шахснинг ´заро таъсир жараёни, улар орасида ишончли ´заро муносабатни ´рнатиш ётади. Бунда психолог – маслаµат берувчи, ´китувчи, ота-она – маслаµат берилувчи, ´қувчи мижоз ролида б´лади. 
	Маслаµат бериш – психологик хизматнинг асосий й´налишларидан биридир. Лекин психологик маслаµат ´зи нималиги µақида ягона тушунча й´қ. Коллежлардаги ёки академик лицейлардаги психологи ишидан тубдан фарқ қилади. Психолог аниқ ´қув муассасасидаги ´қитувчилар ва ´қувчилар орасидаги муносабатнинг ижобий ва салбий томонларини ривожланадиган ижтимоий муµитнинг ичида б´лади. У µар бир ´кувчи ёки ´қитувчининг ´зинигина эмас, шахслараро муносабатнинг мураккаб системасини µам к´ради, бошқа иш турлари билан биргаликда вазиятни µал қилади. 
  Маслаµат бериш ишини қуйидагича схематик тасвирлаш мумкин.
 
Психолог              маслаµат                     ¤қитувчи
                         
                           муаммолар   
Сабабларни                                           бола билан                     
Аниқлаш              ¤қувчи                                 ишлаш

	Юқоридаги усулда иш олиб борганда психолог ва ´китувчи ´з соµасини яхши билувчи мутаµассислар сифатида намоён б´лади. 
 1. ¤қувчи муаммолари б´йича уларнинг µамкорлиги билимларининг бирикувига имкон беради ва муаммоларни µал қилиш учун кенг ижодий имкониятлар яратади. Маслаµат беришнинг асосий аµамияти ана шунда. 
  2. Психолог ´қувчилар ва талабаларнинг психологик хусусиятлари, уларнинг қизиқиши, майли, илк иқтидори кабиларни ´рганади, мутахассис ва етук шахс сифатида шаклланишига ёрдам к´рсатади. 
  3. Мактабгача ёшдаги болалар, ´қувчилар, µунар билим юрти тингловчилари янги типдаги мактаб, олий ´қув юрти талабаларида учрайдиган ´қув малакалари ва к´никмаларини эгаллашдаги нуқсонлар хулқ-атвордаги камчиликлар, интеллектуал тарққиёт ва шахс фазилатларидаги бузилишларни диагностика қилади. 
  4. Бошқа соµанинг мутахассислари билан биргаликда  психик ривожланишлаги  нуқсонлар хилма-хиллигини µисобга олган µолда  дифференциал диагностикани амалга оширади. Уқсонларнинг тиббий ва дефектологик табиатини аниқлайди. Ассойиал хулқ-атвор сабабларини ва шаклларини белгилайди. Гиёµвандлик ва таксионманлик, алкоголизм, ´Қрилик, дайдиликнинг ижтимоий психологик  илдизларини текширади, омилларни таµлил қилади. 
 5. Иқтидорли  талабалар, ёш мутахассисларни  танлашда иштирок қилиш илмий психологик тавсиялар ишлаб чиқиш ва унга асосланиб, уларга нафақалар белгилашда иштирок этади.

1.4 ПСИХОЛОГНИНГ РИВОЖЛАНТИРУВЧИ ВА КОРРЕКЦИОН ИШЛАРИ. 

Психологик хизматнинг ушбу й´налиши психологдан инсон шахси ва индивидуаллигини таркиб топтириш жарёнида фаол ´иштирок этишни тақозо қилади. Халқ таълими тизимидаги психологнинг вазифаси психологик хизматни муайян µолда, мезонга асосланиб ташкил қилишдан иборат б´либ, ёш давр хусусиятларига биноан психиканинг ривожланиши, шахснинг шаклланиши қонуниятларини амалиётга татбиқ этиш, ´қитувчилар жамоасига болалар, ´қувчилар ва талабалар таълим ва тарбиясини индивидуаллаштиришда ёрдамлашиш, уларнинг қобилияти, майлини ´сиш даражасига қараб ´қитувчиларга коррекцион ишларни амалга оширишда к´рсатмалар бериш. Психологик хизматнинг ушбу й´налишида алоµида аµамият касб этадиган нарса-бу болалар, ´қувчилар, талабалар ´сишида кечикиш, уларда хулқнинг бузилиши, таълимда ´злаштиришнинг ёмонлашуви кабиларни ´рганиш µисобланади.
Психолог болалар, ´қувчилар, талабаларнинг ёш хусусиятларини µамда жадал ривожланишини µисобга олувчи, уларни психикасининг барча жабµаларини қамраб олувчи динамик тараққиётга кафолат берувчи дастур ишлаб чиқаришга бутун фаолиятини й´налтиради, ижтимоий ´сиш талабига жавоб берувчи, умуминсоний, этнопсихологик хусусиятлар муµитида камолатга интилувчи шахсни таркиб топтиришни бош мақсад деб танлайди. 
Амалий психолог болалар, ´қувчилар, талабаларнинг психик тараққиётдаги, хулқ - атвор муамаласидаги нуқсонлар ва µамда камчиликларни аста-секин тузатиш, коррекция қилиш дастурини ишлаб чиқаради ва амалиётга уни татбиқ этади. Бунинг учун улар билан махсус машҚулотлар бузилишни камайтириш ´тказади, ижодий қобилиятларни ´стириш мақсадида тренинглар олиб боради. 
 Коррекцион фаолиятнинг психологик қисми мутахассислар томонидан амалга оширилади. Мазкур ишнинг педагогик жиµати эса психологнинг педагоглар, ота-оналар билан µамкорлигида ´тказилади ва бутун масъулият унинг зиммасига тушади. 
Ривожлантирувчи ва коррекцион ишлар психолог томонидан µар хил шаклларда, вазиятларда ва қилинади: 
 а)	Амалий психологнинг махсус иши, 
 б) машҚулоти айрим болалар, ´қувчилар, талабалар гуруµига тарбиявий таъсир ´тказишга й´налтирилган б´лади,
 в)   ота-оналар педагогик жамоа иштирокида тарбиявий тадбирлар тарзида машҚулотлар олиб бориш назарда тутилади. 
Ривожлантирувчи психокоррекцион	ишлар дастурини шундай тузиш керакки, унда коррекцион ишга жалб қилинувчилар гуруµининг қадриятига й´налганлиги, этнопсихологик ва этно маданиятга хусусиятлари µисобга олиниши лозим.
	Психодиагностик тадқиқотлар қуйидаги вазифаларни µал қилади. 
1. Диагностика учун маълумотларни олиш. Бунда бола психик µолати ва шахси хусусиятлари баъзи белгиларининг к´ринишларини ´рганиш мақсадида тадқиқот олиб борилади. Тадқиқотда олинган маълумотлар ёрдамчи характерга эга б´либ хулқ - атворининг µақиқий кузатилган хусусиятлари, унинг психик функциялари, тараққиёт даражаси билан таққослашда фойдаланилади. М, дарсда ´қувчи диққатининг барқарор эмаслиги, диққатини бир жойга т´плашга қийналиши, ақлий иш қобилиятининг пастлиги, тез чалҚиши ва бошқалар билан ажралиб туради. Лекин хулқ - атворнинг к´рсатилган белгилари бола хулқ-атвори эµтиёжлари ва мотивлари иерархиясининг /босқичма-босқич/ ´згариши натижаси б´лиши мумкин. Бунда ´қитувчи шахс нормал µолати к´ринишларидан бирига ёки мия етишмовчилигининг функционал белгиларига дуч келади. Иккала µолатда µам у ёки бу ´қувчи ´злаштириши ва интизомнинг пасайиши ташқаридан сезилса-да, психодиагностик тадқиқотларда ´рганилаётган ´згаришлар манбаалари, ривожланиши ва келгусида қандай б´лиши, психологик µолат белгилари µам ´рганилади.
	Психодиагностик тадқиқотлар бола психик функциялари ривожланиш даражасининг, ақлий тараққиёт даражаси, ёш ва маълумот билан ´заро боҚлиқлигини ´рганиш учун µам ´тказилади. Бу тадқиқотлар болада маълум қизиқишлар, амалий малакалар ва касб танлаш пайти келганда жуда муµимдир.
   2. Психик тараққиёт ´згаришини ´рганиш учун зарур маълумотларни т´плаш. Агар «к´ндаланг кесим» методлари орқали психодиагностик тадқиқот маълум босқичда бола психик тараққиёти даражасини, яъни психик функциялар ривожланиши лолзарб зонаси аниқланадиган б´лса, «узунасига кесим» (лонгитюд) психодиагностик тадқиқотларда бола психик µаёти тараққиёти хусусиятлари ривожланишида, яъни таълим ва тарбия жараёнида ´рганилади.
  3. Ақлий заифлик даражасини ёки бошдан кечирган касаллик туфайли психик камчиликларни аниқлашга  қаратилган психодиагностик тадқиқотлар махсус ёки ёрдамчи мактабда ´қиши хақида масала µал б´лаётганда тиббий педагогик хайъат (комиссия) томонидан фойдаланиши мумкин.
  4. Болада пайдо б´лган етарлича ´рганилмаган янги психик µолатларни таµлил қилиш учун илмий мақсадда психологик тадқиқот ´тказиш. Вазифа бундай қ´йилганда, тадқиқотчиларни қизиқтирган масала б´йича катта гуруµларда тадқиқотлар ´тказилади. У ерда олинган натижаларнинг статистик ишончлилиги муµим аµамият касб этади. 

1.5 ПСИХОЛОГНИНГ ПСИХОПРОФИЛАКТИК ИШЛАРИ

Амалиётчи пситхологлар иш тажрибасини таµлил қилиб, биз психологик хизмат доирасида алоµида диагностик иш, алоµида коррекцион иш µақида гапириш мумкин эмас деган хулосага келдик. Психологик хизматда диагностик - ривожланувчи й´налишлар ишнинг ягона й´налишлардир. Д.Б. Элбконнинг таъкидлашича, болаларни танлаш учун, аниқланган четлашишларни тузатиш мақсадида психик таракқиётни назорат қилишга й´налтирилган махсус диагностика зарур. Унинг таъкидлашича, тараққиётда б´лиши мумкин б´лган четлашишларни эртароқ тузатиш учун психик тараққиётни назорат қилиш зарур. Амалиётчи психолог фақатгина диагноз қ´йиш билан чекланмасдан, кейинги ривожланиш дастурини ишлаб чиқиш билан чекланмасдан, ´зи берган тавсияларнинг бажарилишини назорат қилади, коррекцион ва ривожлантирувчи ишларни ´зи µам олиб беради. 
 Амалиётчи  психологнинг диагностик - коррекцион иши мураккаб фаолият турларидан бири б´либ, махсус пситхологик тайёргарликни талаб қилади. Амалиётчи психологнинг диагностик - коррекцион фаолияти мураккаб, жавобгарликни талаб қилиши билан бирга, кам ишлагандир. Бу жараён биринчи б´либ, тарбияси қийин ва нормал болаларни ´рганишга баҚишланган педалогик тадқикотларда Л.С. В´готский томонидан қ´лланган. Бу схема б´йича И. Шванцара шахс тараққиётини диагностика қилишнинг босқичли экспериментал-психологик нуқтаи назарини таклиф этади.
 Бу босқичлар қуйидагилар: 
1.	Психологга расмий илтимос. 
2.	Психологик муаммони аниқлаш. 
3.	Тадқиқот методини танлаш. 
4.	Психологик диагноз қ´йиш 
5.	Амалий тавсиялар 
Психологнинг расмий илтимосга жавоб тарзидаги ишини биринчи нуқтаи назар сифатида психологнинг ёки бу тарбияси қийин ´қувчига нибатан ´қитувчининг маълум ижтимоий талабига жавобини к´рсатиш мумкин. Бу µолда ´қувчига «тарбияси қийин» ташµизи /диагнози/ ´қитувчилар, тиббиёт ходимлари, вояга етмаганлар иши б´йича назорат ходимлари томонидан қ´йилган б´лади. Психологнинг вазифаси-қийинчиликларнинг сабабларини аниқлаш ва уларга мос тузатиш /коррекция/ методларини топишдан иборат. 
Психопрофилактик иш-амалиётчи психологнинг энг кам ишланган фаолияти турларидан бири µисобланади. Психопрофилактика муаммолари к´проқ америка адабиётларида акс этган. 
Психопрофилактикада уч босқич ажратиб к´рсатилади:
	Биринчи босқич дастлабки профилактика деб аталади. Бу босқич психолог соҚ болалар билан ишлайди ёки мактабдаги барча ´қувчиларни қамраб олади. К´пчилик муаллифларнинг таъкидлашича, мактаб психик соҚлиқ  профилактикаси учун қулай µисобланади. Улар мактаб психологларини дастлабки профилактикани ´тказадиган мутахассислар деб тан оладилар. 
	Иккинчи босқич профилактика муаммолари мавжуд болаларга қаратилади. Унинг мақсади - ´қишдаги ва хулқ - атвордаги қйинчиликларни иложи борича эрта аниқлаб, уларни й´қотишдан иборатдир. Икки босқичда ота-оналар ва ´қитувчиларга маслаµатни µам ´з ичига олади /боланинг ´қиши ´згариши учун таълим услубини ´згартириш/. 
	Учинчи босқич. Психолог ´қишдаги ва хулқ - атвордаги яққол к´риниб турадиган муаммолари бор болаларга ´з диққатини қаратади. Профилактиканинг дастлабки мақсади - жиддий психологик қийинчиликларни ва муаммоларни й´котиш ва тузатишдан иборат. Психолог олдида келган бола билан алоµида иҚлайди. Мактаб психологининг асосий кучи уч босқичга яъни «тарбияси қийин» болаларга қаратилади ва ´қувчиларнинг асосий қисми психолог эътиборидан четда қолиб кетади. 
	¥озирги америка психологлари мактаблардаги психологик хизматни психик соҚлиқни хизмати сифатида фаолият к´рсатишнинг тарафдори б´либ чиқмоқдалар.  
	Психопрофилака амалиётчи психолог фаолиятининг махсус тури б´либ, мактабдаги барча ´қувчиларнинг ақлан таъминлашнинг шарт-шароитларини яратишдан иборат. 
	Шундай қилиб, психолог  профилактик ишининг асосий вазифалари қуйидагилар: 
1.	µар бир ёш босқичида инсоннинг шахс сифатида шаклланиши, ақлан баркамолликни таъминлашнинг оқилона шарт-шароитларини яратиш; 
2.    шахс камолоти ва интеллектуал тараққиёти б´саҚасида вужудга келиши мумкин б´лган психологик нуқсонлар ва бузилишларни ´з вақтини олдини олиш µисобланади.     

1.6 ПСИХОЛОГИК ХИЗМАТ МА¥СУЛДОРЛИГИНИНГ ШАРОИТЛАРИ  

Таълим тарбия жараёнида ´қувчиларга индивидуал ёндашув зарурлиги µамма томонидан тан олинган, лекин ундан амалда фойдаланиш асосан иш эмас. Бунга мактабда ´қитувчиларнинг бола билан µақида к´п гапиришлари дадил б´лади. Чунки мактабда ´қувчининг қобилиятлари, шахснинг асосий хислатлари µақида чуқур ва µар томонлама маълумот бериладиган мутахассис й´қ.
Таълим тарбиядаги индивидуал ёндашув, болани бошқалардан ажратиб индивидуал ´қитишни билдирмайди, балки шахснинг у ёки бу µислатларининг шаклланишида махсус шароитларни µисобга олиш, µар бир ´қувчининг индивидуал пихологик хусусиятларини илмий асосда тушунишни англатади. 
Психологияда шахснинг индивидуал хусусиятлари деганда бир шахсни иккинчи шахсдан фарқлайдиган хусусиятлар тушунилади. 
	Индивидуал ёндашувнинг вазифаси – ривожланишнинг индивидуал усулларини аниқлаш, боланинг имкониятларини µар бир шахснинг фаоллигини таъминлашдан иборат. Бу нуқтаи назардан олганда индивидуал ёндашув фақатгина «тарбияси» болаларга эмас, барча ´қувчиларга µам зарурлиги тушунарли б´лади. Коллеж психологлари бу усулни у ёки бу шаклда қ´ллайдилар, чунки бу к´зга ташланиб турган қийинчиликлар билан биргаликда, бола шахсий тараққиётининг баъзи яширин нуқсонларини µам топишга ёрдам беради. 
	Бундай диагностик ишининг асосий мақсади - ´қувчи психик тараққиётининг умумий µолатини билишдан иборат. Бундай к´п қиррали ва т´лиқ диагностика натижалари психолог учун µам, ота-оналар, ´қувчилар учун µам «тарбияси қийин» бола билан олиб бориладиган тузатиш ва ривожлантириш ишларининг й´лларини аниқлаш имконини беради. Бу усул ютуқлар билан бирга, камчиликларга µам эга. 
	Биринчидан, бу усулни қ´ллаш жуда к´п вақтини олганлиги учун, уни амалга оширишнинг µар доим µам иложи б´лмайди. Бу усул к´п вақтни талаб қилганлиги учун фақатгина психолог эмас, «тарбияси қийин» ´қувчи µам чарчайди, текширувда иштирок этишдан бош тортади, топшириқларни ´зи сезмаган µолда номига бажаради. Тажрибадан маълум б´лишича, айниқса оҚзаки методикалар қанчалик т´лиқ б´лмасин, қийинчилик туҚдиради. Бундан ташқари бундай методиклар шахсни т´лиқ характерлаш учун етарли б´лмайди. 
Расмий илтимосга қандай муносабатда б´лиш керак? Коллеж психологи жавоб берадиган биринчи савол мана шу. Расмий илтимосга икки хил муносабат, икки хилма-хил иш услуби мавжуд. 
Биринчиси, расмий илтимосга ´зига хос б´лмаган жавоб қайтаришдир. Бу икки усул билан амалга оширилади. 
	Биринчидан, расий талабга жавоб тарзида /унинг мазмунига боҚлиқ б´лмаган µолда  психодиагностик методлар т´плами қ´лланилади. 
	Иккинчидан, расмий талабга ´зига хос жавоб қайтаришнинг усули б´либ, машµур америкалик психолог К. Роджерс психология фани ва амалиётига киритган психологик иш т´Қри µисобланади. Унинг фикрича, «тарбияси қийин» бола билан ишлаш учун, расмий талабнинг мазмуни қийинчиликлар сабабларини тушунишга тенг, лекин бу муµим аµамиятга эга эмас. Бола шахсини ривожлантирадиган шундай шароит яратиш керакки, бу шароит уни µулқ - атворнинг салбий шаклларидан воз кечишга ва янги ижоби шаклларини яратишга мажбур қилсин.
	Расмий илтимосга ´зига хос б´лмаган жавоб қайтаришга тескари услуб – бу расмий талабга қатъий мос тушадиган диагностик методикаларни танлашдан иборат: М, ёмон ´злаштириш µақида шикоят тушганда, биринчи навбатда билиш жараёнларининг тараққиёти таµлил қилинади. Бундай диагностика ´злаштирмаслик сабабларини аниқлай олмасагина, бошқа к´рсаткичлар қаралади. Диагностика натижаларига мос равишда, к´пинча тренинг турида амалга ошириладиган тузатиш ишлари олиб борилади. М, хотира кучсиз ривожланганда, уни махсус машқ қилдириш мақсадга мувофиқ, ихтиёрийлик етарли даражада ривожланмаганда, уни шакллантиришнинг махсус дастурлари киритилади.            

              1.7 ПСИХОЛОГИК - ПЕДАГОГИК КОНСИЛИУМ 

	Психопрофилактикишларининг усулларидан бири педагогик психологик консилиумни ташкил этишдир. Ю.К. Бабанскийнинг таъкидлашича, ´қувчиларни ´рганишни яхши й´лга қ´йиш учун, т´лиқ ёзма тавсифномалар ёзишдан к´ра синф ´қитувчиларининг ´қувчилар µақидаги фикрларини б´либ муµокамақилиш, синфга ва ´қувчиларга индивидуал ёндашув чораларини жамоа чиқиш яхши натижалар беради. Бундай жамоа б´либ, муµокама қилишларни шартли равишда педагогик – психологик консилиум деб аталади. 	Психологик – педагогик консилиум ´қишда орқада қолиш сабабларини ёки хулқ - атвордаги камчилик натижаларини муµокама қилишга й´налтирилган бю´лади. 
	Педагогик консилиумда психологнинг вазифаси - ´қувчи интеллектуал таракқиётини баµолашда ´қитувчиларга µар хил томондан ёндошувга ёрдамлашишдан иборат. Педагогик консилиум имкониятларини баµолашда субъективизмдан µоли б´лишга, уларни объектив баµолаш имконини беради. 
	Лекин, бахтга қарши ´қитувчиларда у ёки бу µақида ´з фикри б´лади, бу фиколарни ´згартириш жуда қийин б´лади. Шунинг учун  консилиум натижаси фойдали б´лиши учун психолог унга жиддий тайёрланиши керак. Психолог консилиумда иштирок этиб қуйидаги вазифаларни амалга оширади: 
1.	Педагогик жамоа ´қувчи психик ва шахсий характе-ристикаларини турли томондан к´рсатиш, бунда албатта ижобий кучли томонларни таъкидлаш жоиз. Кузатиш, суµбат, психодиа-гностика натижаларига асосланиб, ´қувчи муаммларининг келиб чиқиши муаммоларининг келиб чиқиши µақида исботланган фраазларни келтириш зарур. 
2.	¥ар бир ´қитувчида ´қувчига нисбатан установкасини ´згартиришга эришиш зарур. Бу жуда қийин вазифа б´либ, уни эµтиёткорлик билан µал қилиш зарур, консилиум ´тказгунча секин-аста бошлаш керак. К´пинча ´қувчи ´қувчига нисбатан фикрини ´згартиргиси келмайди. ¤қитувчи бунда психолог нима µақид гапираётганини тушунмаганлиги учун эмас, балки онгли равишда ´з µаётини мураккаблаштиргиси келмаганлиги учун шундай қилади. 
3.	Барча ´қитувчиларнинг ´қувчи муаммоларини, унинг шахси моµиятини жамоа б´либ, тушунишларига эришиш. Фақат ана шу µолда ´қувчи фойдасига ´заро µаракат қилишларига ишониш мумкин. 
Шундай қилиб, психологик – педагогик консилиум психопрофилактик ишнинг муµимбосқичи µисобланади. Юқори даражада тайёрланган консилиум - ´қувчиларнинг, ´қитувчиларнинг ва бутун жамоанинг ривожланшига ёрдам беради. 
Психопрофилактик ишларнинг мазмуни қуйидагилар ташкил қилади:
	Шахснинг муайян шароитга мослашишга оид ишларни олиб бориш: коллеж ва лицей ´қувчиларининг мазкур муµитга мослашишларига оид. 
	Коллеж, лицей, гимназияларга ´қувчиларни қабул қилишда иштирок этиш, ´қитувчилар билан µамкорликда ´қувчилар билан индивидуал ишлаш дастурини ишлаб чиқиш. Лицей ва коллежларда бир синфда бошқа синфга ´тказишни психологик жиµатдан текшириш, ´қувчилар, ота-оналар билан µамкорликда таълимнинг янги босқичига ´қувчининг тайёргарлигини µисобга олган µолда яккаµол ишлаш дастурини яратиш, шунинг билан бирга ота-оналарга фарзандлари билимларидаги узилишларни камайтириш учун махсус услубий й´л – й´риқ бериш. Таълим ва тарбия, яшаш шароити билан боҚлиқ невпротик µолатлар, психологик з´риқишнинг олдини олиш учун болалар билан ишлаш. 
	Коллеж ва лицейларда энг қулай психологик муµитни юзага келтириш учун махсус иш олиб бориш: педагогик жамоада муомала шаклини такомиллаштириш, ´қувчилар билан ´қитувчилар муомала жараёнини яхшилашга ёрдам бериш, шахсга оид, ихтисосликка доир муаммолар юзасидан ´қитувчилараро кенг к´ламда маслаµатлар бериш. Педагогик жамоа аъзоларидаги психологик з´риқиш ва толиқишни й´қотиш, камайтириш, уларнинг олдини олиш учун чора тадбирларни таркиб топтиришга к´маклашиш. 
	¨шлар ´ртасидаги айш-ишратга, гиёµвандликка, енгил турмуш кечиришга, қинҚир й´л билан бойишга /қизлар орасида енгил оёқликка/ ружуқилувчи шахслар билан индивидуал ишлашни й´лга қуйиш. 
	ОҚир касалликка учраган ходимлар, талабаларда билан руµитни тетиклаштириш, адабиёт қонунияти билан уларни таништириш, пессимистик кайфиятдан воз кечиб, шукрона яшашга ´ргатиш юзасидан тавиялар бериш. 
	¤злаштирмовчи талабалар руµий дунёсидаги нуқсонларни аниқлаш ва уларга ёрдам бериш й´л-йқларини ишлаб чиқиш, амалиётга татбиқ этиш µамда коррекцион ишга муµтож одамларнинг индивидуал-психологик хусусиятларини µисобга олиш. Талабалар, ходимлар, муаллимлар ´ртасидаги содир б´лувчи низоларнинг, оилавий низоларнинг психологик илдизини ´рганиш, шахслараро муносабатларнинг асл моµиятини намоён қилиш, уларни келтириб чиқарувчи мотивларни таµлил қилиш, фавқулоддаги вазиятларни енгиллаштириш ва тамоман бартараф қилиш й´ллари юзасидан маслаµатлар бериш каби ишлар психопрофилактик ишларнинг мазмунини ташкил қилади. 

     1.8 ПСИХОЛОГИК ХИЗМАТ ТУЗИЛИШИ ВА УНИ БОШЈАРИШ 

	Психологик хизматнинг асосий вазифаси-тадқиқот ишлари, амалий ишлар ва ташвиқот ишлридан иборат 3 та вазифадан ташкил топади. 
	Илмий тадқиқот вазифалари - ´қувчилар шахснинг шакллантиришнинг муµим муаммоларини, таълим ва тарбиянинг психологик асосларини ´қувчилар билан ´қитувчилар, мактаб психологлари, мактаб психологлар билан ´қитувчилар ´ртасидаги ´заро таъсирни µамда мактаб психологнинг этикасини ´з ичига олади. 
	Амалий вазифалар - психологик тадқиқотни натижаларини амалда психологик хизмат ишида қ´ллаб, болаларнинг мактаб таълимига тайёрлигини аниқлаш, ´қувчилрнинг ´қиш фаолиятини осонлаштириш, ´қувчи шахсини µар томонлама камон топтириш, ´қувчиларниг қобилият ва мойилликларини аниқлаш ва ривожлантириш, талабалар билан µунарга, касбга оид суµбат, маслаµат ишларини олиб бориш, турли хилдаги  «қийин» болалар билан иш олиб бориш каби асосий вазифани µал қилишдан иборатдир. 
Ташвиқот ишлари – психологик билимларни, психологик умумтаълим ташвиқ қилиб, ´қувчиларнинг психологик билимларини ошириш, ота-оналар учун семинарлар, маърузалар ва суµбатлар уюштириш, анжуманлар ´тказишдан иборат.
Бу шароитларнинг барчасига алоµида т´хталамиз: 
Кичик мактаб ёшида инсоннинг мақсадли й´налиши таълим ва тарбияси амалга оширилади. Худди шу ёш психик жараёнларнинг ихтиёрийлиги, µаракатнинг ички режаси, фаол ақлий фаолиятга эµтиёж, ´қув к´никма ва малакаларини эгаллаш учун жуда қулай ёки сензитив ёш µисобланади. Бошқа с´злар билан айтганда, кичик мактаб ёшининг охирига келиб бола ´қий олиши ва ´қишни исташи керак. Таълимнинг кейинги босқичларида вужудга келадиган барча муаммолар (´злаштира олмаслик, мактабга боришни истамаслик) ёки боланинг ´қий олмаслигига ёки боланинг ´қий олмаслигига ёки ´қишга қизиқмас б´лганлигига боҚлиқ б´лади. 
	БошланҚич синфларнинг охирида у ёки предметга қизиқиш борлиққа, билиш жараёнларига фаол муносабатини белгилайди. Фақат бир предметига чуқур қизиқиш µам ´қувчиларнинг умумий ривожланишига туртки б´лади. Агар бошланҚич синфларда ´қишга қизиқиш шакллантирилмаган б´лса, ундан кейинги ёш даврларида бу жуда қийин б´лади, иккинчидандан етарли даражада шакллантирилмаган ´қув фаолияти ´смирлик даврида янги тузилмаларнинг пайдо б´лишига т´сиқ б´лади. 
	Махсус ´тказилган тадқиқотлардан маълум б´лишича, бошланҚич синф ´қувчиларидан ёрқин индивидуал фарқларни к´риш мумкин. Бу улар ´қув фаолиятида к´зга ташланади. ¤қув фаолиятида бошланҚич синф ´қувчиларининг умумий  ва махсус қобилиятлари биринчи ´ринда туради. Тажриба ´тказилган болаларнинг 80 %ида қандайдир соуваффақиятга эришилган. Шундай қилиб, махсус қобилиятларни ´қувчилар индивидуал фарқларнинг асоси сифатида караб, ´қув – тарбия ишларида уларни µисобга олиш зарур. ¤қувчиларнинг шахсий ва психик ривожланишида умумий махсус қобилиятлар муµим омил µисобланади. ¤қувчи қизиқишлари ва қобилиятларини англаши, уларнинг қанчалик ривожланганлигидан қатъий назар умуман шахснинг шаклланишига катта таъсир к´рсатади. 
	Боланинг ривожланиши учун қулай психологик иқлим яратиш µам психологик хизмат маµсулдорлигининг омилларидан биридир. Бундай яратишда болаларнинг катталар ва тенгдошлари билан мулоқати муµим µисобланади. ¤смирларнинг тенгдошлари ва катталар билан мулоқоти улар шахсининг шаклланишида мухим омил µисобланади. Мулоқотдаги муваффақиятсизлик, шундаай ички ноқулайликка, ´зини ёмон µис қилишга олиб келади-ки, унинг ´рнини µаётнинг бошқа соµаларидаги µеч қандай к´рсаткичлар боса олмайди. Мулоқот ´смирлар томонидан муµим жараён сифатида қабул қилинади; бу µақида улар мулоқот шаклларига эътибор беришни, катталар ва тенгдошлари билан ´заро муносабатларини таµлил қилишларини, уларни тушунишга уринишларини мисол қилиб келтириш мумкин. ¤смирда худди шу тенгдошлари билан мулоқотда шахс ижтимои етуклигининг муµим к´рсаткичи б´лмиш қадриятлар шакллана бошлайди.      
	Уларда асосан мулоқот - қадриятлар мазмунини белгилайди. Бу ёш тенгдошлари орасида ´зини к´рсатишга интилиш, ´зини ва суµбатдошини яхшироқ билишга интилиш, атроф муµитни билиш каби мулоқот мотивлари жамоа томонидан тан олиниши, ´зига ишониш, хатти - µаракатларининг мустаµкамлиги ва юксак уммумий маданият, ´з фикрига эга б´лиш, мустаµкам ирода, ´з-´зини назорат қилиш, µалоллик, к´нгилчанлик каби қадриятлар системасининг юзага келишига сабаб б´лади. У ёки бу сабабга к´ра тенгдошлари билан мулоқот шаклланмаган´смирда ёшига нисбатан шахснинг тараққиётида орқада қолиш кузатилади. 
¤смир шахсининг шаклланишида тенгдошлари билан мулоқотнинг ролини камайтирмаган µолда, баъзан бу мулоқотга катта аµамият берилиши таъкидлаш жоиз. Тендошлари билан мудлоқотилик – онтогенезнинг барча босқичларида боланинг шахсий ва психик ривожланишида муµим µисобланади, лекин бола «нормал» /ахлоқан тарбияланаган/ катта кишилар билан мулоқотда б´лгандагина у ´з функциясини бажаради. Худди шу катталар билан мулоқотда тенгдошлари орасида шаклланган қадриятларни тушуниш ва назорат қилиш р´й беради. Худди шу катталар билан мулокотда жамият учун хос б´лган ахлоқий фазилатларни ва қадриятларни ´злаштиради.
Психологик тадқиқотлардан маълум б´лишича, ´смирлик ва ´спиринлик даврида катталар билан норасмий ишончга асосланган мулокотга эµтиёж бу даврда пайдо б´лган янги психологик тузилмалардан биридир. 
¥охирги мактабларда ´қувчиларнинг катталар, тенгдошлари билан т´лиқ муомала мулоқотни таъсминлайдиган психологик шароитлар яратилмаган. Шу сабабли ´қувчиларда мактабга, ´қишга салбий муносабат, ´зига, атрофдаги кишиларга нисбатан нот´Қри муносабат шаклланади. Бундай шароитда шахснинг ривожланиши ва уенга маµсулдор таълим бериш мумкин б´лмай қолади. Шунинг учун µам қулай психологик иқлим яратиш, ´қувчилар ва катталар ´ртасида қизиқарли мулоқот учун имконият яратишга амалиётчи психологлар, синф раµбарлари, ´қитувчилар, ота-оналар интилишлари лозим. 
	Психологик ташвиқот ишлари телек´рсатув ва радиода чиқиш, яккама-якка маслаµатлар ташкил этиш, мулоқот тренинглари уюштиришдан иборатдир. 
	Психологик хизматнинг уччала вазифаси ´заро чамбарчас боҚлиқ, уларнинг биргаликда олиб борилиши мақсадга мувофиқ. 
	Мактабдаги психологик хизмат ¤збекистон Республикаси Халқ таълими Вазирлиги томонидан ташкил этилиб - қуйидаги тартиб ва даражага эгадир: 
1.	Юқори даражада – психологик хизмат вазифаларини  аниқлаш, унинг хужжатларини тартибга келтириш Республика халқ таълими Вазирлиги қошидаги психологик хизмат марказининг буюртмасига биноан юқори малакали психологлар (педагогика институтларида университетларининг психология кафедралари) томонидан амалга оширилади. 
2.	¤рта даражада – мазкур хужжатлар томонидан µали µисобга олинмаган янги масалаларини амалий равишда µал этиш-психолог мутахассислар /халқ таълим Вазирлиги қошидаги мактаб психологик хизмати маркази/ томонидан амалга оширилади. 
3.	 Асосий оммавий даражада – психологик хизматнинг кундалик вазифаларини амалга психологик хизмат µақидаги қонун ва қоидаларга биноан психологик жиµатини т´Қри µал қилиш. Бу иш амалиётчи психологлар /мактаб психологи/, вилоят халқ бошқармаси қошидаги психологик хизмат б´лимлари, ноµия, шаµар халқ таълим б´лимлари қошидаги психологик хизмат /б´лимлар/ хоналари, мактаб, мактабгача тарбия муассалари, касб µунар коллежларидаги амалиётчи психологлар томонидан амалга оширилади. 
Мактаб психологи махсус тайёргарликка эга б´лиши /педагогика институтларининг амалиётчи психологлар тайёрлайдиган махсус курсларини, университет ва институтларнинг психология факультетларини битирган/ б´лишлари керак.      
Психологик хизматнинг тузилишини қуйидаги схема тарзида тавсия этиш мумкин. 
	Коллеж, лицейдаги психологлар директорга ва бошµқармага б´йсунади. Коллеж, лицей директорларига психологик хизмат µақидаги қонунда к´рсатилган вазифалар билан боҚлиқ б´лмаган вазифаларни коллеж психологига топшириқ тариқасида беришларига руµсат этилмайди. Олий ва ´рта махсус таълим вазирлиги қошидаги психологик хизматни ташкил этиш ва бошқаришнинг мувофиқлаштирилган марказ тариқасида хизмат 
қилади. Бу марказнинг психологлар, педагоглар ва тиббий ходимлардан иборат 3 - 5 кишилик доимий ишлайдиган ходимлари б´лишлари зарур. 
	Вилоят ´рта махсус таълим бошқармалари ЈорақалпоҚистон ´рта махсус таълим Вазирлиги ва Тошкент шаµар ´рта махсус таълим бошқармаси қошидаги психологик хизмат б´лимлари ´з µудудларидаги психологик хизматларини ташкил этиш ва уларни назорат қилиш вазифаларини бажаради.

  
¤збекистон Республикаси ¤рта махсус Олий Таълим
Вазирлиги	

Ташкилий услубий б´лим

Психологик хизмат
маркази

Илмий-услубий хайъат

Вилоятлар, Тошкент шаµри академик лицей ва коллежлар бош³армалари ва £ора³алпо²истон ¤рта махсус таълим Вазирлиги

Академик лицей психологлари

Психологик хизмат б´лими

Коллежлар психологлари

	Бу б´лимлар 2 - 3 кишилик хизмат ходимларига эга б´лиши керак. ¤қувчилар сони 500 гача б´лган мактабларда 1 та психолог лавозими белгиланади. ¤қувчилари 500 кишидан ортиқ контингентдаги мактабларда µар 500 ´қувчи учун иккинчи психолог лавозими белгиланади. Мактабгача тарбия муассасаларидаги µар иккита болалар муассасида болалар психологиик лавозими тайинлади. Йирик мактабгача тарбия муассасида 1 штат бирлигида болалар психологи лавозими белгилади. 
	Коллеж ва лицейларда µар 250 ´қувчи учун штатли психолог лавозими тайинланади. ¤қувчилар сони 250 кишидан юқори контингентли µолларда µар 250 та ´қувчи учун қ´шимча психолог штати белгилади. 

1.9	ПСИХОЛОГ ИШИНИНГ БОЛАЛАР МУАССАСАЛАРИГА К¤РА ХУСУСИЯТЛАРИ

	Турли таълим – тарбия муассасаларида бугун психолог янгилик эмас. Психологларнинг таълим тизимида фаолият к´рсатиб келаётганларига анча б´лди. Бироқ халигача к´пчилик бу соµа мутахассислари ишига бироз шубµа аралаш назар билан қарашмоқда. Бунга маълум маънода психологларнинг ´зи µам айбдор. Улар ´з фаолиятларининг, ´з ёрдамининг қанчалик муµимлигини, ёш авлодни баркамол инсонлар қилиб вояга етказишда уларнинг иштироки зарур эканлигини к´рсатиб, ифодалаб бермаяптилар. Бунинг асосий сабабларидан бири, бизнинг фикримизча, психологларнинг ´з фаолиятида таълим тарбия муассасалари µарактерли  хусусиятларига етарлича эътибор бера олмаётганликлари, муассасанинг  ´зига хос хусусиятларига мослаша олмаётганликларидадир. Турли ёшдаги, жинсдаги маълумот ва эътиқод даражасидаги одамлар билан психолог бир хил метод ва усул орқали ишламас экан нима учун турли таълим - тарбия муассасаларида олиб борадиган фаолияти ´заро фарқланмайдими? Турли муассаса бу турлича шароит,  турли муассаса-бу ривожланиши жиµатдан турлича б´лган болалар. 	Шундай экан, турли хил муассасаларда психолог ягона қолипга солинган й´лдан бориши мумкинми? Бизнингча мумкин эмас. Шундан келиб чиқиб турли туман болалар муассасаларида психолог олиб борадиган ишнинг бир – биридан фарқи, ´зига хос ва такрорланмас хусусиятларига эътиборингизни  қаратмоқчимиз.      	Биз қисқача тарзда психологнинг мактабгача тарбия муассасаларида олиб борадаган ишлари, умумий ´рта таълим мактабларида ва меµрибонлик уйларининг тарбияланувчилари билан амалга оширадиган ишларнинг айрим жиµатлари µақида т´хталиб ´тамиз.

Психологнинг мактабгача тарбия муассасаларидаги ´рни ва  вазифаси
 
	Мактабгача тарбия муасcасаларининг тарбиячилари психолог ёрдамига муµтожми?
       С´нгги йилларда мактабгача тарбия муассасаларимизда психологик хизмат оммалашиб бормоқда. Айни вақтда махсус мактабгача тарбия муассасаларида мини- лицей ёки лицей боҚчаларда, балки оддий туман болалар боҚчаларида µамма амалий психологлар фаолият к´рсатмоқдалар. Юртбошимизнинг ташаббуси билан ишлаб чиқилган «СоҚлом авлод давлат дастури» да 1 ёшдан 6 ёшгача б´лган болаларнинг саломатлигини мустаµкамлаш тарбиясини т´Қри ташкил қилиш масаласига к´проқ аµамият бериш зарурлигининг таъкидланиши мактабгача тарбия муассасаларида психологнинг аµамиятини оширади. Зеро, саломатлик тушунчаси нафақат жисмоний, балки айни бир вақтда руµий саломатлик бирлигини англатади. Президентимиз  И.А. Каримов таъкидлаганларидек,  «СоҚлом авлод деганда шахсан мен, энг аввало, соҚлом наслни, нафақат жисмонан бақувват шу билан бирга руµи фикри соҚ, имон эътиқоди бутун, билими, маънавияти юксак, мард ва жасур, ватанпарвар авлодни тушунаман».
   	  Яқин-яқинларгача боҚча  психологи ´зига хос ноёб µодисалардан бири эди. Психологниг бир турдаги муассасалардаги вазифа ва фаолият й´налиши аниқ к´рсатилмаган эди. Энг муµими, психологларнинг ´зи учун µам бу фронт – бу тармоқда қандай µодиса ва муаммоларга дуч келиш мумкинлигини аниқ равшан тасаввур этишга қийналар эдилар. Шунинг учун, µатто  уларнинг ´зларида µам «¤зи психологга зарурат бормикан?» деган гумон пайдо б´ларди. ¥озир µам айрим боҚча психологлари муассасада ´з ´ринларини тополмай қийналаяптилар. Шунинг учун улар боҚчадаги ´з фаолиятларининг дастлабки босқичини одатда   методикалар орқали болаларни диагностика қилишдан бошлайдилар. Шубµасиз, бу жуда самарали фаолият й´налиши. Бунда болаларнинг умумий ривожланиш даражаси аниқланади ва мавжуд муаммолар к´зга ташлана бошлайди. Бироқ диагностика ва унинг натижаларини қайта ишлаш анча к´п вақт талаб қилингани учун болаларнинг муаммолари билан шуҚулланишга вақт деярли қолмайди. 
	Шунинг учун мутахассислар мактабгача тарбия муассасаларида фаолият к´рсатаётган психологларга ишни дастлаб  унга ёрдам с´раб мурожаат қилган ота - она ва тарбиячиларнинг мурожаатини ´рганишдан бошлашни тавсия этадилар . Мактабгача ёшдаги болалар ота - оналари ва тарбиячиларининг психологга қиладиган мурожатлари унинг мазмуни ва характери хусусида рисоламизнинг навбатдаги б´лимида батафсил т´хталамиз . 	Ишонамиз, ушбу мурожаатларни ´рганиб, уларга ´з вақтида жавоб бериши билан психологлар ´зини қанчалик кераклигини исботлай оладилар. 

Мактабгача тарбия муассасалари болалари ота - оналари ва тарбиячиларининг психологга қиладиган мурожаати

С´нгги йилларда мутахассислар шундай фикрдаки, ота-оналарнинг психологга қиладиган мурожати бироз ´згариб, аниқроқ характер касб этди. Охирги пайтларда ота - оналарнинг амалий психолог ёрдамига б´лган қизиқиши анча ортди. 	Психологнинг олдига консультация учун келадиган ота - оналар сонининг ортиши буни исботлаб турибди. Эµтимол, ота - оналар секин-секин бола хулқ - атворидаги к´п нарсаларга ´злари сабабчи эканликларини тушуна бошлаганликлари, µис қила бошлаганликлари туфайли уларда психологик хизматга б´лган қизиқиш ортиб бормоқда. Балки психологик хизматнинг халқ таълим тизимида оммалашиши ва илмий оммабоп адабиётларнинг к´пайиб бораётгани уларни ´з фарзандига бошқачароқ қарашга мажбур қилаётгандир? Хуллас, нима б´лганда µам психологнинг ёрдамига б´лган онгли эµтиёж аста секин б´лса µам ´сиб бормоқда.
 Мактабгача тарбия муассасаларининг психологлари амалиётида асосан ота - оналарнинг қуйидаги бир неча гуруµдаги мурожаати учрайди:
1.	Биринчи гуруµ мурожаатлари «муаммоли мурожаат» эмас. Улар билиш характерига эга. Ота - она боланинг психик ривожланишини назорат қилиш кераклигини тушуниб, психологга фарзандларининг психик ва ақлий ривожланиш даражасини аниқлаб бериш илтимоси билан мурожаат қиладилар. 
	Бундай мурожаатларнинг к´пайишига шубµасиз, биринчидан, с´нгги йилларда республикамизда мактабгача ёшдаги болалик муаммоларига, умуман болаларнинг саломатлигига алоµида эьтибор билан қаралаётгани: 
	Иккинчидан, мактабгача ёшдаги болаликнинг инсон шахси шаклланиши ва  ақлий ривожланишидаги аµамияти µақидаги илмий оммабоп китоблар, газета - журналлар мақолалари, махсус телевизион к´рсатувларнинг к´пайиб бораётганлиги сабабчидир. Бундай турдаги мурожат билан келган ота-она аслида к´пинча психологдан бола нормал ривожланаётганлигини тасдиқлатиш учун келадилар. Шунинг учун улар психологнинг таъкидларини, маслаµатларини одатда эьтибордан четда қолдирадилар. Ота - оналарнинг ´з болалари психик ривожланиш даражасини аниқлашга б´лган иштиёқи ортишининг яна бир сабаби таьлим тизимининг мураккаблашиши, турли ´қув муассасалари - лицейлар,  гимназияларнинг пайдо б´лишидир. Таълим тизимидаги ´згаришлар таъсирида к´плаб ота - оналар фарзандларини таьлимга анча эрта тайёрлаб бориш кераклигини англай бошладилар. Шу туфайли б´лса керак, болани 6 ёшдан мактабга бериш муаммоси билан мурожат қилувчи ота - оналар анча ортди. 	Психологнинг бола 6 ёшдан мактабга бориши учун унинг қайси билиш жараёнларини ривожлантириш кераклиги µақида берган маслаµат ва к´рсатмалари ота - оналар томонидан анча катта эътибор билан қабул қилинмоқда.
2.	Иккинчи гуруµ мурожатлари болаларнинг қобилиятларини аниқлаб бериш юзасидан б´ладиган мурожаатларидан иборат. Хилма - хил болалар т´гараклари (мусиқа, расм чизиш, инглиз тили ва б) нинг мавжудлиги, бунинг устига баъзи адабиётларда болаларнинг қобилиятлари 3-4 ёшдаёқ маьлум б´лади, деган маьлумотлар ота - оналарни психолог µузурига етакламоқда. 	
Психологнинг вазифаси болани бу ёшда бирор соµага масалан, мусиқа ёки математикага мажбуран интенсив ´қитишнинг салбий оқибатларини тушунтириб, бола учун айни дамда µар томонлама ривожланиш муµимлигини ота - она онгига етказа билишга қаратилиши керак. Бироқ айни вақтда психолог мактабгача тарбия муассасасида бирор фаолиятга лаёқати - қобилият нишоналари униб чиқаётган болаларни аниқлашга, уларнинг ривожланишини кузатишга, махсус дастур асосида индивидуал иш олиб боришга ´з эьтиборини қаратиш лозим.
     3. Учинчи гуруµ мурожаатларига бола хулқидаги оҚишишлар туфайли ота – оналар қиладиган мурожаатлари киради. Бунда ота - оналар асосан болаларнинг агрессивлиги, тортинчоқлиги, хаёлпарастлиги, эмоционал беқарорлиги, асабийлашувчанлиги юзасидан мурожаат қиладилар. Бир нарса кишини ташвишга соладики, бундай мурожаатлар сони тобора ортиб бормоқда. Болалар хулқидаги оҚишишлар асосида ётган сабабларни психологлар 3 туркумга ажратадилар: а) ота - оналарнинг бола психик ривожланиш қонуниятларини билмаслиги. 
	Ривожланиш қонуниятларини билмаслик оқибатида ота - оналар болаларга уларнинг ёшига мос б´лмаган талабларни қ´ядилар, инқироз даврларидаги хусусиятларни эса хулқ атвордаги оҚишиш деб баµолайдилар. Бундай µолда психолог бола психик ривожланиш хусусиятларини ётиҚи билан ота - оналарга тушунтириб қ´йиши, уларга бола билан б´лган мулоқот услубини ´згартириш, унга қ´яётган талабларга эьтиборлироқ б´лишини тавсия этиши лозим б´лади: б) бола хулқ атворидаги оҚишишларга шунингдек, нерв психик бузилишлар µам сабаб б´лиши мумкин. Улар неврозлар, психосоматик касалликлар, психик ривожланишда орқада қолиш асоратлари б´лиши мумкин. Бу µолда психолог қ´лидан келган ёрдамини к´рсатиб, мутахассис - психоневролог, невропатолог, психиатрга мурожат қилишни маслаµат бериши керак: в) боланинг хулқ - атворидаги оҚишишларига нот´Қри оилавий тарбия сабаб б´лиши µам мумкин. 
	¥аддан ташқари к´п эркалатиш, қ´рқитиш, оҚир жисмоний жазолар, бефарқлик каби ота - оналарнинг тарбия бобидаги хатолари бола хулқидаги нормадан четга чиқишнинг сабабига айланиши мумкин. Бундай µолда бир маротаба бериладиган консультация билан чегараланиб б´лмайди. Ота - оналар билан мунтазам тушунтириш ишлари олиб боришга т´Қри келади. 	Шуниси қизиқ-ки, нот´Қри тарбия оқибатлари µақида с´нгги пайтларда қанча к´п гапирилса, тарбиясида жиддий камчиликларга й´л қ´йилган болалар сони шунчалик к´пайиб бормоқда. Шу туфайли профилактика мақсадида мактабгача муассаса психологи ота - оналар билан олиб бориладиган тарҚибот ташвиқот ишларини яхши й´лга қ´йиш керак. Бу борада ´зига хос «Ота - оналар клуби»ни ташкил этиш µам мақсадга мувофиқдир. 
      Тарбиячилар µам психологга нисбатан камроқ б´лса-да мурожаат  қиладилар. Уларнинг мурожаати аниқ характер касб этади. К´пчилик тарбиячиларни асосан агрессив ёки ёмон ´злаштирувчи болалар ташвишга солади, чунки µар икки тоифадаги болалар боҚчадаги тарбиявий жараённи қийинлаштирадилар. ¥аддан ташқари тортинчоқ, ´зига ишонмайдиган болалар тарбиячиларнинг алоµида эьтиборини талаб қилади, вақт танқислиги боис эса бунинг иложи б´лмайди шунинг учун тарбиячиларни асосан боладаги у ёки бу хусусиятнинг психологик механизми ривожлантирувчи машқ ва ´йинлар, ´йинчоқларни танлашда нимани к´проқ эьтибор бериш µақидаги психолог маслаµати қизиқтиради. Албатта, ота - оналар каби тарбиячиларни µам у ёки бу боланинг психик ривожланиш даражаси қизиқтиради. Зеро, бундай маьлумотлар тарбиячиларга болалар билан ишлашда ёрдам беради. 

