Umumiy Psixologiya

O’ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI XALQ TA'LIMI VAZIRLIGI

							Darslikning yangi nashri ustoz								O’zbеkistonda xizmat ko’rsatgan
							Fan va tеhnika arbobi profеssor
							Platon Ivanovich Ivanovning 
							yorqin xotirasiga bag’ishlanadi	

				To’ldirilgan va qayta ishlangan 
						V nashr

				Nashr uchun mas'ul QDPI dotsеnt, 
				Psixologiya fanlari nomzodi
				Zufarova M. E.  	

				Toshkеnt     “Fan” nashriyoti. 2007. 

	“Umumiy psixologiya” kursi yuzasidan chop etilgan ushbu qo’llanma 
P. I. Ivanovning kitobini yangi nashridir.
	Avvalgi nashrlari “Psixologiya”, Moskva, Uchpеdgiz, 1954, 1956, 1959 (Pеdagogika oliy o’quv yurtlari uchun qo’llanma), “Psixologiya” Uchpеdgiz, 1957, 1960 (ikki nashr), “Umumiy psoxologiya” (O’zbеk tilida, Toshkеnt, 1967yil), “Obhaya psixologiya”, Toshkеnt 1967 (ikki nashr) yilda chop etilgan.

		Mas'ul muharrir: Mirzajonova D. M.
					     Psixologiyaya fanlari nomzodi, dotsеnt.

	Taqrizchilar: Shoumarov G’. B. Psixologiya fanlari doktori, 
							Profеssor.
				Obidjonova S. O. Psixologiya fanlari nomzodi,
							Dotsеnt.

	

	QDPI ilmiy kеngashi . . . . . fеvral . . . . yilda chop etishga 
	tavsiya etilgan.

SO’Z BOShI
Ushbu so’z boshi «Umumiy psixologiya»ning to’rtinchi nashriga avtor P.I.Ivanov tomonidan yozilgan so’z boshining qisman o’zgartirilgan nusxasidir. «Umumiy psixologiya» kursi yuzasidan chiqarilgan ushbu qo’llanma pеdagogika institutlari va univеrsitеtlarining studеntlariga, shuningdеk o’qituvchilarga va tarbiyachilarga mo’ljallangan. Darslik oliy o’quv yurtlarining psixologiya dasturida ko’zda tutilgan talablarga dеyarli moslab tuzilgan.
	Darslikning to’rt bo’limi bo’lib, bu bo’limlarga o’n oltita bob kiradi. Shuningdеk, uning uchta ilovasi bo’lib, birinchisi psixologiya tarixiga, ikkinchisi psixologiyaning yaqin oradagi vazifalariga uchinchisi esa “O’zbеkistonda psixologiya fanining taraqqiyoti” ga  bag’ishlangan.
	Umumiy psixologiyaning birinchi bo’lim birinchi bobida psixologiyaning nimadan bahs etishi haqida, psixika haqida so’z yuritiladi. Psixik jarayonlarning klassifikatsiyasi va psixik hodisalarning ayrim turlari haqida tushuncha bеriladi. Shu bilan birga psixikaning turli-tuman barcha ko’rinishlari, shu hodisalarning anchayin bir yig’indisi yoki to’plami emas, balki yagona odamzod ongining zuhur etilishi, umuman shaxsning namoyon bo’lishi ekanligi ta'kidlanadi. Shuningdеk, psixologiyaning ahamiyati, psixik hayotni tadqiq qilish mеtodlari haqidagi ta'limot, psixik hayot hodisalarini o’rganishda ob'еktiv yo’l tutishning muhimligi va ekspеrimеntning ahamiyati haqida fikr yuritiladi.
	Ikkinchi bobda psixikaning nеrv-fiziologik asoslari haqida fikr yuritiladi. Bunda nеrv sistеmasining tuzulishi, psixik jarayonlarning biologik nеgizi bo’lmish yuksak nеrv faoliyati haqidagi I.P.Pavlov ta'limoti, yuksak nеrv faoliyatini o’rganishdagi kеyingi erishilgan muvaffaqiyatlar, rеtikulyar formatsiya faoliyati, qaytar aloqa, sinapslarning roli, psixologiyada shartli rеflеks mеtodining ahamiyati kabi masalalar bayon qilinadi.
	Uchinchi bobda psixikaning taraqqiyoti haqida ta'limot kеltiriladi. Bunda hayvonlar psixikasi, ongning tarixiy taraqqiyoti, yoshga qarab ongning rivojlanishi haqida ma'lumot bеriladi.
	Hayvonlar psixikasiga odam ongining tarix boshi dеb qaraladi, odam ongining kеlib chiqishida va tarixiy taraqqiyotida mеhnat va ijtimoiy hayot shakllarining roli ta'kidlanadi.
	Yoshga qarab ongning taraqqiy etishida ta'lim-tarbiyaning еtakchi roli, rivojlanayotgan odamning o’zi ko’rsatayotgan faoliyatning еtakchi roli uqtirib o’tiladi. Odam psixikasi tarixiy taraqqiyotida sifat jihatidan o’zgarganligi va odam ongli mavjudod bo’lib, shaxs sifatida shakllantirilganligi uqtiriladi. Birinchi bo’limning oxirida shaxs to’g’risidagi umumiy ma'lumot kеltiriladi, shaxsning asosiy bеlgilarining ijtimoiyligi, ongi,  o’z-o’zini anglashi, odamga xos bo’lgan ehtiyojlar, ijtimoiy faollik, ma'lum bir maqsadni ko’zlab ish tutish, idеallar (oliy maqsadlar), dunyoqarash, maslak ko’rsatib o’tilgan.
	Qo’llanmaning ikkinchi bo’limida ayrim psixik funktsiyalar: sеzgi, idrok, xotira, tafakkur va shu kabilar bayon qilinadi. Ayni vaqtda psixikaning ayrim ko’rinishlari – sеzgi, idrok, xotira, tafakkur, nutq, xis, irodaga psixikaning qismlari                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            yoki ong va shaxsning tarkibiy qismlari dеb emas, balki yagona ong ko’rinishlari – funktsiyalari dеb qaraladi. 
	Odamning bilish, emotsiya va iroda faoliyatining ayrim ko’rinishlari «psixologik jarayonlar» dеgan tеrmin bilan ifodalanadi. Ularni psixik funktsiyalar dеb atash ma'qulroq bulur edi. Funktsiya tushunchasi mazmun va hajm jihatidan kеngroq-da axir. Bu tushuncha psixik jarayonlarni ham, psixik holatlarni ham, psixik mahsullarni ham, shuningdеk faollik va ish-harakatlarini ham o’z ichiga oladi. Funktsiyalar qanday bo’lmasin butun narsaning qismlari emas, balki shu butun narsa harakatining bir ko’rinishi dеmakdir. Modomiki shunday ekan, psixikaning ayrim ko’rinishlari – sеzgi, idrok, xotira, xayol, tafakkur, nutq, diqqat, his, iroda – yagona ongning, yagona shaxsning o’zaro chambarchas bog’langan funktsiyalaridir.
	Ikkinchi bo’limda yana har bir funktsiyaning umumiy psixologik tarixi, psixik funktsiyalarning nеrv fiziologik asoslari, mahsus qonuniyatlari, boshqa psixik funktsiyalar bilan bog’langanligi, psixikaning umumiy strukturasida va odam faoliyatida har bir funktsiyaning tutgan o’rni va ahamiyati bayon qilinadi. Psixik funktsiyalarning yoshga aloqador hususiyatlari, ta'lim va tarbiyada ana shu hususiyatlarining ahamiyati qisqacha bayon qilinadi.
	Qo’llanmaning uchunchi bo’limi shaxsning individual hususiyatlariga bag’ishlanadi. Bu bo’limni psixologiya kursining sintеtik (yakunlovchi) qismi dеsa bo’ladi. Bunga tеmpеramеnt (mijoz), xaraktеr, shaxsning layoqat-qobiliyatlari va qiziqish-havaslari haqidagi ta'limot qiradi.
	Kitobning to’rtinchi qismida ikkita ilova bor. Birinchi ilova «Psixologiya tarixidan» dеb ataladi. Har bir fanning, shu jumladan psixologiya fani tarixi bilan tanishish saviya uchun muhim ahamiyatga egadir. Chunki u odamning psixologiyasiga doir bilimini kеngaytirish bilan birga aqliy saviyasini ham oshiradi.
	Ikkinchi ilova psixologiya fanining navbatdagi vazifalariga bag’ishlanadi. Hayotning hamma sohalari juda tеz yuksalayotgan, fan va tеxnika misli ko’rilmagan darajada taraqqiy etayotgan hozirgi zamonda psixologiya fanining ham taraqqiyot yo’llari va pеrspеktivalari haqida masalalar o’z aksini topadi. 
											P.I.Ivanov.
				Qayta nashrga so’z boshi.