Мактабгача ёшдаги болалар билан олиб бориладиган ривожлантирувчи ишлар муаммоси

       К´плаб тадқиқотлар мактабгача ёшдаги болалар жуда эгилувчан ва таьсирга берилувчан эканлигини тасдиқлайди. Бу даврда болалар жуда к´п нарсани ´злаштириши  мумкин эканлиги к´плаб тадқиқотларда исботланган. Аммо боланинг имкониятлари чексиз эмас, бола имкониятлари ёш ва психофизиологик хусусиятлар билан чегараланган. Аввало шуни унутмаслик  керакки, бола бу даврда  интенсив ´саётган б´лади. Болалар билан ишлаш дастури ишлаб чиқилар экан,албатта,бирор нарсани қилиш учун улар қанча нерв - психик куч сарф қилишини µам инобатга олиш керак.
	Масалан, 3-7 ёшли болаларга эркин µаракатланиш имконияти берилса, у к´п µаракатлар қилиши мумкин. Бироқ у аниқ µаракат бажаришга мажбур этилса, у тез толиқиб қолади. Демак мактабгача ёшдаги болалар имкониятларидан самарали фойдаланишнинг муµим шарти улар билан ишлаш чоҚида қ´лланаётган метод ва тарбия шаклларининг болалар психофизиологик хусусиятларига мос б´лишидир. Таьлим - тарбия жараёни асосан дидактик ´йинлар, турли хил амалий ва тасвирий фаолият шаклларида ´тказилиши мақсадга мувофиқдир. Болалар билан аньанавий мактаб дарси шаклида зинµор - базинµор ишлаб б´лмайди. Болалар боҚчада таьлим олишлари учун таьлим жараёни уларнинг табиий ривожланиши билан уйҚун б´лиши керак. Психолог унинг машҚулотидан мақсад билим ва к´никма билан қуроллантириш эмас, ривожлантириш эканини унутмаслиги керак. 
	Психолог ривожлантирувчи ишларининг моµияти шундаки, улар ёрдамида боланинг турли туман билиш жараёнлари ва шахсий хусусиятлари ривожланишига ижобий туртки берилади, улар такомиллаштирилади. 
	Психолог ишининг  натижалари дарµол намоён б´лмайди. Шу туфайли к´пинча тарбиячи ва ота - оналарнинг µафсаласи пир б´либ кетади. Шунинг учун ота - она ва боҚча персонажи онгига шуни етказиш керакки, психологнинг иши ´қитиш эмас, балки ривожлантириш. Ривожланиш эса аста-секин юз беради. Шу сабабли боланинг ривожланиш жараёни сезилмай ´тади. 
	Мактабгача ёшдаги болалар билан ´тказиладиган ривожлантирувчи ишларнинг асосий шакли ´йиндир, чунки ´йин ушбу даврдаги етакчи фаолият сифатида боланинг психик ривожланиши учун қулай шароит яратади. Айни вақтда бола ´йин давомида янги билимларни эгаллаб боради.  
	Демак, мактабгача тарбия муассасалари ва улардаги муаммоларнинг ´зига хослиги психологнинг ушбу муассасада ишлаш чоҚида унинг ´зига хос томонларига алоµида эьтиборли б´лишни талаб қилинар экан. Психолог бу талабни доимо эътиборга олиши зарур.

1.10 УМУМИЙ ¤РТА ТАЪЛИМ МАКТАБЛАРИДАГИ ПСИХОЛОГ ИШИНИНГ ¤ЗИГА ХОС ТОМОНЛАРИ

	Психолог ишини нимадан бошлаши керак?
	Бугунги кунда к´пчилик умумий ´рта таълим мактаблари ´зининг психологларига эга. Бироқ шунга қарамай директор ва ´қитувчилар к´пинча психологнинг қ´лидан нима келиши мумкинлигини яхши тасаввур этолмайдилар. Уларга психолог µамма муаммоларини бир зумда µал қилиб берадигандек туюлади. Аммо психологнинг мактабда иш бошлаганидан кейин мактабда ташқи жиµатдан µеч нарса ´згармаганини к´ришгач, уларда «Мактаб психологининг ´зи нима кераги бор?» деган типдаги саволлар туҚилади. 
	Шуни алоµида таъкидлаш керакки, мактабдаги амалий иш учун психолог ´рганган назарий билимлар етмай қолади. Мактабга келиб қолгач, психологлар к´пинча амалиётнинг улар олдига қ´йган муаммоларидан довдираб қоладилар. Шундай аµволга тушиб қолмаслиги учун психолог аввало мактабга нима мақсадда бораётганлигини аниқлаштириб олиши керак. Психологик хизматнинг умумий мақсадларидан келиб чиқиб, психолог умумий ´рта таълим мактабида қуйидаги вазифаларни бажариши талаб этилади: 
1. Болаларнинг µар-бир ёш босқичида шахс сифатида ва интеллектуал жиµатдан т´лақонли ривожланишини таъминлаш, уларда ´з-´зини тарбиялаш ва ривожлантириш қобилиятини шакллантириш:                 
2. ¥ар бир болага индивудуал ёндашувни ва унинг психологик- педагогик ´рганилишини таьминлаш: 
3. Боланинг интеллектуал жиµатдан ва шахс сифатида ривожланиш жараёнида юз бериши мумкин б´лган четга чиқишларни профилактика қилиш. 
	Шундай қилиб, психолог мактабга аввало болалар учун келади. Лекин бу психолог ´қитувчилар билан ишламайди, дегани эмас. 
	Психолог мактабда енгиб ´тиши керак б´лган биринчи т´сиқ - бу мактабнинг педагогик жамоасига қ´шила олишдир. Борди-ю психолог бу мураккаб организмга қ´шилиб кета олмаса, ´з ишида муваффақиятга эришиши даргумондир. 
	Психолог адаптацион даврининг қийин кечишига бир неча омил сабаб б´лади. К´пинча ´қитувчилар психологни болаларни қандай қилиб тарбиялашни, қандай яшашни ´ргатувчи инсон сифатида к´риб, дастлабки кезлардаёқ унга нисбатан салбий установкани шакллантириб оладилар. ¤з- ´зига ишончи суст б´лган ´қитувчилар психологни г´ё унинг камчиликларини ошкор этувчи шахс сифатида идрок этиб, уни қандайдир инспектор сифатида қабул қиладилар. Булар эса психологнинг мактаб шароитига тез к´никиб, мактаб µаётига чуқур сингиб кетишга µалақит беради. 	Бунинг олдини олиш учун психолог ´қитувчилар билан ´заро тенг муносабатларга киришиши, иккала тараф µам ´зини билаҚон қилиб к´рсатмаслиги, энг муµими бир-бирини рақиб деб µиссобламаслиги зарур. Шунга эришиш керак-ки, ´қитувчилар психологни уларга ёрдам бера оладиган бошқа мутахассис сифатида қабул қилсинлар. 
	Мактабдаги илк қадамларданоқ психолог маъмуриятга уларнинг  фаолият доирасига нималар кирмаслигини,м´жизалар к´рсатиш  унинг қ´лидан келмаслигини тушунтириши лозим. 
	¤қитувчи билан б´лган суµбатда у ёки бу боланинг муаммоси психологик муаммо б´лмагани учун у б´йича µеч нарса қила олмаслигини тан олишдан қ´рқмаслик керак. Дастлабки қадамларни қ´йишда ота - оналар билан алоқа ´рнатиш  жуда муµим.  Дастлабки алоқа ихтиёрий характерда б´лиши ва ´зи мурожаат қилган ота-оналар билан амалга оширилиши керак. Бунинг учун психолог алоµида кун ва соатларни ажратиши лозим. 
   Демак, умумий ´рта таълим мактабида ишни бошлашдан аввал психолог:
1. ¤зининг педагоглар жамоаси ва мактаб маъмурияти билан б´лган муносабатларни т´Қри й´лга қ´йиши.
2.   ¤з ишининг асосий мақсади - бу боланинг оптимал ривожланишини таъминлаш эканини доим ёдда сақлаши. 
3. ¤зининг фаолиятида профилактик ишга у билан бевосита боҚлиқ б´лган диагностик ва ривожлантирувчи ишга алоµида эътибор билан қараши (ахир касални тузатгандан унинг олдини олган маъқулроқ- да) лозим б´лади. 

¤£ИТУВЧИ ПСИХОЛОГНИНГ МИЖОЗИ ВА Я£ИН ¥АМКОРИ СИФАТИДА

	¤қитувчилар µам алоµида эътибор талаб қиладиган объектдир. Амалиёт шуни к´рсатадики, одатда ´қитувчилар психолог билан µамкорлик қилишга тайёр б´ладилар. ¥амма гап психолог ´зини қандай тутишига бориб тақалади. Бунда психологнинг ´қитувчиларга нисбатан эгаллайдиган позицияси жуда муµим роль ´йнайди. 
Психолог позициясининг асосий компонентлари қуйидагилардан иборат:
а) педагог билан б´лган муносабатга установка; 
б) педагогларни қандай б´лса шундайлигича қабул қилишга установка.
в) субъект - субъект муносабатларидан иборат тенглик ва µамкорлик характеридаги муносабатларга установка. 
	Мана шундай позиция педагоглар билан б´лган конструктив µамкорликни таъминлай олади. 
	Дастлабки кезларда психолог ´қитувчиларга ´з ёрдамини µаддан ташқари фаоллик билан тиқиштирмаслиги зарур. Камтарона равишда, агар зарур б´лса, ёрдам беришга тайёрлигини маълум қилса, шунинг ´зи кифоя. Кимдир дарров µамкорликка шошилади кимдир бироздан с´нг кимгадир умуман психолог ёрдами керак б´лмайди. ¤қитувчилар билан ишлашда болада р´й бераётган ижобий ´згаришларга асосан ´қитувчи сабабчи б´лаётганини таъкидлаб туриши керак. Психологнинг иши «сояда» қолиши керак. Шунда у педагоглар орасида тан олинади. ¤қитувчилар билан олиб бориладиган индивидуал ишлардан ташқари улар билан семинарлар шаклида психологик тарҚибот ишларини олиб бориш мақсадга мувовиқдир. 
	Бундан к´зланган асосий мақсад кимгадир ´з билимларини к´з-к´з қилиш эмас, балки педагогларнинг психологик маданиятини оширишдир. Ушбу машҚулотларни шундай ташкиллаштириш керакки, ´қитувчилар пассив тингловчи б´либ қолмасинлар. Бунинг учун µар бир психологик маълумотга уларни ´з тажрибаларидан мисоллар келтиришга ундаш керак. Охирида эса бирор бир µазил аралаш тестни бажариш µаммага яхши кайфият бахш этади. 
	¥ар қайси мактаб психологи олдидаги савол шуки «¤зим ёрдамимни таклиф қилайми ёки ´қитувчилар мурожаат қилишини  кутайми?»  Майли бу саволга µар ким ´з вазиятидан келиб чиқиб жавоб бера қолсин. Лекин психолог бир нарсани унутмасинки, ´қитувчиларнинг унга мурожат қилиши уларнинг педагогик стажи ва тажрибасига боҚлиқ эмас. Бу к´проқ уларнинг шахсий фазилатларига: мулоқатга киришувчанлик даражаси, хавотирланувчанлик, қизиқувчанлиги янгиликка очиқлиги ва бошқаларга боҚлиқ. ¤қитувчилар болалар µақида µар қандай узоқ муддатли психологик татқиқотлар натижаларидан к´ра к´проқ нарса билади. Улар болалар билан µар куни мулоқатга киришадилар ва табиийки уларга таъсир этиш учун к´проқ имкониятга эгалар. 
	Бас шундай экан, психолог ´қитувчининг яқин µамкори ва ёрдамчиси б´лиши керак. Психологлар шуни унутмасинларки, мактаб µаётини ´зига хос саµна асари деб тасаввур қилсак, ундаги роллар қуйидагича тақсимланган б´лади:
1.	Болалар 
2.	¤қитувчи 
3.	Психолог
4.	¥исобчи 
5.	Ошпаз
¥урматли психологларга биринчи роль  ажратилган.
  
1.11   ПСИХОЛОГНИНГ ОТА-ОНА £АРАМО¢ИСИЗ £ОЛГАН МЕ¥РИБОНЛИК УЙЛАРИ ТАРБИЯЛАНУВЧИЛАРИ БИЛАН ОЛИБ БОРАДИГАН ИШЛАРИ

	Психологнинг меµрибонлик уйларида олиб борадиган ишларининг ´зига хослиги 
1987 йилдан  бошлаб болалар уйларига (µозирги меµрибонлик уйлари) ва мактаб интернатларда психолог штати жорий этилди. Ушбу µодиса оиладан ташқарида тарбияланаётган болаларнинг психик ривожланиши учун махсус психологик ёрдам зарурлигини тан олишни англатади. Меµрибонлик уйлари ёки мактаб интернатларидаги психолог ишиниг асосий й´налишлари, принцип ва методлари к´п жиµатдан оддий мактабдагига ´хшаш б´лади. Бироқ шу билан бирга ушбу муассасалардаги психологлар иши ´зига хосликларга µам эга. Бу ´зига хослик биринчидан, бундай тип муассасалардаги таълим тарбия жараёнининг ´зига хослиги: иккинчидан болаларнинг психик ривожланишидаги ´зига хослик туфайли келиб чиқади. 
       Шу нарса маълумки, илк болалик давриданоқ (1-3 ёш) интернат типидаги муассасаларда тарбияланаётган болалар бир қанча психологик хусусиятлари билан оилада тарбияланувчи болалардан фарқланадилар: баъзи хусусиятларда ушбу масалаларда тарбияланувчи болалар оддий мактабдаги болалар билан баробар ва µатто, улардан устунроқ б´лса, айрим хусусиятлари билан улардан µатто ´зидан кичик ёшдаги ´қувчилардан µам орқада қоладилар. Афсуски, бундай µолат бутун мактаб ёши даврида сақланиб қолади. 
Буни шу билан тушунтириш мумкинки, психологик ривожланишда орқада қолиш анча вақтли, мактабгача ёш давридаёқ вужудга келади. Уни бартараф этиш  иши махсус муассасаларда етарли даражада олиб борилмаслиги оқибатида улар кейинги ёш босқичларида янада чуқурлашиб кетади. 
	Меµрибонлик уйлари ёки мактаб-интернатларда ишлай бошлар экан, психолог меъёрий µужжатларда к´рсатилганидек, қуйидагиларни амалга ошириш талаб этилади: ота-оналар қарамоҚисиз қолган болалар билан меµрибонлик уйлари µамда интернат типидаги муассасаларда олиб бориладиган психолог иши ушбу муассасалар тарбияланувчиларининг психологик жиµатдан т´лақонли ривожланишини таъминлаш, шахс сифатида ва интеллектуал ривожланиш хусусиятларини, таълим тарбия жараёнидаги бузилишларнинг психологик сабабларини диагностика қилиш ва бундай бузилишларни бартараф этиш учун профилактик тадбирлар ´тказишга й´налтириши керак. Психолог бола µаётидаги р´й берган фожианинг бола психик ривожланишига таъсир этишини сусайтириш ва тегишли психологик методларни ´тказиш  орқали бола шахси прогрессив шаклланишини таъминлаш лозим. 

SOS- болалар қишлоқчасининг иш тажрибасидан

	SOS - болалар қишлоқчаси - бу етим қолган ёки ота-она қаровисиз қолган болалар билан ишлашнинг ´зига хос усули. Бу усулга австриялик педагог Герман Гмайнер асос солган. Бугунги кунда у дунёнинг 124 мамлакатида кенг қ´лланиб келмоқда. 
	SOS-болалар қишлоқчаси бир неча коттедж-уйлардан иборат. Уларнинг µар бирида «она» ва 6-8 та бола яшайди. Бу болалар ёки ота-онасидан етим қолган, ёки уларнинг ота-онаси ота-оналик µуқуқидан маµрум этилган. £ишлоқда µеч ким улардан µақиқий µаётларини ва уларга «оналик» қилаётган одам аслида оналари эмаслигини яширмайди. Болалар қишлоқчасидаги алоµида уйларда оналарнинг ёрдамчилари-«холалари» µам яшайди. Улар дам олиш кунлари «она» касал б´либ қолганда, ёки бирор иш билан уйдан кетганда «она» нинг ´рнини босадилар. £ишлоқчани директор бошқаради. У қишлоқчадаги алоµида уйда оиласи билан бирга яшайди. Директорлик вазифасидан  ташқари у қишлоқчадаги барча болаларга ота ва  эркак кишининг намунасидир. Албатта, қишлоқчада бошқа эркак кишилар-директор ´ринбосари, уста, µайдовчи, хавфсизликни таъминлаш ходими µам мавжуд. Шу билан бирга қишлоқчанинг фаолият к´рсатишида психологнинг ишига алоµида эътибор берилади. У µам болаларга, µам «она» ларга, µам ходимларга психологик ёрдам к´рсатади. 

Меµрибонлик уйлари психологиниг шахсий фазилатлари
	
	Меµрибонлик уйлари шундай тарбиявий муассасадир-ки, уларда ишлайдиган психолог чуқур билимлар билан бир қаторда маълум бир шахсий сифатлари анча ривожланган б´лмоҚи лозим. Бундай хусусиятлар қаторида қуйидагилар асосий ´рин тутади: 
1.	Болани севиш.
2.	Одамларга б´лган қизиқиш.
3.	Психологик мувозанатни сақлай олиш.
4.	£ийинчиликларга бардош бериш. 
5.	Жамиятда яшашни, ниманидир олиб, ниманидир беришни билиш. 
6.	¤рганишни билиш.
7.	Реализм, µамма нарсага реаллик нуқтаи назаридан қараш.
8.	Болаларга ёқишни билиш.
9.	¤з-´зини яхши англаш ва µис этиш. 
10.	Ички куч-қувватга эга б´лиш. 
11.	Мулоқатчан б´лиш. 
12.	Яхши саломатликка эга б´лиш. 
13.	Оптимист ва µазилкаш б´лиш. 
        Ота-онаси меµридан маµрум б´лган болалар билан ишлашга киришишдан олдин психолог ´зидан ана шу сифатларни қидириб к´рмоҚи лозим. Топса - яхши! Тополмаса-чи? Унда излансиз. Албатта, ота-онанинг чин меµрига б´лган чанқоқни µеч қандай сунъий й´л билан қондириб б´лмайди. Психолог эса болаларнинг   психологик жиµатдан нормал ривожланишини таъминлаши керак.  
	Турли туман болалар муассасаларида психолог олиб борадиган ишларнинг мазмуни уларга хос хусусиятларнинг қисқа анализи шуни тасдиқлайдики, µақиқатдан µам психолог фаолияти муассаса турига к´ра фарқланади. 

АМАЛИЙ ПСИХОЛОГ МАКТАБДА.

2.1 МАКТАБГА £АНДАЙ ПСИХОЛОГ КЕРАК

	Назарий психологиядан амалий психологиягача бир қадам, лекин уни амалга ошириш жуда қийин.
(Икки назарий психологларнинг суµбатидан).

	¥ақиқатдан µам, мактабга қандай психолог керак? £изиқ савол. «¥ар-хил» психологлар мавжудми?
    ¥а албатта! ¥ар µил касблар, уларга мос µар хил психологлар мавжуд. Мактабда ´зларини психолог деб µисоблайдиган инсонлар билан учрашганингизда, µар-хил инсонларни к´ришингиз мумкин. Сизнинг к´з олдингизда кам гап µеч билан қ´шилмайдиган, унча ´зига тортмайдиган инсон к´риниши мумкин. Шу билан бирга, µамма билан чиқишиб кетадиган, хушчақчақ, сергап, чиройли инсон к´риниши µам мумкин. Натижада сиз µар-хил таассурот оласиз. Кутилмаган ва энг ёқимли таасуротлар олишингиз мумкин.
	Бироқ барча инсонлар   µар-хил касбга, µар-хил билимга ва µар-хил касбий µулқ - атвор усулларига эга б´лсалар-да,´зларини  психолог деб санайдилар. Баъзан «қанча психологлар мавжуд б´лса, шунча психологлар мавжуд», - деб µам айтишади. 	Психология - муаллиф касби б´либ, унда инсоннинг индивудуаллиги, ички руµий дунёсини трансляция қилиш қобилияти намоён б´лади.
      Булардан ташқари, µар бир психологнинг индивидуал касбий стилистика муаммоси мавжуд. У қандай мавзуни танлайди? Касбидаги унинг қизиқишлари қандай? Умуман, у нима учун психологияга келган? У нима билан шуҚулланишни истайди. Ишда қандай усулни афзал к´ради? £айси ёшдаги мижозлар билан ишлаш афзал?
	¥ар-хил психологларнинг ишдаги фарқи, нафақат µар-хил психологларнинг шахсий хусусиятлари билан боҚлиқ б´либ қолмай, «психология» деб номланган умумий касбий соµадаги 4 нафар психологик касблар ётиши билан µам боҚлиқдир. Улар: назарий психология, экспериментал психология, амалий психология ва психокоррекция. 
	Назарий психологияда амалий психология билан боҚлиқ б´лмаган фикрлар кураши давом этади: эски назарияларнинг барбод б´лиши ва янгиларининг шаклланиши Қоялар, илмий мактаблар ва й´налишларнинг бир-бирига қарши чиқиши, тафаккурнинг янги усуллари ва мантиқнинг вужудга келиши, тараққиётнинг эски қонунлари очилиши. Назарий психологияда инсон психикаси анотомик кесимларда ´рганилади, яъни психологик к´ринишининг жараёнлари, функциялари турлари сифатида ´рганилади. 
	Назарий психология мактаб амалиёти эµтиёжларини қондиришга бевосита хизмат қилмасада, у жамиятга шунинг учун керакки, унда инсон тафаккури кучларининг ´зига хос ´йини содир б´лади. Назарий психология мактабга т´Қридан т´Қри таъсир к´рсатмаса-да, «мактаб Қоялари» нинг шаклланишига таъсир к´рсатади: ´қувчига муносабат, таълим ва тарбия концепцияларини ишлаб чиқиш, мактабнинг бошқа жамоат ташкилотлари билан µамкорлиги мактаб таълими ривожланадиган й´налиш б´йича жамиятнинг диний ва қадриятлар тизимини ишлаб чиқиш.
	Экспериментал психология академик институтларда к´проқ инсоннинг психик µаёти µақидаги фикрларни йиҚиш ва умумлаштиришга й´налган. Умуман, экспериментал психологиядаги фактларни йиҚиш фақат амалий эµтиёжлар учунгина эмас, балки назарий психологиянинг ривожланиши учун µам хизмат қилади. Экспериментал психология µаёт ва амалиётдан узоқ б´лган лаборотория шароитида ´рганилади ва назарий Қояларни тасдиқлаш учун хизмат қилади. Назарий ва экспериментал психологияда амалиётдан узоқ б´лган, фанга қизиққан, ақли ва характери ´зига хос б´лган инсонлар ишлайди.
	Амалий психология б´лса инсон меµнат фаолиятининг µар-хил соµаларига хизмат қилади, жумладан тиббиёт психологияси, педагогик психология, бизнес психологияси ва µакозо. Амалий психологиянинг µар бир й´налишида ´зига хос методлари, усуллари мавжуд. У ёки бу меµнат турида иш олиб борувчи психолог унинг ´зига хослиги ва атамалари билан таниш б´лиши керак. Масалан, педагогик психология соµасида ишлайдиган психолог мактаб ´қитувчиси меµнатидан чуқур хабардор б´лиши, қийинчиликлари ва муаммоларини билиши, мактаб µаётини, ´қувчиларни яхши билиши зарур. Амалий психологнинг муваффақиятли иш олиб боришида педагогик жамоага қ´шила олиши ва улар томонидан ижобий қабул қилиниши муµим омил µисобланади. 
	Психологиядаги психопрактика й´налиши µаётимизда µар доим мавжуд б´лган, с´нгги вақтларда бу й´налишга қизиқиш ортди. Бу инсоннинг психик µолатини бошқаришга, унинг психик кучларини такомиллаштиришга ва ривожлантиришга психотехник машқлар тизими билан боҚлиқ. Республикамизда шарқ психопрактикаси µамда Қарбда яратилган µамда мослаштирилган психотерапевтик дастурлар (гештальттерапия, психодрамма, трансакт анализи, нейролингвистик программалаштириш ва бошқалар) кенг тарқалган. Психопрактика µар бир турининг асосида инсон µаётига яқин б´лган µолат маълум концептуал тамойиллар тизими ётади ва улар муаллифнинг шахслараро муносабати ва µаётни кузатишлари асосида содда шаклда баён этилади. 
      Асосий муаммо б´лмиш мактабга қандай психология керак деган саволга т´хталамиз. Мактаб психологи мактабга к´проқ фойда келтириши ва мураккаб мактаб вазиятлари, µаётий вазиятларда ´қитувчилар, ´қувчилар ва ота-оналарга ёрдам бера олиши учун қандай касбий позицияни эгаллаши керак? 
	Бу µақда биргаликда ´йлаб к´рамиз. Тасаввур қилинг, мактабга назариётчи, академик психолог ёки экпериментатор келди. £андай µолат юз беради? Назариётчи психолог таълим ва тарбия нинг мавµум, назарияга асосланган концепциясини яратади, мактабда семинарлар ташкил қилади, µар бир ´қитувчига ´қиб чиқиш учун илмий адабиётларнинг узун р´йхатини тавсия этади, педагогик жамоага мураккаб назарий маърузалар ´қийди. К´п ´тмасдан назариётчи психолог «олий психология»га бефарқ б´лганлигидан ´қитувчилардан хафа б´лади, ´қитувчилар б´лса секин аста психолог билан мулоқатдан қоча бошлайди, чунки улар бу «олий психология» ´қитувчи меµнатига тегишли эмаслигини тушунадилар. Назариётчи психологнинг мактабни кичик психология институтига айлантиришга уриниши муваффақиятсизликка учрайди. 
	¤қитувчилар мактабга психология керак эмас деган хулосага келадилар. (¥ар-хил психологиялар мавжудлиги µақидаги факт ´қитувчиларга таниш эмас). Психолог б´лса психологик Қояларни тарҚиб қилишга µали мактаб тайёр эмас, деган хулосага келади. 
	Бу вазиятда назарий психология ва мактаб ´ртасида боҚланиш б´лади. Бошқа вазиятни қараб чиқамиз.
	Мактабга экспериментатор-психолог ишлаш учун келди. У ´зининг «ишчи муаммосини» танлайди, тадқиқот обеъктини аниқлайди, экперимент ташкил қилади, мураккаб диагностик методикаларни ва бошқа методикаларини қ´ллайди, экспериментал материал йиҚади, уларни қайта ишлайди ва психологик журналга мақола ёзади. К´пинча ´қувчилар ва ´қитувчилар иштирок этган татқиқот ишлари µақида маълумот берилмайди. Агар психолог экспериментатор тадқиқот натижалари б´йича мактабда маъруза қилса-да, к´проқ «тараққиёт даражалари, тадқиқот методлари», «коррекцион боҚланишлар» µақида т´хталиб ´тади. Бундай таµлилда ´қитувчилар ´злари µақида µеч нарса билиб олмайдилар, ´зларини «тажриба ´тказувчи қуёнлар» сифатида фойдаланганликларини µис қиладилар. 
      Психолог ´қитувчилар ва ´қувчилар билан шахсий алоқа ´рнатмайди. Натижада ´қувчилар ва ´қитувчилар экспериментал тадқиқотларда иштирок этишдан қоча бошлайдилар, чунки улар буларнинг бари ´қувчиларга ёки мактаб маъмуриятига кераклигини тушунадилар. Улар: «Биз инсон сифатида психологга керак эмасмиз. Биз унга фақат эксперимент ´тказиш учун керакмиз»,- дея бошлайдилар. Кейин нима б´лиши мумкин? Охирида психолог бу мактабдан кетади, эксперимент ´тказишга қулайроқ бошқа мактабни излайди: унинг фаолияти кенгайиб боради, мактаблар б´йича қиёсий таµлил қилиш учун имкониятлар кенгаяди. 	Мактабга қандай психолог кераклиги хақидаги савол µамон очиқ қолмоқда. Экспериментал психология µам, соф назарий психология µам мактабга керак эмас. 
	£андай психология мактабда яшаб кетади? £андай психологияни мактаб ´зининг яхши ёрдамчиси сифатида қулоч очиб кутиб олади? 
	Мактабга педагогик профессионал соµага хизмат қиладиган амалий психология й´налиши µисобланмиш, амалий педагогик психология керак. Психология тавсиялари, ёрдами, қ´ллаб- қуватлаши билан ´қитувчилар ва ´қувчиларнинг мактаб µаётига т´лиқ кириб бориши керак. Синфларнинг б´линиши, дарс жадвалини тузиш, ´қувчиларга индивидуал ёндашув, таълим, ´қувчи ва ´қитувчиларнинг шахсий мулоқати, болаларнинг қобилиятларини баµолаш, коррекцион ишлар, мактабдаги низолар ва уларни бошқариш ота-оналар билан суµбат ва бошқа к´пгина саволларни психолог µал қилиши лозим. Булардан ташқари, ´қитувчи меµнатининг жуда оҚирлиги ва ´қувчиларда маълум µис туйҚуларнинг мавжудлиги сабабли мактабда психопрактиканинг у ёки бу техникаси - ´қитувчилар ва ´қувчиларнинг иш қобилиятини ошириши учун, реакция (чарчоқ ва қ´рқинч µолатларини й´қотиш) машқларини қ´ллаш даркор. 
	Мактаб психологи - бу ´қитувчилар билан кириша оладиган педагогик жамоа томонидан тан олинган, ота-оналар ва ´қувчилар орасида касбий обр´га эга б´лган психолог амалиётчидир. Унга мактаб µаёти яқин ва тушунарли, у к´пгина психологик-педагогик жамоалар билан шуҚулланишга психодиагностик ва психокоррекцион иш методларини эгаллашга тайёр. Бошқача с´злар билан айтганда, мактаб психологи бу µар томонлама етук, билимли, универсал инсон.
	Агар психолог назариётчи - психологларнинг семинарларига доимо қатнашиб, турли хил психологик ассоциацияларга аъзо б´лса, буларнинг бари унинг мутахассис сифатида ´сишига, мактаб µаётидаги одатий фактларга янгича қарашнинг шаклланишига олиб келади. Мактаб психологи нашр қилинган ишларни ´қиб, экспериментал тадқиқот натижалари билан қизиқиб танишиши мумкин. Мактаб амалиётига яқин фактларни билиш дунёқарашни кенгайтиради, мактабдаги ишларни ва ´з муваффақиятларини т´Қри баµолаш имкониятини беради. 
	Шундай қилиб, психология мактабга керак. £андай психология деган савол туҚилади? Турли психология соµаларидан мактабда амалий психолгия ва психопрактика к´проқ керак. Назарий ва экспериментал психология мактабга эмас, мактаб психологига мутахассис сифатида ´сиши учун керак. 

2.2 КАСБГА Й¤Л: МАКТАБ ПСИХОЛОГИНИНГ МА¥ОРАТИ

 	Сиз қандай психологга борар эдингиз?
	К´п китобларда мактаб психологи эгаллаши зарур б´лган хислатлар баён этилган. Бу барча хислатлар характер, ақл, ирода бир кишида мужассамлашса, µеч кимга хос б´лмаган мавµум идеал µосил б´лади. Натижада ´зига ишонмаслик юзага келади: й´қ, мен µеч қачон бундай б´ла олмайман. Ички ишончсизлик психологга µалақит беради: £андайдир таклиф билан қатъий чиқишга қ´рқади, ´зини айбдор µис қила бошлайди. Бунинг натижасида унинг мутахассис сифатида ´сиши секинлашади. 
	«Ақлли китобларда ёзилганидай эмас, балки ´зимиздан - шахсий истак, µоµиш эµтиёжларимиздан келиб чиқиб µаракатланамиз. 
¤зимизга шундай савол билан мурожат қиламиз: ¤зимни қийнаган муаммо б´йича қандай психологга борар эдим». 
«Мен танладим» машқи
	Сизнинг олдингизда мактаб психологлари портретлари турибди. Улар µаётдагидек, хилма хил. £айсинисини ёқтиришингизни айтинг: ´з муаммоингиз б´йича уларнинг қайсисига мурожаат қилган б´лар эдингиз? 
1	портрет.
Мактабда ёш қиз психолог б´либ ишлайди. У к´зойнак тақади, ақлли, билимли, ´зига ишонади. У эркин, қатъий,расмий мурожат қилади. ¥амма нарсани билади ва қила олади. ¤қитувчиларнинг саволларига «Бундай қилиш керак, сиз б´лсангиз µаммасини нот´Қри қиласиз?..»- деб жавоб беради. 
2	портрет.
Мактаб психологи- 30 ёшлардаги секин µаракат қиладиган йигит. У доим жинси ва узун свитрда юради. Мактабда к´пчилик билан гаплашмайди, ´з хонасида жим ´тириб ишлайди. К´злари маъюс, ´зига тегишли нима µақидадир ´йлайди. ¤қитувчиларнинг саволларига ´йланиб: «Э-э-э, Биласизми, бу мураккаб муаммо»,- деб жавоб беради. Узоқ давом этган суµбатдан с´нг секин-аста к´п нарса тушунарли б´либ боради. 
3	портрет.
Мактабда собиқ ´қитувчи К.Л. психолог б´либ ишлай бошлади. У психологик курсларни битирди. Мактабда психолог нима ишлар қилиши кераклигини µали аниқ билмайди. У ´з кучига ишонмайди. Лекин у очиқ к´нгил, меµрибон, µаётий тажрибага бой. 
4	портрет. 
35 ёшли эркак киши психолог б´либ ишлайди. Психологик факультетни сиртдан тугатиб, икки йил олдин мактабга келди.
	Илгари қайсидир илмий текшириш институтида инженер б´либ ишлаган. Фаол мулоқатчан, µазилкаш мактабга келган кунидан бошлаб ´рта ва юқори синф ´қувчилари у билан д´стлашиб олишди: миллий кураш б´йича т´гарак ташкил қилишди, туристик саёµатларга боришди. ¤қитувчилар µайрон: танаффус ва дарслардан с´нг психолог хонаси олдида болалар гавжум. Нима µақдадир баµслашишади, мусиқа тинглашади. У µеч кимни атайлаб чиқармайди, ´зи µам қизиқиб баµслашади, к´пчилик унга интилади. 

Сиз кимни танлашингизни аниқладингиз?
 
	Б´ш квадрат ичига муаммоингиз б´йича қайси психологга мурожаат қилишингиз мумкин б´лса, ´ша психолог портрети номерини ёзинг. 

	
Нима учун айнан шу психологни танлаганингизни муµокама қиламиз? 
	Психологик маслаµатдан қониқиш µосил қиладиган сизнинг расмий илтимосингиз нима? Сиз мактаб психологидан нима кутасиз? 
	Агар сиз мактаб психологи сифатида ёш қизни (1-портрет) танласангиз қандай, бажариш, қандай µаракат қилиш, қандай қарор қабул қилиш µақида маслаµат беришга муµтожсиз. Сизнинг муаммоингизни µал қилиб, уни таµлил қилиб, сизга й´л к´рсатишларини µоµлайсиз. 
	Муаммоингизни мустақил µал қила олмайсиз, бунга етарли куч ва ишончни µис қилмайсиз, хато қилишдан қ´рқасиз. 
	Агар сиз 2 - портретда тасвирланган психологни танласангиз, муаммоингизни қандай ечишни к´рсатишларини эмас, уни муµокама қилишни µоµлайсиз. Сиз муаммоли вазиятнинг барча нюансларини ва қийинчиликларни µисобга олган µолда таµлил қилишни µоµлайсиз. Сизга қийинчиликларингизнинг обеъктив таµлили керак, қарорни мустақил қабул қиласиз. 
	Сиз 3 портретда тасвирланган психологни танладингиз. Сизга фақат µамдард б´лишларини µоµлайсиз. Сизни бегоналаштирмасдан тинглашларига умид қиласиз. Фақат тинглаб, бош чайқаб қ´йиш эмас, балки чин к´нгилдан эшитиб руµан тушуниб, ёрдам беришларини µис қиласиз. 
	Сиз 4 портретда тасвирланган психологни танладингиз. Сизнинг муаммоингиз ´смир ´Қлингизни тарбиялаш қийинчиликлари билан боҚлиқ. Сиз психолог билан қуйидагиларни маслаµатлашмоқчисиз: фарзандингиз билан қандай қилиб яхши муносабат ´рнатиш мумкин, унга қандай қилиб таъсир қилиш мумкин? £уйидаги саволларга жавоб излайсиз: нима учун психолог болалар билан киришиб кетган, улар психологнинг фикрини қадрлашади ва унга интилишади?  Нима учун сизнинг фарзандингиз билан муносабатингиз «боши берк к´чага» кириб қолди? 
	Шундай қилиб, сиз муаммоингиз б´йича қайси психологга мурожат қилишни аниқлаб олдингиз. Бу ерда мактаб психологларининг 4 портретигина тасвирланди, µаётда улар характери, касбий маµорати б´йича жуда к´п. Сиз қайси психологни мактабга чин дилдан қабул қилар ва қийин µаётий ёки касбий вазиятларда ишонч билан мурожат қилишингиз мумкинлигини ´йлаб к´риш муµим. 

«Менинг касбий образим» машқи

	Мактаб психологи қандай б´лиши кераклиги µақида µар биримизнинг шахсий тасаввуримиз мавжуд. Мен сизга ´з тасаввурингиз билан ишлашни таклиф қиламан. Тоза қоҚоз олинг. Мактаб психологи б´либ ишлаш мумкин б´лган мутахассиснинг ички ва ташқи образини тасвирланг.
- Ёш ва жинсдаги афзалликларни к´рсатинг (сизнингча) 
- Унинг уриниши? Кийиниши? Мактабда ´қитувчилар, ´қувчилар 
ва ота-оналар билан ´зини қандай тутади?
-Бу инсонинг характери қандай 
- мулоқатчан, камгап, серµаракат, ´зини тутиб олган ,қатъий, юмшоқ, принципиал ёки ён босувчи.
- ишда қандай касбий билим ва к´никмаларга эга? Мактабда нима иш қилади? Биринчи навбатда нима билан шуҚулланади? 
-мактаб психологининг яна қайси шахсий ва касбий хусусиятларини таъкидлаган б´лар эдингиз?
Мактаб психологининг µосил б´лган «психологик портретини» ´қиб чиқинг. Ичингизда ´зингиз яратган психологга ´хшашга µаракат қилинг. Сизда µаммаси амалга ошади, чунки ´з профессионал - психолог идеалингизни ´зингиз яратдингиз. Сиз яратган портретда сизнинг характерингиз ва ташқи к´ринишингиз белгилари мавжуд. Сизнинг касбий интилишларингиз ва мақсадларингиз акс этган. ¤з устингизда тинмай ишланг!
  Касбий маµоратингизни оширишга ёрдам берадиган машқларни таклиф этамиз. 
  «Улар кимни танлашади?» машқи. 
  Сизга мактаб амалиётидан олинган 3 та мисол таклиф этилади. Бу ерда мактаб психологига мурожат қилган инсонларни с´злари ва монологлари келтирилган. Агар танлаш имконияти мавжуд б´лса, улар юқорида тавсифланган қайси психологни танлашарди. 
    Мен - бошланҚич синф ´қитувчисиман. Турмуш ´ртоҚим билан келишмовчилик б´лмагунча, менда µаммаси яхши эди. Менинг доимо болалар µақида қайҚуришимни, турмуш ´ртоҚим ёқтирмасди. Баъзан нима қилишни, мактабга боришни µам, уйда қолишни µам, умуман яшашни µам истамайман. 
    Бу аёл қайси психологни танлаган б´лар эди (психологик портрет номерини к´рсатинг)?______
У нима учун айнан шу психологни танлаганини тушунтириб беринг? ¤з фикрингизни асосланг.

«Менинг исмим Сарвар 7 «А» синфда ´қийман. ¤қитувчи мени ёмон к´ради? Мен Сардорга ´гирилдим! Дафтарим билан Озодани туртдим! Уй вазифаларини бажармадим! Кундалик дафтаримни уйда унутиб қолдирибман. Синфда µамма кундалик дафтарини қолдирган, у фақат мендан с´райди! Мени доимо аµмоқ деб атайди! ¥аммаси жонга тегди! Дарсга боргим келмайди». 
Бу йигит ´з µоµишига к´ра қайси психологга боради? (ихтиёрий, синф раµбарининг к´рсатмасини кутмасдан) Сизнингча нима учун?

  «Гулмира ақлли қиз! У µамма ишни бажара олади: тоза қилиб супуради, дазмол қилади, дарсларини қилади. Ота-онаси с´зини икки қилмайди. 
  ¤қитувчиси б´лса, уни ёқтирмайди! Албатта у-қари қиз, Гулмира б´лса жуда чиройли қиз! Унга ёмон баµолар қ´яди! Биз µатто турмуш ´ртоҚим билан директорга µам бордик, нафи б´лмади. Энди бундай давом этиши мумкин эмас. £изимни бошқа мактабга ´тказишга қарор қилдик!
 Бу ота-оналар қайси психологни танлайдилар?______  
Сизнингча, улар қайси психологга маслаµат учун мурожат қилишса фойдали б´ларди?_________
Сиз нима учун шундай деб ´йлайсиз? Фикрингизни асосланг 

Шундай қилиб, психологнинг ´з касбидаги маµорати, ишни бошлашда ва кейин давом эттиришда энг асосий муаммо µисобланади. Психологнинг мактабдаги фаолиятининг муваффақияти шахсий ва касбий ´зини аниқлашига боҚлиқ: касбий ёрдамнинг маµсулдорлиги мактабда касбий обр´га эга б´лишга µамда ´зининг мактабга,´қитувчиларга, болаларга, ота-оналарга керакли эканлигини µис қилишга боҚлиқ. 
	Амалий психологнинг шахсий ва касбий ´зини аниқлаш йиллар давомида µаётий ва касбий тажрибанинг т´планиши, ´з имкониятларини синаб к´риш, ички етуклик билан, ютуқлар билан қувониш, хато ва камчиликлардан ´киниш µисси билан амалга ошади.
«Психология қирқ ёшлиларнинг касби!» - деб бежиз айтишмайди.

Мактаб психологиниг касбий психогигенаси.

	Мактаб психологлари ´з касбларида  к´пинча инсонлар µаётидаги қийин дақиқаларда иш олиб борадилар. Психологга хавотирланиш, қ´рқиш, муаммолар, афсусланиш, хатолар, кулфатлар билан мурожат қиладилар. Буларга қандай муносабатда б´лиш керак? Психолог бундай вақтларда ´зини қандай тутиши керак, шахсий муаммолар ва мижозлар муаммолари таъсирига берилмаслик, оптимист б´лиш, ички фаол тонусни қандай ушлаб туриш мумкин?
	Тасаввур қилинг: сизнинг олдингизга ´қувчилардан бирининг онаси келиб ´зининг шахсий муаммоси - к´п йиллик, бахтсиз, жавобсиз севгиси µақида гапириб берди. Бу севги унинг µаётини барбод қилган. У к´з ёшларини т´кар, тошдек қотиб, µаётга бефарқлик µақида гапирарди. Сизга µам (Сиз психолог б´лсангиз-да) руµан қийин: яқин кишингиз уйдан кетиб қолган. Бундай вақтларда сизнинг µам яшагингиз келмайди, бундай вақтда яна маслаµат бериш керак.
 	Мактабдаги хонанингизда - ´зини ´лдирмоқчи б´лган юқори синф ´қувчиси, янги мижоз ´тирибди. Унинг юзлари к´кимтир тамакини биридан - кейин бирини чекарди, оиласи қизи, ´зи µақида бафуржа, батафсил гапирмоқда. У сизнинг ёрдам беришингизни жуда µоµлайди. Сиз бор кучингиз ила йигит билан мулоқатга киришасиз. У тинчланиб уйига кетади. Сиз ´зингизни жуда чарчаган µис қиласиз, шахсий ташвишингиз сизга кучли таъсир қилади: уйингизда  к´п ойлардан бери тузалмас касал ,оҚир дарддан ´лаётган отангиз ётибди.
	Нима қилиш керак? Бошқа одамларни қ´ллаб - қувватлаш учун қаердан куч топиш мумкин, агар сизнинг ´зингиз ёрдамга муµтож б´лсангиз? 
	Аниқ ишлаб чиқилган рецептлар бу ерда й´қ, б´лиши µам мумкин эмас. ¥ар бир инсон, табиий µар бир психолог – бу индивидуалликлардир. Бир инсонни 30 дақиқалик совуқ душдаги сув ´зига келтириши мумкин, бошқа бировни дераза олдидаги гулнинг очилиши ´зига келтириши мумкин. 
Маълум б´лишича, мактаб ва амалий психология касбий психологик µимоя воситаларисиз фаолият к´рсата олмайди. 	Саµнага чиқаётган актёрдай, психолог µам ´з µиссиётларини ифодалаб, ёмон ´йнаш мумкин эмаслигини билиши лозим. Кучли, µар доим ёрдамга тайёр, касбий формада б´лиши керак. 
Бунга қандай эришиш мумкин? 
Тажрибали психологлар ´зларини қандай тутадилар? 
Бу саволларга психологлар µар хил жавоб берадилар.   
	Ишга кетаётиб, уйимнинг эшигини қулфлаганимда, фикран ´зимга ´зим шундай дейман: « Менинг µамма муаммоларим уйда. Ишда мен кучли, фаол, яхши кайфиятда б´лишим керак» 
Мен учун эшикни ёпиш – бу чизиқ. Бу чизиқ ортида- менинг уйдаги муаммоларим. Олдинда - менинг ишим, унда шахсий муаммоларимга ´рин й´қ. 

(Аёл психолог билан суµбатдан.)

	-Мен касалхонага бораётганимда халат кияман, калитни ч´нтагимга соламан...  Мен бу ишларни бажарганимда, бошқача б´либ қоламан. Мен халат кийиб касалхонага бораётганимни англайман. 
Икки киши: касал ва мендан мен соҚломроқ б´лишим керак. Бу менинг умуман соҚлиҚимни, менда хафалик, афсусланиш, касаллик аломатлари й´қлигини билдирмайди. Лекин маълум б´лишича, унга қийин, у менга муµтож. 
Мен мутахассисман, мен соҚ б´лишим керак. Шахс сифатида руµан мен ундан кучли б´лишим мумкин керак. Б´лмаса, мен халатни киймаслигим керак, ишга бормаслигим керак. Тушунасизми? 
        (Психология фанлари доктори Б. Братусь.) 

	Психологнинг институт, мактаб, касалхонадаги фаолияти - бу иш, касб. 
Амалиётчи психологлар дуч келган муаммолар умумийдир. 
   Психологлар касбий психология б´йича яна нималар дейдилар: 
- Менда шахсий муаммо пайдо б´лса, ишга ш´нҚиб кетаман: к´проқ маслаµат бераман, тренинглар ´тказаман. Бошқаларга ёрдам бериб, ´з касалимни унутаман. 
       (Эркак – психолог билан суµбатдан.) 
	-Агар менда мураккаб µаётий вазиятлар б´лса, б´шашимни ва чарчоқни сезсам, оҚир µодисаларни маслаµат учун олмайман (м: яқин кишининг ´лими, суицид ва бошқалар). Руµан чарчаган вақтимда бундай оҚир µодисаларни к´тара олмайман. Бошқа вақтларда, мен бундай ишларга киришаман, менда µаммаси яхши б´лади. Агар мен бугун ´зимда етарли куч топа олмасам, мижозни µамкасбимга керакли психологик ёрдам олиш учун й´ллайман. 
     (Аёл психолог билан суµбатдан.) 
	-Психологларга уларда мавжуд муаммолар б´йича мурожаат қилишларини кузатиш мумкин. Масалан, 40 ёшли психолог онаси билан яшайди ва µиссий онасига боҚлиқ. Бундай психологга шахсий етуклик ва мустақиллик етишмайдиган мижозлар мурожаат қилишади. Психолог бундай мижозга маслаµат бериб, ´зи µам мутахассис сифатида ´сади. 
	(Аёл психолог билан суµбатдан)

«Менинг яхши кайфиятим» машқи

	Кайфиятингизни к´тариш, қ´рқинчли фикрлардан халос б´лиш, ишга психологик тайёрланиш 
учун нима ишлар қиласиз? 
	Иккита тоза қоҚоз олинг. Биринчи қоҚозга сизни б´шаштирадиган, кучсизлантирадиган, кайфиятингизни туширадиган, ишга тайёр эмасдек µис қиладиган µаракатлар, машҚулотларни ёзинг. ¥озир қанча ёзолсангиз, барчасини ёзинг. Масалан, сиз фақат икки µаракатни ёздингиз. ¥аётингиздаги, қийин µаракат иккитагина б´лсин. 
	Иккинчи қоҚозни олиб, инсонлар билан мулоқатда энг ёқимли б´ладиган 10 та µолатни ёзинг. Ким билан б´лиш сизга жуда ёқади, ким билан бирга б´лиш яхши? Ким билан бирга б´лиш қизиқ, ким билан бирга б´лиш қувончли? 
Сиз дам оладиган 10 та фаолият турини µам ёзиб чиқинг. Масалан: уй гулларини ´стирасиз, расм чизасиз, т´қийсиз ва µакозо. 
£уйидаги саволларга жавоб беринг.
- Сизга ички қониқиш µиссини берадиган машҚулот билан к´пинча шуҚулланасизми? 
- Агар й´қ десангиз, нима учун? 
- Сизга ёқимли б´лган ички энергиянгизни, µаётий тонусингизни
к´тарадиган машҚулот билан шуҚулланишга нима µалақит беради? 
	¤зингизга хулоса чиқаринг, касбингизда муваффақиятли ишлашга тайёр б´ладиган, сизни фаол кучли б´лишингизга ёрдамлашадиган индивидуал усулларингизни аниқланг. Шуни ёдда тутиш лозимки, психологик ´зига - ´зи ёрдам бериш маµсулдорлиги ´зимизга боҚлиқ. 

2.4. ПСИХОЛОГИК КАСБДА £АНДАЙ £ИЛИБ ¤З ¤РНИНИ ТОПИШ МУМКИН.
 
	Психологик факультет талабалари ва ёш мактаб психологларига к´п муµим саволлар беришади, бу саволларга бир хил жавоб бериш мумкин эмас.
	Психологияда индивидуал маслаµат бериш ёки гуруµий тренинглар ´тказиш билан шуҚулланиш яхшими?
- Ота-оналар ´қитувчилар ва ´қувчилар билан мулоқатда юмшоқ б´лган яхшими ёки қатъий турган яхшими?
- Менга к´проқ қайси психотехника т´Қри келади: «гештальттерапиями, психодраммами ёки тана терапиясими?
- £айси ёш даври билан шуҚулланганим яхши: кичик мактаб ´қувчилари, ´смирлар, ´спиринлар.
- £айси муаммони танлаганим яхши?
-¤зим бир неча марта турмушга чиқиб, µозир ажрашиб, ёлҚиз яшаётган б´лсам, оилавий жуфтларга маслаµат бера оламанми?
- ¤зимнинг болаларим й´қ б´ла туриб (б´лмаса µам керак), ота- оналарга фарзандлар тарбияси б´йича маслаµатлар бера оламанми?
- Агар уйда турмуш ´ртоҚим билан доимо уришиб, шахсий муаммоларни т´Қри µал қилишни билмасдан туриб, ´қитувчи ва ´қувчилар орасидаги низолар б´йича маслаµатлар бера оламанми?
- Сизда уйингизда, ишингизда µаммаси жойидами?
       ¥озирги вақтда психологлар кам б´лганлиги учун мактаб психологи  универсал мутахассис б´лиши ва барча ишларни бажара олиши керак. ¥ар бир психолог ´зининг қобилиятлари ва индивидуал психологик хусусиятлари негизида ´зини касбий ва шахсий аниқлаши, индивидуал танлаш муаммосини µал қилиши мумкин. 
       Табиат ва тақдир µар бир инсонга ва µар бир психологга юз, тана, овоз, руµ, ақл, темперамент, характер, энергияни совҚа қилганки, уларнинг барии конкрет инсоннинг «ранг, товуш, таъм ва µид» ини, унинг психоэнергетик атмосферасини ташкил қилади. 
Психолог фойдали ва муваффақиятли б´лиши учун ´зини «қ´л остидаги иш қуролидай» билиши керак.
 
Мактаб психологининг индивидуал ёки гуруµий иш усулини танлаши.
 
	Албатта, мактабда иккала усул билан µам ишлашга т´Қри келади, лекин танлаш имконияти мавжуд б´лса, сизнинг индивидуаллигингиз учун қайси усул к´проқ мос келади, сиз қайси усулда кучли эканлигингизни қандай тушуниш мумкин.
	30 ёшлардаги мактаб психологи ´қитувчилар ва ´қувчилар билан гуруµий тренинглар ´тказади. Умуман тренинглар муваффақиятли ´тади, лекин машҚулотлардан с´нг кучли чарчоқ сезади, касал б´либ қолади. Унинг фикрича, ´зини ёмон µис қилиши иши билан боҚлиқ. Нима учун? 
    ¥ақиқатдан µам аёл психологнинг фикри т´Қри б´либ, унда µаётий тонуснинг пасайиб кетиши у к´п шуҚулланадиган психологик иш усули билан боҚлиқ. Кузатишлардан маълум б´лишича, «инсон - инсон» соµасида ишлайдиган мутахассисларда, психология µам ана шу фанлар соµасига  киради, индивидуал ёки гуруµий иш усулига лаёқат мавжуд б´лади. 
      Агар сиз табиатан гуруµий ишларни ёқтирсангиз, чарчамасдан аъло даражада маърузалар ´қийсиз, узоқ давом этадиган семинар ва тренинглар ´тказасиз, индивидуал консультациялар б´лса, сизда бир мунча қийин кечади, к´п энергия куч талаб қилади. Агар сиз индивидуал ишга лаёқатли б´лсангиз, фаолиятнинг гуруµий турларини унча ёқтирмайсиз. Мижозингиз билан индивидуал муносабатда б´лишни афзал к´расиз. 

«Сизнинг индивидуаллигингиз» машқи

	«Психолог - индивидуал» ва «психолог гуруµчилар» қандай хусусиятларга эга деган саволга жавоб берамиз?»
  Гуруµий тренингларда муваффақият қозонасиз, агар сиз: 
-очиқ, сер µаракат инсон б´лсангиз,
-нутқингиз яхши, ´з фикрларингизни осон ва аниқ баён эта олсангиз, саволларни т´Қри тушуниб, уларга тез жавоб топа олсангиз: 
-вазиятни тез ва аниқ µис қилсангиз, тез мослаша олсангиз, тез қарор қабул қила олсангиз: 
- юқори энергетик кучга эга б´лсангиз, аудиторияни қизиқтира олсангиз, артистлик қобилиятингиз мавжуд б´лса:
-гуруµ билан беш кун қаторасига 8 соатлаб ишлай оласиз ва бу сизни чарчатмайди, аксинча унинг кундан-кунга «ёниб», ишлашидан «µузур оласиз».
-агар сиз ´зингизни севсангиз, ´зингиз µақингизда бемалол гапирсангиз, µар қандай қийин саволга жавоб бераётганда µам ´зингизга қатъий ишонсангиз, баµсга жон деб киришиб, унда µар доим енгиб чиқасиз 
- агар сиз диққат марказида б´лишни ёқтирсангиз:
- агар сиз ташкилотчилик қобилиятига эга б´лсангиз ва «одамларни орқангиздан эргаштира олсангиз» 
Индивидуал консультацияларни яхши ´тказасиз, агар сиз:
-хотиржам, мувозанатли инсон б´лсангиз: 
-секин, мулойим гапирсангиз: 
 -суµбатдошингиз кайфиятидаги арзимас ´згаришни сеза олсангиз, ´зингизни «иккинчи даражали» деб µисоблаб, унинг индивидуаллигига мослаша олсангиз: 
- ишонч қозона оладиган, очиқ к´нгил, меµрибон, «даъволовчи» к´ринишингиз б´лса,  
- инсонлар билан cуµбатлашганда, яқинлик µиссини ярата олсангиз:  
- шошмайсиз, µамдард б´либ, тинглай ва жим тура оласиз.

Мактаб психологининг индивидуал услуби
    
	Психолог мактабда ´зини қандай тутиши керак: қаттиқ қ´лми ёки юмшоқми?  
Вазиятга боҚлиқ равишда, ´зининг ва шеригининг мақсадига к´ра психолог қаттиқ қ´л ва юмшоқ б´лган турли услубларни эгаллаши лозим.
	Психолог танлаш имкониятига эга б´лганда, ´з индивидуаллигидан келиб чиқиб, иш тутиши керак. 

«¤зингизни танланг»  машқи

	Агар сиз юмшоқ, к´никувчан, уятчан б´лсангиз, вазият буни талаб қилса-да, қаттиқ қ´л б´лишингиз қийин кечади. Сизга бу ёқмайди. Натижада сиз таъсир қилишнинг куч ишлатиш усулидан фойдаланганингиз учун ´зингизни айбдор µисоблайсиз ва к´п чарчайсиз. Сизга ´зини к´рсатишнинг т´Қридан т´Қри куч ишлатиш усуллари эмас, юмшоқ, дипломатик, келишувчан, «айёр» услублари мос келади. Шуни ёдда тутиш керакки, фақат юмшоқ услубни қ´лласангиз, гуруµ таъсирига берилувчанлик «хавфи» пайдо б´лади.
	Агар сиз т´Қри, кучли, µукмрон инсон б´лсангиз, сизга куч ишлатиш услуби к´проқ мос келади. Сиз µар қандай вазиятда енгиб чиқасиз, вақтида ´зингизни т´хтатишни биласиз. Биринчидан, сиз инсонга таъсир қилиб, унга «психологик зарба» беришингиз мумкин. Иккинчидан, мулоқат б´йича кучли суµбатдошни учратсангиз, сиз янада кучли б´лишга µаракат қиласиз. Шуни µам таъкидлаш жоизки, қаттиқ қ´ллик услуби гуруµ иштирокчиларининг ижодини пасайтиради, ´зини к´рсатиш эркинлигини пасайтиради. 

«Иш техникасини танлаш µақида»

	Иш техникасини танлаш µақидаги савол бир мунча мураккаб б´либ, µар қандай психотерапевтик техникада ´з услубини аниқлаш мумкин ва ´з касбий қобилиятлари, қизиқишларини ифодалаш мумкин.
	«¤з иш техникасини танлаш µақида гап кетганда, икки омилни µисобга олиш даркор. Биринчидан: Қарб психотерапевтик техникалари, Ватанимиз психопрактикасида энди тарқала бошлади, шунинг учун у ёки бу й´налишдаги амалиётчи психологларнинг юқори касбий маµорати µақида гапириш эрта. 
	Иккинчидан, психопрактика шунчалик к´п қиррали ва µар хилки ёш психотерапевт мижознинг муаммоларидан келиб чиқиб, µар хил техникаларни биргаликда қ´ллайди. 
	¤з ишида психоанализни ёқтирадиган психологлар ва трансакт анализ б´йича  унчалик яхши ишламайди, психодраммага қизиқадиганлар мулоқот тренинги гуруµларини з´р баз´р ´тказадилар. Уриниб к´риш ва хато орқали «´з техникасини» топиш мумкин. ¤зингизни кучли ва б´ш жиµатларингизни ´рганинг, имкони б´лса, психологик семинарларга қатнашинг, «бу меники»  деб µис қиладиган вақт келди. 

Асосан қайси ёшдагилар билан ишлаш афзал

	Мактабда асосан қайси ёшдагилар билан ишлашни танлаш µам муаммо. Мактаб психологи мактабда ´қитувчилар билан µам, барча ёшдаги ´қувчилар билан µам ишлайди. Лекин кузатишлардан маълум б´лишича, баъзи психологлар бошланҚич синф ´қувчилари билан суµбатлашишни ёқтиришади, бошқа бирлари ´спиринларнинг «тилини тез топади», учинчи бирлари юқори синфларга кириб «й´қолиб кетадилар», т´ртинчилари ´қитувчилар билан суµбатлашишни қойиллатадилар.
	Психолог ´зининг ички психологик ёшига мос болалар билан  мулокат қилишга интилади психологияда инсонниг µақиқий ёши 
(паспорт ёши) фарқланади. Инсондаги бу икки ёш к´пинча бир бирига мос келмайди.
	Мен 16 ёшман «Руµ µақидаги фанда» ёш µисси тушунчаси мени доим µайрон қолдиради мен к´пинча ёшликни эсдан чиқариб қ´яман бу саволга жавоб бериш учун доима буй ил нечанчи йил эканлигини с´райман ´зим туҚилган йилни эслайман ва арифметик µисоблашлар билан шуҚулланаман. 
Сизни ёшингиз нечада?
 А. Кроник(35-40 ёшларда ёшган) 
 А. Кроник ва унинг ходимлари 21 дан 44 ёшгача паспорт ёши б´лган 83 ёшли инсон билан махсус тадқиқот ´тказдилар. Тахминан 55 % синалувчилар ´зларини ёш деб µисоблайдилар, респондентларнинг 20 % ´зларини катта деб µисобладилар, фақат 25% респондентлар ´з ёшини паспорт ёши билан бир хил к´рсатдилар. 
	Сизнинг психологик ёшингиз нечада? Уни «психологик ёш» тести ёрдамида аниқлашга уриниб к´ринг. Ушбу методика ´з µаётий потенциалингизни қанчалик т´лиқ амалга оширганингизни баµолайди. 

«Психологик ёш» тести

	¤тмиш, µозирги, келажак, µаётингизни тасаввур қилинг. 
£айси йили туҚилдингиз?______
Неча ёшгача яшамоқчисиз?_______
(µақиқий баµо беришга µаракат қилинг). 
	Жадвал ёрдамида µаётингиздаги µар беш йилга баµо беринг, бунда соҚлигингиз:  муµим жамоат топшириқлари, яқин кишилар, д´стлар билан мулоқат,  шахсий ва касбий фаолият  билан баµоланади. ¥ар беш йил 10 балли системада баµоланади: 10 балл- максимал баµо: 
1-минимал баµо. Эсингизда тутинг, µар беш йил фақат бир баµо билан баµоланиши мумкин, унга «+» белгисини қ´йишингиз мумкин, масалан 21- 25 ёшлар орасидаги беш йиллик 6 балл билан баµоланади, дейлик. Горизонтал чизиқ б´йича «21- 25» орасига µамда вертикал б´йича 6 чизиқ орасига «+» белгисини қ´ясиз.
Агар сиз жадвални т´лдирган б´лсангиз µисоблаб чиқинг. 
1. ¤тмиш ва келажакдаги беш йилликлар б´йича умумий баллни топинг. 
2. ¤тмишдаги беш йилликлар учун неча балл қ´йганингизни µисобланг.
-Агар сиз 30 ёшда б´лсангиз «1-5» дан то «26-30» гача б´лган беш йилликларни µисоблаш керак. 
-Агар сиз 31 ёшда б´лсангиз «1-5» дан «26-30»гача б´лган 5 йилликларни олинг. «31-35» оралиқдаги 5 йилликдан қ´йган баллингизнинг 1/5 қисмини олинг. 
-Агар сиз 32 ёшда б´лсангиз «31-35» орасидаги 5 йилликдан қ´йган баллнинг 2/5 қисмини олинг ва µ.з.
3. ¤тмишдаги 5 йилликларда олган баллингизни барча беш йилликларда келажакдаги µам қ´шгандаги баллга б´линг. Олинган натижа - µаётнинг р´ёбга чиқиш к´рсатгичи µисобланади (уни фоизларда тасаввур қилиш қулай).
	Масалан мен 42 ёµдаман. ¤тмишдаги беш йилликларга қ´йган балл   56.6 ни ташкил қилди, барча  беш йилликлар б´йича умумий балл 108 га тенг. ¥аётимнинг р´ёбга чиқариш к´рсаткичи 0.524 га ёки 52.4 фоизга тенг. ¥озирги вақтгача ´з имкониятларимнинг ярмисидан сал к´пини р´ёбга чиқарибман.   
    4 Психологик ёшни билиш учун µаётни р´ёбга чиқариш к´рсаткичига сиз келажакда яшамоқчи б´лган ёшга к´пайтирилади ¥осил б´лган сон сизнинг руµий ёшингиз µисобланади.                                
	Масалан: ¥аётни руёбга чиқариш к´рсаткичи 0.691 га тенг. Инсон 80 ёшгача яшашни режалаштирган. Унинг писихологик ёши 55 га тенг.       
	Албатта, µаётдаги факт ва µодисалар амалий психологиядаги факт ва µодисалар билан бир чизиқ орқали боҚланмаган.        
Агар сизни психологик ёшингиз 55 ёш б´либ, паспорт ёшингиз  37 да б´лса, сизнинг тингловчи ва мижозларингиз 55 ёшлардаги  бувилар, ота-оналар ва ´қитувчилардир. 55 психологик ёшда б´ла туриб, кичик мактаб ёшидаги ´қувчиларга интилишингиз, уларга Қамх´рлик қилиш ва қ´ллаб қувватлаш эµтиёжини амалга оширишингиз мумкин. Шу билан бирга юқори синф ´қувчилари билан суµбатга шошилишингиз µам мумкин, чунки шахсий µаётий тажрибангизни уларга узатишни чин дилдан µоµлайсиз. 

1.	жадвал. ¥аёт й´лини баµолаш.

¥аёт беш йилликлари	Муµим воқеалар билан т´лалик даражаси.	
		2	3	4	5	6	7	8	9	  	
1-5											
6-10											
11-15											
16-20											
21-25											
26-30											
31-35											
36-40											
41-45											
46-50											
51-55											
56-60											
61-65											
66-70											
71-75											
75-80											
81-85											
86-90											
91-95											

 Сизнинг ´қувчилар, ´қитувчилар, ота - оналар билан касбий ва инсоний муносабатингиз бир хил психологик ёшга асосланган тенг психологик (1- схемага қаранг), ёки «транслир» б´лиши мумкин. (2-схемага қаранг). 

 

11 психологик              III- синф ´қувчиси
 ёшдаги
 психолог
1- схема. Тенг психологик ёшга асосланган ´қувчи ва ´қитувчининг тенг муносабати.

55 психологик ёшга                 10 синф ´қувчиси
эга б´лган психолог                 
2- схема. Психологнинг ´смирга нисбатан «транслир» муносабати.

                                                          
                                                   юқори синф ´қувчиси ёки
                                                 катта психологик ёшдаги ота-                     
 11 психологик                            она   
 ёшдаги психолог
   3.схема. Мактаб психологининг
   манипулятив услуби.

  Ишингиздаги вазиятларда тингловчиларингиз учун «мижоз» б´либ қолмасликка µаракат қилинг: ´зингизни к´рсатишга µаракат қилинг, ´зингизни юқори баµолашга µаракат қилинг, Касбий фаолиятингизда психоманипулятив воситалардан фойдаланманг
 (3- схемага қаранг). 
	Агар ота-оналар ва ´қувчилар билан ишлаганда 3-схемадагидек муносабатларга киришсангиз, англанган ва англанмаган муаммоларингиз устида ишлашингиз зарур. Психолог доимо ´з руµини «тозалаб» туриши керак, чунки психологнинг руµи-бу унинг иш «қуроли» µисобланади. 

    £андай муаммо билан шуҚулланган афзал?

	Психологларга мактабда турли муаммолар билан шуҚулланишга т´Қри келади. Лекин µар бир психологнинг мактабда севимли мавзуси ёки муаммоси б´лади.       Уни      танлаш к´п сабабларга боҚлиқ: Амалий психологнинг қизиқишларига, мутахассислик б´йича ´қилган китобга, касбий мулоқат  даражасига, психолог ишлайдиган мактаб эµтиёжларига, маъмурият, ´қитувчиларнинг буюртмасига боҚлиқ. 
	«¤з муаммосини» танлашнинг к´п омилларга боҚлиқлигига қарамасдан, умумий қонуниятлар кузатилади. Психологлар «´з мавзуларини» танлашда икки асосий шартга амал қиладилар. 
   К´пинча улар характерида ва индивидуал - психологик портретида ортиқча б´лган психологик феноменни ´рганишга интиладилар. 
- Т´Қри фикрлайдиган университет битирувчиси тадқиқот предмети сифатида ´қувчиларнинг тафаккур фаолиятини танлайди (м:, кичик мактаб ёшидаги ´қувчиларда истеъдодни шакллантириш, ´смирларнинг ақлий фаолиятини фаоллаштириш ва бошқалар). 
   Шу билан бирга к´пчилик психологлар шахсий индивидуаллигини, характерини, шахсини қизиқтирадиган муаммолар билан шуҚулланишга интиладилар. 
- Б´ш, зиёли, к´нгилчан, қатъиятсиз ´спирин-мактаб психологи ´з қизиқишларининг предмети сифатида бошланҚич синф ´қувчиларида иродавий механизмларни шакллантиришни танлайди. Бу нимадан далолат беради? 
Аниқ маслаµат бериш қийин «´з муаммоингизни» танлаш µақида ´йланг ва бир қарорга келинг.

2.5. МАКТАБ ПСИХОЛОГИНИНГ  ¥У£У£ЛАРИ

	Амалиётчи психологнинг ´қитувчилар, ´қувчилар, ота-оналар µаёти б´йича муаммоларига шахсий тажрибаси б´лмай туриб, маслаµат беришга µаққи борми? 
Бу муаммо биринчи навбатта оилавий µаёт ва оилада болаларни тарбиялаш масалаларига тегишлидир. Бу масалани муµокама қилишда психологлар анчадан бери баµслашадилар ва µали умумий қарорга келишмади. 
	Баъзилар бу савол хирург µақидаги: «бирор марта операция столига ётмасдан, операция қилишга µаққи борми?» - деган саволга ´хшайди, дейишади. Маълумки, тиббиётда бундай савол туҚилмайди. Шунинг учун, психологларнинг биринчи гуруµи, мутахассис, амалиётчи сифатида µар - хил ёшдаги инсонлар билан турли муаммолар б´йича ишлашни билиши керак, деб µисоблайдилар. 
	Психологнинг хусусий µаёти ва шахсий тажрибанинг мавжудлиги ёки й´қлиги катта аµамиятга эга эмас: муµими бу касбий маµорат (профессионализм).
	Бошқа психологларнинг фикрича, амалиётчи психологнинг шахсий µаётий тажрибаси муµим аµамиятга эга, µеч қандай энг юксак касбий маµорат ва билимлар билан µам алмаштириш мумкин эмас. Уларнинг фикрича, низолар ва уларни бошқариш усуллари 
µақида ´н соатлик маърузани эшитиш мумкин, лекин агар сиз  яқин кишингиз билан б´лган низони бошдан кечирмаган б´лсангиз, муносабатларни бузмасдан амалий µал қила олмаган б´лсангиз, иш жойларингизда низоларни бошқаришга киришманг. Бунда сизда фақат техника ва фақат касбий маµорат намоён б´лади, сизнинг ички дунёнгиз, руµингиз, сизнинг бошдан кечирганларингиз, сизнинг дардингиз б´лмайди. Шундай қилиб, касбий ишда техника ёки шахсий тажриба билан бошдан кечираётган ички дунё, руµ - иккисидан бири б´лиши керак. 
    Нима учун «ва» с´зини эмас, ёки с´зини ишлатиш керак Бизнингча, амалиётчи психологнинг касбий иши - бу касбий билимлар ва µаётий тажрибасидир. Бирини иккинчисидан ажратиш мумкин эмас. Психологик касбда касбий билимлар ва шахсий тажрибасиз иш олиб бориш қийин. 
  -Пианиночини кузатсак. У соатлаб техник восита µисобланмиш, қ´л ва бармоқларни машқ қилади. Лекин у чалаётганда «техник бармоқлари» тагида асар «мусиқавий µаёт» сифатида яшай бошлайди, ´зининг мусиқий руµиятига эга б´лади. Сиз доим техник ижрочи билан мумтоз ижрони ажрата оласиз. 
   Техника - фақат асос, µақиқий ижод етишиб чиқадиган ер, негиздир. 

Психолог сизнинг µаётингизда µаммаси жойидами?

Мактаб психологлари, умуман амалий соµадаги ишлайдиган психологларга атрофдагилар бошқача муносабатда б´ладилар. Мен орамизда нима б´лаётганига тушунмайман? «Сиз психологсиз-ку, µаммасини тушунишингиз  ва тушунтиришингиз керак»,- дейишади. 
    Юқори синфда ´қийдиган қизи онасига: «Ойи, сиз нимадир қилинг, психологсиз-ку». 
   Маслаµатга келган мижоз: «Сиз психологсиз, биз бирга яшашимиз ёки яшамаслигимизни, ´зингиз µал қилинг», дейди.  Психологлар к´пинча бошқаларга оилавий низолар б´йича маслаµат беришади-ю, лекин баъзан ´зларининг оилаларида µаммаси жойида б´лмаслиги µам мумкин. Бунга к´пинча уларнинг оила психологияси б´йича µамма нарсани билганликлари туфайли, оилада µаддан ташқари юмшоқ б´лишлари µам сабаб б´лиши мумкин. Ишда профессионал психолог б´либ, уйда б´лса профессионал ролни четга қ´йиб, худди иш кийимингизни ечиб, уй халати кийгандай, ´зимизни эркин табиий µис қилишимиз зарур. 
   Оилада эр - хотинлар орасида совуқлик нима учун тушганлиги ноъмалум б´лганда, оилавий ´заро муносабатлар амалиётида фойдаланиш мумкин б´лган бир неча ´йинлар мавжуд. 

«Мен сизга ёқаманми?» ´йини

	Эр ва хотин, қайси бирлари психолог б´лишларидан қаъий назар ораларидан илиқ µиссий муносабат й´қолаётганда, бир-бирларига тушунтириш ´рнига ана шу ´йинни ´йнашлари мумкин.
	¥ар бир оила аъзоси иккитадан тоза қоҚоз тайёрлайдилар. Улар алоµида ´тириб, кейин бирга муµокама қилиш учун ´з материалларини тайёрлайлар. Биринчи қоҚозга эр - хотин бир-бирининг расмини чизади. ¥еч қандай чекланишларга амал қилмасдан, эркин чизиши мумкин. Яқин кишисининг расмини реализм услубида, ёки нимагадир ´хшатиб чизиш мумкин. Расмни рангли қилиб чизинг (рангли қалам, фламастер, рангли мел ишлатиш) мумкин. Расмда турмуш ´ртоҚингизни қандай тасаввур қилсангиз, шундай чизишга µаракат қилинг. 
	Иккинчи қоҚозга икки қаторга 10 тадан гап ёзасиз. Биринчи қаторда «µозир менга сизнинг нимангиз ёқмайди?»,- деб сарлавµа қ´ясиз ва 10 та хислат нима учун ёқмаслигини тушунтириб ёзасиз. £оҚознинг иккинчи қаторига: «¥озир сизнинг нимангиз ёқади?»  деб сарлавµа қ´ясиз ва ´ртоҚингизнинг сизга ёқадиган 10 та хислатини санаб ´тасиз. Кейин турмуш ´ртоқлар бир-бирлари билан расмлар ва с´злар қатори билан алмашадилар. Дастлаб сиз µайрон қолиш, келишмовчилик ёки кулимсирайсиз. Асосий, муµокамани дарров бошламанг. 15 дақиқагача танаффусни сақлаш керак. Яқин кишингиз нима учун шундай чизганлигини тушунишга µаракат қилинг. Кейин иккинчи қоҚозларни олиб ´қинг ва муµокама қилинг. 
	Бу ´йиннинг мақсади одатда оилада муµокама қилинмайдиган эр-хотинларнинг хулқ - атвор ва характерининг айрим жиµатлари таµлил қилинади, бу жиµатлар ´заро бир-биридан қониқмасликка, жаµлини чиқаришга, натижада бир-биридан узоқлашишига олиб келиши мумкин. Бир-биридан µиссиётларини яширмаслик муµим, ´йин ва д´стона шаклида биргаликда муµокама қилинг, бунда µар бир турмуш ´ртоқ бир-биридан нимани µоµлашини вужудга келган бегоналашишни й´қотиш учун ´зини қандай ´згартириш зарурлигини тушуниш муµим. Муµокамани эрингиз (хотинингизнинг) хулқ атвори ва характеридан сизга ёқадиган жиµатларини таµлил қилиш билан тугатасиз. ¥ар бир турмуш ´ртоқ қуйидагиларни айтади: «Бизда баъзи келишмовчиликлар б´лишига қарамай, сиз эркаклар ичида энг яхшисисиз, чунки». Ёки «Сиз аёллар ичида энг яхшисисиз, чунки....». 

«Муаммо ´йини»
 
	Агар оилавий муносабатлар инқироз µолатига тушиб қолган б´лса, «Ажрашиш керакми, бирга яшаш керакми», «Яшаш керакми ёки яшаш керак эмасми?» деган муаммони µал қилишга шошилманг. Бундай вазиятда биринчи навбавта т´хташ ва ичдан ´йлаб к´риш муµим. Муаммони ёлҚизлик орқали ажратиш орқали эришиш мумкин деб ´йламанг. «Бир-биридан дам олишнинг» бошқа й´ллари: масалан саёµат, бирор µафтага ота-онаникига бориш, эрталабдан кечгача ишда қолиб кетиш µам мумкин. Умуман вақтни ч´зиш муµим. Муаммоингиз бир-бирингиздан чарчаганлигингизнинг, умумий µаётий қониқмасликнинг, оилавий µаётнинг бир хиллигининг натижаси µам б´лиши мумкин. 
	Фақатгина «бир-бирларидан дам олибгина қолмай» оилавий ´йинларни ´йнашлари µам мумкин. Бундай ´йинлар турмуш ´ртоқларига уларни ёқимли қиладиган янги жиµатларини к´риш имконини беради. 
	£оҚоз олиб рангли қалам ёки фламастер билан алоµида ´тириб чап қ´л билан, аниқ сюжетсиз «Бизнинг муаммо» деган расмни чизинг. «Чиройли чизишга» µаракат қилманг, муµими муаммони қандай тушунганингизни, бу µақда қайҚураётганингизни етказиш муµим. Расмлар тайёр б´лганда, биргаликда ´тириб, уларни муµокама қилинг. 
–Расмингизда нимани ифодаламоқчи эдингиз?

-Расмнинг қаерида ´з «менингиз» ва турмуш ´ртоҚингиз «менини» жойлаштирасиз?
  -Нима учун бошқа  рангларни эмас, худди шу рангларни танладингиз?
-Муаммони тушунишда қандай фарқлар мавжуд?
-Иккингиз µам муаммонинг қандай умумий хусусиятларини 
аниқладингиз?
-Бир – бирингиз чизган расмда  муаммони ечиш  б´йича қандай ижобий   интилишларни сездингиз?
         
                  «Оилавий келишув ´йини» 

	Тажрибали оилавий жуфтликлар к´п уриниб к´риш ва  хато қилиш й´ли билан, к´п жанжаллар  ва ярашишлар  натижасида  бир – бири  билан келишиш муµимлигини англашган. Келишув вазияти  давлатлар  орасида  µам, эр-хотин муносабатларида  µам уришга қараганда яхшироқ. 
«Келишув» ´йини уч босқичдан иборат.
 Биринчи босқичда  муµим муаммо муµокама  қилинади. Муаммони объектив  жиµатдан  умумий к´риш муµим. (Сиз айбдор эмассиз, бизда  ана шундай  муаммо мавжуд).
	Иккинчи  босқичда хонанинг икки бурчагига ´тириб қуйидаги  мавзулар  б´йича 7 µолатни ёзиб чиқилади. «Бу  муаммони ечиш учун  турмуш  ´ртоҚимнинг  нима қилишини  µоµлайман». Турмуш ´ртоҚингизга  қ´йиладиган талаб иложи  борича аниқ б´лиши  керак. Бундай  ифодалардан қочишга µаракат  қилинг: «У менга  яхшироқ  муносабатда б´лишни µоµлайман», «Муносабатларимиз яхшиланишини  µоµлайман», «Менга  к´проқ  эътибор  беришини  µоµлайман» ва µоказо. 
	Сизнинг фикрларингиз  тахминан қуйидагича  б´лишини µоµлайман: «¥ар куни  эрталаб менга «Ассалому - алайкум» дейишини µоµлайман» ёки «Менга ёқадиган сочлари табиий рангда  б´лишини µоµлайман».
	Учинчи босқичда ёнма - ён ´тириб 8 µолатдан иборат умумий келишувга  келинг. Бунда дастлабки т´рттаси эрнинг хотинига талабларини, кейинги т´ртта  µолат аёлнинг эрига б´лган талабларини акс эттиради. Аксинча б´лиши µам мумкин. Умумий  келишувни  хонанинг энг к´ринадиган  жойига, масалан  ошхонада овқатланиш столининг тепасига  осиб қ´йинг. Бу келишувни тез-тез ´қиб  туринг, муµокама қилинг ва у µақда  ´йланг. 
	Бундай келишув ´ртача 3-4 ой деворда осиҚлиҚ туриши мумкин. 
 
Мактабда ´з-´зини қандай топиш мумкин?

	¥озирги вақтда мактабларда, лицей ва коллежларда икки й´л билан амалий психологияга келган психологлар ишлашади. Биринчилари университетларнинг психология факулътетини битирган ва иккинчилари мактабда маълум вақт  ´қитувчи б´либ ишлаб, кейин амалиётчи психологлар факулътетини битириб, кейин ´з мактабларига психолог сифатида қайтиб келганлар. 
	Бу икки психологлар гуруµининг қайси бири маµсулдорроқ деган савол туҚилади. Асосий маълумотли психологлар яхши касбий билимга эгалар психологик методларни яхши биладилар. Лекин улар мактаб µаётидаги ишнинг барча хусусиятларидан хабардор эмаслар.
	Иккинчи мутахассисликни эгаллаган ´қитувчи психологлар аксинча мактаб ва педагогик амалиёт билан яхши танишлар, лекин психологик билимлар ва психологик иш к´никмалари етишмаслигинии µис қиладилар. 

Университетларнинг психология факулътетларини тугаллаган психологлар дуч келадиган муаммолар
Психологнинг шахсий ва касбий мослашуви

	Психолог битирувчилар дастлаб мактабга борганда, ´зларини µимоясиз сезадилар, биринчи навбатда нима қилиш кераклигани билмайдилар ´зини қандай тутишини, ким билан қандай гаплашишни билмайдилар. Улар мактабда муаммоларга к´милиб кетадилар, µаммасини бирдан бажариб, мактабга фойдали эканлигини к´рсатишга уринадилар, мактабда µар куни, дам олиш кунлари, µатто кечалари µам қолиб кетадилар, Натижада - з´риқиш, чарчаш, иш қобилиятининг пасайиши к´зда тутилади.           

Психологнинг педагогик жамоага киришиши муаммоси

	Психологлар ´қитувчилар билан ижобий муносабат ´рнатиб, µамкорлик қилишга интиладилар, лекин буни қандай амалга оширишни билмайдилар: ´қитувчилар билан д´стлашиш керакми ёки улар билан маълум масофани сақлаш маъқуллигини билмай бошлари қотади. Ёш мутахассислар низоли вазиятларда баъзан ´зига ишонмасликни µис қиладилар, мактабда мавжуд у ёки бу ´қитувчилар гуруµининг таъсирига бериладилар. 

	Мактаб маъмуриятига таъсир к´рсатадиган қийинчиликлар. 

	Психолог мутахассислар мустақил б´лишга интилишади, мактаб маъмурияти билан µеч қандай муаммо б´лмаслигига интилишади. Бу ишнинг муваффақияти фақатгина касбий билимларнинг мавжудлигига, ёш мутахассисларда етишмайдиган бой µаётий тажрибага µам боҚлиқ. ¤қувчилар билан мулоқат ´рнатишда «тарбияси қийин» ´смирлар ва юқори синф ´қувчилари билан қийинчиликлар мавжуд б´лади. Бундан ташқари ´қувчиларнинг ота-оналарига таъсир к´рсатишида қулай µолатни танлаш µам мураккаб муаммо µисобланади, чунки бу ерда фақатгина мактаб билан боҚлиқ муаммолар билан эмас, оилавий масалалар билан µам шуҚулланишга т´Қри келади. 

«Касбий ёлҚизликни»  µис қилиш

	«Касбий ёлҚизликни» µис қилиш психологнинг ´з касбий жамиятидан ажралиши, унга ´хшаб фикрлайдиган, ´қитувчиларга қараганда умумий тилни тез топиш мумкин б´лган µамкасбларидан узоқлашишдир. Касбий алоқаларни й´қотиш ёки мутахассисга агар у психолог сифатида бир ´зи мактабда ишлаётган б´лса қаттиқ таъсир қилади. 
	Шахсий «етуклик» муаммоси талабанинг µаётидан тубдан фарқ қилувчи «катталар µаёти» даги муносабатларда тажриба т´плаш µам ёш мутахассис µаётида қийинчилик билан кечади. 

¥аётий вақтларни ташкил қилиш муаммоси

	Ёш мутахассис «катталар µаётига» кириб мактаб µаётидаги ишлар ва пайдо б´лган эр (хотин), ота (она) мажбуриятлари орасида вақт ва кучни µар доим µам муваффақиятли тақсимлай олмайди. Натижада ёш мутахассис µаётининг у ёки бу соµаси жабрланиши мумкин: ёки у ишга т´лиқ киришиш қобилиятини й´қотади, ёки унинг оиласида муаммолар бошланади. 

Психолог касбини ´злаштириб мактабга қайтиб келган ´қитувчилар дуч келадиган муаммолар ва қийинчиликлар

	Касбий ролнинг ´згариши билан боҚлиқ б´лган субъектив қийинчиликлар. 
	Мактабга психолог б´либ қайтиб келган ´қитувчилар ички й´налишларини ´згартиришлари педагогик ролдан психологик ролга алмашишлари зарур. Бу икки роль нимаси билан фарқ қилади? 

  2- жадвал. ¤қитувчи ва мактаб психологининг касбий қарашларидаги фарқлар.    
        
	¤қитувчининг касбий
роли	Психологнинг касбий
роли.	
Касбий билимларнинг 
Мазмуни	Умумий педагогик билимлар. ¤з фанини ´қитиш методикасини билиш	Умумий психологик билимлар. ¤қувчиларнинг ёш ва индивидуал психоло-
гик хусусиятлари. Психодиагностика,
психокоррекция 	
¤қувчига
 муносабат	¤рганувчи, назорат қилувчи, баµоловчи 	Тушунувчи, ёрдам берувчи	
¤қитувчилар билан муносабат 	Иш б´йича µам касбларнинг ´заро муносабати 	Турли мутахассислар-нинг µамкорлигига асосла     ган ´заро муноса- батлар	
Маъмуриятга муносабат	Бошлиқларга б´йсиниш	Мустақиллик ва µамкорликка интилиш	
Ташқи белгилар 	¤зига ишонч, ´қувчиларга µукмронлик қилиш, қатъийлик, «´қитувчилик овози»	¥амдардлик, инсоний муносабатларга тайёргарлик,  хулқ-атворда юмшоқлик  	

Педагогик жамоада обр´га эга б´лиш муаммоси

    ¤қитувчилар ´зларининг собиқ µамкасбларига дастлаб эскича муносабатда б´ладилар, психологик билимларга нисбатан µеч қандай обр´ни тан олмайдилар. Улар учун курслардан психолог димломига эга б´либ қайтган ´қитувчи «худди уларга ´хшаш», «уларга ´хшаб психологик билимлардан хабардор эмас». Психологнинг собиқ µамкасблари билан муносабатларни қайта қуриш бир неча йиллар давом этиши ва оҚир кечиши мумкин: унга маслаµатга келишмайди, тренинглардаги унинг фикрига ишонмайди, семинар ва лекцияларда танқидий фикр билдирадилар.

Мактаб маъмурияти билан ´заро таъсирларни қайта қуриш муаммоси

	К´пгина мактаб директорлари энг яхши ´қитувчини амалиётчи психологлар тайёрлаш факультетига ´қишга ж´натади, лекин у дипломнли мутахасис б´либ қайтганда анчагача унга б´лган муносабатини ´згартира олмайди. Директор ´зининг собиқ ´қитувчининг унга б´йсинишини талаб қилади, иш µақида µисобатлар с´райди, маслаµат бериш ёки психодиагностик тадқиқот натижалари б´йича т´лиқ хабардор б´лишини с´райди. 	Агар психолог тадқиқот натижалари µақида т´лиқ ахборот бера олмаслигини ва яширин маълумот мижоз ва психолог орасида қолишни маълум қилса, яни биринчи бор нисбатан мустақиллигини эълон қилса, психолог ва директор орасида кескин низолар пайдо б´лиши мумкин. Бундай вазиятларда психолог сабр - тоқат билан, муносабатларни ´згартириши зарур (б´йсунувчи µолатдан тенг µуқукли µамкорлик µолатига ´тиши лозим). 

¤қувчилар ва уларнинг ота-оналари билан янги муносабатларни ´рнатиш

	¤қувчилар ва уларнинг ота - оналари билан янги муносабатларни ´рнатиш узоқ жараён µисобланади. К´пинча педагогик фаолият к´никмалари намоён б´лади ва психолог маслаµат бераётганда, суµбат вақтида тренингларда ´қитувчи позициясида ´зини намоён қилади. Бундай µолларда психолог б´лган ´қитувчи психолог касбий позициясининг хусусиятларини ´злаштириб ´з устида ишлаши даркор. Бу вазифа амалиётчи психологлар факультетида психологик билимларни олиш билан µал қилинмайди. Махсус психологик тренингларда  иштирок этиш, тажрибали психологлар билан доимий мулоқатда б´лиш, ´қувчилар ва ота - оналар билан муносабатларни мустақил ´згартиришга интилиш зарур. 

Мактабдаги фаолиятни қулай ташкил этиш муаммоси

	Психолог касбини эгаллаган собиқ ´қитувчи мактабига қайтиб, яна ´з фанидан дарс бера бошлайди, бунда педагогик иш билан психолог функциясини бирга олиб боришга µаракат қилади. Бу фақатгина чарчашга олиб келадию касбни қайта ´згартириш жараёнини секинлаштиради, ´қитувчилик касбининг µам психолог касбининг µам сифатсиз бажарилишига олиб келади, ёки ´қитувчилик, ёки психолог касбини танлаш мақсадга мувофиқ. Бу касбларни бир шахс олиб бориши маµсулдор б´лмайди. 

Оилавий муаммолар
      
	Психолог касбини эгаллаган собиқ ´қитувчининг оилавий муносабатларни қайта қуришда қийинчиликлар б´лиши мумкин. К´пинча аёл турмуш ´ртоҚидан унинг обр´сини тан олишини, к´проқ эътибор беришларини µоµлайди, унинг ақлий ва шахсий тараққиётига таъсир к´рсатишга интилади. Агар эркак оилавий муносабатларни ´згартиришга тайёр б´лмаса, оиладаги муносабатлар ёмонлашиши мумкин. 

2.7. МАКТАБ ПСИХОЛОГДАН НИМАЛАРНИ КУТАДИ?

	Психологлар мактабга келгач, улар бошдан кечирадиган муаммолар ва қийинчиликлар янада чуқурлашади, чунки мактаб психологга ´з талабларини қ´я бошлайди. Илгари агар психолог қандай вазифаларни бажаришни билмасалар, µозирда вазият тубдан ´згарди. Психолог касби машµур ва обр´ли касблардан бири б´либ қолди, у µақда мактабда µамма билади ва психологдан к´п нарса кутади. Мактаб амалий психологга қандай талаблар қ´яди ва ундан нималарни кутиши µақида т´хталиб ´тайлик. 

Мактаб сеµргар - психологни кутади

	¤қитувчилар ва маъмурият психолог мактабга келиши билан µамма нарса яхши б´либ қолади деб ´йлайдилар: ´қувчилар қизиқиб ´қий бошлайдилар, дарс қолдиришни т´хтатадилар, ´қитувчиларни µақорат қилиш ва танаффусларда чиқишни т´хтатадилар, деб ´йлайдилар. ¤қитувчилар педагогик фаолият билан шуҚулланадилар. Мактабдаги низолар, µар қандай номаъқулчиликлар й´қолади. Маъмурият педагогик жамоа билан илиқ муносабатлар ´рнатадилар. Ота - оналар б´лса, мактаб ва хусусан, ´қитувчилардан миннатдор б´лади. 

Мактаб психологни «кучли вазирликнинг вакили» сифатида кутади
    
	Психолог мактабга келгач, ´қитувчилар ва ота - оналар бутун синфни  бузаётган т´полончи ´қувчилар билан, доимо норози б´либ юқори ташкилотларга шикоят қиладиган ота- оналар билан, болаларга нисбатан салбий агрессив муносабатда б´ладиган ´қитувчилар билан, µеч кимни тан олишни истамайдиган, унинг дастидан барча иқтидорли ´қитувчилар мактабдан кетаётган авторитар директор билан шуҚулланинг, «нимадир қилинг» деб мурожаат қила бошлайдилар. 

Мактаб психологни судья сифатида кутади 

	Бу «психолог келгач нима т´Қри, нима нот´Қрилигини ким айбдор, ким айбдор эмаслигини айтади», деган фикрларда ифодаланади. Бундай вазиятларда психологга турли илтимос ва имкониятлар тушади: ақлан орқада қолган болалар р´йхатини бериб, уларни текшириб, бошқа мактабга ´тказишни с´рашади: ´қитувчилар низоли гуруµларининг пешқадамлари мурожаат қилиб, ´злари томонга оҚдирмоқчи б´ладилар: психологга директор µам ´зининг «´нг қ´ли» қилиш мақсадида яқинлашади: психологга фарзандларини хафа қилган ´қитувчилар устидан шикоят қилиб ота-оналар мурожаат қиладилар. 