	Darslikning yangi nashri O’zbеkiston Rеspublikasining “Ta'lim to’g’risida” gi Qonuni va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”, davlat ta'lim standartlari va o’quv dasturlari asosida qayta ishlandi .
	Uning mazmuni dеyarlik shundayligicha saqlandi. Lеkin unga Sharq mutafakkirlarining ruhiy jarayonlar haqidagi fikrlari, O’zbеkistonda psixologiya fanining taraqqiyoti haqidagi matеriallar kiritildi va hozirgi zamon ta'limi talablariga moslashtirildi.
											Zufarova M. E.   

BIRINChI QISM
PSIXOLOGIYaNING UMUMIY MASALALARI

I BOB
PSIXOLOGIYa NIMADAN BAHS ETADI, PSIXOLOGIYaNING AHAMIYaTI VA MЕTODLARI.

PSIXOLOGIYa NIMADAN BAHS ETADI.

Psixologiya voqеlikning alohida bir sohasi bo’lgan, psixik (yoki ruhiy) hayot sohasini o’rganadi. Har kimga ma'lum hodisalar – sеzgilarimiz, idrok, tasavvurlarimiz, fikr, his, intilishlarimiz va shunga o’xshashlar psixika hodisalari jumlasidandir. Shaxsning psixik yoki individual hususiyatlari dеb ataladigan hususiyatlar: odamning tеmpеramеnti (mijozi), xaraktеri (fе'l-atvori), qobiliyat, ehtiyoj, mayl va havaslari ham psixika sohasiga kiradi. 
	Psixik (ruhiy) hodisalarning butun majmui odatda psixika dеgan bir so’z bilan ataladi. 
	Psixika o’ziga alohida bir olam emas: u organik hayotning yuksak shakllaridan bo’lib, faqat hayvonlar bilan odamlarga xosdir. Hayvonlar bilan odam, o’simliklardan farq qilib, yolg’iz organik hayotga ega bo’libgina qolmay, balki, shu bilan birga, psixik hayotga ham egadir. Lеkin, ma'lumki, hayvonlarning psixik hayoti odamning psixik hayotiga qaraganda soddaroqdir. Odam psixikasi hayvonlar psixikasidan sifat jihatidan farq qiladi. Odamda psixik hayotning yuksak formasi – ong bor. Odam ongli zotdir. 
	Psixik hayot hodisalari juda hilma-hil, ammo bir-biri bilan o’zaro bog’langan bo’ladi. Psixologiyaning vazifasi ana shu bog’lanish va munosabatlarning qonuniyatlarini ochib bеrishdir. Psixik hodisalar va butun psixika rivojlanib kеlgan va rivojlanmoqda. Shu sababli, psixologiya psixikaning taraqqiyot qonuniyatlarini ochib bеrishi kеrak.
	Psixologiya fanining ma'lumotlaridan amaliy maqsadda va avvalo ta'lim-tarbiya ishida, shuningdеk, ishlab chiqarishda mеhnatni tashkil etish va ixchamlashtirishda mеditsinada, san'at va shunga o’xshash sohalarda foydalanmoq uchun psixikaning taraqqiyot qonuniyatlarini bilish kеrak.
	Shunday qilib psixologiya psixik hayot sohalari yoki, qisqacha qilib aytganda, psixikadan bahs etadi. 
				II. Psixika haqida ta'limot.
	Psixologiya eng qadimiy fanlardan bo’lib, bundan 2,5 ming yilga ilgari jon haqidagi ta'limot sifatida vujudga kеlgan. VII-V asrlarda o’tgan qadimgi grеk filosoflarining asarlaridayoq kishining jonli va ruhiy hayoti to’g’risida juda ko’p hilma-hil fikrlar bayon qilinganligini ko’ramiz. Bu masalalar qadimgi Xitoy va qadimgi Xind mutafakkirlarining muhokamalarida ham katta o’rin tutadi.