Мактаб психологни гигиенани сақлайдиган мутахассис сифатида кутади

	Мактаб психологи барча муаммоларни «тугатиб», уларни µам тузатишини  кутади. Бундай µолларда асосан психологга ´қув тарбия жараёнининг мазмунини қайта ´згартириш µақида Қоялари мавжуд педагоглар µам мурожаат қиладилар. Улар таьлим тарбиянинг турли инновацион концепциялари билан танишлар, мактаб маъмурияти уларни қ´ллаб - қувватлашмаган. Психолог олдида бу каби муаммоларда «нима қилиш керак?» деган доимий савол туради. Мактабда ´з ´рнини қандай топиш мумкин? £андай қилиб касбий обр´га эришиш мумкин, қандай қилиб психологлар мактабга кераклигини исботлаш, шахсий фаолиятда к´рсатиш мумкин? 

Психолог сиз ´зингизни ким деб µис қиласиз?

	Мактаб психологлари хулқ-атворининг турли усулларини таққослаб, психологлар намоён қиладиган 8 хил хулқ-атвор усулларини ёки ижтимоий ролларни тавсифлаш мумкин. 
	Психолог воситачи мактабда нейтрал µолатни эгаллашга µаракат қилади. У ´з вазифасини уришиб қолган ва низолашаётганларини яраштириш, ´қитувчига ´қувчиси нима учун ёмон ´қиши ёки дарс қолдиришининг объектив ва субеъктив сабабларини тушунтиришга µаракат қилади: ота-оналарга ´қитувчилар билан гаплашишни ёки директор таъсир к´рсатишини ваъда беради. Мураккаб вазиятдаги µар қандай µолатда у воситачи учинчи шахс сифатида намоён б´лади. Агар мактаб µаёти кучли низоли муµитдан иборат б´лса, психологнинг воситачи ролини бажариши маµсулдор б´лади. 
	Мактаб психологининг воситачилик яраштирувчилик функциясини бажаришда «барчаси яхши», қабилида б´лмасдан воситачилик техникаларининг маданиятли усулларини қ´ллаш ягона талаб µисобланади. 
	Психолог-адвокат барча хафа б´лган кишиларга ачинади уларни µимоя қилишга интилади: адолатли баµо қ´ймаган ´қитувчидан ´қувчини, фарзандини мактабдан µайдаш билан қ´рқитаётган ´қитувчидан ота-оналарни, µукмрон, қаттиққ´л директордан ´қитувчини, аксинча ´зларини «юлдузлар» деб µисобловчи ва маъмуриятдан турли янгиликларни талаб қилаётган ´заро низолашаётган ´қитувчилардан директорни µимоя қилади. Мактабда к´пчилик хафа б´лган инсонларни µимоя қилиш мумкин, лекин µар доим µамма шикоят қилувчиларни µимоя қилиш керак эмас. Аввало, ота - оналар, ´қувчилар олдида уялиб қолмаслик учун вазиятни синчиклаб ´рганиб чиқиш зарур. 
    Психолог-д´ст µамма билан д´стлашади, инсоний илиқ муносабатлар ´рнатади. Унга ёрдам учун, µамдардлик, маслаµат ва гаплашиш учун мурожаат қиладилар. У µаммани бирдай қабул қилади, у µамма билан бахтли. Бундай психолог мактабда µиссий пешқадам µисобланади. 
  Психолог-д´ст мактабда µаммани ´зига жалб қилади. Айниқса ´смирлар ва илк ´спиринлар ва катталар билан д´стлашишга интилишади. К´пинча бундай психолог иш фаолиятида д´стлар т´гараги, кейинчалик ёшлар клуби ташкил этилади. Психолог хонасига қизиқарли б´лганлиги, яъни учрашувлар, алоқалар ´рнатиш мумкин б´лганлиги учун ташриф буюришади. 
  Психолог - ´т ´чирувчи мактабдаги «ёнаётган» нуқталар билан шуҚулланади, бир ёнҚиндан иккинчисига югуради. ¤қувчи аксил ижтимоий µаракати учун милициянинг вояга етмаганлар б´лимига тушиб қолади - психолог бир қанча вақт фақат шу µодиса билан шуҚулланади. Иккинчи синф ´қувчисининг автомобил µалокатидан онаси оламдан ´тди, психолог унинг ёнида б´либ қайҚуни енгишга µаракат қилади. ¤смир ота - онасининг қаттиқ калтакларидан изтироб чекади, психолог унинг оиласига бориб, оила бошлиҚига қаттиқ «тарбиявий таъсир» нинг салбий оқибатларини тушунтиради. Психолог бундай вазифаларни бажариши зарур. Лекин психологнинг ´зи тезда чарчайди, унинг руµий кучлари қолмайди. Шунинг учун унда й´қотган энергиясини т´лдириш, қайта тиклаш учун «касбий гигиена» усулларини яхши билиш лозим. Бу муаммони µал қилиш µам мумкин: психолог мактабда махсус «´т ´чирувчи» командани ташкил қилиши мумкин. Бундай командага бошига оҚир иш тушганларга ёрдам беришни истовчи ´қитувчилар кириши мумкин. 
	Психолог-диагност мактабда психодиагностик методларга қизиқади. У доим турли синф ´қувчиларида тест синовларини ´тказади, µар бир ´қувчига индивидуал карта т´лдиради, унда тест натижаларини акс эттиради µамда ´қувчи тараққиёти динамикасини тасвирлайди. 
	Шуни таъкидлаш жоизки, психодиагностик иш доимо ривожлантирувчи ва психокоррекцион ишлар билан т´лдирилиши лозим. Агар мактабда икки психолог ишласа нур устига нур. Улардан бири диагностик ишлар билан, иккинчиси коррекцион ишлар билан шуҚулланади. Биринчи психолог олган натижалар, иккинчи психологнинг тузатиш ишлари учун негиз б´лади, иккинчи психологнинг психокоррекция натижалари диагностик материални т´лдиради. 
	Психолог - эрудит мактабда психологик семинарлар ´тказиш ва лекциялар ´қиш билан шуҚулланади. У ´қитувчилар орасида психологик билимларни оммалаштириш билан шуҚулланади.
Албатта, бундай иш мактаб учун зурур, фақат бу билан чегараланиб қолмаслик зарур. Лекция ва семинар ишлари психодиагностик тадқиқотлар ва коррекцион машҚулотлар билан т´лдирилиши лозим.
	Психолог - новатор мактабга ´зининг таълим ва тарбия µақидаги назарияси билан келади. Мактабни қайта қуриш, таълимнинг инновацион дастурларини татбиқ қилиш билан шуҚулланади. К´п ´тмасдан новаторлик фаолиятига лаёқатли ´қитувчилар дарсларини табиат қ´йнида диалог ёки баµс шаклида ´тказа бошлайдилар. Мактабда ´қитувчилар ва ´қувчилар ´з маърузалари билан чиқадиган илмий-амалий анжуманлар ташкил этилади, ´қувчилар учун уларнинг қизиқишлари б´йича турли клублар ташкил қилинади. Натижада қайта туҚилган ва янгиланган мактабда ж´шқин ва қизиқарли µаёт бошланади.
	Лекин таълимнинг анъанавий шаклига ´рганиб қолган ´қитувчилар психолог новоторнинг фаолиятига қарши чиқадилар. Психолог новотор қатъий характер, мақсадга интилувчанлик қобилиятларини намоён қилиши зарур.   
	Психолог-мессия «қандай янгилик кераклигини» µаммага ´ргатади, янги µаётий қадриятлар учун курашади. У қандайдир фалсафий ёки диний й´налишга қизиқади ва ´зини бошқа инсонлар учун µаёт ´қитувчиси деб µисоблайди. Секин-аста унинг фикрига қ´шиладиган ´қитувчилар ва ´қувчилар чиқади. Бундай Қояларга берилган психолог ´зини Қамх´р деб µисоблайди, хатто ´зини юқори тутади. Агар директор бундай психологнинг фикрларини қ´ллаб қуватламаса, мактабда уни ёқтиришмаслиги мумкин. 
   Макбабда ишни нимадан бошлаш керак?  
  Педагогик ходимлар психологиядан хабардор б´лганликлари учун психологга ´з талаблари ва илтимосларини етказадилар. Психологнинг вазифаси шундан иборатки, ´қувчилар ота-оналар гуруµлари психологдан нимани µоµлашини ´рганиб мактабнинг ижтимоий-психологик кутилмалари картасини тузиши зарур. Бунда психологга нисбатан у ёки бу кутилмаларни баён этган гуруµлар ва шахсларни ажратиш мумкин. Бу мақсад анкета ва интервью шаклида махсус ижтимоий-психологик тадқиқот ´тказиш зарур. Агар психолог анкета усулини танласа, биз ишлаб чиққан ота- оналар, мактаб маъмурияти, ´қитувчилар учун анкетадан фойдаланишлари мумкин (1- иловага қаранг) Анкета усулини қ´ллаганда, психолог тарқатган барча анкеталарни қайтариб олмаслигини µисобга олиш зарур (респондентларнинг баъзилари анкетани уйда қолдириб кетади, баъзилар жавоб беришдан бош тортадилар). Социологларнинг кузатишларича, анкеталарни тарқатганда уларни қайтариш µажми 30% дан 92-98% гача ´згариб туради.
	-  Мактаб кутилмаларини ижтимоий-психологик тадқиқот қилиш натижалари психологнинг ´з иши учун материалдир, уларни тарқатиш, мактаб маъмуриятига қайта ишланмаган очиқ µолда бериш мумкин эмас. Мактаб маъмурияти психологдан қилинган ишларнинг µисоботини олиши мумкин. ¥исоботда аниқ фамилиялар к´рсатилмасдан олинган натижаларнинг умумий таµлили акс этади. 
  Мактаб маъмурияти, ´қитувчилар ва уларнинг ота- оналари билан мактабда интервью ´тказиш маµсулдор усул µисобланади. Интервью учун психолог томонидан тайёрланадиган саволлар
 1- иловада берилган анкетадан фойдаланишлари мумкин. 
  Вақт ва куч кетиш б´йича психолог ишининг аралаш варианти маµсулдор µисобланади (3-жадвалга қаранг) 
3-жадвал. Мактаб кутилмаларини ´рганишни ижтимоий психологик ташкил этиш.

Мактаб ходимлари	Ижтимоий психологик маълумотларни йиҚиш методлари 	
Директор, илмий б´лим мудири	алоµида µар бир инсон билан индивидуал интервью 	
Мактаб ´қитувчилари	¥ар бир ´қитувчи билан индивидуал интервью	
Кичик мактаб ёшидаги ´қувчилар	Гуруµий интервью (таянч саволлар б´йича µар бир синф билан алоµида гаплашиш)	
¤рта синф ´қувчилари 	Гуруµий интервью (синфларда таянч саволлар б´йича баµс) ´қувчиларга индивидуал маслаµат	
Юқори синф ´қувчилари 	Гуруµий интервью психолог билан алоµида суµбатлашиш µоµлаган ´спиринга индивидуал маслаµат	
Барча ´қувчиларнинг ота-оналари	Анкета ´тказиш (ота-оналар мажлисида психолог тарқатади ва анкета мақсадини µамда олинган натижалар қаерларда ишлатилиши тушунтирилади. Психолог билан алоµида суµбатлашишни µоµлаган ота-оналарга индивидуал маслаµат. 	

	Масалан, бошланҚич синфларнинг 8 ´қитувчиси психологга қуйидагича кутилмани билдиришади: биринчи синф ´қувчиларининг мактаб µаётига тезроқ мослаштириш учун ёрдамлашиш зарурлигини таъкидланади. Бу мактабда бошланҚич синф ´қувчилари жами 11 та. Психолог горизонтал б´йича б´ш жойга: «БошланҚич синф ´қувчиларининг мослашишларига ёрдам» деб белгилаб, т´Қрисига 72,7% деб ёзиб қуяди. 
  Мактаб кутилмалари µақида ижтимоий психологик маълумотларни йиҚиш олинган маълумотларни компъютер ёрдамида қайта ишлаш тажрибаларнинг к´рсатишича, 3- 3,5 ой вақт олади. 
   Мактаб кутилмаларини ижтимоий-психологик тадқиқот қилиш натижасида мактаб психологи қандай натижалар олади? 

¥олатлар	мактаб					
	
Мактаб директори 							
´қув ишлари б´йича завуч							
Илмий ишлар б´йича завуч							

,,,,,,,,,,,,,…..,…							
´қитувчилар
							
гуруµлар
							
Гуруµлар
							
´қувчилар
							
бошланҚич синф ´қувчилари 							
´рта синф ´қувчилари 							
гуруµлар
							
гуруµлар
							
Юқори синф ´қувчилари 							
гуруµлар
							
гуруµлар
							
бошланҚич синф ´қувчиларининг ота-оналари							
гуруµлар
							
гуруµлар
							
´смирларнинг ота-оналари							
гуруµлар
							
гуруµлар
							
юқори синф ´қувчилари ота-оналари							
гуруµлар

1. У мактабдаги вазиятларда й´налиш топиш учун ´зига ишонч µосил қилади. Психолог мактаб маъмурияти, ´қитувчилар ва уларнинг ота-оналари ундан нима µоµлашларини, кутишларини аниқ билади. 
2. Мактаб кутилмалари ва расмий илтимослар тузилишини таµлил қилиб, психолог мактаб жамоаси, маъмурияти ва ´қитувчилар, орасидаги муносабат типли ёш давридаги ´қувчиларнинг µолати ´қувчилар ва ´қитувчилар орасидаги муносабат µақида умумий тасаввурга эга б´лиши мумкин. Ота-оналарнинг мактабга ва ´қитувчиларга муносабатини µам аниқлаш мумкин. 
3. Мактаб кутилмаларининг тузилиши мактабнинг психолог билан µамкорлиги даражасини акс эттиради. Агар мактаб кутилмаларининг к´пчилик қисми психологнинг касбий доирасидан четда б´лса,  мактабнинг психологияни тадбиқ қилишга тайёр эмаслигидан далолат беради. 
  Бундай µолларда психолог мактабда психологнинг функцияси, роли, ´рни µақида қ´шимча тушунтириш ишларини олиб боради. 
4.    Ижтимоий-психологик с´ровнома ва анкета интервю ´тказиш жараёнида психолог к´п инсонлар билан танишади. Психолог бу инсонлар µақида ´зининг ижобий ва салбий таасуротларини тузатади. Бу эса келажакда қайси инсонларга суяниш мумкинлигини тушуниш имконини беради. 
	Шундай қилиб, мактаб кутилмаларини ижтимоий психологик тадқиқ қилиш натижасида психолог нафақат мактабдаги турли фикрлар, қарашлар, баµолар µақида эмас, балки мактаб психологияга, хусусан психологга муносабати µақида билиб олади. 

2.8 ПСИХОЛОГ ТАНЛОВНИ АМАЛГА ОШИРАДИ
   
        Психолог мактаб кутилмаларини ижтимоий-психологик тадқиқ қилгандан с´нг психолог ´з иши учун қандай методикалардан фойдаланиши, қандай ёш даври билан ишлашни танлайди. Бундай µал қилувчи қарорни қабул қилиш учун психолог қуйидаги µаракатларни амалга оширади. 
1.  Билдирилган мактаб кутилмаларининг қайси бири µақиқий ва асосий µисобланади, қайсилари й´қ, деган саволга жавоб топиши зарур. 
Биринчи гуруµга психолог касби имкониятлари µақида тасаввурдан келиб чиқиб, кутилмаларни киритади. Иккинчи гуруµга бошқа касблар билан қониқтириладиган кутилмалар киради. 
2. Психолог касб имкониятлари билан µал қилинадиган биринчи гуруµ кутилмаларини таµлил қилиб психолог 2 та р´йхат тузади, р´йхатда кутилмалар аµамиятига к´ра сараланади. 
Биринчи р´йхатда мактаб кутилмалари мактабнинг объектив эµтиёжларига к´ра тузилади. Бунда мактабда биринчи навбатда µал қилиниши зарур б´лган муаммолар р´йхат бошида туради, иккинчи р´йхат у µал қила оладиган муаммолардан бошланиб, µал қилинишига к´зи етмайдиган муаммолар билан тугалланади. 
3. Тузилган икки р´йхатни ´з олдингизга қ´йинг. Мактабни қизиқтирадиган ва сиз µал қила оладиган муаммони топинг. Бу муаамо икки талабга жавоб бериши лозим: унинг µал қилиниши мактаб учун зарур, µамда сиз психолог сифатида муваффақиятли µал қилинишига имкон µосил қилишингиз зарур. 
  - £оида: мактабда ишни объектив қийин µал қилишга йиллар керак б´ладиган, бир психологнинг кучи этмайдиган, балки мутахассислар гуруµи µал қиладиган муаммолардан бошламанг. ¤зингиз µал қилишингизга ишонмайдиган муаммолардан бошламанг. Мактаб учун зарур б´ладиган, ´з маµоратингизни, ´зингизга ишончни µамда муваффақиятларингизни намоён қила оладиган муаммолардан бошланг. Бу хислатлар сизнинг ижтимоий бойлигингиз б´либ қолади ва у доим сизни µимоя қилади. 
     Сиз бошқа психологлар каби янглишганингизда µам, сизнинг ижтимоий бойлигингиз мактаб томонидан танқид қилишингиздан асраб туради. 
   Ушбу қоиданинг қатъийлиги психологнинг мактабдаги фаолиятида бошланҚич давр маъсулиятли µисобланади.
  Дастлаб иш бошлаганда сиз хато қилишга ёки қурбингиз етмайдиган катта муаммони µал қилишга киришганлигингиз учун муваффақиятга эриша олмаганлигингизни сабаб қилишга µаққингиз й´қ.
Сизга берилган дастлабки баµо узоқ вақт эсда қолади. Вақт ´тиши билан сизнинг ´зингизга ишонмаслигингиз, хатога й´л қ´йишингиз й´қолади тажриба т´плайсиз, муваффақиятга эришасиз, лекин мактабга келганингиздаги баµо, соянгиздек орқангиздан анчагача эргашиб юради. 
4. Мактаб кутилмаларини ижтимоий психологик тадқиқ қилиш жараёнида психолог одамларнинг психология µақида нималарни ´йлаши, психологнинг мактабдаги иши µақида µамма маълумот олади. 
   Респондентларингизни икки гуруµга б´линг. Биринчи гуруµга психологга ижобий ёндашадиган, унинг мактабдаги ролини т´Қри тушунадиган ´қитувчилар, ота-оналарни киритинг. Бу гуруµ психологик билимлар олишга, психологик машҚулотларда иштирок этишга ичдан тайёрлар. 
   Иккинчи гуруµга психологияга танқидий ёндашадиган ´қитувчилар, ´қувчилар ва ота-оналар киради. Бу гуруµга психологияга бефарқ қарайдиган ёки психологияни бошқа касблар (врач, нарколог, руµоний, ва бошқа касб) билан алмаштирадиган респондентлар киради. 
  -£оида.   Иш фаолиятингизни биринчи гуруµ орасида бошланг. ¤з кучингизга т´лиқ ишонганингизда, мактабда сиз µақингизда ижобий фикр пайдо б´лгандагина иккинчи гуруµ респондентлари билан µам шуҚулланишингиз мумкин. Бу қоиданинг муµимлиги қуйидагича тушунтирилади. Биринчидан, мактабда дастлаб иш бошлашингизда, психолог сифатида ´з кучингизга т´лиқ ишонмаганингизда бошқа одамларнинг қаршилигини енгиш билан боҚлиқ ортиқча стрессли µиссиёт билан т´лдиришнинг µожати й´қ. 
  Иккинчидан, психологни ижобий қабул қиладиган биринчи гуруµ сизни психологик жиµатдан қ´ллаб-қуватлайдилар. Сиз ´зингизнинг фойдангизни µис қиласиз, ´з кучингизга ишонч µосил қиласиз. 
   Учинчидан, ишингиз µақидаги биринчи гуруµ иштирокчилари тарқатадиган ижобий  тақризлар психологнинг ижобий имиджини шакллантиради, бу эса албатта иккинчи гуруµдаги инсонларнинг фикрига таъсир қилади, уларнинг психологияга қарашларини салбийдан ижобийга ´згаришига олиб келади.
 
Мактабда педагогик клуб: уни қандай ташкил этиш мумкин?
         
     Мактабда психология ва психологлар µақида анча хабардор б´лишларига қарамай, психолог ва ´қитувчиларнинг касбий µамкорлиги муаммо сифатида қолмоқда. К´пинча психолог ´қитувчиларни «юқори психологияга» ´ргатмоқчи б´лади, ´қитувчи б´лса психология билан танишган, анъанавий педагогик жараёнга қайтади, т´полончи ´қувчиларга эски, синалган й´лни яна қ´ллайди: икки баµо қ´яди, ´қувчини ёки ота-онасини ´қитувчилар мажлисига чақиради.  Психолог ´з - касби ичида қолиб кетади. ¤қитувчи эса психологияга яхши нарса µақида орзу қилиш мумкин б´лган, лекин µозирча мактабларда амалга ошириб б´лмайдиган «санъат учун санъат» сифатида муносабатда б´лади. Психологнинг тасаввурида µам, психологнинг иш методида µам муµим ´згаришлар р´й бермайди. 
	¤қитувчи ва психолог орасида шахслараро муносабат ва ижодий µамкорлик ´рнатиш учун маµсулдор ташкилий усул бу клублардир. Клуб ташкилотининг афзалликлари қуйидагилардан иборат: 
1. Клубда норасмий шахслараро муносабатларни шакллантириш ва мустаµкамлаш имконияти вужудга келади. Бунга тинч µолат, мажбурламасдан эркин иштирок этиш шароити, умумий қизиқишларни µисобга олган µолда муµокама учун мавзу танлаш, мулоқатнинг анъанавий клуб шакллари: чой ташкил этиш, туҚилган кунларни байрам қилиш ва µокозолар имкон беради.
2. ¤қувчи ва катталарни клубдаги µиссий илиқ муµит тортади. Клубда µаётий тажриба ва фикр алмашинилади. 
3. Бундай педагогик клубда психолог пешқадам сифатида ´зини к´рсатиши мақсадга мувофиқ. Клубнинг иш дастури психолог, ´қитувчилар, ота-оналарнинг ´заро таъсири натижасида, уларнинг қизиқишлари ва имкониятларини µисобга олган µолда тузилади. ¥ар бир машҚулотдан с´нг иштирокчилар кейинги машҚулотда қайси муаммони µал қилишларини муµокама қилишлари мумкин.
4. Клуб доимий мазмунли учрашувларни ташкил этиш учун шароит яратади, шунинг учун клубдаги µар бир машҚулот иштирокчилар билан келишилган µолда аниқ мавзуда б´лиши мақсадга мувофиқ. 
5. ¤заро таъсирнинг клуб шакли психолог, педагог ва ота- оналар учрашувининг доимий б´лишини таъминлайди. Клуб ишининг ривожланган шаклларида психологик машҚулотлар шаклида (баµс психотехник сеанслар, психотренинглар,ривожлантирувчи ´йинлар ва µокозо) ´тказилиши мумкин. 
	«Ота-оналар ва болалар» номли клуб µам ташкил этиш мумкин, бунда ота-оналар фарзандлар тарбияси б´йича тажриба алмашинадилар. Ота-оналар тажриба алмашишининг зарурлиги қуйидагича тушунтирилади, психолог ота-оналар учун муµим, фойдали мутахаcсис, университетни тугатган к´п «ақлли» билимларга эга шахс µисобланади, лекин у «ота-оналарга ´хшамайди. ¤з фарзанди билан шахслараро муносабатлар µақида гапираётган ота-она эса уларга ´хшаган, улардан µисобланади: Оталар ва болалар клубида психолог ташкилотчи ва эксперт сифатида иштирок этиши мумкин, муµокамаларда фаол иштирок этмайди. Бундай клубда ота-оналарнинг тажриба алмашинуви асосий ва муµим µисобланади. 

Мактаб пcихологининг хонаси

	Психолог директорга аввало ´з кабинетини ташкил этиш б´йича мурожаат этиши лозим. Мактабнинг тинчроқ жойидан тахминан 10-12 кв. м. хонани эгаллаши зурур. Психолог хонаси қуйидагича жиµозланиш мумкин: мебеллар (ёзув ва журнал столлар, иш стули ва 2 та кресло, китоб жавони ва µокозолар): жиµозланиш предметлари (юмшоқ рангли парда, чиройли табиат манзараси тасвирланган картинкалар) телефон, (иложи борича паралел эмас), компьютер, сейф (диагностик методикаларни ва психологик тадқиқот натижаларини сақлаш учун).
   Психолог хонасида индивидуал психологик ишлар олиб борилади. (маслаµат, психотерапевтик текширувлар ва бошқалар) 

Гуруµий психологик ишларни ташкил этиш учун хона

	Психолог ´зининг хонасидан бошқа яна бир гуруµий машҚулотларни ´тказиш учун махсус хонага эга б´лиши керак. Бундай хона 20- 24 кв. м. катталикда б´лиши мақсадга мувофиқ. Дастлаб иш бошлаганда, психолог агар б´ш б´лса мажлислар  залидан фойдаланиши мумкин. Кейинчалик гуруµий машҚулотлар учун алоµида хонанинг б´лиши мақсадга мувофиқ. Бундай хона қуйидагича жиµозланиши мумкин: 10 тача кресло, катта стол, деворда чиройли гулли обой, табиат тасвирланган картинка (ёки фотообой), аквариум. Аудиокасеталар т´плами, видиомагнитофон µамда видио тренинглар ´тказиш учун махсус аппаратура тавсия этилади. 

2.9 МАКТАБ ПСИХОЛОГИНИНГ ¤ЗИНИ РЕКЛАМА £ИЛИШ

	Психолог мактабда жон деб ишлаб, ´зининг иш вақтини µамда ишдан б´ш вақтини мактабда ´тказса-да, баъзан ´қитувчиларнинг «психологимиз нима қиляпти?», «Психолог мактабда б´лади-ми ´зи?» деган кинояли гапларини эшитиш мумкин. Агар психолог ´з фаолиятини ´зини реклама қилишдан бошламаса, ´қитувчиларнинг бундай кинояларини к´проқ эшитиш мумкин. 
	Мактаб психологи ´зини доимо реклама қилиши зарур, айниқса иш фаолиятининг бошланишида реклама билан фаол шуҚулланиш мақсадга мувофиқ, ´зини-´зи реклама қилиш 4 асосий босқичдан иборат. 
	¤зини-´зи реклама қилишнинг биринчи босқичи. Мактабда олиб бориладиган иш режаси ва жадвални ишлаб чиқиш мақсадга мувофиқ. Психолог дарсларга қатнашадиган, ´қитувчилар билан суµбатлашадиган, психологик тадқиқотлар ´тказадиган, маслаµатлар берадиган ва психотренинглар ´тказадиган кунлар ва соатларни аниқ белгилаб олиши зарур.
	Психологнинг иш вақти µақида камида учта жойда: психолог хонаси эшигида, ´қитувчилар хонасида µамда мактабга кираверишда илинган б´лиши мақсадга мувофиқ.
	¤зини-´зи реклама қилишнинг иккинчи босқичи - кичик ва ´рта, катта синф ´қувчилари билан учрашиб психология µақида оммавий шаклда суµбат ´тказиш зарур. 
	Психология µақида µикоялар ´қувчилар индивидуал хусусиятларни µисобга олган µолда ташкил этиш керак, масалан, бошланҚич синф ´қувчиларида к´риш иллюзиялари ёки гуруµий суггестия факти мавжудлигини исботловчи тажрибаларни ´тказиш мумкин. 
	Психологнинг бошланҚич синф ´қувчилари билан психология µақида суµбатлашишидан асосий мақсади болаларда психологияга умумий қизиқиш уйҚотишимиз зарур. Психологик суµбатлар биринчи синфларда 15- 20 дақиқа, учинчи синфларда 35- 40 дақиқа ´тказилиши мақсадга мовофиқ. Психологик суµбатлар эътиборини тортадиган, қизиқарли, к´ргазмали б´лиши лозим.
	¤рта ва юқори синфларда психология µақида суµбатлар бутунлай бошқача ´тказиш мақсадга мувофиқ. ¤смир ва ´спиринлар билан мулоқотда қуйидагиларга эътибор бериш лозим. 
	-Психолог ´смир ва ´спиринларга уларнинг қийинчиликлари ва муаммоларини µал қилишда қандай ёрдам к´рсатиш мумкинлиги µақида т´лиқ гапириб бериши зарур. Психолог ёшларда ´зига ишонч µосил қилишда µар қандай µолатда µам эркин мулоқот қилишга ´ргатишда стрессли вазиятларда қ´рқинч µиссини енгиш ´қитувчилар, ота-оналар µамда д´стлари билан муносабатларни яхшилашда ёрдам бериши мумкинлигини айтади. 
   - Икки µар-хил касблар-психолог ва психиатрия каби касбларнинг фарқи µақида махсус т´хталиш зарур. Одатда мактабларда ва µаётда одамлар психиатр бу психолог, психолог бу психиатр деб µисоблашади.
	Мактабнинг µамма синфларида, айниқса ´рта ва юқори синфларда психолог нормал болалар билан ишлаш, психиатр б´лса - бу врач оҚир кулфатни бошдан кечирган инсонларга ёрдам беради, касал инсонларга ёрдам беради, касал инсонларни даъволайди. 
	Болалар сиздан «психотерапевт ким у психологдан нимаси билан фарқ қилади?», «Невропатолог ва экстрасенс ким, психологдан нимаси билан фарқ қилади?» каби саволларни беришлари мумкин. Бундай саволларга жавоб беришга тайёр туринг. 
	¤смир ва ´спиринларда инсонларнинг кундалик µаётидаги махсус фактларни µикоя қилиб бериб, психологияга қизиқтиришларини орттиришлари мумкин. Бундан ташқари «´йин тестларидан» фойдаланиб µам психологияга қизиқишини орттириш мумкин. 
	Болаларга «¤зингизни бошқара оласизми», «балки ноёб одамдирсиз» каби тестлар доим қизиқ. 
	¤смир ва ´спиринлар билан психологик суµбатларни уларни индивидуал маслаµатга таклиф қилиш билан тугаллаш зарур. Психолог доимо ота-оналар мажлисларида иштирок этади. Психолог ота-оналар билан суµбатда психологнинг мактабдаги функцияси нимадан иборатлиги билан таништиради.
	¤з-´зини реклама қилишнинг учинчи босқичида  болаларни оилада тарбиялашнинг умумий муаммолари, оилавий муносабатлардаги қийинчиликлар ва уларнинг боланинг психик тааққиёти µамда ´қишдаги ´злаштиришга таъсири µақида гапириб беради. Ота-оналар билан суµбат савол - жавоб µамда µоµловчиларни психологик маслаµатга таклиф этиш билан тугалланади. 
	Психологнинг ´зини-´зи реклама қилишнинг т´ртинчи босқичида у ´қитувчиларга психолог мактабда нима билан фойдалилиги µақида тушунтиради, маъруза қилади. Мактабдаги иш режалари, Қоялари µақида гапириб беради (масалан, педагогик клуб ташкил этиш µақида). ¤қитувчилар олдида ´зини ижодий µамкорликка µамда маµсулдор диалогга интилишини намоён қилиши зарур. 
	Булардан ташқари µар бир чорак охирида психолог педагогик йиҚилишларда бажарган ишлари µақида µиссобот бериб боради. ¥исобот даврида қанча гуруµий машҚулотлар ´тказилгани (қачон қаерда), қанча индивидуал маслаµатлар берилгани, қанча марузалар ´қилгани µақида т´лиқ µисобот берилиши зарур. 

III. МАКТАБДА ПСИХОЛОГИК ЛЕКЦИЯЛАРНИ ¤£ИШ

3.1.	МАКТАБДА ЛЕКЦИЯ ПСИХОЛОГИЯСИ

	Мактаб психологи психологик маърузаларни ´қиш мобайнида инсонлардаги психологияга қизиқишини қондириш мақсадида мактаб муаммоларини µал қилишда Амалий психологиянинг имконятлари µақида с´злаб беради. Маъруза ´қишнинг ижобий томони шундаки, қисқа вақт ичида барча мактабдаги гуруµлар билан танишиш имкониятига эга б´лади. 
	Психологик маърузалар ´қишда иложи борича тингловчилар бир хил б´лиши, умумий муаммолар қизиқиши лозим. Мактабда қуйидаги тингловчилар гуруµлари ажратилади мактаб маъмурияти µодимлари, бошланҚич, ´рта ва юқори синф ´қувчилари, бошланҚич ´рта ва юқори синф ´қувчилари, болаларининг ёшга мос равишда ота-оналари. Психологик маърузаларни ´қиш учун к´пинча ´қитувчилар учун қулай вақтни танлаш зарур. ¤қитувчи учун дарсдан сунг маъруза ´қиш мумкин. Ота-оналар ота-оналар мажлисида маъруза тинглашлари лозим. ¤қувчилдар эса синф раµбари билан келишилган µолда дарсларнинг бирида ёки дарслардан с´нг маъруза тинглашлари мумкин. 
	Психологик маърузалар 15 дақиқадан бир соатгача давом этиши мумкин. 
	Маъруза ´қиш учун мактабнинг мажлислар зали ёки бир синф хонаси танланади. ¤қитувчилар хонасида ёки директор хонасида маъруза ´қишга рухсат этилади. Психолог маъруза мавзуларининг дастурини тузишда тингловчилар таркиби µамда уларнинг қизиқишларини µиссобга олиш зарур. £уйидаги µар бир тингловчилар гуруµининг қизиқишлари р´йхати келтирилади. 

Мактаб маъмуриятининг қизиқишлари

	-Мактабдаги ´қув тарбия жараёнинг маµсулдорлигини ошириш учун Амалий психологиянинг имкониятлари қандай?
-Психолог табақалашган (дифференциалашган) таълимни ташкил қилишда ёрдам бериш мумкинми?
-Психолог махсус синфларни (масалан, иқтисодий педагогик, матиматик ва бошқалар) ташкил эташда ёрдам бериш мумкинми? 
-Мактаб педагогик жамоасини қандай қилиб маµсулдор бошқариш мумкин? 
-Мактаб маъмурияти билан ´қитувчилар ота-оналар орасида вужудга келадиган низоларни қандай µал қилиш мумкин?

БошланҚич синф ´қувчиларининг қизиқишлари

	-БошланҚич синф ´қувчиларини тарбиялашда қайси дастур маµсулдор?
-Ривожлантирувчи таълим методикасини ´злаштириш учун қандай педагогик психологик адабиётларни ´қиш зарур. 
- ¤қувчиларнинг ота-оналари билан суµбатни қандай ташкил этиш мумкин? 
- ¤қитувчи тарбияси қийин болаларга қандай ёрдам бериши мумкин? 
-БошланҚич синфларни Янги педагогик техналогия б´ёич ´қитишни ´рганиш учун қачон қаерда семинарлар ташкил этилади?

¤рта синф ´қитувчиларининг қизиқиши

	-¤смирларин ´қишга қандай қилиб қизиқтириш мумкин?
-Дарсда т´полон қилиб ´тирадиган «қийин» ´смирни нима қилиш керак? 
- Акси ижтимоий µарактер қилган ´смирларга қандай чора к´риш мумкин?
-¤смирларнинг б´ш вақтини қандай ташкил этиш мумкин? 
-Чекаётган ´смирларга қандай таъсир к´рсатиш мумкин?
-¤смирларнинг эрта бошланган муµаббатига қандай муносабатда б´лиш мумкин?
-Ишдан кейинги µориш ва чарчашни ´қитувчилар қандай қилиб й´қотишлари мумкин?

Юқори синф ´қувчиларнинг қизиқишлари

	-Юқори синф ´қувчиларига битирув имтиµонларини топширишда қандай қандай ёрдам бериши мумкин?
-¤спиринларга қизиқиш ва лаёқатларин µиссобга олган µолда касб танлашда қандай ёрдам юериши мумкин?
-Юқори синф ´қвчиларини қандай қилиб ´қишга қизиқтириш мумкин?
-Илк ´спиринлик давридаги севгисига қандай муносабатда б´лиши керак?
¤қувчиларнинг ота-оналари билан қандай қилиб, суµбат ташкил этиш мумкин?
-Агар юқори синф ´қувчиси аксил ижтимоий µаракатни амалга оширган б´лса, педагогик таъсир воситаларидан қандай фойдаланиш мумкин?

БошланҚич синф ´қувчилари ота-оналарининг қизиқишлари

	-Болага яхши ´қиш учун қандай ёрдам бериш мумкин? 
-мактабга мослашиш жараёнида бола қийинчиликларни қандай енгиши мумкин?
-бола чарчамаслиги учун унинг кун тартибини қандай тузиш мумкин?
-бошланҚич синф ´қувчиси қушимча қандай секция, т´гараклар, курсларга қатнашиши мумкин.?
-нима учун бола к´пинча касал б´лади?
-оиладаги муносабатлар боланинг ´злаштиришига қандай таъсир к´рсатади?

¤смирларнинг ота-оналари қизиқишлари

	-¤смир мактабда оилада µеч кимни тингламаса, нима қилиши керак?
-¤смирнинг қ´поллигига қандай жавоб бериш керак?
-¤смир чекадиган б´лса нима қилиш керак?
-Агар ´смир ёмон улфатларга қ´шилиб қолган б´лса, нима қилиш керак?
-¤смирни қандай қилиб ´қишга қизиқтириш мумкин?
-Агар ´смир µеч нарсага қизиқмаса нима қилиш керак?
-Агар ´смир қиз µаддан таµқари очиқ рангли косметикалардан фойдаланса, нима қилиш керак?
-¤смирнинг махсус қобилиятини қандай аниқлаш мумкин µамда б´лҚусу касбини танлашда қандай ёрдам к´рсатиш мумкин.

Юқори синф ´қувчилари ота-оналарининг қизиқишлари

	-Битирув имтиµонларини муваффақиятли топширишга қандай ёрдам бериш мумкин.
-¤спиринларнинг қизиқишлари ва касбий й´налганлигини қандай аниқлаш мумкин?
-фарзандга б´лҚусу касбини танлашда қандай ёрдам бериш мумкин?
-агар юқори синф ´қувчилари турмуш қурушмоқчи б´лишса, нима қилиши керак?
-агар ´спирин ´Қил ва қиз жинсий алоқада б´лишган б´лса, нима қилиши керак 
-ота-оналар фарзандлариниг наркотик чекаётганлигини билиб қолишса нима қилиш керак?

БошланҚич синф ´кувчиларининг қизиқишлари

-£изиқарли психологик суµбатни тинглаш 
-£изиқарли психологик ´йин ´йнаш.

¤смирнинг қизиқишлари

-Психолог ким? У нима билан шуҚулланади ва  психологлар  психотерапевдан нимаси билан фарқланад?
-Астрологларга ишлатиш мумкинми.
-Экстранциансларга қандай муносабатда б´лиш керак?
-£излар (йигитлар) билан эркин мулоқат қилишга қандай ´рганиш мумкин?
гуруµ орасида ´з фикрида қолишда қандай ´ргатиш мумкин?
-қ´рқинчни енгишга қандай ´ргатиш мумкин?

Юқори синф ´қувчиларининг қизиқишлари

-Муµаббат муамоларини қандай µал қилиш мумкин?
-£андай касбни танлаш мумкин7
-Битирув имтиµонларини қандай қилиб мувоффақиятли топшириш мумкин?
-Йигит ва қизлар билан эркин гаплашишга қандай ´ргатиш мумкин?
	Юқорида келтирилган мактабдаги барча гуруµларнинг қизиқишларини қамраб олмайди. Бу ерда психолог психологик маърузаларни ´қишда µар бир гуруµнинг қизиқишларини µиссобга олишса маµсулдор б´лишини таъкидлаш лозим.
   
3.2.	ПСИХОЛОГ МАЪРУЗАЧИНИНГ ¤ЗИНИ-¤ЗИ БОШ£АРИШИНИ ПСИХОТЕХНИКАСИ

         Психологик маълумотга эга б´лмаган тингловчилар учун Амалий позисиядан маърузалар ´киш қуйидаги µусусияти билан фарқланади:
	Биринчидан, Амалий психология инсонларнинг руµий µаётидаги µодиса ва фактларни тавсивлашга й´налтирилгани учун ´қитувчилар, ота-оналар ´қувчилар қисқача барчани қизиқтиради. 
	Иккинчидан, к´пчилик тингловчилар ´зларини Амалий психология соµасида билимдон µиссоблайдилар. ¥ар бир инсоннинг ´з шахсий тажрибаси, қадриятлари, ´з фикрлари мавжуд.
	Учинчидан тингловчилар, маърузаларни «психологик» қизиқарли қилиб, эркин, иштирокчиларниг фикрларини Хиссобга олиб ´тказишини кутади. Улар психологдан ёқимли, мазмунли мулоқотни, µаёт ва касб µақида фойдали янгиликларни кутишади. 
	Бахтга қарши к´пчилик Амалий психологлар бу µолатга аµамият беришмайди. Агар психолог фақат маъруза ´қиш учун келган б´лса, бу вазият кечиримли мактабда доимий ишлайдиган психологларда умуман бошқача вазифалар туради. у психологик маърузаларни «´зича» қилиб ´қишга µаққи й´қ. Агар психолог аудиторияни мавзуси билан қизиқтира олмаса, унинг шахсий обр´си тушиб кетади, мактабнинг психологияга умумий муносабати пасайиб кетади. 
	Психолог касби - с´здашув касбидир. мактабда психологик маърузаларни қандай ´кишга эътиборингизни қаратамиз.

Хавотирланиш ва қурқувни қандай  қилиб енгиш мумкин?

	Аввало тингловчилар олдида ортиқча ховотирланиш ва қурқиш нима сабабдан вужудга келишини аниқлаш даркор. 
-оммавий маърузаларни ´қиш тажрибасининг етишмаслиги. 
-сизнинг индивидуал хусусиятларингиз:уятчанлик, тортинчоқлик, юқори хавотирланиш, ´зига ишонмаслик.
-тингловчиларга қизиқарли б´лишга ишонмаслик?
-µиссиётларга µаддан ташқари берилмаслик.
-аввал ´қилган маърузаларнинг бирининг яхши чиқмаслиги.
-яна қандай сабабни к´рсатишингиз мумкин?

 
Сиз аудиториядан қ´рқиш ва хавотирланиш вужудга келиш сабабини аниқладингиз? К´пинча сабаб онгсизлик соµасида жойлашади. К´пчилик олдида нутқ с´злашдан қ´рқиш ва хавотирланишдан қутилиш учун дастлабки қадам ´зини-´зи билиш орқала ижобий ´зини ´згартириш мумкин. 

«¤зини қандай тутиш мумкин» машқи.

	Аудиторияда маъруза ´қишдан олдин вужудга келадиган з´риқиш µолатини билимини фаоллаштиришга й´налтирилган машқдир. Шундай вазиятни к´з олдингизга анқроқ келтиришга µаракат қилинг. К´зингизни юмуминг ва синф хонаси ёки мажлислар зали ва тингловчилар юзларини келтиринг. 
	Нутқ с´злайдиган жойга қараб кетаётгани к´з олдингизга келтиринг. Чиқаётганингизда нимани µис қиласиз? ¤зингизнинг ички образларингизда секин µаракат қилинг, бунда кичик қисмни µам эсингиздан чиқирманг. ¤з ички µолатингихни аниқроқ µис қилишга µаракат қилинг.
-Сизда қандай образлар вужудга келади?
-Ховотирланишингиз ´тирганлардан ким билан боҚлиқ?
-Тингловчилар биланми? («Улар менга қарашади», Улар менга танқид қилиб, қийин саволлар беришади», «Улар мени тингламайди») 
-¤зим билан боҚлиқ? «Ниманидир бошқага айтиб қ´йишдан қ´рқаман. 
«Тингловчилар мени қабул қилмасликларидан қ´рқаман», Энг яхши нотиқ б´лишни ва аудиторияни лол қолдиришни истайман.
  Шундай қилиб, сиз ховотирланиш ва з´риқишингиз қаерда «шашингизни билиб олдингиз?

Аниқ маслаµатлар.

	Агар сизнинг ховотирланишингиз тингловчилар билан боҚлиқ б´лса:
-маъруза ´қиётганингизда сизни тинглайтган тингловчини танлаб,фақат унинг учун гапиринг (асосийси-унинг ´зига қарашни ´рганинг) 
-Сиз танлаган тингловчи билан алоқа ´рнатилгандан с´нг, к´зингизни унинг ёнидан кишига қаратиш, у билан µам к´з алоқасини ´рнатинг:
-тингловчиларга очиқ юз билан қарашга уларнинг чақноқ к´зларини к´ришга µаракат қилинг:
--аудиторияга кулимсираб қарашга, µамда улардан µам шундай жавоб кулгусини олишга µаракат қилинг.
Агар сизнинг хавотирланишингиз ´зингиз билан боҚлиқ б´лса:
-маъруза ´қиш тажрибасини эгаллашга µаракат қилинг: к´проқ к´пчилик олдида с´злашга, саволлар беришга µамда жамоавий баµсларда иштирок этишга µаракат қилинг:
-уриниб к´риши ва хато қилиш й´ли билан муваффақиятга эришиш й´лини топиб оласиз. Бундай µолат барча инсонларда µархил кимдир «кимдир қувонганидан учгиси келади», «кимдир б´лар б´лмас хавотирланади». 
-психологик маъруза жараёнида нимага эришмоқлигингизни аудиторияга нима бермоқлигингизни аниқланг: қаътий маруза ´киш, Хамма яхши б´лишини, кичик ақлий байрам ´тказинг», «аудитория билан мазмунли диалог ташкил қилинг».
-´зингизни актёр деб тасаввур қилинг: қандай ролни ´йнашни µоµлайсиз, ´тирганларга қандай образлигингизни» намоён қилмоқчисиз?
-маъруза ´қишдан олдин «қизиб олишнг» - тингловчилардан бири билан суµбатлашинг, аудиторияда майда қадамлар билан юринг. 

Умумий маслаµатлар

	Сиз маъруза ´қийдиган аудиторияда бир кун олдин гувоµларсиз машқ ´тказинг: маъруза ´қийдиган жойингизга боринг, б´ш залга қаранг, µолатингизни, овозингизни қандай б´лишини µамда қандай с´злар билан бошлаб нима билан тугатиш лозимлигини ´йлаб қ´йинг. 
-маъруза бир неча соат қолганда, уйда кереслода ´тириб, к´зингизни юмган µолда, чиқишингиз жараёнини фикран к´з олдингизга келтринг (сценарийни режалаштиринг).
-Кечқурун уйқуга кетишдан олдин барча вазиятни тушунгизда к´ришга установка берин: тингловчилар қандай йиҚилишмоқда,нутқ с´злайдиган жойга қандай бордингиз, қандай бошлайсиз. Асосийси, маъруза муваффақиятли чиқишга ишонишингиз лозим. 
	Агар сиз ´з устингизда ишлаб хавотрланиш вақ´рқишдан фориҚ б´ла бошласангиз, иккинчи муµим қадамни танлаймиз. 

Психологик маърузада ´з образини қандай намоён қилиш мумкин

	Аудитория олдида гапира бошлаганда дастлаб ´тирганлар сизни тингламаётандай туюлади. Сизни зимдан кузатишади, «сиз билан танишади», сизни овозингизга мослашади, ташқи к´ринишингиз кузатилади, сизни µрактерингиз т´Қрисида хулоса чиқаришга µаракат қилишади. 
	Шахсий танишиш - к´никув µосил б´лгандан кейингина тингловчилар к´зида қизиқиш пайдо б´лади, баъзилари келишув сифатида бошларини қимирлатишади, бошқалари ниманидир ёзиб олишади, бошқа бирлари ´заро фикр алмашади. 
	Танишув-к´никув µосил б´лгандан с´нг психологга инсон, аёл ёки эркак сифатида қизиқа бошлайдилар. Сиз аудиторияга олиб кирадиган билимлар тингловчиларга сиз психолог сифатида ´зингиз қандай тушунишингиз ва µис қилишингизга боҚлиқ равишда қизикарли ёки қизиқарли эмас б´лиши мукинми? Нутқ с´злаётган мавзуингиз б´йича шахсий тажрибага эгасизми? ¥аёт ва ишда сизда мувоффақиятли чиқди, нима мувоффақиятли чиқди? Психолог сифатида қаерда хато ва камчиликлар  р´й берди? Мувоффақиятсизлик ва кулфатни қандай бошингиздан кечирасиз? Психолог сиз ´зингиз µаётда ва ишда мувоффақият қозонасизми? 
	Маълумки маърузаларга пухта тайёргарлик ва µаяжонланишга й´л бермаслик керак, асосийси аудиторияга ´зингизнинг қандай образингизни таклиф қилишни µоµлашингизни пухта ´йлаш даркор. Психолог турли тингловчиларга: ´қитувчиларга, ота-оналарга, бошланҚич синф ´қувчиларига,´смирларга ва юқори синф ´қувчиларига µар-µил ´з образларини таклиф қилиш мумкин. 
	«¤з образингиз» хулқ атворингизнинг қуйидаги қисмларидан ташкил топади: 
-ташқи к´риниш (кийим, юз ифодаси, товуш тембри, ´зини тутиш)
-аудитория олдида психологик ролни намоён қилиш, бу ролга µиссий б´ёқ бериш:
-нутқингиздаги асосий қадрятларнинг й´налиши (сизни нима қизиқтиради ва сиз нимага қарши курашасиз
-´з чиқишингизни бошлайдиган дастлабки с´злар 
«¤з образи» дан барча қисмларига т´лиқроқ т´хталиб ´тамиз. 

Психологнинг ташқи к´риниши

	Кийимингиз, таранишингиз, қандай тақинчоқлар тақишингиз (агар психолог аёл киши б´лса), косметикадан фойдаланиш µақида т´хталиб ´тамиз. 
	Агар сиз ´қитувчилар олдида нутқ нутқ с´злайдиган б´лсангиз, кийимингиз, ёрқин рангли б´лмаслиги, иложи б´лса – костюм, соч турмагингиз – 121бет тушунмадим косметикадан озроқ фойдаланинг, тақинчоқ жуда қиммат к´зга ташланадиган б´лмаслиги зарур. Чеµрангиз-µотиржам, «´қитувчилардек қаттиққ´л», нутқингиз - дидактик мантиқий тузулишга эга б´лиши даркор. 
	Мактаб амалиётидан бир мисол келтирамиз. Аёл психолог мактабда ´қитувчилар учун Амалий психология  б´йича семинар ´тказмоқда. Фарзандларни моддий бойликларга эмас, маънавий бойликларга қизиқтириш, турмишда кийимда ´з-´зини чегаралашнинг фойдаси µақида гапирмоқда.
	Бунда психолог ´қитувчилар олдида охири медада кийиниб, бор тақинчоқларини тақиб, к´з-к´з қилмоқда. ¤қитувчилар аудиториясининг психолог маърузачига муносабати умуман салбий б´лади: баъзилари умуман қабул қилмаса, баъзилари к´нгилга олмайди.
	¤қитувчилар психолога нима учун бундай муносабатда б´лдилар, сиз нима деб ´йлайсиз? Бундай салбий муносабатнинг шаклланиши икки сабабга боҚлиқ: маърузанинг мазмуни психологининг ´з образига мос эмаслиги ва психолог нутқ с´злаётган аудиторияга унинг ташқи к´риниши мос эмаслиги.
	Агар сиз оддий, давлат мактабида ота-оналар учун нутқ с´злаётган б´лсангиз, ташқи к´ринишингиз жиддий б´лиши керак. Тингловчиларга хотиржам, билимдан инсон эканлигингизни намоён қилишингиз керак очиқ, ишонч билан с´злаш билан зарур, тингловчиларга фарзандларингиз тарбияси б´йича қийин вазиятлар б´либ туриши, уларнинг бемалол µал қилишингизни тушунтиришингиз зарур. Агар сиз лицей ва гимназияларда ота-оналар учун маъруза ´қийдиган б´лсангиз бой оилаларнинг аёлларида қониқмаслик µисси пайдо б´лмаслиги учун соч турмагингиз ва косметикангиз «уларга мос б´лиши керак». £иммат б´лмасада, ташқи к´ринишингиз бой оиланинг аёлларидан қолишмаслик учун соч турмагингиз ва косметикангиз «уларга мос б´лиши керак». £иммат б´лмасада, ташқи к´ринишингиз элемент б´лиши, ´зингизни улардан устунлигингизни хотиржам намоён қилишингиз зарур. Сизнинг µар бир с´зингиз ва имо-ишорангизда мувоффақият, касбий маµорат ишбилармонлик сезилиб турсин. 
	Агар сиз бошланҚич синф ´қувчилари олдида нутқ с´зласангиз, свитер ёки кофта кийишингиз зарур, хотиржам, анъанавий соч турмаги (она соч турмаги), озроқ косметикадан фойдаланинг, очиқ ижобий µиссиётларни намоён қилинг, µеч кимни алоµида ажратманг, µар бир болани µиссий қабул қилинг. Юзунгиздан Қамх´рлик, иссиқлик, яхшилик нурлари сочилиб турсин. Овозингиз юмшоқ, уларни сизлаб бироз эркалатиб гапиринг. 
	Агар сиз ´смирлар олдида нутқ с´злашсангиз ёрқин рангли к´йлак кийинг, косметикангиз ёрқин ранглардан фойдаланинг, урф б´лган тақинчоқлар тақинг. ¤зингизга ишончн намоён қилинг, (сиз µамма саволга барча жавобларни биласиз) «¤Қил боланинг овози билан» гапиринг, баъзан µазил ишлатинг. 
	Агар сиз юқори синф ´қувчилари олдида нутқ с´зламасангиз, кийимингиз демографик ва элегант б´лиши зарур (илк ´спиринлар модани яхши қадрлашларини эсда тутинг). Албатда-косметика ва тақинчоқдан фойдаланишининг. Шахсий касбий маµоратингизни намоён қилинг. Очиқ ишонч билан, эркин гапиришга µаракат қилинг. Ёшларнинг муаммоларини тушунишингизни намоён қилинг. 
3.3.	МАЪРУЗА ¤£ИШДА ПСИХОЛОГНИНГ РОЛИ
 
	-Маърузангиз аввало байрам, ақлий ´йин, қониқишга айланиши зарур. Сиз µаётга ишонч, яхшилик к´зи билан қаровчи инсон р´лини ´йнайсиз, бундай роль бошланҚич синф ´қувчилари ва ´смирлар учун маµсулдордир. 
	-Сиз нейтрал «маълумот берувчисиз», психологик билимларни таклиф қиласиз, тингловчилар ´злари нимани қандай бажаришни µал қилади. Ушбу роль ота-оналр олдида нутқ с´злаётганда қ´л келади. 
-Сиз µаёт фаолиятингиз, инсон унинг µаёти, таълим ва тарбияси µақида хотржам фикр юритасиз. Бундай ролни зиёли ота-оналар ва юқори синф ´қувчилари аудиторияда ´йнаш мумкин. 
-Сиз маърузангиз давомида болаларни севиш, уларни психологик қ´ллаб қуватлаш µақида т´хталасиз. Бунда ´қитувчилар ва ота-оналр тингловчингиз б´лади. 

Психологик маърузани бошлаш мумкин б´лган с´злар ва ифодалар.

	¥ар бир маърузачининг дастлабки с´злари тингловчиларга ишонтирувчи таъсир к´рсатишни яхши билади. Кимнинг олдида нутқ с´злашингизга қараб, ´зингизга ёққан ифодаларнинг биридан бошлашингиз мумкин. 
	«¤зингизга ёққанини танлаш машқи» Сиз ´қитувчилар олдида нутқ с´зласангиз:
-Ассалому алайкум! Бугун сиз билан мураккаб муаммони муµокама қиламиз..» (мулоқатнинг жиддий ва муаммоли б´лишини эслаши, аудиторияда «тенглик» позицциясида ´заро таьсир к´рсатиш мумкин») 
-Ассалому алайкум. Психологнинг ´қитувчилар олдида нутқ с´злаши µам осон, µам қийин. Шунинг осонки, бизнинг олдимизда-умумий мақсад - ´кувчиларга таълим ва тарбия бериш мақсади турибди. Шунинг учун қийинки, қисқа мулоқат чоҚида умумий муоммони µал қилишда бирлашиш, биргаликда умумий тил топиш зарур. (Психолог аудиторияга шериклик асосида касблараро ´заро таъсир установкаси билан мурожат қилади)
	-«Менинг қарашларим: психолог маълум психологик педагогик тавсияларни ишлаб чиқиш мумкин, бу муµим албатта. Лекин ´қитувчи қийин ´смирлар ёки орқада қолаётган ´қувчини тарбиялаш б´йича ´зининг к´п йиллик тажрибасига таяниши зарур. (¤қутувчилик касбий маµоратига µурматни ифодалаш)
	-Мен сизга психологияга қизиқиш намоён қилганингиз учун ташаккур билдирмоқчиман. К´чада кучли ёмҚир вамомақалдироқ б´лишига қарамасдан, зал т´ла одамларни к´раяпман (маъруза бошлашдан олдин µиссий ижобий муµитни яратиш).
	-Д´стлар агар тингловчилар унчалик к´п б´лмаса, яқиндан суµбатлашиш имкони мавжуд б´лади. Бугун бизда нафақат маъруза балки, диалог мулоқот суµбат б´либ ´тади. (Агар аудиторияга кам одамлар йиҚилган б´лса, з´риқишни й´қотиш учун юқоридаги с´злардан бошлаш мумкин).

Сиз ота-оналар олдида нутқ с´зламоқчисиз.

	-«¥урматли ота-оналар!  Мени ´зларингизга яқин қабул қилишингизни µоµлардим! «Психолог» µаётда қандай қилиши кераклиги» µақида гапириб беради, µаёт шунчалик мураккабки уни психологик қонунлар билан бошқариш қийин» деб ´йлаётган б´лсангиз керак. Сиз µам, мен µам қийин µаётий вазиятдамиз. Фарзандларимиз µақида гаплашайлик. (Эмпатик ´заро таъсир, «тенглик» асосида суµбатнинг бошланиши) 
	-Юзларингиздан қаттиқ чарчаганингиз к´риниб турибди. Маърузага ишдан кейин келганингиз к´риниб турибди. Маъруза сизлар учун қизиқарли ва фойдали б´лишига µаракат қиламан.
(¥иссий қ´ллаб - қуватланишни ифодалаш, илиқ шахслараро муносабатни шакллантириш) 
 	-¤зимни таништиришга ижозат Беринг! Оилалиман икки қизим бор, мен фақат психология б´йича мутахассис б´либ қолмасдан икки фарзанднинг онасиман. Барча оилаларда б´лгани каби бизнинг оилада µам муносабатларда муаммо ва қийинчиликлар б´либ туради. Биз уларни µал қилишга µаракат қиламиз. Бугун оилавий муаммоларни қандай µал қилиш µақида гаплашамиз. (¥иссий очиқликни намоён қилиш «тенглик ваµам фикрлик» суµбатга тайёргарлик.

Сиз юқори синф ´қувчилари олдида нутқ с´зламоқчисиз
 
	-£адрли д´стлар! «Маъруза олдидан сизларни к´рганимдан хурсандман: барчангиз ёш кучга т´лган ва µамма нарсага қизиққувчансиз. Бугунги маърузамиз мавзуси сизларга қизиқарли б´лади деб ´йлайман. Маърузани ьошлашдан олдин, маърузамиз суµбат шаклида ´тса, янада яхши б´ларди. Бу муаммо б´йича ´з фикрингизни билдиришингиз мумкин, мен б´лса ´з фикримни билдираман. (Аудиторияни µиссий қабул қилиш, µамкорликдаги диалог таклиф этиш). 
	-«Маърузага келганингиздан жуда хурсандман. Сизларни психологик муаммолар қизиқтирса керак. Маърузада қизиқишларингиз эътиборга олишга µаракат қиламан. (Юқори синф ´қувчилари қизиқишларини, µиссий қ´ллаб-қувватлаш: 
	Шундай қилиб, қуйидаги хулосаларга келамиз. Мактабда Амалий психология б´йича маъруза ´қиш осон эмас. К´п омилларни µиссобга олиш зарур: аудиторияга мослашиш, уларнинг тилида гапириш, маъруза тингловчиларга қизиқарли б´лишига µамда уларнинг эµтиёжларини қондиришга µаракат қилиш зарур. Маърузаларни психологик қилиб ´қишга µаракат қилиш керак, ´з образини чиройли, очиқ қизиққувчан, бой µаётий тажрибага эга инсон сифатида намоён қилиш керак, шахсий фикрни айтишга интилиш зарур. ´зингиз µақингизда ´ринли гапириб беришингиз мумкин. ¥ар қандай аудиторияни сиз психолог, инсон сифатида µаётингиз µис-туйҚуларингиз  қизиқтиради. Агар тингловчилар инсон, мутахасиси сифатида ишонч µосил қилсалар, сиз маърузада берадиган маълумот ва билимларни қабул қиладилар. 	Маърузангизни фаол ва µиссий қилиб бошлашга интилинг, уларнинг диққатини фаоллаштириб, биргаликдги руµий суµбатга чорланг.

IV. ПСИХОЛОГИК – ПЕДАГОГИК ТРЕНИНГ

ПСИХОЛОГИК-ПЕДАГОГИК ТРЕНИНГ МАШ£И ВА ¤ЙИН ОРАСИДАГИ КОМУНИКАТИВ ВА ТАРКИБИЙ АЛО£АЛАРИ

	¤қувчилар билан гуруµий психологик машҚулотлар одатда 4-6 та машқ ва ´йинлардан ташкил топган. Уларнинг танланиши ва кетма-кетлиги машҚулот мавзусига мос б´либ, ягона мантиқий б´йсунадилар, тренинг фойдали ва ташкиллаштирилган чиқиши учун у ёки бу эпизодлар орасидаги муносабатларнинг алоқаси ва таркибий томонларни µам ´йлаш керак. 
 Мисол учун, бу қуйидаги нормалар б´лиши мумкин:
-Сизга қизиқ б´лдими? Жуда яхши! Мен яна бир машҚулот таклиф қиламан Келинг синаб к´рамиз?

-«Бизда жуда яхши! Келинг давом эттирамиз?
-«Киши яна ´йнашни µоµлайди? Марµамат! 
	¥ар бир психотренинг ´зининг маълум бир с´з ва ифодалар т´пламига эга б´лади, асосийси, бу µаёлий с´злар гуруµ бошқарувчиси томонидан ´з вақтида ва ´з жойида талаффуз қилиниши керак, акс µолда улар суний ёрдам б´либ қолишлари мумкин. Улар бир машқдан иккинчисига ´тишганида табиий ´тишни µосил қилишлари керак. 

Гуруµий машҚулотлар динамикаси

	Гуруµий машҚулот ´зининг қонун қоидаларига эга, тренинг дастури ва саµнаисни ишлаб чиқарилиши ´йин фаолиятининг маълум бир динамикасини ташкиллаштириш µиссобига ´тказилиш керак, £андайдир даражада бундай динамик машҚулот ва унинг сенарийсини ташкиллаштиришда намоён б´лди. Тренингни Амалий ´тказишда руµшунос томонидан булар махсус киритилиши керак. 	Шундай қилиб, биринчи босқичда, руµий машк давомида ´йин фитналар юзага келади, с´нг иккинчи босқичда психолог томонидан машқ ва ´йинлар индивидуал олиб борилиши керак, бунда энг юқори кульминацион нуқтага эришиш мақсадида тренинг «руµий вақт» аста - секин тезлашиши керак. У µар-µил шаклларда ифодаланиши мумкин: муµим муаммони ечиш, ´зини енгил сезиш қониқиш, гуруµнинг фаоллигини кучайиши, ёки низо юзага келиши ва уни µал қилиш, гуруµнинг қандайдир аъзосини ´рганиш унинг томонидан руµий қ´ллаб қуватлашишига эришиш. 	Психолог юқори ч´ққига психотренинг аста-секинлик билан олиб келиниши керак агар машҚулотнинг умумий давомийлиги 3 соат б´лса, одатда кулминацион нуқта  машҚулотнинг иккинчи соат охирида юзага келади. Динамиканинг ´сишини ва кулминацияга эришиш мувоффақият ´тиши учун психолог гуруµ фаоллигининг с´нишига. гуруµнинг зерикишига й´л қ´ймаслиги керак. Руµий таµлили ва ´з-´зини таµлилини синчклаб ´рганиш даволшган гуруµда омадли қ´лланадиган техникалардир. Исташ касбий техникадаги каби педагогик тиренингда каби пе6дагогик тренингда µам психолог мутахасис сифатида ´зига қизиқарли б´лган тақлидни µаддан ташқари қилмаслиги керак. 
	Кульминацияга эришалгандан с´нг гуруµда фаоллик тушуб кетади, б´линиш тинчланиш вақониқиш пайдо б´лади. Секин-асталик билан гуруµ фаоллиги даражаси машҚулот бошланг вақтдаги бошланҚич µолатга қайта бошлайди. 
 
	МашҚулотнинг учинчи босқичи.  Бу босқич машҚулотнинг тугалланишдир. Гуруµий ишлар натижаларининг муµокамаси б´либ ´тади. Тренинг гуруµ аъзолари ´злариниг фикрларини баён қилишларини таклиф қилиш мумкин. 
  Психолог тренингни ана шундай 3 соат мобайнида ´тказиш жараёнида ´зи µам Хаар хил икки µолатларни µис қилиши керак. Энергия ва фаолликнинг секин-аста к´тарилиши, кулминацияга тез эришиш, фаолликнинг намойиши ва тинчланиш яна шуни айтиш мумкинки, психолог бу µолатларни бошидан кечираётганида гуруµ тасирини µис қилади ва шу вақт гуруµнинг ´з орқасидан етаклайди. Гуруµда қ´пол танбеµ беришлари, олиб боришнинг ´зини юқори тутишга й´л қ´ймаслик керак. Шуни айтиш мумкинки, гуруµда оналар агар психолог айтган болалар ва оталар (психолог эркак киши б´лса) µолатлари ижобий қабул қилинади: с´зсиз қабул қилиш Химоя, ёрдам, қ´ллаб-қуватлаш, инсоний муµаббат ва илиқлик намоён б´лади. 
	Гуруµ ёки унинг алоµида иштирокчиларининг лозим руµий                                    фаоллиги.    
	Агар гуруµ ёки унинг бирор - бир азоси ´зини ёлҚиз, бегона ишончсиз µис қилса, руµий тетиклаштириш услубини қ´ллаш зарур. Бунда психолог иштирокчиларнинг к´зига тик қараб ишонч билан қуйидаги с´зларни айтиш мумкин. «Сиз µамма нарсани µис қила оласиз», «мен аминман, сизда µамма нарса б´лади» Бир қорорга келишингиз керак, туруб µаракат қилинг. Бу мақсадлар учун махсус машқлардан фойдаланиш зарур. 

«Баланд б´йли инсон» машқи

	10 дақиқа давомида олиб борилади ва гуруµ қатнашчиларининг фаоллигини ва уларнинг ´зини - ´зи баµолашни й´налтирилган олиб борилган, µаммани доирага тушуришни таклиф этди ва қуйидаги й´риқномани айтиш керак. 
	«¤зингларни балнд б´йли деб тасаввур қилинглар, елкангларни к´тариб, атрофга қаранглар. Пастда кичкина лилипутлар, сизлар µар бирингиз эса катта, улкан одам великансизлар. ¤зингизни кучли µис қиласизларми? Жуда яхши! Яхшилаб қ´лингизга одамларнинг бирини қ´лингизга олинг ва уни томоша қилдинг. ¤зингизни катта одам уларни кичкина одам деб µис қиласизлар. 

«¥а-й´қ» машқи

	5-7 дақиқа давомида олиб борилади. Гуруµни умумий тонусини оширишга қаратилган, барча қатнашувчилар иккига тахминан тенг гуруµчаларга ажраладиди ва бир-бирга қарши µолатда турадилар, Бир гуруµ олиб борувчининг буйруҚи билан «µа» с´зини қаттиқ овозда айта бошлайдилар, иккинчи гуруµ «унга «Й´қ» ДЕБ ЖАВОБ БЕРАДИ. ¤қитувчилар ´зларининг с´зларини қаттиқроқ талаффуз қила бошлайдилар. улар ´з рақибларига µақликларини к´рсатиб қ´ймоқчи б´ладилар, хуллас қаттиқроқ бақирган ´зининг µақлигини билдиргпн гуруµ Қолиб чиқади. 
	Бу машқ бошқа к´ринишда µам олиб борилиши мумкин. Гуруµ айлана б´йлаб ´тиради µар бир қатнашувчи к´зларини юмуб ´зини долзарб µолатги соладилар. Иштирокчилар ´зларининг кайфиятини µис қилганликларидан с´нг, улар шу вақтда қайси с´з «µа» ёки «й´қ» мос келишни аниқлашлари керак, с´нг гуруµ қатнашчилари ´рнидан турадилар гуруµ ичида эркин µаракат қилишни бошлайдилар ва у ёки бу қатнашувчини учратганларида µар сафар ´зининг с´зини қайтарадилар, агар дуч келувчилар бита с´з билан жавоб берсалар, масалан 2та «µа», ёки 2та й´қ учрашдилар бунда улар тушунадиган с´злар билан алмашадилар. агар гуруµ қатнашчилари бошқа с´зни талаффуз қилсалар, кураш авж олади. Бири қаттиқ µолда «µа» дейди, 2 чиси эса рози б´лмай «й´қ» дейди. Бир неча дақиқадан с´нг с´зларни алмаштириш таклиф қилинади: «µа» деганлар, энди «й´қ» дейди ва аксинча.
Бу машқ гештальтерапия системасидан олинган 

4.2. ГУРУ¥ИЙ ТРЕНИНГДА СУКУНАТ

	Психолог гуруµда танаффуc юзага келганини µис қилиши керак, агар бу ноқулай сукунат, ´з фикрларинb айтишни истамаслиги? зерикиш ёки гуруµ ишига қизиқишнинг й´қлиги б´лса, бундай паузани психолог фаоллаштириши машқлари ёки саволлар билан бузуши керак, «нима деб ´йлайсизлар, нима б´лди? нима учун бундай ноқулай сукунат юзага келди» 
	Агар юзага келган танаффуc - таъсирланиш, чуқур ´йланиш бошидан кечиришнинг оқибати б´лса, бундай танаффусни бузиш мумкин эмас, µар бир иштирокчи унинг ички жараёнларига қулоқ солиши ва сабр қилиши керак. Бу ижодий танаффусдир,унда ´қитувчиларда фаол ички фаолият амалга ошади.
	Гуруµ ёки гуруµ аъзолари ´йнашни рад этсалар.
	Гуруµий психотренингда к´п холларда ´қитувчилар қандайдир машқларни бажаришни рад этадилар, машқларда пассив б´ладилар.
Гуруµнинг бундай ´зини тутиши µар хил сабаблар билан тушунтирилади,´қитувчиларнинг чарчоҚи самарали машқларнинг етарли эмаслиги гурухдаги фаолликнинг бирданига тушиб кетиши машқнинг қизиқарсиз ёки қийинлиги ва µоказо.
	Бундай µолатларда машқни мажбурий равишда бажариш тавсия этилмайди. Дастурни асосий Қоясини тушунтирган µолда гуруµни қизиқтириш, машқини қандай қизиқарли й´л билан бажариш кераклигини ´китувчилардан с´раш ёки қатнашувчиларнинг бирини вакттинчалик олиб борувчи қилиш керак, бундай µолда энг самарали усул машқ ёки ´йинда намоён қилинишни психолог ´зи бошлайди. Гуруµ аниқ бир қорорга келмаганлиги сабабли «Х´ш қани ´зим µис қилиб к´райчи» ёки «Келинглар мендан бошлаймиз» деб мурожат қтлади.
	Бу билан психолог гуруµга ишончни билдиради, қандайдир даражада гуруµга намуна сифатида чиқади, психолог гуруµ аъзолари каби тенг µуқуқли б´либ қолади. Шундай µолатлар µам б´ладики, бунда гуруµнинг қандайдир бир аъзоси ташқи кузатувчи позициясини эгаллайди. У умумий муµокамага қ´йилмайди ´йнашни рад этади, руµий техник машқларда µеч нарсани µис қилмаслигини айтади. У боши оҚриётганлигини ёки аµволи ёмонлигини µам айтади. 
	Бундай иштирокчи гуруµ ишида унинг аъзолари ноқулайликни ва µайрон б´лишликни келтириб чиқаради, қолган гуруµ аъзоларида µам ишлаш нияти й´қолади, улар пассив б´либ қоладилар ёки норозиликни намойиш этадилар. Бундай µолларда нима қилиш керак? Агар гуруµ ишига қ´шилмаган қатнашувчи µалақит бермаса, унга эътибор беришнингхожати µам й´қ. бир оз вақт ´тгандан с´нг унинг ´зи ´йнашни µохқолади, ёки бошқа машқда қизиқиб фаол б´либ қолади, агар гуруµ кузатувчига салбий таъсир қилаётган б´лса, психолог бу аъзони ´йин жароёнига киритиш керак. Уйин давомида бундай қатнашувчиги унинг фаоллиги ва қизиқишини ошириш мақсадида тинмай савол бериб туриши керак. К´пгина олиб борувчилар пассив аъзони ´йинга қушилиши µаракат қиладилар µар бир µолатда олиб боручи қабулқиладиган қорор к´п нарсаларга боҚлиқ б´лади: кузатувчининг шахсияти, гуруµ аъзоларнинг унга таъсири, олиб борувчининг иш шакли, машҚулот иқлими, тренинг тематик й´налганлиги ёки мақсадларига боҚлиқ б´лади.
	Педагогик тренингда психолог «шахсий материаллари» мақсади, баъзи бир µолатларда психолог гуруµ ишига қатнашувчи µуқуқлари асосида кириши зарур: ´зини µаётидаги қийинчиликлари ва келишмовчиликларни баён қилиши гуруµ аъзоларига шахсий муаммоларни µал этиш ва тажрибаси борлиги ёки ´зи µақида бирор бир шахсий нарсаларни гапириб бериш мумкин. 
	Одатда ´қитувчилар, психолог шахсияти қизиқиш билан қарайдилар ва бундай суµбат фойдали б´лади. Бироқ ´зини жуда муаммоли одам µар бир қарашда қийинчиликни µис қилиб к´рсатиш т´Қри келмайди. Психолог ´зини µолатини т´Қри ташкил этиши ва омадли инсон сифатида µис қилиши керак. 
	Бундан ташқари, шахсий материални гуруµга тақдим қилиш жуда муµим, агар психолог ´зиниг интим µаётини к´п ва қисқа гапирадиган б´лса, у иштирокчиларга Узида к´з-к´з қилувчи одам сифатида намоён б´лади. Уларда µаммадан µам ´зига қизиқадаган одам деган шубµа уйҚонади, у бошқаларга ёрдам Бера олмайди деган фикр уйҚонади, у бошқаларга ёрдам Бера олмайди деган фикр уйҚонади. Бундай шубµа ишончсизликни юзага келтиради, бу эса гуруµнинг олиб борувчига б´лган қизиқишинини бирданига с´ндиради. 
	Шахсий материал гуруµга шахсиятсиз шаклида Хам баён этилиши мумкин психолог ´зи µақида гапираётиб бунда бу µикоя унинг таниши ёки қариндоши билан билан б´оган деб гапириши мумкин ёки аксинча, психолог томонидан ´йлаб топиш µаётий драма гуруµга худди шахсий хаётида б´лганидак баён қилиши керак. 
	Хуллас, гуруµдан айниш ёки қ´ллаб қуватлашдан узоқроқ б´лиш керак, эсдан чиқармаслик керак, руµий машҚулотлар ´қитувчилар учун аввалам бор уларга ёрдамни амалга ошириш мақсадида ташкил қилинади, «шахсий материал» эса уларга инсоний қаратилган ёки тренингни самарали, қизиқарли ´та таъсирчан ва аниқ б´лишга µаракат қилади.

4.3. ПСИХОЛОГНИНГ ¤З ИШИДАН £ОНИ£ИШ ДАРАЖАСИ
 
	Психолог гуруµ этибори марказида туради, гуруµ қатнашчиларда б´лмаган билимга эга, унга қарайдилар, унга қулоқ соладилар. Агар руµшунос бундан қониқиш олса, гуруµ ишидан қониқиш ола бошлайди, унда ички руµий қониқиш µосил б´лади. 
	Бироқ психологнинг қониқиши ´рта даражада б´лиши керак. ¥ар бир тренер ´зилан қониқиш даражасини билиши керак. Акс µолда гуруµ ишининг самараси бирданига тушиб кетади ва гуруµ билан ´заро муносабатда б´шлиқ пайдо б´лади. Педагогик тренинг руµий иш к´ринишидан «ьир актиёрли тиатр» к´ринишига ´тади, бунда психолог касбий ишини эмас, балки табий артистлик маµоарти µали намойиш қилинади. 

Тренингдан с´нг
психологнинг тикланиши

	Гуруµий тренингни исталган касбий гуруµда шу жумладан ´қитувчиларда ´тказилиши психологдан психологдан катта энергия сарфини талаб қилади. машҚулот тугаганидан с´нг психолог кучли чарчоҚни µис қилади. Шунинг учун самарали дам олиш ва тез иш қобилиятини тиклаши, муолажалар тузулишини қ´ллаб қ´йиш керак. ¥ар бир психолог учун ´зининг севган машҚулотлари б´лиши мумкин. 
	Бундан ташқари мактаб психологи юкламаси меъёрий талаблари мавжуд, бу талабларни бузмасликка тавсия этилади. тренер фаолик қобилиятини ва натижали ишлашни сақлаб қолиши учун µафтада 2 ёки 3тадан к´п б´лмаган миқдорда гуруµий машҚулотлар ´тказиш керак. 
	БошланҚич синф ´қувчилари учун педагогик тренинг (Амалий машҚулотлар дастурлари. БошланҚич синф ´қувчилари учун педагогик тренинг касбий фаолиятнинг самарали индивидуал к´ринишини, ишда µам касблар ва мактаб бошқарувчилари, қатнашчилари ва мактаб бошқарувчилари уларнинг ота-оналари билан яна ´з оила аъзолари билан яхши алоқага киришиш каби асосий каби ассосий касбий сифатларни шакллантиришга қаратилган, тренинг бундан ташқари, болага ижобий муносабатда б´лиш, кичик синф боласини µиссий қабул қилиш каби сифатларни шакллантиришга µам ёрдам беради.
	БошланҚич синф ´қитувчилари учун таклиф қилинган психологик Амалий машҚулотлар дастурлари психолог ишининг 2 босқичини ташкил қилади ва махсус руµий ёрдам деб аталади. Бу ерда машҚулотнинг асосий қисмида машқ ва ´йинларга алоµида тушунтиришлар берилган. 

4.4. «¤£УВЧИ МАКТАБ» ЦИКЛИ
«¥О¥ЛАЙМАН - £ИЛА ОЛАМАН-КЕРАК» МАШ£И

	Машқ мақсади: ´қитувчида ´зига нисбатан ишонч ва фаоллигини, µоµиш ва мажбурийликни, индивидуал µолатларнинг ´сиши, ´зини англаш ва педагогик фаолиятда ´зига хос хислатларни шакллантиришдир. 
¤қитувчилар гуруµига ярми айлана тарзида ´тириш айтилади, икки стул б´ш қолди. ¥оµишга к´ра истаган икки ´китувчи марказга ´ртага чиқишади ва гуруга қараб ´тиради. 
	Бир ´қитувчи тингловчи - бошқаси эса бошловчи б´лади. охиргиси учта гап айтади, биринчи б´лими бир хил, икикинчиси µар хил б´лади. М: у айтади, «мен ´зимга ишонишим керак, мен ´зимга ишона оламан, мен ´зимга ишонишни µоµлайман». 
	Кишилар нимани ´йласалар шуни айтадилар, яъни µаёлига келган биринчи фикрни айтишлари мумкин. 
	Айтилган учта гапдан кимнинг гапи к´проқ таъсирчан чиққанлиги муµокама қилинади. Биринчи бу саволлар иккинчи иштирокчига берилади, тингловчи томонидан с´нг барча гуруµга мурожаат қилинади. 
	Гапирувчининг интонацияси юздаги ´згаришлари ва µоказолар µисобга олинади. £онунга к´ра, аёллар аудиториясида «мен мажбурман, мен қилишим керак» принципи яшайди. «Мен µоµлайман» шахсий истагига на вақт, на куч топилади. 
	Психолог µар қандай инсон қайсидир вақтда «´зинг учун яша, µаёт сен учун»лигини уқтиришга µаракат қилиши оптимизмни сақлаш ва руµан соҚломлигини гуруµга к´рсатишга µаракат қилиши керак. 
	Психолог ´қитувчининг мактабдаги хулқи, унинг бошқа ´қитувчилар билан муносабатига педагогик фаолиятнинг асоси эмас, унинг индивидуал хусусиятлари µам муµимлигини к´рсатиши керак. 
	Бир ´қитувчи талабчан, µиссиётга берилувчан ва муомалада қ´пол, бошқаси мулоқотга киришувчан б´лади. Муµими ´зингизни µеч қачон инкор қилманг. 

«Менинг касбий ролим» машқи

  	Машқ мақсади: Касбий фаолиятнинг самарали усулларини очиш. 
	¤қитувчилар гуруµи айлана б´либ туришади ва психолог µаммага гуруµ билан саломлашишни айтади, тасаввур қилинг, улар ´қитувчи эмас, балки ´қувчилардир. 
   	Саломлашишни қ´йидагича бошлаш мумкин: 
«салом болалар»  Бу пайтда унинг тутган ´рни юзининг ´згариши к´рсатилади.
  	Шундан с´нг, барча қатнашчилар гуруµ билан саломлашишади. Умумий муµокама қилинади, µар бир ´қитувчи бола позициясида қандай саломлашишни тушунтиради. 
   	Кимнинг саломи самимий ва очиқлиги аниқланади. Ушбу машқда µар бир ´қитувчи ´зининг фаолиятидаги услубидан келиб чиқиб ишлайди. 
  	Педагогик фаолиятнинг самарали µал қилиниши нафақат мактабда эндигина иш бошлаган ёш ´қитувчилар эмас, балки бир неча йиллик иш стажига эга б´лган ´қитувчилар учун µам касб услубини ривожлантиришда муµимдир. 

«Баµо» машқи

 	Машқ мақсади мактаб ´қувчиларини маµсулдор баµолашда комуникатив усуллар ишлаб чиқиш. 
  	Гуруµ айлана б´либ туради, µар бир қатнашчи салбий ва ижобий баµоларни айтади. Биринчи салбий баµо айтилади масалан: «´тир икки». ¥ар бир ´қитувчи бу с´зни ´зиниг с´зи билан айтади. Психолог ´қитувчи ´қувчига ёмон баµо қ´яётганида, унга шахсий муносабатини билдириши, яхшироқ ´қишга ишонишини тарбияланувчига билдириши лозим. 
  	М: Минг афсус, Ойдин бугун мен сенга ёмон баµо қ´яман. Мен ишонаман, сен µаракатчан қизсан ва яқин кунларда иккингни т´Қрилайсан. 
   	¤қувчининг яхши баµосидан ´қувчи, қувониши ва психологик ёрдам бериши, қ´ллаб-қувватлаши лозим. Масалан: Баракалла бугун сен «5» олдинг. ¥аракат қил ва бундан буён µам яхши ´қи. 
  
«Менинг µамкасбим» машқи

 	Машқ мақсади: ишда ´қитувчининг µамкасблари билан самарали мулоқот воситаларини ривожлантириш. 
  	Психолог гуруµга кейинги вазиятни ´йнашни таклиф қилади, бир ´қитувчи µам касбларидан бир-икки кунга ´рнини билдирмасликни с´райди. 
  	¤йиндан с´нг ушбу  вазият юзасидан муµокама қилинади ´қитувчи илтимосини баён этиш учун қандай коммуникатив воситалардан фойдаланди, нима учун бир ´қитувчи унга ёрдамлашди, бошқаси эса й´қ.
 	¥ар бир қатнашчи ´зининг тажрибасидаги шундай вазиятларни эслаш мумкин. Бу вазиятга психолог аралашмайди, фақатгина гуруµга ёрдам бериши мумкин. Машқ с´нгида ушбу вазиятда: «¤зингизни қандай тутишингиз керак, µамкасбларингиз сизга чин дилдан ёрдам беришлари учун вазиятни муµокама қилинади. 

«Менинг директорим» машқи

  	Машқ мақсади: мактаб директори билан самарали мулоқат ´рнатиш. ¤қитувчи мактаб директоридан йилнинг ´ртасида соҚлиқ учун таътил с´раган шундай вазиятни к´рсатиш керакки, директор инкор қила олмасин. 
  	Мактаб µаётидан мактаб директории билан ´қитувчилар ´ртасидаги бундай вазиятларнинг бир нечтасини к´рсатиш мумкин. 
  	Гуруµ билан юқоридаги вазият юзасидан муµокама қилинади. 

«¤£ИТУВЧИ-СИНФ» ЦИКЛИ
 
Эмоция машқи

  	Машқ мақсади: ´қитувчиларда дадиллик ва ´қувчилар образли мулоқат, мулоқатда эгилувчанлик, эмоционал илиқлик ва ижобий муµитни шакллантириш.
  	Гуруµ ярим айлана тарзида ´тиради ва психолог µар бир қатнашчига психологик топишмоқ: юзнинг µолати, µаракат ёрдамида қайсидир эмоционал µолатни ´йнашни топширади. Гуруµ бу µолатни топиши керак б´лади. 
  	Психолог µар бир қатнашчининг топишмоқни топишини юз, қ´л, овоз ва бошқаларни ишлатилишини ташкил қилади. £атнашчиларда директор овозими ёки ´қитувчилар µолати борлигини аниқлаб беради.
 
«Менинг касбий ролим» машқи

   	Машқ мақсади:  ´қитувчи билиши лозим булган синф билан мулоқотни ва ички µолатларни самарали µал этиш. 
  	Гуруµ айлана б´либ ´тиради ва психолог µар бир қатнашчига касбий коммуникатив сифатларни к´рсатувчи роль ёзилган карточкаларни тарқатади. 
   	Карточкаларда қуйидаги с´злар ёзилган б´лиши мумкин: «ёрдамчи, она, тарбиячи, сардор, идеал. ¤қитувчи билан ота-оналар ´ртасидаги воситачи д´ст, ´йин, интеллектуал, судья, ´ртоқ, кузатувчи, дарс берувчи, 
  	¥ар бир қатнашчи ´зининг позицион роли баён этилган карточкасини олади ва унга тушунарли б´лган ´қитувчининг ушбу позициясида тутган ´рнини айтади. Берилган роль позицияга қарши чиққанда кичик ´қувчилар билан мулоқотда фойдаланиш. мумкин б´лган ползицияни баён этиш лозим. Вазият муµокама қилинади, айниқса кичик мактаб ёшидаги ´қувчилар олдида тутган ´рни µақида алоµида т´хтанилади. 
  	Муµокама гуруµ ичида айлана тарзида ёки навбат билан фикрни билдириши мумкин. Гуруµ муµокамасида психолог ´қитувчилар диққатини кейинги вазиятга: µар бир ´қитувчининг шахсий икки ролини, ´қувчилар билан муносабатини, улар билан мулоқотда самимий ва очиқ к´нгил б´лиши лозимлигини уқтиришга µаракат қилиш лозим. 

«Лақаб» машқи

	Машқ мақсади: кичик мактаб ёши ´қувчиларининг бир-бири билан мулоқотга киришишини ´рганиш. Машқ бевосита «¤йлаб топчи» машқи асосида ташкил қилинади. Ихтиёрий равишда гуруµ бошлиҚи танланади. У хонадан чиқади ва у й´қлигида гуруµ кимнидир эслайди. 
  	Бир гуруµ ´қитувчилар шу синфда уни қандай тасаввур қилган б´лсалар шундай лақаб берадилар. Бошловчининг вазифаси, гуруµ кимни ´йлаган б´лса шу қатнашчини топишдан иборат. 
   	¤йин ´тказилгандан кейин гуруµ вазиятни муµокама қилади. £айси лақаб энг мос тушади, қайси бири й´қ. Бу µолатда бошқа қатнашчиларнинг фикрини эшитиш лозим. Бошловчининг ва лақаб қ´йган ´қитувчининг фикрини билиш лозим. 
  	Мактабларда ´қитувчиларга ´қувчиларнинг қандай лақаб қ´йилиши жуда қизиқ муµокама б´лади. Чунки ´қувчилар ´қитувчиларнинг хулқидаги ва характеридаги камчиликларини аниқ пайқашади ва бунга т´Қри ёндашиш лозим. 

«Тимсол топ» машқи

  	¤қитувчиларга бошланҚич синфда дарс материалларини тушунтириш қийинчиликлар туҚдиради. £айсидир болалар тез ва аниқ тушунишади, кимдир секин тушунади ва тушунтириш учун қайта- қайта такрорлаш лозим. 
  	¤қитувчи шунинг учун бир хил вазифани турли с´злар билан тушунтириши лозим. 
	Машқ мақсади: ´қувчиларга ´қув материалини тушунтиришда ролга кириб ´тишни ташкил қилиш. 
  	¤қитувчилар гуруµи айлана б´либ ´тиради. Психолог µар бир қатнашчига ´қув материалидан бир мавзуни ´зига аниқлаб олишни таклиф қилади. М: «тенглама, олма, айлана» кабиларга ´хшаш ´хшатмалдар топиш. 
  	¤қувчилар µар бири ´зининг мавзусига тушунтириш беради. Олдин айтилган тушунчаларни қайтариш мумкин эмас. Натижада µар бир ´қув темасининг муµокамасини «муµокамалар банкига» йиҚилади ва µар бир гуруµ ундан фойдаланиш µуқуқига эга б´лади. 

«Назорат ва бошқариш» машқи

	¤қувчилар кичик синф болаларида яхши ´қув нормасини ташкил қилишнинг қийинчилиги т´Қрисида к´п гапиришади. 
	Бир ´қувчи бесарамжон, бутун дарс давомида µаракатчан, бошқаси эса унинг акси, пассив ва тормозланувчан, учинчиси ´зига ишонмайди, µамма нарсани тушунса µам, билса µам жавоб беришга қ´рқади. 
  	Машқ мақсади: ´қитувчиларда синфий бошқариш ва назорат қилишнинг самарали й´лини ташкил қилиш. 
  	£атнашчилардан µоµишга к´ра ´қитувчи ролини ´йновчи гуруµ йиҚилади. £олган гуруµ қатнашчилари кичик мактаб ёшидаги ´қувчи ролини ´йнашади. ¥ар-бир ´қувчи психологдан карточка олади, унда унинг нима қилиши кераклиги қандай жавоб бериши ва бошқалар. 
  	£атнашчилар карточкани ´зи учун ´қиб жим ´тиришади. Карточкада шундай с´злар ёзилган б´лиши мумкин. 
    	«¤қувчи аълочи, ´кув материалини яхши билади ва ташкилотчи» ¥аракатчан ва тушунувчан лекин диққати б´линувчан. 
  	¤қувчи т´полончи, µар дарсда қ´шнисига тинчлик бермайди. 
   	Гиперактив ´қувчи бир дақиқа µам ´тира олмайди. Дарс материалини қийинчилик билан ´злаштиради. 
 	Пассив, тормозланувчан ´қувчи µар доим ойнага қараб ниманидар орзу қилиб ´тиради»
  	«¤зиниг кучига ишонмай хатто жавоб бернишга тайёр µолда µам µеч қачон қ´лини к´тармайди. 
  	Гуруµ синфни ташкил қилади. ¥ар бир қанашчи ´зининг парта ёки столига ´тиради «Дарс саµнаси яратилади. ¥ар-бир ´қувчи ´зининг ролини ´йнайди. ¤қитувчи ролини ´йнаётган қатнашчи қатнашчи 5-10 дақиқа илиқ психологик иқлимни ташкил қилишга қаратиш керак. 
  	¤йиндан с´нг ушбу вазият муµокама қилинади ва синфдаги вазиятни нормада ушлаб туриши учун кутилмаган вазиятларда µам яхши натижаларга эришиши учун нима қилиш керак? саволларга жавоб топишга µаракат қиладилар. 
   	Гуруµ муµокамасидан с´нг «синфни 5минутда қандай тинчлартириш мумкин вазиятга самарали ва фойдали усулларни к´рсатиш мумкин. 
  	Ушбу машқда ´қитувчи баµоланади ва психологик ´қитувчиларининг маслаµатлари ва й´л й´риқлари тушунтирилади. 
  	Ушбу машқда ´қитувчи ´қувчиларини бир вақтнинг ´зида µам назорат қилиш µам бошқариси хусусида фикр алмашинади. 

«Мақсадда қатъий туриш» машқи

  	Машқ мақсади: ишда малакасини ошириш ва биринчи дарсданоқ куч ва энергия й´налтириш. 
  	¤қитувчилар гуруµи қ´лай тарзда айлана б´либ ´тиришади. Психолог уларга ´зини б´ш қ´йиб, к´зини юмушни айтади. Тинчлантирувчи, юмшоқ овоз билан кейинги теккистни айтади.
	Тасаввур қилинг, сизнинг б´ган синфга киришга µоµишингиз й´қ Бор кучингизни «Агар» га қаратинг «Агар мен яхши кайфиятда б´лганимда қувонч билан синфга кирак эдим. Мен к´чада кетар эканман ´қувчиларим µақида ´йлайман ва уларни тезроқ к´ришга келаман. 

4.6 «¤£ИТУВЧИ-¤£УВЧИ»  ЦИКЛИ

«Бола» машқи

	Машқ мақсади: ´қитувчиларда болаларга нисбатан µиссий ижобий муносабатни шакллантириш. Гуруµ иштирокчилари айлана б´либ ´тирадилар ва навбат билан «бола» с´зига (бошланҚич синф ´қувчиси) таъриф берадилар. Таъриф: «Бола бу» с´злари билан бошланиши керак. ¥ар-бир иштирокчи таърифни ´зига ёққан с´злар билан тугатиши мумкин.
	Психолог муµокамада к´проқ ижобий таърифларга эътибор беради. 
  
«Учрашув» машқи

  	Машқ мақсади: ´қитувчиларда болалик хотираларини фаоллаштириш, µиссий идрокни тарақий эттириш, «болалик комплексини» шакллантириш. Гуруµий маµҚулотни ташкил қилиш медиатив сеанс типии б´йича амалга оширилади. ¤қитувчилар ´з жойларига қулай жойлашиб оладилар. Улар ярим айлана шаклида жойлашадилар психолог улар олдида тик туради. «¤зингизни эркин, б´ш µис қилинг, бир неча дақиқа тинч нафас олинг» психологик с´з билан таърифланг образ ва картинкаларни қайта эсга тушириш с´ралади. 
  	Кейин психолог қуйидаги с´зларни айтади: Тасаввур қилинг ´з уйингиздасиз. Одатда дам оладиган, шинам, Узингизни яхши µис қиладиган жойда ´тирибсиз. Сиз учун муµим б´лган учрашувга ичдан тайёрланяпсиз. Сиз диққатингизни бир жойга т´плаб, ´зингизга эътиборлисиз. Энди сиз фикран ´рнингиздан туриб эшикка томон й´л оласиз. Эшикни очиб зиналардан секин тушасиз. £оронҚу падъездан чиқиб, к´чага ёзги қуёшли кундаги ёруҚликка отланасиз. К´чада сизнинг олдингиздан бола чиқиб қолди. У сизга борган сайин яқинлашмоқда, яхшилаб қарасангиз- бу бола бошланҚич синфда ´қиган вақтдаги сизнинг ´зингиз, бу қиз қандай қийинчиликларга, юз ифодаси, кайфияти қандайлигига қаранг. Унга т´лиқроқ қарашга µароакат қилинг. Унга сиз учун муµим б´лган саволларни Беринг, ундан жавобни эшитишга µаракат қилинг. 
  	Шундан с´нг аста - секин қайрилинг ва ´з хонангизга шошмасдан қайтинг. Умумий муµокама қуйидаги таянч саволлар асосида ´тказилади. 
	«Болаликдаги ва сизнинг ички хаёлингиздаги образларни тасвирланг» қандай савол бердингиз ва қандай жавоб олдингиз? 
тасаввур ва µаяжонларингизни тасвирланг. 