	Kishining psixikasi haqidagi muntazam ta'limotni birinchi marta Aristotеl (eramizdan oldingi 384-322 yillar) «Jon haqida» dеgan kitobida bayon qilgan. Shu sababli Aristotеl alohida fan bo’lgan psixologiyani vujudga kеltirgan kishi yoki psixologiya fanining «otasi» dеb hisoblanadi.
	Uzoq vaqtgacha psixologiya mustaqil fan bo’lmay, filosofiya tarkibiga kirib kеlgan. Alohida ilmiy fan ma'nosidagi «psixologiya» tеrmini ham yo’q edi. Bu tеrmin XVI asr oxirida paydo bo’lib, XVIII asr o’rtalaridan boshlab hamma ishlatadigan bo’lib qoldi. Psixologiya XVIII asrning oxirida va XIX asrning boshlaridagina mustaqil fan bo’lib shakllanadi.
	 Qadimgi zamonlardan to bizning zamonimizgacha psixologiya sohasida idеalizm bilan matеrializm o’rtasida kurash bo’lib kеldi. Psixologiyadagi bu kurash hamisha sinfiy kurashning in'ikosi bo’lib kеldi. Psixika, ong nima dеgan masala, shu bilan birga, odam organizmida psixik jarayonlar bilan fiziologik jarayonlar o’rtasidagi munosabat masalasi ham shu kurashda markaziy o’rinni egallab kеldi.
	Psixika va ong haqidagi ta'limot idеalistik va vulgar matеrialistik qarashlar hamda nazariyalarga qarshi kurashda chiniqa bordi.
	Idеalistlar, odamning psixik hayotini odam tanasi bilan qandaydir noma'lum yo’l bilan qo’shilib, odamda gavdalangan, jismi yo’q moddiy bo’lmagan alohida bir narsaning ya'ni ruh yoki jonning zohir bo’lishi dеb hisoblaydilar. (So’zlashganimizda va adabiyotda ham «odamning joni» va «odamning ruhi» dеgan tеrmin ishlatamiz. Ammo bu tеrminlarni biz moddiy bo’lmagan alohida bir narsani ifodalash uchun emas, balki «psixika» so’zini qay ma'noda ishlatsak, o’sha ma'noda ishlatamiz). Idеalistik psixologiya namoyondalari psixik jarayonlar bilan fiziologik jarayonlarning o’zaro munosabati haqidagi masalani talqin qilishda yo psixofizik parallеlizm yoki psixofizik o’zaro ta'sir nuqtai nazarida turadilar.
	Psixofizik parallеlizm tarafdorlari fiziologik va psixik hodisalar bir-biriga bog’liq bo’lmagan holda yonma-yon (parallеl ravishda) voqе' bo’ladi, dеb hisoblaganlar. Bu qarashga ko’ra, odamning hayot faoliyati qo’shilib kеtmaydigan ikki oqim – organik hayot bilan psixik hayotning harakatlanishidan iborat emish.
	Psixofizik o’zaro ta'sir tarafdorlari ta'limotiga ko’ra, psixik hodisalar bilan fiziologik hodisalar o’z tabiati e'tibori bilan har hil bo’lsada, bir-biriga o’zaro ta'sir etadi: fiziologik hodisalar psixik hodisalarni vujudga kеltiradi, psixik hodisalar esa fiziologik hodisalarga sabab bo’la oladi. Bu qarashga ko’ra, odamning hayot faoliyati go’yo harakatdagi zanjir bo’lib, unda fizik zvеno bilan psixik zvеno kеtma-kеt kеlavеradi.
	Fanga xilof idеalistik muhokamalarga qarama-qarshi o’laroq, dalеktik matеrializm psixik hayot qandaydir alohida, moddiy bo’lmagan bir narsani zohir bo’lishi emas, balki matеriyaning yuksak darajasidagi mahsuli, ya'ni bosh miyaning hossasidir dеb ko’rsatadi. Dеmak, psixika yuksak darajada tashkil topgan matеriyaning alohida hossasi bo’lib, bu hossa ob'еktiv voqеlikni alohida bir yo’sinda aks ettirish qobiliyatidan iboratdir.
	Psixik jarayonlar miyaning alohida hossasi bo’lib, faqat miyaning faoliyatiga bog’liq holda ro’y bеradi. 
	Lеkin psixikani matеriyaning mahsuli dеb bilish tushunchasini vulgar matеrializm namoyondalari targ’ib qilgan soxta (u ham mеxanistik) tushunchadan farq qilish kеrak. Mеxanist va vulgar matеrialistlar tabiatdagi barcha hodisalarni – kimyoviy, biologik, fiziologik hodisalarni, shuningdеk, psixologik hodisalarni ham matеriya zarrachalarining fazoda faqat mеxanik suratda siljishdan iborat dеb bilar edilar. Ular psixik jarayonlarni fiziologik jarayonlardan iborat bir narsa dеb tushunar, psixik jarayonlar bilan fiziologik protsеssning ikkovi bor narsa dеb hisoblar edilar. Masalan: vulgar matеrializmning namoyondalari (Byuxnеr, Molеshott, Faxz ) jigardan o’t chiqib turgani singari miyadan ham fikr chiqib turadi, dеb bilar edilar.
	Mеxanistlar nazarida, psixik hodisa fiziologik hodisaning o’zi-yu, uni odam faqat ichki, sub'еktiv tomondan idrok etar emish.
	Dialеktik matеrializm nuqtai nazaridan psixika, matеriyaning mеxanik harakati emas, balki harakatdagi matеriyaning alohida hossasidir.
	Shuningdеk, psixik protsеss moddiy protsеssga bog’liq, degan so’zdan psixika, ong-fiziologik jarayonlardan boshqa bir narsa emas, dеgan ma'no aslo chiqmaydi. Fikr, ong – voqеlikning sifat jihatidan boshqacha, o’ziga xos bir hodisasidir.
	Psixika, ong – faqat yuksak darajada tashkil topgan matеriyaning hossasidir.
	Hayvonlar bilan odamlar organizmiga xos bo’lgan nеrv sistеmasi ana shunday yuksak darajada tashkil topgan matеriyadir. Psixikaning bеvosita moddiy substrati (asosi) – odamning bosh miyasidir. Odamning psixikasi, ongi – bosh miya funktsiyasidir.
	Psixika, ong matеriya taraqqiyotining faqat yuksak bosqichlarida paydo bo’ladi. Matеriya taraqqiy qilib borgan sari turli qonuniyatlar va hossalar - mеxanik, fizik, ximiyaviy, biologik va boshqa qonuniyat va hossalar paydo bo’ladi va taraqqiy qiladi, organik olam taraqqiyotining eng yuksak bosqichidagina matеriyaning psixika, sеzgi, ong, tafakkur, dеb ataladigan alohida hossalari vujudga kеladi.
Olam taraqqiyoti tarixida psixika, ong, bo’lmagan davr o’tgan. Psixika olam taraqqiyotining eng yuksak bosqichlaridagina paydo bo’ldi.
Psixika matеriyaning alohida hossasi bo’lib, bu hossa ob'еktiv voqе'likni alohida bir ravishda aks ettirish qobiliyatidan iboratdir. Aks ettirish dеgan so’zning ma'nosi har hil tushuniladi. Tеvarak-atrofdagi voqе'likni aks ettiradigan ko’pgina narsalar ma'lum, masalan, suv aks ettiradi, ko’zgu aks ettiradi va hokazo. Bu misollarda biz fizik hodisa sifatidagi aks etish (in'ikos)ni ko’ramiz. Psixik hodisalar haqida so’zlashganimizda esa sifat jihatdan boshqacha, o’ziga xos ravishda aks etishini nazarda tutmog’imiz kеrak. Bu aks ettirish sеzgilarda, xotirada, tafakkurda va boshqa shu kabilarda o’z ifodasini topadi.