«Менинг болалигим» машқи
 
 	Машқ мақсади: ¤қитувчиларда болалик хотираларини фаоллаштириш. 
  	Гуруµ айлана шаклида ´тиради. психолог иштирокчилардан болаликдаги энг қувончли ва энг µафа б´лган тасуроти µақида гапиришни с´райди. Гуруµий муµокама болаликда бошдан кечирилган воқеа туфайли психотраммаолган ´қитувчиларга психологик ёрдам к´псатишга қаратилган. Маълум б´лишича, ёшликда бошдан кечирилган қаттиқ грамматик µодиса ´қитувчини ´қувчиларга муносабатига таъсир қилади. Гуруµда болаликдаги таассуротларни муµокама қилиш ва гуруµни қ´ллаб - қ´ватлаш туфайли ´қитувчи ´зининг салбий хотираларидан фориҚ б´лади. 

«Менинг биринчи ´қитувчим» машқи

  	Машқ мақсади: ¤қитувчиларда педагогик рефлексия қобилиятини ривожлантириш, шахсий тарбиявий таъсир оқибатларини баµолаш ва таµлил қилиш. Психолог гуруµ иштирокчиларига ´зининг биринчи ´қитувчиси болаларга қандай муносабатда б´лган, дарсни қандай тушунтирганлиги µақида гапириб беришини с´райди.
   	Умумий муµокамада психологик гуруµ иштирокчилари эътиборини ´з фаолиятларида биринчи ´қитувчисининг услуби ва муµокамасини такрорлашга ёки болаларга муносабатда адолатли ва мулойимроқ, нимададир унга нисбатан яхши б´лишга интилишга қаратиш лозим. 
  	¤қитувчиларда шахсий болалик хотираларини қайта эсга тушириш негизида болаларни µис қила олишни ривожлантириш муµим. 

«Менинг энг қийин ´қувчим» машқи

 	Машқ мақсади: ¤қитувчиларда болаларга нисбатан µиссий ижобий муносабатини ривожлантириш, қийин ´қувчилар билан мулоқат буйича тажубга алмашинувчи ташкил этиш. 
  	Гуруµ иштирокчилари айлана б´либ жойлашишади ва ´зларининг қийин ´қувчилари µақида, унинг ташқи к´риниши, дарсларда ´зини тутиши ´қиш, у билан қандай қийин вазиятлар вужудга келгани ва µакозолар µақида фикр алмашадилар. ¥икоя қилувчи қийин ´қувчига таъсир қилиш й´ллари µақида гапиради. Гуруµ ´з амалий тажрибасидан келиб чиқиб, таъсир к´рсатишнинг маµсулдор воситаларини топишга ёрдамлашади.

«Интонация» (оµанг) машқи

  	Машқ мақсади:  ´қитувчиларнинг комуникатив имкониятлари диапозонини кенгайтириш. 
  	Гуруµнинг µар бир аъзосига қандайдир, ´қувчига қаратилган мақтов с´зларни айтиш таклиф қилинади. Масалан: «балли! Сенда µамма нарса яхши б´лади» каби с´зларни айтиш мумкин. Бунда айтилган с´злар иштирокчи томонидан 5 мартта турли оµангда такрорланади. Гуруµ қайси ифода яхши айтилганини муµокама қилади. Психолог µар-бир ´қитувчига ´қувчилар билан мулоқат учун ифодалироқ оµангни топишга ёрдамлашади. 

«Ойна» машқи

	Машқ мақсади: ´қитувчиларнинг комуникатив имкониятларини ривожлантириш. 
  	Гуруµ иштирокчилари жуфт - жуфт б´либ оладилар. ¥ар бир жувтликда бир бошловчи танланади, иккинчиси унинг ойнаси б´лади. Бошловчи қули билан кутилмаган µаракатларни амалга оширишлари керак. Иккинчи иштирокчи бу µаракатларни синхрон равишда ойнадан аксини такрорлаши керак.
  	¤йинчилар орасидаги с´зсиз комуникасияда вужудга келадиган қийинчиликлар муµокама қилинади.   Психолог иштирокчилар эътиборини одамлар орасида қандай индивидуал- динамик фарқлар мавжудлигига, уни т´Қри тушунтириш ва µис қилиш учун суµбатдошга мослашиш қанчалик мµимлигига қаратади. Бу ´қувчиларни тушунишда муµим µисобланади.    

4.7 «МЕН-¤£УВЧИ» ЦИКЛИ 

«Муаммо» машқи
 
	Машқ мақсади: гуруµ иштирокчилари шахсий муаммоларининг субъектив аµамиятлилигини пасайтириш. психолог ´қитувчиларга к´зларини юмиб, бушатишларини таклиф этади. Кейин бу қуйидаги с´зларни айтади. «С´нгги вақтларда сиз учун муµим ва долзарб б´лган шахсий муаммоингиз µақида ´йланг. Муаммоингизни ичингизда айтиш мумкин б´лган бир неча с´злар орқали ифодаланг. 
   	Энди сизнинг муаммоингиз µақида яқинда суµбатлашган инсонни к´з олдингизга келтиринг. унинг сизга нима дегани ва сиз нима деб жавоб қайтарганингизни аниқроқ эслашга µаракат қилинг. У билан қандай вазиятда суµбатлашганингизни эслаш, сиз суµбатлашган хонани, теварак атрофдаги нарсаларни эслашга µаракат қилинг. Энди ´ша µаракатга, суµбатдошингизга ва ´зингизга четдан, расмга қарагандай қаранг. 
   	Буларнинг барини аниқ к´з олдингизга келтиришингиздан с´нг, маµаллангизда яшайдиган инсонларни, яқин қ´шниларингиз µақида ´йланг. Сиз яшайдиган микрараёон, шаµар ёки қишлоқ µақида ´йланг. Ватанимиздаги барча аµоли µақида ´йланг. 
   	Бутун ер шарини, унда яшайдиган оқ. қора, сариқ, қизил танли инсонлар, камбаҚал ва бой, бахтли ва бахтсис инсонлар µақида ´йланг. £уёш системаси. унинг теварагида айланувчи планеталар µақида ´йланг. Космоснинг чексизлиги ва абадийлик µақида ´йланг. 
  	Психолог умумий муµокама ´тказаётганда, шахсий муаммосини бемалол ´йлаши мумкинлиги, бунда унинг суъектив аµамиятини камайтириш мумкинлигига эътибор қаратади. 
 
«Яхши ёмон» машқи

	Машқ мақасди: гуруµ иштирокчиларини ёмон нарсада - яхши нарсани к´риш, қайҚули фикрлар ва оҚир µиссиётларга берилмасликни ´ргатиш. 
  	Гуруµнинг µар бир аъзоси тоза қоҚоз ва ручка олади. Психолог µозирги вақтдаги шахсий муаммоли вазият µақида ´йлашни таклиф қилади. £оҚоз иккига б´линишини айтади. £оҚознинг чап ёнига µаётий муаммонинг иштирокчи учун 10 та салбий оқибати ёзиб чиқилади. Кейин қоҚознинг ´нг тарафига мавжуд вазиятнинг 10 та ижобий томонлари ёзиб чиқилади. Масалан: иштирокчиларнинг бири чап томонга қуйидаги с´зларни ёзади: «Биз турмиш ´ртоҚим билан ажрашдик». У ´нг томонга: «Энди мен мутлоқо эркинман»- деб ёзиди. Психолог машқни муµокама қилаётганда µар бир µатто Энг қийин µаётий вазиятда µам унинг ижобий томонларини топишга µаракат қилиши зарур ва бунинг µисобига руµий барқоролик эришиш мумкин. 

«Бундан µам баттар б´лиш мумкин эди»
 
	Машқ мақсади: қийин µаётий вазиятларда ´зини «формада» ушлашга ёрдамлашади, ички з´риқишни й´қотишга ва тинчланишга ёрдам беради. 
  	Гуруµ иштирокчилари жойларига ´тириб, тинчланиб. б´шашадилар. Психолог  уйда ва ишдаги мавжуд қийинчиликлар µақида ´йланг. Бу қандай қийинчиликлар. Сиз уларга қандай муносабаттасиз? Сиз нимани µис қилаяпсиз?
  	Энди ´з µаётингизни тасаввур қилинг, агар энг қ´рқинчли нарса содир б´лса. (жимлик), буларнинг бирчаси қандай бошдан кечиришингиз, бу µодиса µаётингизда қандай оқибатларга олиб келиши µақида ´йланг. Агар бу µодиса µақиқатдан µам содир б´лса, нима б´лишини т´лиқроқ ´йланг. Энг охирида ´зингизнинг муаммоингизни эсланг. 
  	Иштирокчиларнинг µақиқатда мавжуд қийинчиликларни ижобий қабул қилишлари муµокама қилинади. 

«¤зингизга сизни ёқтирадиганлар к´зи билан қаранг» машқи

  	Машқ мақсади: ¤қитувчиларда ´зига ишончни ´з шахсига ижобий муносабатни фаоллаштириш, ички г´залликка энишиш, депрессияни й´қртиш. 
  	Машқ медитация технологиясига мос равишда ´тказилади. Психолог гуруµга мурожат қилади: Сизни севадиган ёки қочондир севган инсонни аниқлаш ички µаелингизда бу инсоннинг характерини ташқи к´ринишини аниқроқ к´з олдингизга келтиринг. Тасаввур қилдингизми? Энди кузатиш й´налишини ´згартиринг. Сиз µаёлан бу инсонннинг ичига кириб вақтинча ´ша инсонга айланасиз. 
   	Унинг ичига кириб, ´зингизни бу инсоннинг севувчи к´злари билан к´риш қобилиятига эга б´ласиз. Сиз ´зингизда камчилик деб µиссоблайдиган хислатларни µма ютуқ сифатида к´ра бошлайсиз сиз сивгига ёқтиришларига лойиқ эканлигингизни, сиз билан фахрланиш мумкинлигини сезасиз. 
    	¤зингизга шундай ижобий қарашни сақлаган µолда, дастлабки µолатга қайтасиз, яна ´зингизга ижобий муносабатни сақлашга µаракат қилинг. 

4.8 «¤£ИТУВЧИ-ОИЛА ЦИКЛИ»

«Тарози» машқи

	Мактабдаги иш билан боҚлиқ оҚир юкламани муваффақиятли бажариш учун оилада ´зини тинч ва µимояланган µис қилиш керак. Агар оила аъзолари бир-бирларини қ´ллаб-қувватласалар, инқироз ва муаммоларни осонлик билан µал қиладилар, ь´з кучларини қайта тиклайдилар. 
  	Машқ мақсади: ички барқарорлик µолатини яратиш, оила азоларига ижобий муносабатни фаоллаштириш. 
Машқни аёллар аудиториясида ´тказаш тавсия қилинади.      
  	Гуруµ аъзолари тинчланиб, медитацияга тайёр б´лганликларидан с´нг психолог қуйидаги с´зларни айтади: сизга яқин инсон, турмиш ´ртоҚингиз ёки д´стингиз µақида ´йланг. Унинг юзуни, характерини, одатдаги µаракатларини ва имо ишораларини к´з олдингизга келтиринг. У қандай инсон?
   	Унинг образини чизишда сиз к´проқ камчиликлардан фойдаландингиз? Биринчи учраµувингизни эсланг. £андай вазиятда сиз уни биринчи марта к´рган эдингиз? Унинг к´риниши гапириши, µаракатлари қандай эди? Диққатингизни тортадиган қандай асосий хусусияти мавжуд эди? Унинг нимаси сизга ёқади? Сиз учрашиб юрган кезларни эсланг. Сизга нисбатан Қамх´рлик ва меµрибонлик к´рсатган, энг яхши дақиқаларни эсланг. 
  	Энди тарозини к´з олдингизга келтиринг. тарозининг бир палласига яқин кишингизнинг камчиликларини, иккинчи палласига оҚир келиши керак. Яқин кишиларга салбий хислатларга нисбатан ижобий хислатларни к´проқ танишга интилинг. Унга нисбатан яхши муносабатда б´линг ва уни ортиқча танқид қилмасликка µаракат қилинг.

«Келишув» машқи

	Машқ мақсади: оилавий вазиятда қарор қабул қилишнинг комуникатив усулларини ишлаб чиқариш, яқин кишини тушуниш, унинг қизиқиш ва эµтиёжларини µурматлашга ´рганиш. 
  	Гуруµда ´йин вазиятини ташкил қилинади. ¥озирга к´ра гуруµдаги «эр» ва «хотин» ролини ´йнавчи, икки актиёр танланади. Эр-хотинлар оилада қарор қабул қилиш б´йича қандайдир вазият муµокама қилинадиган ´йин вазиятни таклиф қилинади. Масалан: ёзги таътилни қандай ´тк4азаш б´йича муµокама таклиф қилинади. «Эр» бу масала б´йича ´з вариантини, «хотин» Уз вариантини таклиф қилади. 
    	¤йин 4 босқичда ´тказилади. 
	Биринчи босқичда: «эр»  ва «хотин» томонидан таклиф этилган вариантлар муµокама қилинади. 
	Иккинчи босқичда: Психолог «эр хотиннинг стулига, хотин эрнинг стулига» ´тиради. Улар ´з позицияларини ´згартириб, муµокама ´тказилади. Эр хотин номидан гапиради, Хотин б´лса эр номидан гапиради. 
	Учинчи босқичда: суµбатдошлар учун янги б´лган фикрлар муµокама қилинади. Эр ´йиндаги хотиннинг эµтиёжларини аниқроқ тушунади, хотин б´лса эрнинг истакларини яхшироқ тушунади. 
	Т´ртинчи босқичда: икки оила аъзосининг µам қизиқишларини µисобга оладиган келишув қарор ишлаб чиқилади. 
  
4.9 ¤РТА ВА Ю£ОРИ СИНФ ¤£УТУВЧИЛАРИ УЧУН ПЕДАГОГИК ТРЕНИНГ
( АМАЛИЙ МАШ¢УЛОТЛАР ДАСТУРИ)
  
    	¤рта ва юқори синф ´қутивчилари учун педагогик тренинг, уларда комуникатив к´никмаларни ривожлантиришга, ´қувчилар билан муносабатта шахсий тажрибани ривожлантиришга, маµсулдор касбий ´з - ´зини бошқариш усулларига қаратилган.

«¤£ИТУВЧИ- МАКТАБ» ЦИКЛИ

«Позиция алмашиш» машқи

    	Машқ мақсади: ¤қитувчиларда µам касблари билан мулоқлотга коммуникатив позицияни алмаштириш жараёнида эгилувчанликни шакллантириш. 
  	Гуруµ айлана шаклида ´тиради. ¥оµишга к´ра бир иштирокчи танланади ва у гуруµ ичида соат стрелкаси б´йлаб µаракат қилади, бунда у гуруµниниг µар бир аъзоси билан қисқача суµбатлашади. Гуруµнинг бошқа аъзолари суµбатини тинглайди. қандай комуникатив воситалар қ´ллаганлигини, яхши суµбатдошнинг индивидуал хусусиятларидан келиб чиқиб, суµбат услуби ´згарганлигини, бошловчининг коммуникатив позицияси ´згарганлигини баµолайди. 
    	Гуруµий муµокама икки босқичда олиб борилади. Биринчи босқичда бошловчи суµбатлашган гуруµ аъзоларининг таассуротлари тингланади. 
	Иккинчи босқичда µар гал янги суµбатдош билан суµбатлашишга киришилганда, коммуникатив позиция ´згарганда бошловчининг µиссиёти ва таассуротлари таµлил қилинади. 

«К´прик» машқи

   	Машқ мақсади: уюшган педагогик жамоани яратиш ´қитувчиларда бир-бирини қ´ллаб-қувватлаш, бир-бирига ёрдам беришни шакиллантириш, мулоқотнинг новербал воситалари тренингни ривожлантириш.
  	Иштирокчилар айлана б´либ жойлашадилар. ¤ртага жойлашган психолог б´р билан диагонал чизиқ чизади. ¤йин шартини у қуйидагича тушунтиради: «бу чизиқни тоҚ дарёсидаги к´прик деб деб тасаввур қилинг. К´прикдан бир томонда қараб, фақат бир киши ´тиши мумкин. ¤йиндаги вазифа шундан иборатки бир-бирига қарама-қарши й´налишда µаракат қилаётган икки киши к´прикдан ´тишлари зарур. Ким уриниб к´ришни µоµлайди? Гуруµ ичида µоµишга к´ра икки иштирокчи чиқади. Бу вазифанинг ечими олдиндан муµокама қлинмайди, иштирокчилар к´прик б´йлаб, бир-бирига қарама-қарши µаракат қиладилар. Улар учрашганда бир дақиқадан ортиқ гаплашмасдан, энг кам с´з ишлатиб, келишлари зарур.
   	Натижаларни муµокама қилишда қуйидагиларга эътибор берилади. Коммуникатив вазифани бажаришда ким ташаббусни намоён қилади, ´йин иштирокчилари бир-бирларига ёрдам бердиларми ёки аксинча, шериги µақида ´йламай фақат мақсадини амалга оширишга уриндими? Бундай шартли µафли вазиятда қандай воситалар воситали µисобланади. 

«Карниз» машқи

   	Машқ мақсади: педагогик жамоада бир-бирига нисбатан очиқлик, ´заро ёрдам ´заро, қ´ллаб-қуватлашни мустаµкамлаш. Гуруµ иштирокчилари бир-бирининг орқасидан елкалари тегиб туради. Психолог б´р билан чизиқ чизади ва шундай дейди: «Бу чизиқ к´п қаватли уйнинг карнизини чети. Гуруµимиздаги бир киши µоµишига к´ра, пастга тушиб кетмасдан карниз б´йлаб ´тиши зарур. Гуруµнинг вазифаси унга ёрдамлашишдир. £исқа гаплашиш, жисмоний алоқа туридаги қ´ллаб-қуватлашлар рухсат этилади. муµими карниздан ´тиш.  
   	Бундай ´йин машқини бажариш иштирокчини ´з таассуротлари µақида фикр алмашадилар, й´лнинг қайси қисмида қ´ллаб-қувватлашни сезди қаерда ´йин вазифасини бажариш қийин б´лди. Гуруµ иштирокчилари бир гал нима учун қ´ллаб-қувватлаш мувоффақиятли чиққани, бошқа гал нима учун самарасиз б´лганлиги µақида фикр алмашадилар. 

«Навбат» машқи

	Машқ мақсади: ¤қитувчиларда бевосита коммуникатив хулқ атворни ривожлантириш. 
 	Гуруµдан 8 киши танлаб олинади, уларнинг бири - бошловчи.
Етти киши д´кондагидек, кетма-кет навбатда туради, саккизинчи д´конга навбатсиз келади. У мақсадига эришиш учун µар бир иштирокчи билан гаплашади. Навбатда турганлар уни харид қилишга қ´ймасликлари зарур.
  	Бу вазият ´йнаётганда гуруµнинг бошқа аъзолари кузатувчи б´ладилар. Кейин умумий муµокама ´тказилади. ¤йинниг µар бир коммуникатив - мазмунли дақиқаси таµлил қилинади, навбатда турганлардан ким з´равонни ´тказиб юборди, ким ´тишга й´л қ´ймади қандай воситалар қ´лланилган (илтимос, қ´рқиш ва µоказо) муµокама қилинади. 
 
«Иккимиз» машқи

  	Машқ мақсади: фикр алмашинув жараёнида эгилувчанликнинг ички воситаларини шакллантириш. Психолог гуруµ аъзоларини жуфт-жуфт б´либ б´лишни таклиф қилади. Машқ уч ´йин вазиятидан ташкил топган: шериклар орқаларини текизиб ´тиришади ва 5 дақиқа давомида суµбатлашишади, кейин яна 5 дақиқа гаплашишади, бунда уларнинг бири ´тиради, иккинчиси унинг олдида тик туради, навбат билан ´ринларини алмаштирадилар (´тирган тик туради). С´нгра 10 дақиқа давомида бир-бирига қарама-қарши ´тирган µолда фақат к´злари билан гаплашадилар. ¥ар-бир вазифани бажарганлридан с´нг жуфтликлар таассуротларни б´лишиб фикр алмашадилар. 
   	Энг охирида умумий жамоавий муµокама ташкил қилинади. ¤йиндаги қайси вазифа енгил ва ёқимли б´лгани, қачон мулоқатда қийинчилик вужудга келгани, қайси жуфтликларда психологик тушуниш вужудга келган муµокама қилинади. 

«Аквариум» машқи

  	Машқ мақсади: педагогик фаолиятнинг маµсулдор индивидал стили воситаларини излаш. 
  	Гуруµ тенг икки гуруµларга б´линади. Уларнинг бири айлана марказида жойлашади, қолгани четга б´линади. Аквариумга ´хшаш, икки - ички ва ташқи айлана µосил б´лади. Айлананинг ичкарисида жойлашган иштирокчилар психологдан мунозара учун маълум мавзу олади. мактаб µаётидан олинган ´қитувчилар учун долзарб б´лган мавзулар берилиш мумкин: «¤қувчи дарсни бузди», «синфда тартиб сақлаш қийин», «Болалар ´қишни µоµлашмайди» ва µокозо. Мавзу «Бу ерда ва µозир» пирнципи б´йича муµокама қилинади. Бунда фақат айлана ичидан иштирокчилар муµокамада иштирок этади. Айлана ташқарисида ´тирган иштирокчиларнинг вазифаси µеч нарса демай, икки айланада ´тирган бир кишини кузатишдан иборат. Улар кузатиш обекти ´зини қандай тутиш, қандай комуникатив воситалардан фойдаланиш мулоқат б´йича шерикларни қ´ллаб - қувватлашлари, фаолиги ва пассивлиги, пешқадамлиликка интилишни кузатиб, таъкидлайдилар. 
   	Тахминан 15-20 дақиқидан с´нг иштирокчилар ´ринларини алмаштирадилар. Психолог янги мавзуни тавсия этиши ёки қизиқарли ва мазмунли баµс юзага келган б´лса ´ша мавзуни давом этириши мумкин. 
  	Умумий муµокамада барча иштирокчилар айлана б´либ ´тиради ва иштирокчилар хулқ-атворининг турли шаклларини таµлил қиладилар, маµсулдор коммуникатив воситаларни ажратиб к´рсатадилар. 

4.10 «¤£ИТУВЧИ СИНФ» ЦИКЛИ

Атмосфера машқи

 	Машқ мақсади - коммуникатив воситаларни ривожлантириш синфдаэмоционал илиқлик ва ижобий муµитни шакллантириш. 
   	Гуруµ иштирокчилари креслоларга қулай жойлашади, қулларини эркин қ´йишади ва к´зларини беркитишадилар. Психолог сокин ва пастроқ овозда шундай дейди. 
  	«¥озир сиз билан яқин орада б´лган ёқимли воқеани эсланг». Сиз нимани µис қиляпсиз? ¤зингизни б´у воқеа µодисадаги µиссиётларингизни аниқроқ намоён қилинг: қувонч, қониқиш. 
  	¥озир ´зингизни ички қувонч µолатингизни сақлашга µаракат қилиш ва мен µозир с´зма-с´з тасвирлайдиган µар-бир картинкани ижобий µиссиётлар билан т´лдиринг. 
  	Сиз синфга кирасиз: ´зингизда тетиклик ва ишонч µосил қиласиз. Синфга кириб, болалар билан с´рашгач, уларга кулиб қаранг, ички шундай µолат топингки, қатиққ´ллик ва очиқ мулойимлик ´ртасида сақлашсин. Сиз ´зингизни столингиз ёнига келасиз. £айси µолатни ´зингизга танлайсиз. Тасаввур қилинг сиз ´зингиз учун қулай µолатда ´тириб дарсни бошлайсиз. Энди эса ´зингизни тасаввурингизда б´шаб юринг. £улай юришнинг тезлигини топишга µаракат қилинг жуда тез ва жуда секин б´лмасин. ¤зингизда ички темпераментни топишга µаракат қилингки, у сизни синф олдида моµир педагоглигингизни, обр´йингизни, ´зингизга ишончингизни намоён қилсин. £андай юраётганингизни тасаввур қилинг? £´лларингиз орқадами?, ёки қ´лларингизни қовиштирилган µолда турибсизми? ¤зингизга қулай жойни танлангки, бу сизда озодлик ва ишончни уйҚатсин. 
    	Ёдингизда сақланг, сиз танлаган µолат сизни µаракатларингизга муомила усулларингизга мос тушадими ва ´зингизни яхши µис қилишингизга ва синфда µиссий ижодий муµитнинг µосил қилишга шароит яратади. 
   	Бу машқни бажаргандан с´нг ´қитувчиларни психотехник тажрибалари µақида гуруµий баµс мунозарага ´тказилади, уларнинг µар бири ´зига қандай қилиб хулқ-атворни оптимал формасини топган, мактабда реал ишлашда қандай муаммоларга дуч келасиз. 

«Диққат к´лами машқи»

(К.С Станиславиский б´йича) 
	Машқ мақсади диққат функцияларини машқ қилиш, таълим жараёнида диққатни барқарорлаштирш ва концентрацияси.
  	Гуруµдаги µоµиш б´йича битта қатнашувчи танланади ва қуйидаги топшириқ берилади. ¤қитувчилар гуруµи уни олдида кутилмаган тартибда турадилар. Олиб борувчи ´зига ички µиссиётни аниқлаши керак, улар «кичик» «´рта» «катта» диққат к´ламига т´Қри келишлари керак. Аввал унга таклиф қилдинади к´з қараш ёрдамида гуруµдан бирор бир қатнашувчига диққатни жамлаш, кейин ´зи диққатини «´рта» гуруµ к´ламига камайтиради, унда 5-7 гуруµ қатнашчилари б´лади. Олиб борувчи қачонки, диққати барқарорлашиб бораётгани сезса, «катта» гуруµга ´тиши мумкин, унга µамма гуруµ аъзолари киради. Агар диққати тарқалмаётгани сезса, олдинги гуруµга қайтади ва машқ такрорланади. 
   	Гуруµда олиб борувчининг µиссиёти таµлил қилинади. У ´зининг диққати юқорилигини сақлашга қандай ички воситалардан фойдаланибди эришди, бир диққат к´ламидан иккинчисига ´тишда қандай қийинчиликларга дуч келди. 

«Ритмни бузиш машқи»

  	Машқ мақсади: Усмир ва катта синфларда бошқарувчининг маµсулдор воситаларини шакллантириш. 
  	Бу ´йинни вазиятда психолог қатнашувчига ´қитувчи б´лишни таклиф қилади, қанчалар ´смир катта синф ´қувчилари ролини ´йнайди. ¤йин топшириҚи шундан иборатки, 1-2 давомида тезда синфдаги бақириб гаплашаётган тинч ´тираолмаётган ´смир билан тартибни бузаётганларни тинчлантириш керак. 
   	¤қитувчи маъмурий чораларни қ´ллаши мумкин, танбеµ бериш ёки овозини к´тариши мумкин. К´проқ натижа берувчи воситалардан синфга таъсир қилиш учун фойдаланиш мумкин, болалар диққатини жалб қилиш, энг фаол лидерларни тенглаштириш психотехник тартибдаги воситалар. 
  	Бу ´йинни ´йнаб б´лгандан с´нг таъсир қилиш воситалари таµлил қилинади. Улар ичидан энг маµсулдори ажратилади. Гуруµ қатнашчилари ´ртасида касбий тажриба алмашади. 

«Ташаббусни ушлаб тур» машқи

	Машқ мақсади: ¤қитувчи касбий имкониятларининг диапазонини кенгайтириш таълим тарбия жараёнида ´қитувчини олиб борувчи ва бошқорувчи позициясини сақлаб қолиш. 
   	£атнашувчилар гуруµидан 2 та актёр танланади, қачонлар кузатувчилар. Актёрлар µамсуµбат ролини ´йнайдилар ва бирор муаммони ечадилар. £уйидаги муаммолар б´лиши мумкин: 
    	Энг яхши рассом. (Энг яхши қ´шиқ, энг яхши дам олиш). С´злашув босқичлари µам берилади: биринчи босқичда бир суµбатдош танлаб фаол иккинчиси пассив роль ´йнайди, эшитади.
  	Иккинчи босқичда: пассив суµбатдош танлаб уни ´з қ´лига олади ва ´зининг фикрини ´тказишга акат қилади. Гуруµий таµлилда бундай µолатларда «коммуникатив муµитни тутиб олиш» воситалари таµлил қилинади, ёки вазиятни бошқаришга қаратилган б´лади. Бу µолатларни педагогик жараёнда татқиқ этиш керак.
 
«¥иссиёт» машқи

	Машқ мақсади: ¤қитувчининг касбий хусусиятларини шакллантириш, педагогик фаолиятда µиссиётдан фойдаланиш.
  	¤қитувчилар гуруµи доира б´либ ´тирадилар £атнашувчиларнинг айримларига психолог картичкалар тарқатади уларда инсоний µиссиётлар тасвирланган. £уйидаги карточкалар т´плами берилади: «қувонч, қаµр, бефарқлик, афсусланиш, µайронлик, қ´ллаб-қувватлаш, қизиқувчанлик». ¤қитувчилар гуруµ олдида катта б´лмаган бир к´риниш тайёрлашлари керак, унда ´смирлар ва юқори синф ´қувчилари таълим тарбияси б´ладиган µолатларни к´рсатиш керак ва µииссиётлар педагогик мақсадга мувофиқ келиши қолган гуруµ аъзолари Хаар бир µамкабларини чиқишларини т´лдиради. 

4.11 «¤£ИТУВЧИ-¤£УВЧИ» ЦИКЛИ

«Позицион мулоқот ´йини»

	¤йиннинг мақсади: ¤қитувчининг комуникатив воситалар диапазонини кенгайтириш, ´рта ва юқори синфда ´қувчиларга педагогик мулоқатни маµсулдор индивидуал услубини қидириш. 
  	¤йин 3 босқичдан иборат. 
биринчи босқич - психолог 2 та иштирокчига оддий µолатлардан бири б´лган ´қитувчи ва ´қувчи ´смир ёки юқори синф муносабатини таклиф қилади.  £олган ´қитувчилар кузатувчилар б´лади. £уйидаги µолатларни олиш мумкин.
	«¤қувчи дарсни бузди ва ´қитувчи уни мактабга суµбат учун чақирди» «¤қувчи мактабда чекади» танланган µолат берилган комуникатив позиция б´йича ´йнашади яъни ´қитувчи - талабчан, ´қувчи ´зини оқлаётган, индамасдан ´китувчи гапини эшитади. ¤йин ´йналгандан с´нг умумий таµлил ´тказилади: ´қувчи бундай с´хбатдан с´нг қандай µислар ва таъсиротлар олди, ´қитувчи ´зини қандай µис қилди, гуруµда ушбу саµна к´риниши қандай фикр ва µислар уйҚотди. К´п µолларда «´қувчи» ролини ´йнаётган ´қитувчи шунга иқрор б´лганки, ´қитувчи томонидан қ´лланилган таъсир воситалари, ´қувчини адолатли жазолаши ´қувчида шундай µисларни ерга урилган пассивлик ёки қаµр Қазаб уйҚотади. Гуруµ иштирокчилари шундан хулоса қилишадики, ´смирлар билан юқори синф ´қувчилари муносабатида авторитар воситалардан фойдаланиш кам натижа беради. 
	Иккинчи босқич - ´қитувчи ва ´қувчи муносабати ´йнашади ликин актиёрлар ´згаради ва комуникатив позицияни топшириш ´згаради. 
	¤қитувчи ролини ´йнаётган иштирокчилар гуруµи иккинчи томонга ´тиш таклиф қилинади. Юқори синф ´қувчиси ´зини юқори ва маҚрур тутади. Гуруµий таµлил натижалари шунга баҚишланадики, қандай сабабларга к´ра ´қитувчи ´қувчига боҚлиқ б´либ қолишини таµлил қилиш. 
	Учинчи босқичда - гуруµий қидирув иши ташкил қилинадики унда ´қитувчи муносабатини т´лиқ психологик иқлимни µқлишга ёрдам берувчи восита ва қ´лланмалар ишлаб топилади. Гуруµ ´қитувчини қандай қлиб ´қувчи билан гаплашишини ´тириши қандай жумлани қачон айтишни, бундай суµбат атмосфераси ва кайфиятини ва бошқаларни таµлил қилади. 

«Менинг энг мураккаб ´смир болам» машқи

	Машқ мақсади: ¤қитувчилар ´ртасида тарбияси оҚир ´смирлар билан муносабат  б´йича тажриба алмашишини ´қувчи билан биргаликда фаолият юргизиш мақсадидавоситаларни излаш. ¤қитувчилар гуруµи доира б´либ ´тирадилар. Хоµиш б´йича 10-15 дақиқада µар бири шундай µолатни айтиб берадилар-ки, унда педагогик жараёнда ´смир билан мулоқотда энги қийин µолатда б´лади. У гуруµнинг эътиборини нима иш қилганига, у нимани µис қилиб бошидан кечирганига, таъсир к´рсатиш воситаларининг натижаларига қаралади.
	Битта машҚулот давомида ´қитувчининг касбида б´ладиган реал µолатнинг 45 тасини таµлил қилиш мумкин. 
	Гуруµий таµлилда қуйидаги мақсадга эришилади. ¤қитувчи ишидаги энг қийин µолатларни айтиб берса, гуруµдан ёрдам олади. Гуруµда яна ´қитувчилар тартиби µам алмашинади. Шунда психологик муаммони µал қилишда ´қитувчига маслаµат бериш керак.

«Менинг ёшлигим» машқи

	Машқ мақсади: ¤қитувчилар ёшликларини ёдга олишни фаоллаштириш. 
	¤қитувчилар гуруµи доира б´либ ´тиришади ва навбат б´йича ёки хоµишга қараб ´зининг ёшлигида б´лган «Энг қувончли ёшликдаги воқеа», «Ёшликдаги энг қайҚули воқеа» т´Қрисида гапириб беришади. ¥ар бир ´қитувчи ´зларининг µақиқий ёшликларидек µис қилишса гуруµий таµлил натижалари яхши чиқади.

«МЕН - ¤£ИТУВЧИ» ЦИКЛИ

Секинлашиш машқи

	К´пчилик ´қитувчи аёллар ´зларининг болалари, оилалари б´лса, µар доим уйда, ишда барча ишларини улгуришга µаракат қиладилар ва стрессга тушадилар. Баъзи ´қитувчилар ´зларига р´йхат тузиб оладилар ва улгурганларини ´чириб борадилар. ¤қитувчилар к´пинча к´п ишларга улгура олмасликларидан жуда қ´рқадилар. ¥аётларининг ритмини тезлаштирадилар, µар бир дақиқани қадрлашга µаракат қилиб бекорчи нарсаларга эътибор бермайдилар. Бундай «бекорчиликларга» дам олиш воқеалари µаётнинг кичик қувончлари билан баµра олиш киради.
	Бунинг натижасида аёлларни бу асабийлаштиради, чарчаш сезилади, бошлари оҚриб уйқусизлик қийнайди. Бундай µолатда ´қитувчи ´смир ´қувчи билан қилган иши µақида ёки юқори синф ´қувчиси билан бирга индивидуал суµбатлашишга вақт ажрата олмайди. 
	Машқ мақсади: Ички ритмни секинлаштириш, энергетик баланс µосил қилиш, ´зини барқарор, вазмин тутиш.
	Психолог гуруµ аъзоларига қ´л соатларини ечиб четга қ´йишни таклиф қилади. 15-20 дақиқа ичида оқ қоҚозга эркин ассоциациялар орқали с´з жумлаларини ёзадилар. Кейин психолог гуруµни жуфт-жуфт қилиб ´тқазади ва улар бир-бирларига гапларини айтишади. Жуфтлик суµбати 20-30 дақиқа б´лади. Бунда психолог соатга қарамасдан секин-аста с´зларни айтади. Гуруµий таµлил учун гуруµ доира шаклида ´тиради. Психолог: «Ким ´зининг суµбатдошидан баµра олди?», «Ким дам олганини сезди?» нима деб ´йлайсиз, бизнинг машҚулотимиз қанча вақт б´лди. 

«5 дақиқа» машқи
	
	Машқ мақсади: Шошқалоқлик стрессини енгиш, эмоционал з´риқишни нейтраллаштириш, ´қитувчиларни ички барқарорликка эришишга интилишини мустаµкамлаш.
	Гуруµий таµлилни психолог шундай гаплардан бошлайди: «Тасаввур қилинг, сиз бекатга кетяпсиз, шунда сизга керакли автобус ´тиб кетяпти. Сиз нима қиласиз? ¤зингизча хотиржам б´либ шошмасдан кейинги автобусга чиқаман, ёки бирдан автобус кетидан югураман. Чунки 5 дақиқани тежаб қоламан деб айтасизми? Шу µақда ´йланг-ки сиз автобусга қийналиб етиб олдингиз ва й´ловчилар олдида оҚир нафас олиб турибсиз. 5 дақиқани сиз тежадингиз. Энди шунча кучингизни кетказиб, 5 дақиқани асраб қолдингиз. Энди нима қиласиз?»
	Гуруµий таµлил натижалари.

«¤£ИТУВЧИ – ОИЛА» ЦИКЛИ

«С´зсиз севги» машқи

	Баµолаш ва бошқариш фаолияти педагог фаолиятида жуда катта аµамиятли, к´пинча ´қитувчилар ´зларини муносабатларини болаларга µам ´тказди. ¤зларини оилаларида µам ´қитувчи аёллар педагогликларини қиладилар, ´зининг боласига  «Баµо қ´я бошлайди» бу «ёмон», «яхши». Бола ´зини фақат яхши иш қилганда яхши к´ради деб, ёмон иш қилганида ёмон к´ришади деб ´йлайди. Бундан келиб чиқиб, бола ´зида ишончсизлик сезади. Юқори хавотирланиш барқарорлик µиссини й´қотади.
	Машқ мақсади: ¤қитувчилар билан ´з фарзандларининг с´зсиз севгининг аµамияти µақида баµслашув.
	Психолог ´қитувчилар билан тарбия жараёнида б´ладиган қийинчиликлар µақида гаплашади.  £андай қийинчиликларни улар еча олишган? £айсиларини й´қ? ¤қитувчи ´зини боласида қандай ´згаришлар сезди?
	Гуруµий таµлил натижалари. 

        

УМУМИЙ ¤РТА ТАЪЛИМ МАКТАБЛАРИДА ПСИХОЛОГИК ХИЗМАТНИНГ   АСОСИЙ Й¤НАЛИШЛАРИ  
1.  Психодиагностика.
2.  Психологик маориф ва маърифат.
3.  Психопрофилактика.
4.  Психик ривожлантириш ва психокоррекция.
5.  Психологик коньсултация (маслаµат).
6.  Касб - µунарга й´налтириш.
                      
I.1.  Психодиагностик ишлар

	Психологик диагностика - Ушбу диагностик ишлар мажмуаси ´қувчиларни мактабда ´қитиш давомида психологик-педогогик жиµатдан чуқурроқ ´рганишга й´налтирилган б´либ, уларнинг индивидуал хусусиятларини, таълим ва тарбиясидаги нуқсонларнинг сабабини аниқлашга м´лжаллангандир. Диагностик ишлар гуруµий ёки якка  тартибда (индивидуал тарзда) ´тказилади.
Бундай тадбирлар қуйидагиларда ´з аксини топади:
- Ёш давр тараққиётининг муайян меъзонларига мувофиқлигини аниқлаш мақсадида психолог болалар, ´қувчиларни, психологик текширувлардан ´тказади, камолот даражаларини белгилайди;
 ´рта умумтаълим ва янги типдаги (инвацион) махсус мактаблар,                      ´қувчиларини мазкур муµитга мослашиш µусусиятларини ´рганиш.
-	Болаларни биринчи босқич таълимига қабул қилишда қатнашиш, уларни мактаб таълимига психологик тайёргарлик даражасини аниқлаш;
-	¤қувчиларни таълимнинг бир босқичидан иккинчисига ´тказишнинг комплекс психологик-педагогик тадқиқотида бевосита қатнашиш;
 -   Вояга етмаган ´смирларнинг ´з тенгқурлари билан муомаласи хусусиятини текшириш, уларнинг этноқёфаси ва этномаданияти хусусиятини инобатга олган µолда психофизиологик методикаларни муайян шароитга мослаштириш ва тадқиқот ишларини олиб бориш;
 -  Девиант (қонунбузарлик) аксил ижтимоий хулқ - атвор сабаблари ва уларнинг шаклларини аниқлаш;
-   Гиёµвандлик, таксикоманлик, алкоголизм, ´Қирлик, дайдиликнинг ижтимоий психологик илдизларини текшириш, уларнинг омилларини таµлил қилиш;
 - Анъанавий таълим-тарбия методларининг ютуҚи µамда камчиликларини тадқиқот қилиш, инновацион, фаол услублар самарадорлигини амалиётда синаб к´риш, ´қувчиларнинг уларга нисбатан муносабатини аниқлаш ва ана шуларга асосан ´қитишни индивидуаллаштириш, табақалаштириш б´йича ´қув-услубий к´рсатмалар тавсиялар ишлаб чиқиш;
- Иқтидорли ´қувчиларни танлашда иштирок қилиш, µамда психологик тавсиялар ишлаб чиқиш; 

I.2. Психопрофилактик ишлар

       Умумий ´рта таълим мактаблари амлиётчи психологларини            
психопрофилактика й´налишидаги ишлари мазмуни қуйидагиларда к´ринади;
	Психологик профилактика - педагог ва ота-оналарда болаларнинг µар бир ёш давридаги психик тараққиёти µақидаги психологик билимларни эгаллаш эµтиёжларини таркиб топтириш билан бола шахси ва ақлий тараққиётида содир б´лиши мумкин б´лган µар қандай салбий оҚишларнинг ´з вақтида олдини олишга қаратилган психологик тадбирлардан иборатдир.
Жумладан:
-	´қувчининг муайян шароитга мослашиши (к´никиши)га оид (адаптацион) ишларни олиб бориш;  
   - Мактабгача ёшдаги болаларнинг боҚча шароитига мослашиши  бунинг учун ижтимоий мослашиш билан боҚлиқ б´лган махсус гуруµлар тузиш, невротик µолатларни бартараф қилиш, тарбияси қийин болалар билан ва уларнинг ота-оналари, тарбиячилари билан алоµида ишлашни ташкил қилиш;
-Ота-оналарга фарзандларининг билимларидаги узилишларни камайтириш учун махсус услубий й´л- й´риқ бериш;
-´қувчининг қобиляти, майли, мойиллиги, иқтидори, психологик фазилатлари ва хусусиятларини т´лақонли даражада номоён б´лишини таъминлаш мақсадида уларнинг ақлий тараққиётини аниқлаш учун психологик консилиумлар ташкил қилиш;
-´қувчилар билан ´қитувчилар муомала жараёнини яхшилашга ёрдам бериш;
- ´қувчилар ´ртасида айш- ишратга, гиёµвандликка, енгил турмуш кечиришга, кинҚир й´л билан бойишга ( чайқовчилик, қизлар орасидаги енгил оёқликка) ружу қилувчи шахслар билан якка тартибда ишлашни й´лга к´йиш;
-ОҚир касалликларга учраган ´қувчилар, ´қитувчилар руµиятини тетиклаштириш юзасидан тавсиялар бериш;
-´з–´зини бошқариш имкониятини ´рта мактаб жамоалари аъзолари ´ртасида аниқлаш (биоритмика, эмоция, мотивация,ирода, қизикиш ва диққатни шахс томонидан идора қилиниши назарда тутилади), тузатишлар олиб бориш, бузилишларни олдини олиш;                                                           

I.3.  Психологик маърифат ва ташвиқот ишлар

	Психологик маърифат ва ташвиқот - мактабнинг педогогик
жамоасини, ´қувчиларни ва ота–оналарни психологик билимларни эгаллашга жалб этиш, уларнинг психологик маданиятини ошириш мақсадида турли машҚулотлар, ´қувлар, маърузалар уюштиришдан иборатдир. 
Умумий ´рта таълим мактаблари амлиётчи психологларини
психологик маориф ва ташвиқот й´налишидаги ишлари мазмуниқуйидагиларни ташкил қилади;
-¤қувчилар, ´қитувчилар, ходимлар ижодий фаолияти маµсулдорлиги, т´гараклар фаоллигини к´таришнинг тадбирларини ишлаб чиқиш, уларнинг имкониятларини текшириш, касб маµоратларини эгаллаш б´йича мусобақалар, мунозаралар ташкил қилиш; 
-¤қувчилар, ´қитувчилар, ходимлар ´ртасида б´ш вақтни тақсимлаш ва ундан омилкорлик билан фойдаланиш муаммосини ижтимоий - психологик  нуқтаи- назардан текшириш ва б´ш вақтни мақсадга мувофиқ ташкил қилиш й´ллари µамда улардан этнопсихологик билимлар, маънавий қадриятларни эгаллашда фойдаланиш имкониятини  психологик жиµатдан таµлил қилиш;
-¤қувчиларнинг талаби, эµтиёжи, қизиқиши, ижтимоий қарашлари, нуқтаи назари, маслаги, турмушга нисбатан муносабати т´Қрисида маълумотлар т´плаш ва уларнинг фаоллигини ошириш юзасидан тавсиялар ишлаб чиқиш;
-Тарбия ва таълимнинг янги методлари самарадорлигини текшириш ва психологик таµлил қилиш;   
-Халқ таълими тизимининг барча б´Қинлари ва босқичларида маъруза ´қиш, ота–оналар йиҚилишида, метод бирлашма кенгашларида иштирок қилиш орқали муаллимлар, ота-оналарнинг психологик маданиятини оширишга эришиш;

I.4.  Коррекцион ишлар

	Психологик коррекция - психологик хизматнинг мазкур й´налиши психологдан инсон шахси ва индивидуаллигини таркиб топтириш жараёнига фаол таъсир ´тказишни тақоза қилади.
   Ривожлантирувчи ва психокоррекцион ишлар дастури, ´з ичига психологик ва педогогик муаммоларни қамраб олади. 
  Коррекцион фаолиятнинг психологик қисми мутахасислар томонидан амалга оширилади. Мазкур ишнинг педогогик жиµати эса психологнинг педагоглар, ота-оналар билан µамкорлигида ´тказилади ва бутун маъсулият унинг зиммасига тушади.
  Ривожлантирувчи ва психокоррекцион ишлар психолог томонидан µар-µил шаклларда, вазиятларда ва µолатларда ташкил қилинади;
- Бунда амалий психологнинг махсус иши, машҚулоти айрим болалар, ´қувчилар билан алохида ´тказилиши режалаштирилади.
- Психологларнинг бошқа бир фаолияти махсус равишда амалга оширилиб, ´қувчилар гуруµларига тарбиявий таъсир ´тказишга й´налтирилган б´лади,
- Бу каби ишларни ота-оналар, педогогик жамоа иштирокида тарбиявий тадбирлар тарзида олиб бориш назарда тутилади,
- Ривожлантирувчи ва психокоррекцион ишлар дастурини шундай тузиш керакки, унда коррекцон ишга жалб қилинувчилар гуруµининг қадриятга й´налганлиги, этнопсихологик ва этномаданият хусусиятлари  ´з аксини топсин.
    Коррекцион ишлар маълум тартибда, илмий танлов асосида, муайян сеанс б´йича ´тказилиши шарт.
-	Бунда эмоционал з´риқишга учраган шахс миллати, ёши, жинси, индивидуал типологик хусусияти, таъсирланиш даражаси µисобга олиниши керак.
-	Тузатиш ишлари машҚулот, фаолият, касб хусусиятига мос, мутаносиб б´лиши таъсир ´тказиш самарадорлигини оширади. Унда япон услубларини қ´ллаш µам зарур маълумотлар т´плаш ва тангликни  й´қотиш имкониятини яратади.        
    Психологик хизматнинг ушбу й´налишида алоµида аµамият касб этадиган нарса – бу болалар, ´қувчилар ´сишида (ривожланишида) кечикиш (орқада  қолиш), уларда хулқнинг бузилиши, таълимда  ´злаштиришнинг ёмонлашуви б´либ  µисобланади.