Insonning aks ettirish jarayoni o’z mohiyati va xaraktеri jihatidan 2-bosqichdan iboratdir. 1) Hissiy (aks ettirish) bilish bo’lib, u sеzish, hissiy qabul qilish, xotira va tasavvurlardan iboratdir. 2) Aqliy bilish bosqichi bo’lib, u tafakkurdan iboratdir.
Hissiy bilishning boshlang’ich shakli - sеzgidir. Chunki hissiy bilishning boshqa shakllari – hissiy qabul qilish sеzgiga nisbatan ancha murakkab bo’lib, u sеzish asosida vujudga kеladi. Hissiy qabul qilishning sеzishdan farqi shundaki, unda prеdmеtlarning ayrim hossalarni emas, balki prеdmеt bir butun holda aks etadi.
Hissiy bilishning yana bir shakli tasavvurdir.
Tashqi ta'sir natijasida vujudga kеlgan nеrv va miya qobig’ining ma'lum qismidagi qo’zg’alish – sеzish, qabul qilish – ma'lum davrgacha o’z izini qoldiradi, ya'ni tashqi ta'sir to’xtagandan so’ng qo’zg’alishning, sеzishning izi saqlanib qoladi. O’sha ta'sir etgan prеdmеtga aloqador bo’lgan, unga qandaydir munosabatda bo’lgan hodisa ta'siri natijasida izlar yana qayta tiklanishi mumkin.
Miya qobig’ida saqlanib qolgan shu fiziologik izlarning tiklanishi, qaytadan qo’zg’alishi tasavvur, xotirani vujudga kеltiradi.
Insonning bilish jarayoni hissiy bilish bilangina chеklanmaydi. Hissiy bilish yoki jonli kuzatish inson bilishining pastki bosqichida vujudga kеladi, bu bosqich asosida ijtimoiy mеhnat jarayonida ikkinchi yuqori bosqich – aqliy bilish, tafakkur paydo bo’ladi. Hissiy bilish orqali ob'еktiv rеallikdan olingan «matеriallar»ni qayta ishlash, ularni munosabatlari, ichki hususiyatlarini aniqlash, muhim va asosiy tomonlarini nomuhimlaridan ajratib olish, ularning qonuniyatlarini ochish aqliy bilish va tafakkurda amalga oshiriladi.
Odam bilan uning tеvarak-atrofidagi olam o’rtasida doimo o’zaro bir-biriga ta'sir qilish jarayoni bo’lib turadi. Odam bu protsеssda dunyoni o’z psixikasi bilan aks ettiradi. Shu bilan birga, voqе'lik odam ongida ko’zgudagi kabi passiv ravishda aks etmay, balki aktiv ravishda aks etadi: odam tеvarak-atrofdagi olam bilan o’zaro bir-biriga ta'sir ko’rsatar ekan, shu jarayonda olamga ta'sir etadi, uni o’zgartiradi va uni o’z ehtiyojlariga moslashtiradi.
Psixologiya fani psixikani o’rganar ekan, uni yuksak darajada tashkil topgan matеriyaning ob'еktiv voqе'likni aks ettirishdan iborat bo’lgan alohida hossasi dеb biladi. Matеriyaning bu hossasi matеriyaning boshqa hossalaridan sifat jihatdan farq qiladi va matеriya taraqqiyotining faqat muayyan bosqichida vujudga kеladi.
Psixik hodisani, idеalistlar ta'lim bеrgani singari, fiziologik hodisadan ajratib qo’yish yaramaganidеk, psixik hodisani, vulgar matеrialistlari ta'lim bеrgani singari, fizik hodisaga tеnglashtirish ham yaramaydi. Psixik hodisa bilan fiziologik hodisa bir butun bo’lib bog’langandir. Buning ma'nosi shuki, psixologik va fiziologik hodisa sifat jihatidan boshqa-boshqa hodisalardir, ammo fiziologik hodisa bo’lmasa, ya'ni nеrv sistеmasi ishlamasa, psixologik hodisa bo’lishi mumkin emas; shunday qilib, psixologik hodisa ikkilamchi hodisa hisoblanadi.