I.5.  Консультатив ишлар
   
	Психологик маслаµат (консультатция) – бунда ´қитувчилар, ота-оналар ва ´қувчиларга шахсий, касбий ва µаётий муаммоларини µал этишга ёрдам берилади, уларни ´з психологик саломатлилигини муµофаза қилишга ´ргатилади.
	Психологик маслаµат индивидуал, гуруµий тарзда ´тказилади, профилактик ва коррекцион характерга эга б´лади.
	Бу жараёнда психолог қуйидаги ишларни амалга ошириши лозим:
  -Шахсга оид, ихтисосликка доир муаммолар юзасидан ´қитувчиларга кенг к´ламда маслаµатлар бериш;      
  -Болалар, ´қувчилар, ва таълим тарбия иши билан шуҚулланувчи барча шахсларга, жумладан маъмурият, ´қитувчилар мураббийлар, ота-оналар, ижтимоий µамда жамоатчилик ташкилотлари µодимларига аниқ маслаµатлар бериш;
-Ота-оналарга боланинг психик ривожланиш хусусиятлари, шахс сифатида шаклланиши, одамларнинг ´заро муносабати, бунда фарзанднинг ёш, жинс, шахсий типологик хусусиятлари муаммоси юзасидан илмий амалий маълумотлар бериш;
-´қувчилар, ходимлар, муаллимлар ´ртасида содир б´лувчи µар µил низоларнинг психологик илдизини ´рганиш, шахслараро муносабатларнинг асл моµиятини намоён қилиш, уларни келтириб чиқарувчи мотивларни таµлил қилиш, фавқулотдаги вазиятларни енгиллаштириш ва уларни тамоман  бартараф қилиш й´ллари юзасидан маслаµатлар бериш;

I.6. Касб- µунарга й´налтириш
    
	Касб-µунарга й´налтириш - ´қувчиларни лаёқати, қизиқиши ва қобилиятларига мос касб-µунарларни онгли танлашга тайёрлашдан иборат тадбирлар мажмуасидир. Мазкур й´налишларнинг узвий ва узлуксиз боҚлиқлиги психологик хизмат мазмунининг яµлитлилигини таъминлайди.
	Умумий ´рта таълим мактаблари амалиётчи                        психологларни  касб-µунарга й´налтириш й´налишидаги ишлари мазмуни қуйидагилар;
	-Янги типдаги мактабларга, ´рта махсус ва касб-µунар коллежларига ´қувчиларни танлаш моµияти, вазифаси, монандлиги, уларнинг имконияти, истиқболи т´Қрисида илмий-амалий хусусиятига молик консультатив ишларни олиб бориш, ёшларни саралаш, танлаш, ихтисосга яроқлик ва лаёқатлилик даражаси аниқлаш, танлов жараёнида маслаµатчи сифатида қатнашади;

V. ПСИХОЛОГНИНГ ИШ РЕЖАСИ

V.I. Психологнинг йиллик иш режаси

	Психологик диагностика - Болаларни мактабгача таълим ва мактаб ёши давомида психологик жиµатдан узлуксиз µар томонлама ´рганиш, уларнинг индивидуал - психологик хусусиятларини аниқлаш, ´қиш хулқ-атворларидаги нуқсонларнинг сабабларини аниқлаб беришга қаратилган тадбирларга доир иш режаси.

№	Бажариладиган ишлар мазмуни	Муддати	Масъул шахс	
1.	6 ёшли болаларни мактабга тайёргарлигини аниқлаш. (ППД к´риги)
 	Май, июнь,июль,августь (85 кун) давомида.	Психолог,ППД к´рик комиссияси аъзолари.
	
2.	1-синф ´қувчилари учун ташхис дафтарларини т´лдириш(белгиланган методика асосида) 1-синф ´қувчилари ´ртасида синов ´тказиш) 

	Сентябрь, октябр	Психолог	
3.	 1-синфга қабул қилинган 6 ёшли болаларнинг мактабга психологик мослашуви ва ривожланиш динамикасини ´рганиш.   	Ноябрь, декабрь.	Психолог	
4.	 9-синф ´қувчилари ´ртасида Республика ташµис Маркази томонидан тавсия этилган ташµис методикаларини ´тказиш. 	Октябрь, Май.	Психолог	
5.	´қитувчининг шахсини ва педогогик қобилиятларини текшириш.	Сентябрь, Октябрь.	Психолог	
6.	9 – синф ´қувчилари ´ртасида чуқурлаштирилган психологик ташхис ´тказиш. 	Йил давомида.	Психолог	
7.	Тарбияси қийин болалар ва ´смирларнинг психологик хусусиятларини ´рганиш.	Сентябрь, октябрь.	Психолог 	
8.	Иқтидорли ´қувчиларни танлаш ва улар билан яккаµол иш олиб бориш.	Декабрь, январь.	Психолог 	

V. 2. Психопрофилактик ишлар

Психологик профилактика- мактабда юзага келиши мумкин б´лган турли психологик- педогогик муаммоларни олдини олишга й´налтирилган тадбирларга доир иш режаси.

№	Бажариладиган ишлар мазмуни	Муддати	Масъул шахс	
1.	Синф жамоаси билан ёки ´қувчилар билан якка (индивидуал) µолда суµбат уюштириш.	Талабга к´ра ва шахсий ташаббус билан йил давомида	Психолог µамда синф раµбарлари	
2.	Тарбияси оҚир ´қувчилар хулқини коррекция қилиш учун синф рахбарларига й´л- й´риқлар к´рсатиш.	Декабарь, январь	Психолог µамда синф раµбарлари	
3.	Мактабда психологик муµитни ´рганиш ва уни барқарорлаштириш.	Доимий 	Психолог	
4.	´қувчилар ´ртасида айш- ишратга,гиёµвандликка, енгил турмуш кечиришга қинҚир й´л билан бойишга ружу қилувчи шахслар билан якка тартибда ишлаш	Доимий	Психолог 	

			

V.3. Психологик маърифат ва ташвиқот ишлар

	Психологик маърифат ва ташвиқот–мактабнинг педогогик жамоасини, ´қувчиларни ва ота–оналарни психологик билимларини эгаллашга жалб этиш, уларнинг психологик маданиятини оширишга й´налтирилган тадбирларга доир иш режаси.

№	Бажариладиган ишлар мазмуни	Муддати	Масъул шахс	
1.	Ота-оналар билан турли мавзуларда мажлислар ´тказиш	Йил давомида талабга к´ра	Психолог,
ота-оналар	
2.	Ота-оналар учун с´ровномалар тестлар ишлаб чиқиш.	Йил давомида	Психолог	
3.	Мактаб педогогик кенгашларида маъруза билан иштирок этиш.	Йил давомида	Психолог	
4.	Психологик хизмат µужжатларини расмийлаштириш.	Январь.	Психолог 	
5.	¤злаштирмовчи ´қувчилар билан ишлашга доир аниқ психологик- педогогик тавсиялар, к´рсатмалар ишлаб чиқиш.	Апрель, май.	Психолог, синф раµбарлари.	

V. 4.  Психокоррекцион ишлар

Психологик коррекция ва ривожлантириш - шахс шаклланиши ва психик ривожланишида содир б´ладиган кечикиш, салбий бузилиш ва нуқсонларни бартараф этиш, шахс ва жамоага фаол ижобий руµий таъсир ´тказиш, шахслараро муносабатлардаги мувофиқликни таъминлашга й´налтирилган тадбирларга доир иш режаси.

№	Бажариладиган ишлар мазмуни	Муддати	Масъул шахс	
1.	Муайян диагностик иш асосида тавсиялар ишлаб чиқиш;
А) хотирани ривожлантирувчи дарсларни ташкил қилиш;
Б) мактабга қабул қилинган 6 ёшли болалар билан «Психологик соҚломлаштириш дастури» асосида коррекцион дарслар ташкил қилиш.	Сентябрь, май.

Талабга к´ра

I-II-чорак давомида	

Психолог ва 1-синф раµбарлари.
	
2.	Замонавий психодиагностика ва психокоррекцион методикалар билан ишлаш.	Йил давомида	Психолог 	
3.	¤злаштирмовчи ´қувчилар руµий дунёсидаги нуқсонларни аниқлаш ва уларга ёрдам бериш й´л–й´риқларини ишлаб чиқиш,  амалиётга тадбиқ этиш.	Май, июль, август.	Психолог 	
4.	Характерида турлича акцентуацияси мавжуд ´қувчилар билан психокоррекцион ишларни ´тказиш.	Йил давомида, талабга к´ра.	Психолог 	

V. 5.  Психоконсультатив ишлар

Консультация (маслаµат) - зиддият ва низоларни юмшатиш, µар бир шахснинг мавжуд имкониятларини имкон қадар кучлироқ намоён эта олишига зарур шарт-шароитлар яратиш, ´қитувчилар ва ота-оналарнинг психологик муаммоларини µал этишга ёрдам бериш, уларни ´з психологик саломатликларини муµофаза қилишга ´ргатишга доир маслаµатлар бериш ишларига доир ишлари режаси.

№	Бажариладиган ишлар мазмуни	Муддати	Масъул шахс	
1.	´қувчиларни ´қишга қизиқтириш учун нималар қилиш керак.	Йил давомида	Психолог 	
2.	Мактаб ´қитувчиларини қизиқтирадиган масалалар б´йича маслахат бериш.	Йил давомида талабга к´ра.	Психолог	
3	БошланҚич синф ´қувчиларининг мактабга мослашувига ёрдам бериш.	Ноябрь, декабрь	Психолог, синф рахбарлари.	
4.	Шахсга оид, ихтисосликка доир муаммолар юзасидан ´қитувчиларга кенг к´ламда маслаµатлар бериш.	Доимий 	Психолог 	

	V. 6. Касб-µунарга й´налтириш ишлари

Касб- µунарга й´налтириш- ´қувчиларни лаёқати, қизиқиши ва қобилятларига мос касб–µунарларни онгли танлашга тайёрлашга доир тадбирлар иш режаси.

№	Бажариладиган ишлар мазмуни	Муддати	Масъул шахс	
1.	¤қувчилар билан касб танлашга доир суµбатлар ´тказиш, уларни фаолият к´рсатаётган ´рта махсус  ´қув юртлари й´налиши билан синф раµбари ва профориентатор орқали таништириш.	Йил давомида	Психолог, синф раµбари, профориен-татор.	
2.	¤қувчиларни касб танлашга й´налтириш,´злаштирмовчиликнинг сабабини аниқлаш.	Йил давомида, талабга к´ра.	Психолог, профориен-татор.	

Шахс типлари ва уларга мос касбларни аниқлаш.

5.2. ХОЛЛАНД МЕТОДИКАСИ
Ушбу методика асосида америкалик психолог олим Я.Холланд таклифи бґйича одамлар ва кґпчилик касбларни шартли равишда           6 гуруµга бґлиш мумкин (реалистик, ижтимоий, конвенциал (шартли), тадбиркор, артистик типлар). Бу методика асосида юқоридa қайд қилинган типларни қай бири қай даражада шахсда намоён бґлишини аниқлаш мумкин. Касбларнинг хусусияти шундаки, шахс психологиясида қайси бир йґналиш кґпроқ шаклланган бґлса, шу касб ґзига кґпроқ жалб қилади. 
Методикани ґтказиш тартиби: 
Методика саволномасини ґқувчиларга беришдан олдин, уларга қуйидаги кґрсатма берилади: «£уйидаги жуфт — жуфт таклиф этилган-касблардан ґзингиз  учун µар бир жуфтдан биттасини танланг
 ва «а» ёки «б» графалар ёнида «+» ёки «— » белгисини қґйинг. 

Иккала касбдан биттасини танлаши шарт

1.		а) қурувчи	б) лойиµа тузувчи	
2.		а) электрон техник	б) санитария шифокори	
3.		а) токар (чилангар)	б) котиба	
4.		а) сураткаш	б) дґкон мудири	
5.		а) чизмакаш	б) дизайнер	
6.		а) файласуф	б) психиатр	
7.		а) тилшунос	б) адвокат	
8.		а) илмий журнал муµаррири	б) бадиий журнал таржимони	
9.		а) педиатр	б) статист	
10.		а) спорт шифокори	б) фельетончи	
11.		а) нотариус	б) таъминотчи	
12.		а) пармаловчи	б) µажвий суръат солувчи рассом	
13.		а) сиёсий арбоб	б) ёзувчи	
14.		а) боҚбон	б) метеоролог	
15.		а) автобус µайдовчи	б) фельдшер	
16.		а) электрон ускуналар муµандиси	б) котиба	
17.		а) бґёқчи	б) ёҚоч ёки метал бґйича рассом	
18.		а) биолог	б) кґз шифокори	
19.		а) телеоператор	б) режиссёр	
20.		а) гидролог	б) тафтишчи	
21.		а) зоолог	б) бош зоотехник	
22.		а) математик	б) меъмор	
23.		а) болалар хонаси нозири	б) µисобчи	
24.		а) ґқитувчи	б) касаба уюшмаси лидери	
25.		а) тарбиячи	б) кулол	
26.		а) иқтисодчи	б) бґлим мудири	
27.		а) корректор	б) танқидчи	
28.		а) хґжалик ишлари мудири	б) дирижер	
29.		а) радиооператор	б) физик ядрочи	
30.		а) созловчи	б) монтажчи	
31.		а) агроном	б) менежер	
32.		а) бичувчи	б) декаратор	
33.		а) археолог	б) эксперт	
34.		а) музей ходими	б) маслаµатчи	
35.		а) олим	б) актер	
36.		а) логопед	б) стенографист	
37.		а) шифокор	б) дипломат	
38.		а) бош µисобчи 	б) директор	
39.		а) шоир	б) руµшунос	

Методика натижаларини таµлил  қилиш учун µар бир ґқувчининг жавоб варақаси алоµида ишлаб чиқилади. Бунинг учун 6 йґналиш бґйича берилган махсус калитдан фойдаланилади. ¥ар биp саволнинг жавоби калитда берилган натижа билан тґҚри келса 1 балл  қґшилади ва охирида µар бир йґналиш бґйича умумий  баллар йиҚиндиси µисоблаб чиқилади. Энг кґп тґплаган йґналиш етакчи µисобланади, бунда шу йґналиш баллар йиҚиндиси 5 баллдан кам бґлмаслиги керак. 

Калит 
	Реалистик тип	1а, 2а, Зa,5а, 14а, 15а,16а, 17а, 19а, 29а, 30a, 31a, 32a.	
	Ақлий тип	1б, 6а, 7а, 8а, 14б, 18а, 20а, 21а, 22а, 29б, 33а, 34а, 35а 	
	Ижтимоий тип	2б, 6б, 9а, 10а, 15б, 18б, 23а, 24а, 25а, 34б, 36а, 37а, 39б 	
	Конвенциал (шартли) тип	3б, 9б, 11а, 12а, 16б, 20б, 23б, 26а, 27а, 30б, 33б, 36б, 38а	
	Тадбиркор тип	4б, 7б, 11б, 13а, 19б, 21б, 24б, 26б, 28а, 31б, 35б, 37б, 38б	
	Артистик тип	4а, 5б, 8б, 10б, 12б, 13б, 17б, 22б, 25б, 27б, 28б, 32б, 39а	

Типларнинг таµлили
1. Реалистик тип. Бундай типдаги шахс кґпроқ конкрет, яъни аниқ объектлар (нарсалар, асбоб ускуналар, µайвонлар, машиналар) билан шуҚулланишни афзал кґрадилар, конкрет объект билан шуҚулланиш чаққонлик ва аниқликни ёқтиради. Одамлар билан мулоқотда бґлишни ёқтирмаганлиги сабабли юқори лавозимларда ишлашни хуш кґрмайди. Инженер, механик, электрик, агроном, боҚбон, µайдовчи ва шунга ґхшаш касбларни танлайди. 
Интеллектуал тип. Бундай одамлар ґзининг сезгир ва бой хаёллиги билан бошқалардан ажралиб туради. Улар амалий машҚулотларни бажаришдан кґра муаммоларни назарий µал қилиш устида ґйлашни ёқтирадилар. Мавµум касбларни танлашади: биолог, ботаник, астроном, физик. 
Ижтимоий тип. Бундай одамлар муаммони ечишда кґпроқ узларининг интеллектуал қобилиятларидан к´ра шахсий хиссиёт ва туйҚуларга асосланадилар. Механизмлар билан шуҚулланишни ёқтирмайдилар. Кґпроқ таълим ва соҚлиқни сақлаш соµасига қизиқадилар: шифокор, психолог, ґқитувчи касбларини танлашлари мумкин, чунки уларда мулоқотга киришиш, бошқарув ва санъатга эµтиёж катта. 
Конвенциал (шартли) тип. Бундай одамларда мослашиш салоµияти жуда паст. Уларга паст фаолликни талаб қилувчи машҚулотлар ва мутахассисликлар µамда аниқ тизимли фаолиятлар кґпроқ ёқади. Чунки бундай фаолиятларда аниқлик ва ноаниқлик белгилаб берилган. Бошқарув фаолиятида қґл келмайди, чунки бундай одамлар масалаларни µал қилишда кґпроқ бошқаларнинг фикрига суянадилар. Тавсия этилган касблар иқтисод, µисобчи, котиба ва µоказо. 
Тадбиркорлик типи. Бундай типлар юқори лавозимларда ишлашни ёқтирадилар, Уларга қґл меµнати, диққатни бир нуқтага жалб этувчи фаолиятлар ёқмайди. Улар қуйидаги касбларни танлайдилар: директор, телеоператор, артист, дипломат, журналист. 
6. Артистик (креативлик) тип. Бундай инсонларда µаёл ва интуиция яхши ривожланган. Улар µаётни мураккаблашган µолда қабул қиладилар. "Эркаклаштирилган" — спорт, автотаъмирлаш каби ишлар қизиқтирмайди. Улар ижодий характерли машҚулотларни хуш кґрадилар. Яъни, мусиқа, рассомчилик, адабиёт ва шу каби соµаларда юқори натижаларга эришишлари мумкин.

5.3. £ИЗИ£ИШЛАР ХАРИТАСИ
£изиқишларингиз соµаси ва йґналиши аниқлашга қаратилган қуйидаги саволларнинг µар бирини дид билан ґқинг ва мумкин қадар аниқ жавоб беришга µаракат қилинг. 
Агар саволда сґралган мазмун, сизга, µар томонлама маъқул тушса ва жуда ёқса, унда  жавоб варақасининг тегишли катакчасига иккита плюс (++) белгисини қґясиз. 
Агар савол мазмуни шунчаки ёқса, унда битта плюс (+),  aгар ёқиш-ёқмаслигини  билмасангиз ёки  иккилансангиз унда, ноль (0) қґясиз. 
Агар савол мазмуни сизга маъқул бґлмаса, минус ( — ), агар жуда ёқмаса, яъни бу фаолиятни ёмон кґрсангиз, унда иккита минус ( — — ) белгисини қґясиз. 
Вақт чегараланмаган, лекин диққат билан, саволларни тушириб қолдирмай, тез-тез ґйлаб жавоб беринг. 

ДИ££АТ БОШЛАДИК!
£уйидаги фаолиятлар билан шуҚулланишни ёқтирасизми? ¥авас қиласизми? Истайсизми? 
1.¤симликлар ва µайвонларнинг µаёти билан шуҚулланиш, танишиш. 
2.География дарслиги, географияга оид китобларни ґқиш
3.Геологик экспедициялар µақидаги бадиий ёки илмий- оммабоп адабиётлар ґқиш. 
4.Одам анатомияси ва физиологияси дарслари ва шу соµага оид дарсликлар, китобларни ґқиш. 
5.Уй-рґзҚор дарслари ёки рґзҚор ишларига тааллуқли вазифалар. 
6. Физикадаги янги кашфиётлар ва буюк физикларнинг µаёти, ижоди µақидаги илмий-оммабоп адабиётлар ґқиш. 
7. Химия фанидаги янги ихтиролар ёки буюк химикларнинг µаёти ва ижоди µақида ґқиш. 
8. Техника соµасига тегишли журналлар ґқиш (масалан, "Сирли олам", "Фан ва турмуш"). 
9. Илмий-оммабоп журналлардаги электроника ва радиотехника бґйича ютуқлар ва янгиликлар µақида мақолалар ґқиш. 
10. ¥ар хил металлар ва уларнинг хусусиятлари билан танишиш. 
11. ЁҚочларнинг µар хил турлари ва уларни амалда қґллаш µақида билиш
12. £урилиш соµасидаги ютуқларни билиш. 
13. ¥ар хил турдаги транспорт (автомобиль, темирйґл) µайдовчилари µақида китоблар ґқиш, фильмлар кґриш. 
14. Учувчи ва космонавтлар µақида китоблар ґқиш, фильмлар кґриш. 
15. ¥арбий техника билан танишиш 
16. Тарихий воқеалар ва тарихий арбоблар µақидаги китоблар ґқиш. 
17. ¤збек ва жаµон адабиёти классикларини ґқиш. 
18. Газета ва журналларнинг мақола ва очеркларини муµокама қилиш. 
19. Синфда ва мактабда бґлаётган ишлар ва воқеаларни муµокама қилиш 
20. Мактаб µаёти (тарбиячи, ґқитувчи, сардорларнинг фаолияти) µақида китоблар ґқиш. 
21. Милициянинг фаолияти µақида фильмлар кґриш, китоб ґқиш. 
22. ¤қиётган, ишлаётган ёки яшаёттан жойингизни чиройли қилиб безаш, нарсаларни саранжомлаш, тартибга келтириш. 
23. "£изиқарли математика", "бош қотирмалар" µақидаги мақола ва китоблар ґқиш.
24. Иқтисодий географияни ґрганиш. 
25. Чет тили машҚулотлари. 
26. Буюк рассомлар µаёти, тасвирий санъатнинг ривожланиш тарихи билан танишиш. 
27. Машµур саµна ва кино артистларининг µаёти билан танишиш, улар билан учрашиш, фотосуратларини йиҚиш. 
28. Машµур мусиқачиларнинг µаёти ва ижоди билан, мусиқа санъати назариясига доир масалалар билан танишиш ва ґрганиш. 
29. Спорт ва буюк спортчилар µақида журнал, газета, китоблар ґқиш 
30. Биология, ботаника, зоологияни ґрганиш 
31. Географик ихтиролар ва маълумотлар орқали µар хил мамлакатлар билан танишиш
     33. Одамлар қандай қилиб касалликлар билан курашишларини ґрганганлари µақида, тиббиёт соµасидаги ютуқлар µақида ´қиш. 
34. Енгил саноат корхоналарига экскурсияга бориш. 
35. "Физиклар µазиллашадилар", "£изиқарли физика соµасида китоблар ´қиш. 
36. Табиатдаги химиявий µодисаларни кузатиш, химиядан тажрибалар ´тказиш, химик реакцияларнинг боришини кузатиш. 
37. 3амонавий техниканинг энг с´нгги ютуқлари билан танишиш (радио ва телек´рсатувларни эшитиб, к´риб, газеталардаги мақолаларни ´қиб). 
38. Радиотехника т´гаракларига қатнашиш ёки электрикларнинг иши билан танишиш. 
39. Металларга ишлов беришда ишлатиладиган µар хил ´лчов асбоблари билан танишиш. Улар билан ишлаш. 
40. ЁҚочдан уй жиµозлари тайёрлаш жараёнини кузатиш, мебеларнинг янги намуналарини ´рганнш. 
41. £урувчилар билан учрашиш, уларнинг фаолиятини кузатиш. 
42. Й´л харакати воситалари µақида оммабоп адабиётлapни ´қиш. 
43. Денгизчилар µақида китоблар ´қиш, фильмлар к´риш. 
44. ¥арбий мазмундаги фильмларни к´риш, китоб ´қиш, катта т´қнашувлар ва жанглар тарихи билан танишиш. 
45. ¤зимизда ва чет эл миқёсида б´лаёттан, сиёсий воқеаларни муµокама этиш. 
46. Адабий-танқидий мақолаларни ´қиш. 
47. Радио ва телевизордан µар µил янгиликлар ва ахборот к´рсатувларини эшитиш ва к´риш. 
48. Туман, шаµар, республикада б´лаётган кундалик воқеалардан хабардор б´лиш. 
49. ¤ртоқларингизга дарсларини бажаришда ёрдам бериш ва тушунтириш ишларини олиб бориш (агар ´злари қила олмасалар). 
50. Д´стларнинг, танишларнинг ёки адабий қаµрамонларнинг қилмишларини т´Қри ва µаққоний таµлил этиш ва бахолаш. 
51. Оиланинг озиқ-овқат билан таъминланишига аµамият бериш, саёµатлар чоҚида µамма учун овқатланишни ташкил этиш. 
52. Математика соµасидаги кашфиётлар, буюк  математиклар µаёти ва фаолияти µақида илмий оммабоп  адабиётларни ´қиш. 
53. Халқ х´жалиги режаларининг бажарилиши  билан қизиқиш. 
54. Чет тилида бадиий адабиётларни ´қиш.
 55. Редколлегия аъзоси б´лиш, газеталарни бадиий безаш 
билан шуҚулланиш. 
56. Драма театри ва ёш томошабинлар театрига бориш. 
57. Опера еки симфоник мусиқаларни эшитиш. 
58. Спорт мусобақаларини томоша қилиш, спортга доир радио ва телек´рсатувларни эшитиш, к´риш. 
59. Биология т´гарагига қатнашиш. 
60. География т´гарагида шуҚулланиш. 
61. Ердаги минералларнинг географик тарқалиши µақида тасвирлар, маълумотлар йиҚиш ва хариталар тузиш. 
62. Одам организми хислатларини, касалликнинг пайдо б´лиш сабаблари ва даволаш усулларини ´ргатиш. 
63. Пазандалик т´гарагига қатнашиш, уйда овқат тайёрлаш. 
64. Физикадан тажрибалар ´тказиш.
65. Эритмаларни тайёрлаш реактивларнинг оҚирлигини ´лчаш. 
66. ¥ap хил механизм (соат, дазмол)ларни йиҚиш, тузатиш. 
 	67. Аниқ ´лчов асбоблари (осциллограф, амперметр, вольтметр)ни ишлатиш улар ёрдамида µар хил µисобларни олиб бориш. 
68. Металдан µар хил деталлар ва буюмлар ясаш. 
69. ЁҚочдан µар хил қисмлар ва ашёлар ясаш ёки ёҚочни бадий безаш (´ймакорлик, куйдириш, нақш бериш). 
70. ¥ар хил иморатларнинг эскизларини, қурилишларнинг чизмалаларини бажариш. 
71. Ёш темирй´лчилар вa ёки автоµаваскорлар т´гарагига қатнашиш. 
72. Парашютчилар секциясида, авиамоделчилар т´гарагида иштирок этиш ёки авиаклуб ишида  қатнашиш. 
73. ¤қ-ёй отиш т´гаpaгида  шуҚулланиш. 
74. ¥ар хил халқлар ва мамлакатларнинг келиб чиқиш тарихини ´рганиш. 
75. Адабиёт фанидан синф ва уй иншолари ёзиш. 
76. ¤зга одамларнинг µаракатлари, xyлқи ва µаётини кузатиш. 
77. Жамоат топшириқларини, бирон бир ишни бажариш, ташкил этиш учун ´ртоқларини уюштириш бирлаштириш. 
78. Кичик ёшдаги болаларга қараш уларга китоб ´қиб бериш, шуҚулланиш, µар хил µикоялар гапириб бериш, ёки бирон бир иµда уларга к´маклашиш. 
79. Тенгдошлар ва кичик болалар орасида тартиб ва мунтазам интизом ´рнатиш. 
80. Сотувчи, ошпаз, официантларнинг фаолиятини кузатиш 
81. Математика т´гарагида шуҚулланиш. 
82. Ишлаб чиқаришнинг ривожланиш масалаларини ´рганиш, ишлаб чиқариш корхоналарида µисоб-китоб ва режалаш борасидаги ютуқлар µақида билиш. 
83. Чет тилидаги луҚатлар билан ишлаш, яхши таниш б´лмаган тилда ´зига хос мураккаб нутқ хycycиятларини таµлил қилиш. 
84. Музей ва бадиий к´ргазмаларга бориш. 
85. Томошабинлар олдида, саµнада бадиий фаолият к´рсатиш. 
86. Бирон бир мусиқий асбобда ´йнаш. 
87. Спорт ´йинларини ´йнаш. 
88. ¤симлик ва µайвонларнинг ривожланишини кузатиб, ёзиб бориш. 
89. Мустақил равишда географик хариталарни тузиш, µар хил географик маълумотларни т´плаш. 
90. Геология музейлари учун к´ргазма материаллар, минераллар т´плами йиҚиш. 
91. Врач,  µамшира, доришуносларнинг фаолияти билан танишиш. 
92. Бичиш ва тикиш т´гарагига қатнашиш, ´зингизга ва оила аъзоларингизга тикиш. 
93. Физика т´гарагида шуҚулланиш, ёки физика б´йича қ´шимча машҚулотларга қатнашиш. 
94. Химия т´гарагида шуҚулланиш ёки химия б´йича қ´шимча машҚулотларга бориш. 
95. Техника т´гаракларида бирида шуҚулланиш (самолёт, денгиз кемалари ва бошқа иншоотларнинг моделини ясаш). 
96. Электр асбоблари, аппаратлари ва µap хил электр машиналариннг  тузилиши билан таниши, ишини кузатиш µар хил радиоускуна ва ´лчов асбоблари билан шуҚулланиш. 
97. Меµнат дарсларида металлга ишлов бериш устахонасида шуҚулланиш. 
98."Моµир қ´ллар" ёки ёҚочга ишлов бериш т´гарагидa шуҚулланиш. 
99. £урилишда б´лиш, қурилиш жараёни ва безаш ишларини кузатиш. 
100. Транспорт ва й´ловчиларнинг й´л µаракати қоидаларини бажаришларини кузатиш. 
101. Эшкак эшувчи, елканли қайиқчи, аквалангчи (Қаввослар) т´гаракларида ва сувда ч´каётганларни қутқариш бригадасида қатнашиш. 
102. Харбий (масалан, "шунқорлар") ´йинларида иштирок этиш, 103. Тарих музейларига бориш маданий обидалар ва ёдгорликлар билан танишиш. 
104. Адабиёт т´гаракларида шуҚулланиш, адабиётдан қ´шимча машҚулотларда иштирок этиш. 
105. Шахсий кундалик тутиш. 
106. Халқаро аµвол µақида синфда ахборот бериш. 
107. Тарбиячилик (масалан, сардорлик) ишларини бажаpиш. 
108. 0дамларнинг хатти-µаракатлари ва одатда яширадиган баъзи бир хулқларининг сабабларини очиш, аниқлаш. 
109. Магазинда харидорларга керакли буюмларни танлашда ёрдам бериш. 
110. Математикадан қийин масалаларни ечиш. 
111. Пуллик кирим-чиқимларнинг аниқ µисоб-китобини олиб бориш. 
112. Чет тили т´гаракларида шуҚулланиш ёки чет тилидан қ´шимча дарсларга қатнашиш. 
113. Бадиий т´гаракларда шуҚулланиш. 
114. Бадиий-µаваскорлик к´рикларида иштирок этиш. 
115. Хорда ашула айтиш ёки мусиқа т´гаракларида қатнашиш. 
116. Спорт секцияларининг бирида шуҚулланиш. 
117. Биология олимпиадаларида қатнашиш ёки ´симликлар ва µайвонлар к´ргазмасини тайёрлаш. 
118. Географик экспедицияда қатнашиш. 
119. Геологик экспедицияда қатнашиш, 
120. Касалларнинг аµволини кузатиш, Қамх´рлик қилиш, тегишли ёрдам бериш, аµволларинн енгиллаштириш чораларини к´риш. 
121. Ошпазлик ва қандолатчилик к´ргазмаларига қатнашиш ёки бориш. 
122. Физика олимпиадасида қатнашиш. 
123. Химиядан қийин масалалар ечиш, олимпиадаларда қатнашиш. 
124. Техник схема ва чизмаларни таµлил қилиш, уларни мустақил равишда тузиш. 
125. Мураккаб радиосхемаларни тахлил қилиш. 
126. Ишлаб чиқариш корхоналарига экскурсияга бориш, ускуналар ва дастгоµларнинг янги турлари билан танишиш уларда ишлаш ёки таъмирлаш ишларини кузатиш. 
127. ¤з қ´ли билан ёҚочдан бирор нарса ясаш. 
128. £урилиш ишларида имкон даражада ёрдамлашиш. 
129. Автомобил, троллейбусларга хизмат к´рсатиш ва таъмирлаш ишларида баµоли қудрат қатнашиш. 
130. ¥ар қандай об-µаво шароитида µам "тез ёрдам" самолётда учиш ёки катта тезлик билан учувчи самолётларни бошқариш. 
131. £атъий ´рнатилган тартиб б´йича яшаш, кун тартибига қатъий риоя қилиш. 
132. Тарих т´гарагида шуҚулланиш, тарихий маълумотларни т´плаш, маърузалар қилиш. 
133. Адабиёт манбалари билан ишлаш, ´қиганларим µақида таассуротларимни кундаликка ёзиб бориш. 
134. Мунозараларда ва китобхонлар конференцияларида қатнашиш. 
135. ¤қувчилар жамоатчилиги йиҚилиши ёки мажлисларини тайёрлаш ва ´тказиш. 
136. Тарбияси ёмон болаларга таъсир к´рсатиш, болалар ва ´смирлар тарбияси масалалари  µақида катталар билан муµокама қилиш. 
137. Милиция ишига ёрдам бериш, "милициянинг ёш д´сти" т´гарагига аъзо б´лиш. 
138. Доим µар хил одамлар билан мулоқотда, алоқада 6´лиш. 
139. Математика олипиадаларида қатнашиш. 
140. Товарлар ва улар нархининг келиб чиқишини  билиш, ойлик маош, меµнатни ташкиллаштиришни тушунишга µаракат қилиш. 
141. Д´стларим билан чет тилида гаплашиш. 
142. Тасвирий санъат к´ргазмаларида қатнашиш. 
143. Театр т´гарагига бориш. 
144. Театр к´рик-танловларига қатнашиш. 
145. Спорт мусобақаларида қатнашиш. 
146. БоҚда ёки томарқада ´симликларни ´стириш, µайвонларни тарбиялаш ва парвариш қилиш. 
147. Жойларни харитавий (топографик) к´ринишда суратларини чизиш.
148. Берилган дастур б´йича мураккаб ва жиддий топшириқларни бажаришга т´Қри келадиган қийин ва узоқ муддатли саёµатларга бориш. 
149. Шифохона, поликлиника ёки дорихонада ишлаш. 
150. Озиқ овқат ёки енгил саноат корхонасида мутахассис б´либ ишлаш (тикувчи, бичувчи, қандолатчи). 
151. Физикадан қийин масалалар ечиш. 
152. Химиявий ишлаб чиқариш корхонасида ишлаш. 
153. Техник ижодиёт к´ргазмасида иштирок этиш. 
154. Электроэнергетика ёки радиоэлектроника соµасида ишлаш.
155. Дастгоµ, (станок)да ишлаш, µар хил деталлар, буюмлар тайёрлаш. 
156. Чизмалар асосида моделлар, ёҚочсозлнк ишларини бажариш. 
157. £урилиш бригадасида ишлаш.
158. Й´ловчи ёки юкларни ташиш, й´л харакати қоидаларига қатъий риоя қалиш. 
159. Б´ронли об-µавода катта дарё ёки очиқ денгизда ишлаш. 160. Хaрбий инженер ёки қ´мондон б´лиш. 
161. Она диёрнинг тарихнй обидаларига саёµат қилиш. 
162. ¥икоялар ёзиш, шеър ва масал тузиш. 
163. Деворий газета ёкн даврий матбуот учун мақола ёки очерклар ёзиш. 
164. Меµнат шанбалигида бригадага бошчилик қилиш. 
165. Кичик болалар учун ´йинлар, байрамлар ташкил этиш. 166.Юридик ташкилотларда ишлаш (суд, прокуратура, адвокатура µуқуқий маслаµатхоналарда). 
167. Одамларга µар хил катта ва кичик хизматлар к´рсатиш. 
168. ¥ар доим математик билимлар талаб қиладиган ишларни бажариш. 
169. Халқ х´жалиги корхоналарининг иқтисоди, режалаштирилиши ва молиявий таъминланиши соµасида ишлаш. 
170. Чет тилидан олимпиада, танлов ва конференцияларда қатнашиш. 
171. Тасвирий санъат к´ргазмаларида иштирок этиш. 
172. Саµнада ёки кинода ´йнаш. 
173. Мусиқачи, мусиқий режссёр ёки мусиқа дарсидан ´қитувчи б´лиш. 
174. Физкультура ´қитувчиси ёки тренери б´лиш. 

ЖАВОБ ВАРА£АСИ

Фамилия____________ Исм_________Мактаб_______Синф________

1	30	59	88	117	146				
2	31	60	89	118	147				
3	32	61	90	119	148				
4	33	62	91	120	149				
5	34	63	92	121	150				
6	35	64	93	122	151				
7	36	65	94	123	152				
8	37	66	95	124	153				
9	38	67	96	125	154				
10	39	68	97	126	155				
11	40	69	98	127	156				
12	41	70	99	128	157				
13	42	71	100	129	158				
14	43	72	101	130	159				
15	44	73	102	131	160				
16	45	74	103	132	161				
17	46	75	104	133	162				
18	47	76	105	134	163				
19	48	77	106	135	164				
20	49	78	107	136	165				
21	50	79	108	137	166				
22	51	80	109	138	167				
23	52	81	110	139	168				
24	53	82	111	140	169				
25	54	83	112	141	170				
26	55	84	113	142	171				
27	56	85	114	143	172				
28	57	86	115	144	173				
29	58	87	116	145	174				

5.4. КАСБИЙ МОТИВАЦИЯНИ АНИ£ЛАШ МЕТОДИКАСИ
Кабий мотивация (мойиллик) касб танлашга  сабаб бґладиган аниқ раҚбатлантирувчи хµаракатдир.
	Касб эгаллаш истаги ґқучиларда атроф муµит омиллари ва мактабда ґтказиладиган касб хунарга йґналтирувчи ишлар орқали шаклланади. Касбий мотивация ґзгарувчан унинг шаклланиши узлуксиз жараён бґлиб, объектив ва субъектив омиллар таъсирида боради. Шунинг натижасида касбий мотивацияни илк босқичларида аниқлаш зарурат бґлса уларни тґҚрилаш мақсадга мувофиқдир. Касбий мотивацияни гуруµларда ва алоµида ґрганиш мумкин.
	¤смирларга жавоблар учун қоҚоз тарқатилади, қґлланма ґқилади, саволнома тасдиқ гаплардан иборат хар биттаси  3 та µар хил маъноли гап билан тугалланган. 3 вapиант жавобдан фақат битта т´Қри келган жавобни топиб жавоблар вараҚига белгилаш лозим. Диққат қилинг, µар битта тасдиқ учун 1 та жавоб белгиланган б´лиши керак. 
Жавоб берганингизда, ёдингизда б´лсин, конкрет жавобдан к´ра балларнинг жами муµимроқ. 

CABOЛHOMA
1. 
а) Менга меµнатим зое кетмайдиган ишни қилиш ёқади. 
б) Менга олдимга қ´йилган мақсадларимга эришиш учун янги билим олиш ёқади; 
в) Менга µамма ишларни иложи борича яхши бажариш ёқади, чунки бу µаётимда асқотади; 
2 
а) ¤йланманки, берилган топшириқларни иложи борича яхши бажариш керак, чунки бу µаётимда асқотади;
б) ¤йланманки, қилган ишларинг билан атрофдагиларга яхшилик келтириш керак, чунки улардан µам шу қайтади;
в) £андай қилиб б´лса µам, қ´йилган мақсадларга эришиш лозим деб ´йлайман;
3.
а) Келажак µаётим yчун янги билим олишни яхши к´раман; 
б) ¥ар қандай ишни яхши бажаришни яхши к´раман, агарда уни биронтаси баµоласа; 
¥ар қандай ишни, яхши қилишни ёқтираман, чунки бундан атрофдагилар хурсанд б´лади; 
4.
б) ¥аётда µамма нарсада куч синаб к´риш керак деб µисоблайман; 
в) ¥аётда муµими — доим янги билимларга интилиш деб µисоблайман. 

5. 
а) ¥ар қандай ишни мен яхши бажара олгандай µис қилсам к´нглим к´тарилади; 
б) Мени меµнатим атрофдагиларга фойда келтирса к´нглим к´тарилади, чунки бу µар қандай ишда муµим;
в) Ишлаш доим ёқимли б´лганлиги учун, µар қандай ишни бажаришдан к´нглим к´тарилади;
6. 
а) Янги билим олиш жараёни мени жалб этади; 
б) К´лимдан келган барча ишни бажариш мени жалб этади; 
в) Атрофдагиларга фойда келтирадиган иш жараёни мени жалб этади; 
7. 
а) ¥ар қандай муµим ва масъул иш қизиқарли б´лишига ишончим комил; 
б) ¥ар қандай иш қизиқарли б´лишига ишончим комил, агарда у менга фонда келтирадиган б´лса; 
в) µар қандай иш қизиқарли б´лишига ишончим комил, агар уни усталик билан бажара олсам;
8. 
а) Meнra ´з ишимнинг устаси б´лиш ёқади; 
б) Менга бирор ишни катталарнинг ёрдамисиз бажариш ёқади; 
в) Meнra доим янги нарса ´рганиш ёқади; 
9. 
а) ¤қиш менга қизиқарли; 
б) Атрофдагиларга сезиладиган ишларни қилиш менга қизиқарли;
 в) Менга меµнат қилиш қизиқарли; 
10. 
а) ¤йлайманки, бажарган ишларимнинг натижалари атрофдагиларга сезилса яхши б´ларди; 
б) ¤йлайманки, µар қандай ишда муµими натижадир; 
в) ¤йлайманки, µоµлаган ишларни мустақил қилиш учун тезроқ керакли билимларни олиш лозим; 
11. 
а) Мен фақат ´зимга ёқадиган ишлар билан шуҚулланишни µохлар эдим; 
б) Мен µар қандай ишни қ´лимдан келганича яхши бажаришни хохлайман, чунки шу й´л билан хақиқатга µам яхши қилса б´лади;
в) Менинг ишим атрофдагиларга фойда келтиришини хохлайман, чунки бу менинг келажак µаётимда ёрдам беради; 

12. 
а) К´пчиликнинг қ´лидан келмайдиган ишни қойилмақом қилиб қ´йиш мен учун қизиқарли;
б) Аввал қилолмайдиган ишимни ´рганиш мен учун қизиқарли; 
в) ¤зига диққатни жалб этадиган ишларни бажариш мен учун қизиқарли, 
13.
а) Мен µамма қадрлайдиган ишни бажаришни яхши к´раман; 
б) Менга µалақит бeришмаса, барча ишларни бажаришни яхши к´раман; 
в) £иладиган ишим борлигини яхши к´раман; 
14. 
а) Мен турли ишларни бажаришни µохлайман, чунки менга натижалари қизиқарли; 
б) Мен фойда келтирадиган ишни бажаришни хохлайман; 
в) Менга ёқадиган ишни бажаришни µохлайман; 
15 
а) ¥ар қандай ишда энг қизиҚи унинг бажарилиш жараёни деб µисаблайман;
 б) ¥ар қандай ишда энг қизиҚи унинг натижаси деб µисоблайман, 
в) ¥ар қандай ишда энг қизиҚи, бошқа одамларга унинг қанчалик муµимлиги деб µисоблайман; 
16. 
a) Менга келажакда керак б´ладиган барча нарсаларни ´рганиш ёқади; 
б) Менга керак 6´лса, б´лмаса янги билимлар олиш ёқади; 
в) Менга ´қиш жараёнининг ´зи ёқади; 
17. 
а) Мени  ´қишдан с´нг очиладиган манзара қизиқтиради;, 
б) Мени ´қишдан с´нг керакли одам б´лишим қизиқтиради;
 в) ¤қишнинг менга фойдалилиги қизиқтиради; 

18. 	
а) ¤рганган нарсам менга доим керак б´лишига ишончим комил; 
б) Менга ´қиш доим ёқишига ишончим комил; 
в) ¤қишдан с´нг керакли одам б´лишимга ишончим комил; 
19. 
а) Ишимнинг натижаси атрофдагиларга к´риниши мента ёқади, 
б) ¤з ишимни усталик билан бажариш мента ёқади; 
в)  ¤з ишимни бошқалар бажара олмайдиган даражада яхши бажариш менга ёқади;
20. 
а) Топширилган вазифани сифатли бажариш мен учун қизиқарлидир; 
o) Атрофдагилар сезадиган ишни бажариш мен учун қизиқарлидир;
в) Ишхонада нима билан бандлигимни µамма билиши мен учун қарлидир.
Натижалар таµлили
Касбий фаолият мотивлари орасидан 4 асосий гуруµни ажратса б´лади: 
1. ¤з меµнатининг мотивлари, одам учун меµнат жараёнининг муµимлигини билдиради. 
2. Меµнатининг ижтимоий аµамияти мотивлари жамият томонидан талаб қилинаётган касбни танлашга боҚлиқлиги µақида гувоµлик қилади. 
3. ¤зини шахс сифатида тасдиқлаш, касбни танлашда ´зининг қобилиятини меµнатда амалга ошириш имкониятини к´рсатади. 
4. Касбий моµирлик мотивлари меµнатда яхшироқ натижага эришишни к´рсатади. 
Жавоб варақасини т´лдиргандан с´нг µар бир устунчалардаги доирачалар йиҚиндиси µисобланади. Аввал µар бир 4 — та гуруµларнинг абсолют баллар йиҚиндиси топилади. Бунинг учун   хар бир устунларнинг алоµида йиҚиндиси топилади: 1.1, 1,2, 1.3, 1А, 1.5, 1.6, 2,1, 2.б ва µоказо. 
Бироқ, турли хил мотивлар гуруµида миқдорлар бир хилда ажратилмайди. Уларни балларнинг абсолют йиҚиндисини солиштириш учун 1 ва 2 гуруµни иккига; 3 ва 4 ни учга к´пайтириш лозим. 
Топилган йиҚинди бир хил баллар «оҚирлигига» эга б´либ, бир — бири билан солиштириш мумкин. Балларнинг энг катта миқдори доминант (устун келувчи) мотивга мосдир. 

ЖАДВАЛ ВАРА£АСИ

Фамилияси, Исми_________________________________
Мактаб №_________ Синф ________ ¤тказилган сана_______ 

1.1
1 а 
2 а 
13 а	1.2
4 б
5 в
13 б	1.3
9 в
13 в
15 в	1.4
10 б
14 а
15 б	1.5
7 а
14 б
15 в	1.6
8 б
11 а
14 в	
2.1 
1 б
3 а
16 а	2.2 
4 в
6 а
16 б	2.3
9 а
16 в
18 а	2.4
10 в
12 б
17 а	2.5
7 б
17 б
18 б	2.6
8 в
17 в
18 в	
3.1	3.2	3.3	3.4	
11в 
2в
3б	5а
6б
11б	7в
12а
19б	8а
19в
20а	
4.1
2б
3в
1в	4.2
4а
5б
6в	4.3
9б
12в
20в	4.4
10а
19а
20б	

ДИФФЕРЕНЦИАЛ ДИАГНОСТИКА С¤РОВНОМАСИ

Бу методика ёрдамида синалувчига фаолиятнинг у ёки бу туридан қайси бири унга к´проқ маъқул к´ришлиги ва шунга мос равишда қайси касбга мойиллиги аниқланади. Атоқли психолог олим Е.А. Климов касбларнинг беш асосий типини фарқлайди (табиат, техника, одам, белгилар тизими, бадиий образ). 
К´рсатма: «Фараз қилайлик тегишли таълимни олганингиздан с´нг. Сиз µар қандай ишни бажара оладиган б´ласиз. Агар Сизга таклиф қилинган икки имкониятдан фақат бирини (улардан бири ёки иккаласининг µам сизга ёқиши ёки ёқмаслигидан қатъий назар) танлашингизга т´Қри келгундек б´лса, унда Сиз қайси бирини маъқул к´рган б´лардингиз? 
¤з жавобларингизни, жавоблар учун берилган бланкда, тегишли катакларда қайд этилган Сиз танлаган жавоб вариантингиз тартиб рақами ва харфини доира ичига олиб қ´йиш билан билдиринг. Имкон қадар тезроқ ишлашга ва жавобларингизда самимий б´лишга µаракат қилинг». 
ЖАВОБ ВАРА£АСИ:

О — Тт	О — Та	О — О	О — Бт	О - Бо	
1а	1б	2а	2б	3а	
3б	4а	4б	5а	5б	
6а		6б		7а	
	7б	8а		8б	
10а	9а		9б		
11а			10б		
13б	11б	12а	12б	13а	
16а	14а	14б	15а	15б	
		16б		17а	
20а	17б	18а		18б	
	19а		19б		
			20б		

Саволлар: Мен маъқул к´раман

1а. ¥айвонларга қараш (уларни боқиш, парвариш қилиш)	Ёки	1б.Машина приборлари га хизмат қилиш	
2а.Бемор кишиларга ёрдам бериш, уларни даволаш	Ёки	2б. Жадваллар, схемалар, µисоблаш машиналари учун дастурлар тузиш.	
3а. Китоб безаклари, плакат лар, бадиий откриткалар, грампластинкалар сифатини кузатиб бориш.	Ёки	3б. ¤симликлар µолатини, ´сишини кузатиш.	
4а. Материалларни 
(ёгоч, газлама, металл, пластмасса ва µ.к.) карта ишлаш.	Ёки	46. Маµсулотларни (ис теъмолчиларга етказиш, реклама қилиш, сотиш)	
5а. Илмий — оммабоп китоб, 
мақолаларни муµокама қилиш	Ёки	56. Бадиий китобларни (ёки пьеса, концерт ларни муµокама қилиш.	
6а. Бирон — бир зотли кичик µайвонни боқиш, парвариш қилиш.	Ёки	6б. ¤ртоқларингиз (ёки ´зингиздан кичик болаларни) бирон-бир фаолият (меµнат, ´қиш, спорт)ни   бажариш учун шуҚуллантириш.	
7а. Расм, тасвирлардан нусхалар к´чириш (ёки мусиқа асбобларини созлаш, тузатиш) 	Ёки	76. Бирон-бир юк ташувчи (к´тарувчи) воситаларни (кран, трактор, тепловоз ва бошқа) бошқариш	
8а. Одамларга (маълумот бюроларида, саёµатларда ва бошқа) уларга керакли маълумотларни бериш, тушунтириш. 	Ёки	86.К´ргазмаларни, пештахталарни безаш да (ёки пьеса, концертларни   тайёрлашда) иштирок этиш.	
9а. Буюмлар,нарсалар (кийим, техника)ни, уй — жойни таъмирлаш, тузатиш.	Ёки	96. Жадваллар, текстлар, расмлардан хатолари қидириб топиш ва тузатиш.	
10а. ¥айвонларни даволаш. 	Ёки	106. ¥исоб — китоб ишларини бажариш.	
11а. ¤симликларни янги навларини яратиш	Ёки	11б. Саноат маµсулот лари (машиналар, кийим лар, уй, озиқ-овқат махсулотлари ва µ.) нинг янги турларини лойиµалаштириш,яратиш.	
12а. Одамлар ´ртасидаги низо, жанжалларни µал қилиш (ишонтириш, 
тушунтириш, раҚбатлантириш)	Ёки	126. Чизмалар, схемалар, жадвалларни   ´рганиш (текшириш, аниқлаш, тартибга келтириш)	
13а. Бадиий µаваскорлик  т´гараклари ишларини ´рганиш,   кузатиш.	Ёки	13б. Микроблар µаётини ´рганиш.	
14а. Медицина приборлари, ёки аппаратларни ишлатиш, уларга хизмат қилиш. 	Ёки	14б. Одамларга яралан ганда,  шикастланганда, куйганда ва. Медицина ёрдами к´рсатиш. 	
15а. Кузатилаётган воқеалар, ёки µодисалар, ´лчанаётган объектлар ва бошқалар µақида аниқ хисоботлар ёзиб бориш. 	Ёки	15б. Воқеалар (кузатилаётган ёки улар µақида ´қиган)ни бадиий ифодалаш.	
16а. Касалхонада лаборатория  анализларини қилиш.	Ёки	16б. Беморларни қабул қилиш, уларни текшириш, улар билан суµбатлашиш ва уларни даволашга й´ллаш.	
17а. Хона деворларини, нарсалар ёки сиртини б´яш ва безаш.	Ёки	17б. Биноларни таъмир лаш ёки машина приборларини йиҚиш	
18а. Тенгдошларингиз ёки кичик ёшдаги болаларни (театр, музейларга) маданий саёµатларини, экскурсияларини)   ташкил этиш	Ёки	18б. Саµнада ´йнаш, концертларда  иштирок этиш.	
19а. Чизмалар б´йича деталларни буюмлар (машина, кийимлар)ни тайёр лаш, биноларни қуриш.	Ёки	19б. Чизмачилик билан   шуҚулланиш, чизмалар, карталардан нусхалар к´чириш.	
20. ¤симликлар касалликлари ва боҚ — ´рмон зараркунан даларига қарши курашиш.	Ёки	206. Клавишли машина ларда (компьютер, телетайп ва бошқалар)да ишлаш.	

С´ров натижаларини қайта ишлаш
ДДС саволлари шундай тартибда гуруµланганки, уларга берилган жавоблар фаолиятнинг туфли соµаларини фарқлаш имконини беради. Бу ´ринда касб турлари шартли равишда қуйидагича қисқартириб олинди: 
1 устунда — «Одам — табиат» — О — Тт; 2 устунда — «Одам — техника» — О — Та; 3 устунда — «Одам — одам» — О — О; 4 устунда — «Одам — Белгилар тизими» — О — Бт; 5 устунда — «Одам — бадиий образ» — О — Бо. 
Синалувчиларга юқорида к´рсатилган жавоб варақаси тарқатилиб ва улар   к´рсатмада таъкидлаганидек, ´з жавобини тегишли рақам ва харфни доира ичига олиш билан белгилаб б´лишганларидан с´нг, жавоб варақалари йиҚиб олиниб улар тадқиқотчи томонидан қайта ишлаб чиқилиши µам мумкин ёки натижаларни қайта ишлашда синалувчиларнинг ´зларидан µам фойдаланиш мумкин. Бунда уларнинг ´злари ´з жавоб варақасидаги µар бир уступ б´йича белгиланган жавоблар миқдорини µисоблаб чиқадилар.
 £айси устун б´йича белгиланган жавоблар сонининг к´п б´лиши синалувчининг шу тоифа касбларга мойиллигини билдиради. Агар µамма устунлар б´йича жавоблар миқдори бир хил б´либ чиқса, бу қизиқишлар ёйилиб кетганлигини, у ёки бу касбга нисбатан қизиқишнинг шаклланмаганлигини ёки ёрқин ифодаланган устунликнинг й´қлигини билдиради. Бундай µолларда тадқиқотдан с´нг синалувчи билан бафуржа суµбатлашиш, унга қизиқишларини аниқлаб олишга ёрдам бериш лозим. 
Агар синалувчида у ёки бу касбга мойиллик ёрқин ифодаланган б´лса ва у конкрет бир касбни танлаган б´лса, унда айнан шу касбни танлаш мотиви қандай эканлигини билиш зарурати µам юзага келиб қолиши мумкин. Бу ´ринда психолог юқори «Касбий танлаш мотивациясини аниқлаш» — деб номланган методикадан фойдаланиши мумкин. 

ШАХСНИНГ КОММУНИКАТИВ ВА ТАШКИЛОТЧИЛИК  £ОБИЛИЯТЛАРИ   (КТ£) НИ ¤РГАНИШ  УСУЛИ

	Шахснинг ташкилотчилик ва  коммуникатив қобилиятларини диагностика қилиш методикаси психологик  ташµисда  ва катта синф ´қувчиларига касбга маслаµат беришда кенг  қ´лланилади.
	Тадқиқотни ´тказиш учун КТ£ саволномани  ва варақасини тайёрлаш керак.  Тадқиқотни индивидуал ва гуруµда ´тказиш мумкин. 
	Текширувчиларга жавоб варақаларини тарқатиб б´лгач, қ´лланмаларни  ´қиб бериш керак. 
	£уйида келтирилган тасдиқларни  яхшилаб ´қиб чиқинг ва бу тасдиқларга рози б´лсангиз «+» белгисини,агар рози  б´лмасангиз  «-» белгисини қ´йинг. Ноаниқ саволни суистеъмол қилмасликка µаракат қилинг. ¥ар бир детал устида узоқ ´йламаслик,  аниқ µолатларни к´з олдингизга келтиринг. Жавоб учун к´п вақт  сарфламанг, миянгизга келган  биринчи табиий жавобни беринг.
Саволларни қолдирмасдан, тартиби билан жавоб беринг. Т´Қри ва
самимий жавоб беринг.  ¤з жавобларингизни яхши тасаввур этишга  µаракат       қилманг, улар µақиқий  б´лиши лозим. ¥ар бир саволга берилган жавоб умуман к´риб чиқилмайди, бизни фақатгина умумий к´рсатгичлар қизиқтиради. 

КТ£ саволномаси

1. ¥ар доим мулоқотда б´либ турадиган д´стларингиз к´пми? 
2. Д´стларингизни к´пчилигини фикрингизни қабул қилишга оҚдириб оласизми?
3. Д´стларингиздан бири сизни ранжитса узоқ вақт хафа б´либ юрасизми? 
4. ¥осил б´лган кескин вазиятда µар доим µам  й´л топишга қийналасизми?
5. ¥ар хил кишилар билан танишишга сизда интилиш борми? 
6. Жамоат ишлари билан шуҚулланиш сизга ёқадими?
7. Сизга одамлар ичида б´лишдан к´ра китоб ёки бошқа ишлар билан вақт ´тказиш ёқадими?
8. К´злаган мақсадларингизни амалга оширишда т´сиқ б´лса, сиз улардан осонгина чекинасизми? 
9. ¤зингиздан катта ёшдаги кишилар билан осонгина муомалага  ´та оласизми? 
10. Сиз ´з д´стларингиз билан к´нгил очар ´йинлар ´йлаб топишни ёқтирасизми?
11. Сизга янги компанияга  киришиб кетиш қийинми?
12. Бугунги қилинадиган ишларни бошқа кунларга тез- тез қолдириб турасизми?
13. Нотаниш одамлар билан муомалага киришиш сизга осон б´ладими?
14. Д´стларингиз сизни фикрингиз билан иш тутишларига интиласизми?
15. Янги жамоага к´никиш сизга қийинми?
16. Д´стларингиз ´з мажбуриятларини бажаришмаса сизда улар билан келишмовчилик чиқмаслиги ростми?
17. £улай вазият б´либ қолса сиз янги кишилар билан танишишга ва суµбатлашишга интиласизми?
18. Муµим ишларни бажаришда ташаббусни к´пинча ´зингизни қ´лингизга оласизми?
19. Атрофдаги одамлар сизни безовта қиладими ва сиз ёлҚиз б´лишни истайсизми? 
20. Сиз нотаниш шароитда ´зингизни ноқулай µис қилишингиз ростми?
21. Сизга µар доим одамлар орасида б´лш ёқадими? 
22. Бошлаган ишингизни битира олмасангиз безовта б´ласизми?
23. Одамлар билан танишаётганда ташаббус к´рсатиш керак б´лса ´зингизда ноқулайлик, µаяжон, тортинишни µис этасизми? 
24. Д´стларингиз билан тез-тез б´лган мулоқотдан толиқасизми?
25. Жамоа ´йинларида иштирок  этишни ёқтирасизми?
26. Д´стларингизга тегишли б´лган муаммоларни  ечиш учун тез-тез ´з ташаббусингизни к´рсата оласизми?
27. Сиз яхши танимаган одамлар ичида ´зингизни эркин тута олмаслигингиз ростми? 
28. Сиз ´з µаққонийлигингизни исботлаш учун камдан - кам интилишингиз ростми?
29. Яхши танимаган гуруµга жонланиш киритиш, сиз учун унча 
қийин эмас деб µисоблайсизми?
30. Сиз мактаб жамоат ишларига қатнашасизми?
31. Сиз ´з танишларингиз сонини бир неча одамлар билан чеклатишга интиласизми?.
32. Агар фикрингизни д´стларингиз бирданига қабул қилмаса, сиз уни µимоя қилиш учун интилмаслигингиз ростми?
33. Бегона  гуруµга тушиб қолсангиз, ´зингизни эркин тутасизми?
34. Сиз µар хил тадбирлар ташкил қилишга жон деб киришасизми?
35. Катта гуруµ олдида с´злаганда ´зингизни дадил ва босиқ тутмаслигингиз ростми? 
36. Сиз ишга доир учрашувларга тез – тез кеч қолиб борасизми? 
37. Д´стларингиз к´плиги ростми?
38. Д´стларингиз ичида диққат марказида тез-тез б´либ турасизми? 
39. Яхши танимаган одамлар билан мулоқатда б´лганда сиз ´зингизни ноқулай µис қиласизми?
40. Д´стларингиз даврасида ´зингизни унча дадил µис қила олмаслигингиз ростми?

                    ДЕШИФРАТОР
             Коммуникатив қобилиятлар
            
1            +
3            -
5            +
7            - 
9            +	11           -  
13	      +
15           -
17	       +
19            -	21              +
23               -
25               +
27               -
29               +	31               -
33               +
35                -
37                +
39                 -	

                    ДЕШИФРАТОР
            Ташкилотчилик қобилиятлар

2            +
4             -
6            +
8            -
10          +	12                -
14                +
16                -
18                +
20                -	22               +
24               -
26               +
28               -
30               +	32              - 
34              +
36               -
38               +
40               -	

                               Натижаларни қайта ишлаш

1.	Текширувчиларни жавобларини дешифратор билан солиштириб, коммуникатив ва ташкилотчилик қобилиятларга т´Қри келганини µисоблаб чиқинг.
2.	 Коммуникатив (Кк)ва ташкилотчилик (Кт) қобилиятларини баµолаш коэффицентини  қуйидаги формула орқали  µисоблаб  чиқинг.

             (Кк)қ т´Қри келган жавобларнинг сони X 0,05 
	(Кт)қ т´Қри келган  жавобларнинг сони X 0,05

	Масалан: текширувчини коммуникатив  қобилиятлари дешифратор  билан т´Қри келган жавоблар сони 18, ташкилотчилик қобилиятлари эса дешифратор билан т´Қри келган  жавоблар сони 15.
	Демак, коммуникатив қобилиятини баµолаш  коэффиценти қуйидаги  тенг (Кк)қ 18x 0,05 қ0,90
таµкилотчилик қобилиятларини баµолаш коэффиценти (Кт)қ 15х0,05қ0.75

	Шу методика орқали олинган к´рсаткичлар  0-1 ´згариши мумкин. 1-га яқин  к´рсаткичлар коммуникатив ёки  ташкилотчилик қобилиятларини  юқори  даражасини  билдиради.
 	0-га яқин к´рсатгичлар  паст даражасини билдиради.
             К´рсатгичларни сифатли  баµолаш учун олинган коэффицентларни  баµолаш билан солиштириб чиқиш керак. 

	Коммуникатив ва ташкилотчилик  қобилиятларни баµолаш  шкаласи

       Кк	         Кт	     Баµо 	£обилиятнинг ифодаланиш даражаси	
0,10 -  0,45
0,46 -  0,55
0,56 -  0,65
0,66 -  0,75
0,76 -  1,00	0,20 -  0,55
0,56 -  0,65
0,66  -  0,70
0,71 -   0,80
0,81 -   1,00	        1
        2
        3
        4
        5	Паст
¤ртадан паст
¤ртадан юқори
Жуда юқори	

Натижаларни  таµлил қилишда параметрларни  к´зда тутиш  керак:

1.	-баµо олган текширилувчилар комуникатив ва ташкилотчилик  қобилиятлари паст даражаси билан таърифланади. 
2.	-баµо олган текширилувчилар коммуникатив ва ташкилотчилик қобилиятлари ´ртадан  паст таърифланади. Улар мулоқотга интилашмайди, яъни гуруµда (жамоада) ´зларини эркин тута олмайди, вақтни ёлҚиз  ´тказишни афзал к´ради, ´зларини  танишувларини чегаралаб қ´яди, одамлар билан мулоқот ´рнатишга ва аудитория олдида гапиришга қийналади, ´з фикрини µимоя қила олмайди, к´п ишларда мустақил қарор қабул  қилишда ´зларини четга тортишни афзал к´ради. 
3.	 -баµо  олган текширилувчилар коммуникатив  ва ташкилотчилик қобилиятлари  ´рта даражалик  деб µисобланади. Улар одамлар билан мулоқот ´рнатишга интилади, ´зларини танишувларини чегараламайди, ´з фикрини µимоя қила олади, ишларини  режалайди, лекин қобилиятларини юқори турҚунлик билан таърифлаб ривожлантириш учун катта ва жиддий тарбиявий ишлар олиб бориш керак. 
4.  -баµо олган текширилувчилар коммуникатив ва ташкилотчилик қобилиятлари юқори даражалик деб µисобланади. Улар янги вазиятларда ґзини йґқотмайди, дґстларни тез топади, танишувлар даражасини µар доим кенгайтиришга интилишади, жамоат ишлари билан шуҚулланади, яқинлари ва дґстларига ёрдам беради, жамоат тадбирларини ташкил қилишга қатнашади, оҚир вазиятда мустақил қарорлар қабул қила олади. Айтиб ґтилганларни улар мажбурий эмас, ґз ички интилиши билан қилишади. 
 5 -баµо олган текширилувчилар коммуникатив ва ташкилотчилик қобилиятлари жуда µам юқори даражалик деб µисобланади. Улар мулоқот ва ташкилий фаолиятга катта эµтиёж хис этишади, шунга фаол интилишади, оҚир вазиятларда тез йґл топа олишади. Янги жамоада ґзини эркин тутишади, ташаббускор, муµим ишда ёки мураккаб вазиятда мустақил қарор қабул қилишни афзал кґради, ґз фикрини µимоя қила олишади, дґстлари уларнинг фикрлари билан иш тутишларига интилади, нотаниш компанияга жонланиш киргиза олишади, µар хил ґйинлар ташкил қилишни яхши кґришади. ¤злари коммуникатив ва ташкилотчилик фаолиятларини қониқтирадиган ишларни излаб юришади. 
ЖАВОБ ВАРА£АСИ
Фамилияси, исми _____________________________
Ташµис ґтказилган вақти__________________________ 

1	2	3	4	5	6	7	8	
9	10	11	12	13	14	15	16	
17	18	19	20	21	22	23	24	
25	26	27	28	29	30	31	32	
33	34	35	36	37	38	39	40	

ПСИХОГЕОМЕТРИК ТЕСТ 
 
К´рсатма: юқорида ифодаланган бешта шаклга қаранг. Сиз «Бу — Мен» деб айта оладиган шаклингизни танлаб олинг. Фақат µеч қандай мантиқий таµлил ва нокерак ақлий µаракатлар билан шуҚулланманг. Бу µеч нарсага олиб келмайди. Фақат ´зингизни шаклингизни µис қилишга µаракат қилинг. Агар жуда қийналаётган б´лсангиз, шакллар ифодаланган варақни кузатганингизда биринчи б´либ сизнинг диққатингизни жалб этган шаклни танланг. Бу шаклнинг номини биринчи рақам билан ёзиб қ´йинг. Энди қолган т´ртта шаклни ушбу тартибда ´зингизга маъқуллиги асосида ´ринларга жойлаштириб чиқинг. Марµамат, узоқ ´йламасдан бу ишни амалга оширинг. 
Агар қийналсангиз қуйидаги стратегиядан фойдаланинг: тасаввур қилингки, қолган 4 та, кейин 3 та, кейин 2 та шакл орасидан ´зингизни танлашингиз керак. Биз тажрибанинг бошиданоқ сизга бешта эмас, балки т´ртта, учта шакл таклиф этишимиз µам мумкин эди - ку. 
Охирида қолган, яъни номини сиз бешинчи рақам билан белгилаб қ´ядиган шакл, яққол сизники б´лмаган, яъни сизга т´Қри келмайдиган шакл б´лади. 
Сизни табриклаймиз. Ишнинг биринчи, энг оҚир босқичи якунланди. Олдингизда сизнинг субъектив интилишингиз акс этган геометрик шаклларнинг тартибли қатори турибди. Сиз биринчи ´ринга қайси шаклни қ´йганингиздан қатъий назар бу сизнинг асосий шаклингиз, ёки субъектив шаклингиз. Айни шу сизнинг характерингизда ва хулқ - атворингиздаги асосий, устун белги ва хусусиятларни аниқлаш имконини беради. £олган т´ртта шакл эса сизнинг хулк - атворингиздаги етакчи оµангни безаб турадиган ´зига хос белгиловчилар. Уларнинг таъсир кучи тартиб рақами ортиб бориши билан пасайиб боради. Агарда иккинчи ´ринда турган шаклнинг айрим характеристикаларини сиз ´з хулқ - атворингизда к´ришингиз мумкин б´лса, охирида, бешинчи ´ринда турган шакл сиз яққол ´зингизда б´лмаган (´зингизга ёқмай турган) вақтингизда намоён б´лади. Охири шаклнинг бошқача аµамияти сиз учун муµимроқ — у сизга ´заро муносабатга киришишингиз энг қийин кечадиган одамнинг шаклини к´рсатади (ишончимиз комилки, сиз психогеометрик тест ёрдамида бу қийинчиликни муваффақият билан бартараф этасиз). Келинг, энди психогеометрик тилни тушуниш билан шуҚулланамиз.
 
Шахс асосий шаклларининг қисқача психологик тавсифи
Квадрат. Агар сизнинг асосий шаклингиз Квадрат б´лса, демак — сиз µормас — толмас меµнаткашсиз! Меµнатсеварлик, тиришқоқлик, бошлаган ишни охирига етказишга б´лган эµтиёж, ишни тугаллашга эришишга имкон берадиган қатъиятлилик — булар µақиқий Квадратларни машµур қиладиган нарсалардир. Чидамлилик, торқат ва ишни к´зини билишлилик одатда Квадратларни ´з соµасида юқори малакали мутахассис б´лишини таъминлайди. Квадратларда информацияга нисбатан жуда кучли эµтиёж мавжуд, улар турли — туман маълумотларнинг коллекционерлари µамдир. Чунончи бу коллекция қаерда — миядами ёки махсус, картотекадами сақланишидан қатъий назар, у жуда тартибли сақланади. Барча маълумотлар системалаштирилган, жавонларга ажратилган. Квадрат зарур информацияни шу захотиёқ бера олади. Шунинг учун хам Квадратларни µақли  равишда эрудит (жуда б´лмаганда ´з соµасида) деб µисоблашади. 
Фикрий таµлил — Квадратнинг энг кучли томонидир. Агар сиз ´зингиз учун т´Қри чизиқли шакл б´лмиш Квадратни катъий танлаган б´лсангиз, демак шу нарса аниқки, сиз «чап ярим шарли» фикрловчилар, информатика тили билан айтганда информацияларни: а - б - в - г ва µоказо кетма - кетликда қайта ишловчилар тоифасига кирасиз. Квадратлар натижани тахмин қилишдан к´ра к´проқ «µисоблаб» чиқарадилар. Улар фикрлаш занжирида бирорта µалқани µам ´тказиб юбормайдилар, бошқалар бу нарсани қилсалар, тушунишда қийналадилар, бунинг натижасида дискомфорт сезадилар. Квадратлар майда икир - чикирларга µаддан ташқари эътиборлилар. Айнан Квадратлар к´пинча бошқа шакл эгалари берган буюк фикрлар, проектлар ва режаларнинг барча конкрет деталларини ишлаб чиқадилар. 
Квадратлар ´згармас тартибни яхши к´радилар: µар бир нарса ´з жойида б´лиши ва ´з вақтида амалга ошиши зарур. ¥ақиқий Квадрат «Столдаги тартибсизлик — миядаги тартибсизликдир» деган мақолга чин дилдан ишонади. Квадратнинг идеали - режалаштирилган, олдиндан айтиш мумкин б´лган µаётдир, унга турли «сюрпризлар» ва воқеаларнинг бориши одатининг бузилишлари сира ёқмайди. У доимо одамларни ва нарсаларни ´з атрофида «тартиблаштиради» ва ташкил этади. 
Ушбу барча сифатлар шунга олиб келадики, Квадратлар жуда яхши администратор б´лиши мумкин (б´лади µам), лекин афсус улар камдан — кам яхши раµбар, менеджер б´лишлари мумкин. Табиийки, Квадратнинг юқорида к´рсатилган барча устунликлари ундаги ожиз томонлар билан ёнма - ён кечавериши мумкин. Айбсиз битта Парвардигорнинг ´зи! 
Сарамжом — саришталик, тартиб қоида ва одатларга риоя қилиш µаддан ташқари ортиқча б´либ кетиши мумкин. £ачонки, қарор қабул қилиш вақти келса, айниқса бу қарор таваккалчилик билан ёки ´з обр´сига путур етказиш билан боҚлиқ б´лса, Квадрат хоµлаб ёки хоµламай бу қарорни қабул қилиш муддатини ч´заверади. Бундан ташқари, рационаллик, µиссий қуруқлик ва совуқлик Квадратга турли, айниқса ёқмайдиган шахслар билан алоқага киришишга халақит беради, бу нарса µам одамларни бошқаришда муваффақиятга эришишга µалақит беради. Квадрат аморф, яъни «чап қ´л нима қилаётганини ´нг қ´л билмайдиган» µолатда самарасиз µаракат қилади. Аммо яхши ташкиллаштирилган, ижро муддатлари белгиланган, маълумотлар ва асбоб ускуналардан фойдаланиш аниқ, б´лган, аниқ талаблар шакллантирилган ва µаракатнинг аниқ к´рсатмалари берилган шароитларда Квадрат қолган барча шакллардан устун б´лади. 
Учбурчак. Бу шакл лидерлик белгисидир, к´пчилик Учбурчаклар ´зларининг ушбу хусусиятларини сезадилар: «улар лидер б´лиш учун туҚилганлар». Хақиқий Учбурчакнинг энг характерли хусусияти — бош мақсадга ´з диққатини қарата олиш қобилиятидир. Учбурчаклар µаракатчан, тутқич бермас, кучли шахслар б´либ, улар аниқ, мақсадлар қ´ядилар ва одатда, уларга эришадилар. 
Албатта, Учбурчаклар ´зларининг асосий мақсади нима эканлигини µар доим биладилар, шунинг учун µам улар Квадратлардан фарқ қилиб — жуда қатъиятли одамлардир. Улар ´зларининг қариндошлари — Квадратлар сингари, т´Қри чизиқли шаклларга хос ва й´налишига к´ра µам «чап ярим шарли» фикрловчи, яъни шароитни чуқур ва тез таµлил қила оладиган тоифага кирадилар. Аммо, ´з диққатини икир — чикирларга қаратувчи Квадратларга қарама — қарши ´лароқ, Учбурчаклар асосий нарсага, муаммонинг мазмунига ´з диққатини қаратадилар. Улардаги кучли фойдага й´налганлик уларнинг фикрий таµлилини й´ллаб туради ва мазкур шароитда муаммо ечимининг самарали (к´пинча фойдали) й´лини топишга қаратади. Бундай йуналганлик Учбурчакларни энг яхши ечимни излашда турли-туман вариантларни берилиб таµлил қилишдан асрайди. Бу нарса бошқаларда, ´зига унчалик ишонч б´лмаган кишиларда кучли таассурот пайдо қилади ва улар Учбурчакка эргашадилар. 
Учбурчак — бу жуда ´зига ишонган, барча нарсада ´зи µак б´лишни хоµловчи одам, одам нарсада µак б´лишга ва шароитни бошқаришга, фақат ´зи учун эмас, балки имкон даражасида бошқалар учун µам қарор қабул қилишга б´лган кучли эµтиёж Учбурчакни бошқалар билан доимо рақобатлашувчи, курашувчи шахсга айлантириб қ´яди. Учбурчак киришган µар бир ишда етакчи установка — бу Қалабага, ( ютуққа, муваффақиятга б´лган установкадир. У жуда тез - тез таваккал қилади, қарор қабул қилишда иккиланувчи одамларга нисбатан чидай олмайдиган ва ёқтирмайдиган б´лади. 
Учбурчаклар ноµақ б´либ қолишни жуда ёқтирмайдилар ва ´з хатоларини жуда қийинчилик билан тан оладилар. Айтиш мумкинки, улар к´пинча ´злари к´ришни хоµлаган нарсани к´радилар, шунинг учун µам ´з қарорларини ´згартиришни ёқтирмайдилар, эътирозларини қабул қилмайдилар ва к´пчилик µолларда ´зларича иш тутадилар. Лекин улар ´зларининг прагматик й´налишларига мос келадиган, бош мақсадга эришишга ёрдам берадиган нарсаларга жуда муваффақиятли ´рганадилар, фойдали информацияларни худди с´рҚичдек ´зига с´риб оладилар. 
Учбурчаклар - иззат - нафсли одамлар. Агар Квадрат учун ор - номус иши бажарилаётган вазифани юқори сифатига эришиш б´лса, Учбурчак эса юқори мавқега эришишга, юксак статус эгаллашга, бошқача айтганда, карьера қилишга интилади (буни Уч 
бурчакнинг салбий сифати деб қарамаслик керак). Бирон — бир ишни бошлаш ёки қарор қабул қилишдан олдин Учбурчак онгли ёки онгсиз µолда ´з олдига «Бундан нима фойда к´раман?» деган саволни қ´яди. Ишонаверинг: Учбурчак қандай қарор қабул қилмасин, бунда албатта Учбурчакнинг шахсан ´зи учун фойда (хар доим µам моддий эмас) акс этган б´лади. Учбурчаклардан бошқаришнинг энг «юқори» даражасида турадиган з´р менеджерлар туради. Улар айни «юксакликка» интиладилар. Бунда уларга яна битта сифат — «сиёсий фитначилик» малакаси ёрдам беради. Улар ´зидан юқори турган раµбариятга ´зининг ва қ´л остидагилар ишининг аµамиятлилигини усталик билар етказа оладилар, фойдали ишнинг µидини бир чақиримдан сезадилар ва бу нарса учун курашда ´з рақибларини «бир — бирлари билан пешонасини уриштириб» қ´я оладилар. Мана шу ерда «учбурчак» шаклининг бош салбий сифатига эътибор бериш керак: бу ´зига й´налтирилган кучли эгоцентризм. Бу нарса шунга олиб келадики, Учбурчаклар µокимият тепасига интилаётиб ахлоқий нормаларни унчалик писанд қилмайдилар ва ´з мақсади сари бошқаларнинг бошларида юриб боришлари µам мумкин. Бу µолат бошқаларда қ´рқув ва шунҚа асосланган µурмат юзага келтириши мумкин, лекин µеч µам уларга нисбатан мойиллик ва муµаббат µосил қилмайди. Шундай булса-да... қ´рқманг! Бу «ашаддий», яъни вақтида бошқалар томонидан т´хтатилмаган Учбурчакларгагина хосдир. Умуман олганда, Учбурчаклар келишган, ´зига жалб қилувчи одамлар б´либ (шундай б´лмаса ким µам уларга эргашар эди). 
T´Қри т´ртбурчак. Т´Қри т´ртбурчаклар, сизлар учун µозир ´қийдиган нарсангиз кутилмаган µодиса б´лмаса керак. Шундоқ µам сиз ´зингиз т´Қрингизда µамма нарсани биласиз. 
Гап шундаки, Т´Қри т´ртбурчак ´тиш ва ´згариш µолатини акс эттиради. Бу, айтиш мумкинки, шахснинг вақтинчалик шакли б´либ, қолган т´ртта нисбатан турҚун шакллар хаётнинг маълум бир даврида бу шаклни ´зига «кийиб» юриши мумкин. Булар µозирги кунда ´злари кечираётган µаёт тарзидан қониқмаётган, шунинг учун µам яхши µолатни излаш билан банд б´лган одамлардир. Мумкин, сизлардан кимдир яқиндагина касбий статуси ´згаришини бошидан кечиргандир (мослашув талаб қиладиган холатлар: янги ишга ´тиш, лавозимда к´тарилиши ёки пасайиши): кимдир шунақа ´згаришларни олдиндан к´раётган, сезаётган б´лиши мумкин. Кимнингдир шахсий µаётида ´згаришлар булгандир. Умуман, Т´Қри т´ртбурчак µолатиниг сабаблари турли — туман б´лиши мумкин, лекин уларни бир нарса бирлаштиради — ´згаришларнинг маълум одам учун аµамиятлилиги. 
Т´Қри т´ртбурчакнинг асосий психик µолати муаммолардаги чалкашлик ва айни шу пайтда ´зига нисбатан ноаниқликдир. Бу билан параллел равишда унда ички қ´згалиш ошиб боради ва бу унинг хулк — атворида акс этмасдан қолмайди. 
Т´Қри туртбурчакнинг энг характерли белгилари — ´тиш даври давомида хатти — µаракатлардаги изчилликнинг й´қлиги ва уларни олдиндан билиш қийинлигидир. Сиз, т´Қри т´ртбурчаклар, кундан — кунга, µатто бир куннинг ичида µам кучли ´згаришларингиз мумкин. Бу табиий µол, чунки Т´Қри т´ртбурчакларнинг берадиган баµоси паст б´лади, нимададир яхшироқ б´лишга интиладилар, янги иш методларини, µаёт услубларини излайдилар. Агар Т´Қри т´ртбурчакнинг хулк- атворига диққат билан разм солинса, бутун давр давомида унинг гоµ «учбурчак», гоµ «айлана» ва µоказо шаклларнинг кийимини ´зига кийиб к´рганлигини пайқаш мумкин. Т´Қри т´ртбурчакнинг хулқ — атворидаги бирданига, кутилмаганда ва олдиндан билиб б´лмайдиган даражада ´згариб туриши одатда бошқа одамларни уялтиради ва хавфсиратади, улар онгли равишда «´заги й´қ одам» билан мулоқотдан қочишлари мумкин. Тушунарли, ким µам, ахмоқона µолатга тушиб қолишни истайди. Т´Қри т´ртбурчакларга бошқа одамлар билан мулоқотга киришиш жуда зарур, ´тиш даврининг яна битта мураккаблиги шундан иборат. 
Шундай булсада, бошқа одамлардаги сингари Т´Қри т´ртбурчакларда µам атрофдагиларни ´зига жалб қилувчи ижобий фазилатларни к´риш мумкин. Бу энг аввало — қизиқувчанлик, синчковлик, б´лаётган барча µодисаларга жонли қизиқувчанлик ва ботирлик. Т´Қри туртбурчаклар олдинлари µеч қачон қилмаган ишларни қилишга интиладилар, олдин с´рашга юраги бетламаган нарсаларни с´райдилар. Мазкур даврда янги Қоялар, тафаккур ва µаёт услублари учун очиқдирлар, барча янгиликни осонликча ´злаштирадилар. ТуҚри, буларнинг орқа томони — µаддан ташқари ишониш, ишонувчанлик, соддаликнинг мавжудлигидир. Шунинг учун µам Т´Қри т´ртбурчаклардан осонликча фойдаланиш мумкин, ахлок қоидаларини унчалик писанд қилмайдиган одамлар албатта бундан фойдаланадилар. Агар сиз µақиқатдан µам «Т´Қри т´ртбурчак» шаклини олган б´лсангиз, эµтиёт б´линг! Шуни билингки, «Т´Қри т´ртбурчаклик» — бу бир босқич холос. У албатта ´тади. Ва сиз бу даврда ´злаштирилган тажриба билан бойиб, шахс ривожининг янги босқичига чиқасиз. 
Айлана. Геометрик жиµатдан Айлана — бу гармониянинг афсонавий символидир. Ишонч билан ´зининг асосий шакли сифатида Айланани танлаган одам энг аввало яхши шахслараро муносабатлар тарафдоридир. Айлана учун энг юксак қиймат — одамлар, уларнинг бахти. Айлана бешта шакл орасида энг очиқ к´нгилидир. У к´пинча иш жамоасини µам, оилани µам мустаµкамлаб турувчи «елим» вазифасини бажаради, яъни гуруµни стабиллаштиради. 
Айлана бешта шакл орасидаги энг яхши коммуникаторлардир, чунки улар энг яхши тингловчилар µамдир (Учбурчаклар µам яхши коммуникаторлар, лекин улар бошқалардан к´ра ´зларини к´проқ тинглайдилар). Улар юқори сезгирликка эгалар, ривожланган эмпатияга µамдард б´ла олиш, бошқа одамларнинг кечинмаларига µиссий шерик б´ла олиш қобилиятига эгалар, Айлана бошқаларнинг қувончини, бошқаларнинг қайҚусини ´зиникидек µис қилади. Табиийки, одамлар Айланага интиладилар. Айтиш керакки, Айланалар одамларни жуда яхши «´қиб оладилар» ва бир дақиқадаёқ муҚомбирларни, алдоқчиларни билиб оладилар. 
Айланалар ´з жамоаси (´з командаси) учун курашадилар ва µамкасабалари орасида юқори мавқега эга б´ладилар. Аммо улар, одатда, бизнес соµасида кучли менеджер ва раµбар б´ла олмайдилар. 
Биринчидан, Айланалар ишдан к´ра к´прок, одамларга й´налганликлари учун µар бир одамга ёқишга жуда µаракат қиладилар. Улар тинчликни сақлашга µаракат қиладилар ва шунинг учун µам баъзида «қаттиқ» позицияни эгаллашдан µамда µаммага µам маъқул келавермайдиган қарорларни қабул килишдан қочадилар. Айлана учун шахслараро конфликтга киришдан µам оҚир нарса йуқ. ¥амма одам бир — бирлари билан келишиб юрса, Айлана бахтли булади. Шунинг учун µам Айлана ким биландир низога киришса, айнан Айлана биринчи б´либ ён бериши эµтимоли кучли. Бошқалар билан ярашиш — хулқ — атворнинг типик «айланавий» белгисидир. Бу белги бошқаларга хурсандчилик келтирса, Айланани эса ´з µамкасблари орасида таниқли қилса-да, µаддан зиёд ён беришлар Айлананинг ´зига б´лган µурматининг й´қолишига, ´з — ´зини айблаш тенденциясининг кучайишига олиб келиши мумкин. 
Иккинчидан, Айланалар қатъиятлилик билан ажралиб турмайдилар. Агар уларга бошқарув т´Қри келиб қолса, улар раµбарликнинг яққол демократик услубини устун қ´ядилар ва µар бир қарорни к´пчилик билан муµокама қилишга µамда уларнинг қ´ллаб - қувватлашларига таянишга интиладилар. Маълумки, бу нарса µар доим µам ´зини оқламайди: яхши имкониятни бой бериш мумкин. Бундан ташқари Айланалар «сиёсий ´йинларда» ожизлар, к´пинча ´зларини ва «´з командаларини» зарур тарзда к´рсата олмайдилар. Бу µаммаси шунга олиб келадики, к´пинча Айланаларни кучли шахслар масалан, Учбурчаклар ´зига қаратиб оладилар, Айланаларнинг бахти шундаки, улар µокимият кимни қ´лида эканлигидан унчалик хавотир олмайдилар. Асосийси, µамманинг к´нгли т´қ б´лса ва атрофда тинчлик µукм сурса бас. 
Аммо битта нарсада Айланалар µавас қилгудек қаттиқлик намоён қиладилар. Агар масала ахлоқ ва µақиқатнинг бузилишига бориб тақалса, Айлана одамларнинг эµтиросли µимоячисига айланади. Бунда Айланалар, агар хоµласалар, жуда ишонарли б´лишлари мумкин. Одатга к´ра уларнинг шахслараро низоларни аъло даражада ечишларида улардаги алоµида фикрлаш шакли «айбдор». 
Айлана — бу т´Қри чизиқли шакл. ¤зини ишонч билан Айланага таалуқли деб µисоблаганлар «´нг ярим шарли» фикрловчиларга хосдир. «¤нг ярим шарли» тафаккур — образлироқ, эмоционал тусли б´либ, унда таµлил қилувчанликка нисбатан интегративлик устундир. Шунинг учун µам Айланада информацияни қайта ишлаш Квадратдаги (Учбурчакдаги) сингари кетма — кетликда б´лмай, балки к´прок мозаик, узуқ — юлуқроқ, айрим звеноларни тушириб қолдирадиган (масалан а.. — ..д..) шаклда б´лади. Бу Айланалар мантиқни ёқтирмайди, дегани эмас. Инсоний муносабатлар соµасида улар учун асосий нарса муаммонинг субъектив омилларига эътиборни қаратиш, яъни µатто қарама - қарши нуқтаи назарларда µам умумийликни топишга интилишдир. 
Айтиш мумкинки, Айлана — туҚма психолог. Аммо, катта жиддий бизнесни бошида туриш учун Айланага ташкилотчилик к´никмалари етишмайди. 
Зигзаг. Бу шакл креативлик, ижодкорлик символидир. Чунки бешта шакл ичида бу энг нодир ва яккаю — ягона ёпилмаган шакл. Агар сиз асосий шакл сифатида Зигзагни қаттиқ танлаб олган б´лсангиз, сиз µақиқий «´нг ярим шарли» фикрловчи, бошқача фикрловчисиз, чунки чизиқли шакллар ´зларининг миқдори билан сиздан устунликка эга. Квадрат ёки Учбурчак к´пинча сизнинг белгингизга эътибор беришмайди. Психологнинг: «Бу шаклни қаерга жойлаштирасиз?» — деган саволига: «Бу µам шаклми? Мен буни кимдир чизиб ташлаган нарса, деб уйлабман», деган жавобни олиш иумкин. Ниµоят, Зигзаглар орасида бошқаларга қараганда к´прок чапақайлар учрайди. Бу µам уларнинг «´нг ярим шарли» эканлигидан далолат, Шундай қилиб, энг яқин қариндошингиз Айлана сингари, сизга (фақат к´проқ миқдорда) образлилик, интуитивлик, интегративлик, жимжимадорлик хос. £атъий, изчил дедукция — бу сизнинг услубингиз эмас. Зигзагнинг фикри жуда кучли: µатто А дан Я гача сакрашлар қилади. Шунинг учун хам к´пчилик чизиқли, «чап ярим шарли» шакллар учун Зигзагни тушуниш қийин. «¤нг ярим шарли» тафаккур майда б´лакчаларда т´хталмайди: шунинг учун µам у дунё аксини нималардир µисобига соддалаштириб, яхлит гармоник концепциялар ва образларни к´ра олади, г´залликни к´ра олади. Зигзаглар одатда ривожланган эстетик µисга эга б´ладилар. 
Зигзаг тафаккурида µар доим — «£андай б´лар экан агар?, «£андай б´лар экан агар бу ва ана у фикрларни бирлаштирсак? Бунинг натижасида нимага эга б´ламиз?» деган савол устун б´лади. Бутунлай бошқа — бошқа, бир — бирига ´хшамайдиган фикрларни қ´йиш ва шунинг асосида янги, оригинал фикрни топиш — мана Зигзагларга энг ёқадиган нарса. Айланадан фарқ қилиб Зигзаглар келишувчанликни хуш к´ришмайди, аксинча — уларда фикрлар конфликтини кескинлаштириш ва янги концепция тузиш орқали ушбу низолар ´з ечимини топади. Улар ´зларининг табиий ақли ´ткирлигини ишлатиб, жуда захарханда б´лишлари, янги ечимлар имкониятига «бошқаларнинг к´зини очишлари» мумкин. Зигзаглар дунёни доимий ´згарувчан µолда к´ришга одатланганлар. Шунинг учун µам улар учун µеч качон ´згармайдиган нарсалар: шаблон, қоидалар ва к´рсатмалар, µар доим к´надиган ёки ´зини к´наётгандек к´рсатадиган одамлардан µам зерикарли нарса й´қ. 
Зигзаглар яхши ташкиллаштирилган шароитларда самарали меµнат қила олмайдилар. Аниқ вертикал ва горизонтал алоқалар, қатъий белгиланган вазифалар ва иш услубларининг доимийлиги уларнинг Қашига тегади. Улар учун иш жойида катта ранг — баранглик ва раҚбатлантиришнинг юқори даражаси б´лиши зарур. Улар шунингдек, ´з ишида бошқаларга тобе б´лишни хоµламайдилар. Бундай µолда Зигзаг жонланади ва ´зининг асосий вазифасини бажара бошлайди — янги фикрлар ва иш услубларини ´йлаб топа бошлайди. Зигзаглар µеч қачон нарсалар µосил қилишда µозир қилинаётган ёки олдин қилинган услублардан қониқмайдилар. ¥еч нарса Зигзагни Квадратнинг «Биз буни µар доим шундай қилардик» дейдиган насиµатомуз гапичалик жаµлини чиқармайди, Зигзаглар келажакка интиладилар ва борлиққа қараганда имкониятга к´прок қизиқадилар. Бошқалар учун нарсалар олами қанчалик реал б´лса, улар учун фикрлар, Қоялар олами µам шунчалик реал. ¤з µаётининг анча қисмини улар ушбу µаёлий дунёда ´тказадилар, шунинг учун µам улар амалиётда н´ноқ нореал ва ишонувчанлар. 
Зигзаг бешта шакл орасида энг хаяжонланувчани, энг қ´зҚалувчанидир. ¤зида янги ва қизиқ фикр туҚилса, уни бутун дунёга ёйишга тайёр. Зигзаглар — ´з фикрларини чарчамас тарқатувчиларидирлар ва ´з атрофидаги барчани бунга қизиқтириш қобилиятига эгадирлар. Аммо уларга сиёсийлик етишмайди: уларда босиқлик й´қ, «µақиқатни к´зига айтадилар», улардаги Қалатилик билан қ´шилган µолда бу хусусиятлар ´з Қояларини µаётга татбиқ этишга µалақит беради. Бундан ташқари улар конкрет деталларни ишлашда ва бошлаган ишларини охирига етказишда унчалик кучли эмаслар. 
Лекин Зигзаглар жуда жозибадор одамлар б´ладилар. 

МУНДАРИЖА

	Психологик хизмат предмети		
	Психологик хизматнинг ривожланиш тарихи		
	Психологик хизмат µақида низом		
	Психологнинг маслаµат бериш ишлари		
	Психологнинг ривожлантирувчи ва коррекцион иши		
	Психологнинг психопрофилактик ишлари		
	Психологик хизмат маµсулдорлигининг шароитлари		
	Психологик - педагогик консилиум		
	Психологик хизмат ва уни бошқариш		
	Психолог ишининг болалар муассасаларига к´ра хусусиятлари		
	Умумий ´рта таълим мактабларидаги психологик ишнинг ´зига хос томонлари		
	Психологнинг ота-она қарамоҚисиз қолган меµрибонлик уйлари тарбияланувчилари билан олиб борадиган ишлари 		
	Амалий психолог мактабда		
	Мактабга қандай психолог керак		
	Мактаб психологининг маµорати 		
	«Менинг касбий образим» машқи		
	Психологлик касбида қандай қилиб ´з ´рнини топиш мумкин		
	Мактаб психологининг µуқуқлари		
	Мактабда ´з ´рнини қандай топиш мумкин?		
	Мактаб психологдан нималарни кутади?		
	Психолог танловни амалга оширади		
	Мактаб психологининг ´зини реклама қилиши 		
	Мактабда психологик лекциялар ´қиш		
	Мактабда лекция психологияси		
	Психолог маърузачининг ´зини-´зи бошқариш психотехникаси		
	Маъруза ´қишда психологнинг роли		
	Психологик – педагогик тренинг		
	Тренингда машқ ва ´йин орасидаги коммуникатив таркибий алоқалар		
	Гуруµий тренингда сукунат		
	Психологнинг ´з ишидан қониқиш даражаси		
	«¤қитувчи мактаб» цикли		
	«¤қитувчи синф» цикли		
	«¤қитувчи ´қувчи» цикли		
	«Мен ´қувчи» цикли		
	«¤қитувчи оила» цикли		
	¤рта ва юқори синф ´қитувчилари учун педагогик тренинг		
	«¤қитувчи синф» цикли		
	«¤қитувчи ´қувчи» цикли		
	«Мен ´қитувчи» цикли		
	Психологнинг иш режаси		
	Психологнинг йиллик иш режаси		
	Холланд методикаси		
	£изиқишлар харитаси		
	Касбий мотивацияни аниқлаш методикаси		
	Дифференциал – диагностик с´ровнома		
	Психогеометрик тест