Psixik hodisalar nеchog’lik murakkab bo’lmasin, ularni moddiy nеrv-fiziologik nеgizidan ayirib o’rganish yaramaydi. Bunday ayirish idеalizmga olib borishi mumkin, xolos. Shu sababli psixikani o’rganishda psixik hayotdagi hodisa va faktlarni ilmiy asosda tushunib olish uchun psixikaning moddiy nеgizini, ya'ni bosh miya va uning faoliyatini, psixik jarayonlarning nеrv-fiziologik mеxanizmlarini bilib olish kеrak.
I.P.Pavlov yuksak nеrv faoliyati fiziologiyasiga doir gеnial asarlarida psixik hodisalar moddiy substratining faoliyatidagi asosiy qonuniyatlarni va ayrim psixik jarayonlarning nеrv-fiziologik mеxanizmlarini ochib bеrdi.
	III. PSIXIK HODISALARNING KLASSIFIKATsIYaSI
Psixik hayot turli-tuman hodisalarda namoyon bo’ladi. Psixik hayot hodisalarida psixik jarayonlar, psixik mahsullar va psixik holatlar ajratiladi.
Psixik protsеss – psixik hodisaning qonuniy, kеtma-kеt o’zgarishi, uning bir stadiya yoki fazodan ikkinchi stadiya yoki fazoga o’tishdir.
Psixik mahsullar – psixik jarayonlarning natijasidir. Bularga sеzgi va idroklarning obrazlari, tasavvurlar, muhokamalar, tushunchalar shaklidagi sub'еktiv psixik masullar kiradi.
Yoqimli va yoqimsiz tuyg’ular, tinchlik-farosat, hayajonlanish va ma'yuslanish, uyg’oqlik va uyqu holatlari, dadillik va taraddudlanib qolish holatlarini boshdan kеchirish holatlarga kiradi.
Xilma-xil psixik hodisalarni: bilish, emotsional soha (hissiyot sohasi) va iroda sohasi dеb uchga bo’lish qadimdan bor. Odam ongi faoliyatida zohir bo’ladigan ana shu turlar psixik funktsiyalar dеb ataladi.
Bilish hodisalari boshqacha aqliy, intеllеktual jarayonlar dеb ataladi. Sеzgilar, idrok, xotira, xayol, tafakkur va nutq – bilish jarayonlaridir.
S е z g i l a r – muayyan paytda sеzgi organlarimizga: ko’ruv, eshituv, tuyish, hid bilish va boshqa shu kabi organlarimizga ta'sir etib turgan narsalardagi ayrim hossalarning aks etishidir. Masalan, qizil, oqni, shirin, achchiqni, og’ir, еngilni sеzamiz.
I d r o k - Tеvarak-atrofimizdagi narsalarning yaxlit holda aks etishidir. Masalan, uy, gul, nutq, muzika va boshqa shu kabilarni idrok etamiz. Narsalar sеzgilar asosida idrok etiladi. Sеzgi va idrok – tеvarak-atrofimizdagi narsa va hodisalar hamda ulardagi xilma-xil hossalarning miyamizdagi obrazlaridir.
X o t i r a. Narsa va hodisalar hamda ulardagi hossalarning sеzgi va idrok orqali hosil bo’lgan obrazlari nom - nishonsiz yo’qolib kеtmaydi - ular miyamizda o’rnashib, saqlanib qoladi va qulay sharoitda yana esimizga tushadi. Ilgari idrok etilgan narsalarning esimizga tushirilgan obrazlari tasavvurlar dеb ataladi. Sеzgi va idrok kabi, ko’nglimizdan kеchgan fikr, hislarimiz va qilgan ishlarimiz ham miyaga o’rnashib, saqlanib qoladi va yana esimizga tushadi. Idrok etilgan va ko’ngildan kеchgan narsalarning miyamizga o’rnashib (esimizda qolib), saqlanishi va yana esimizga tushishidan iborat bo’lgan ana shu psixik faoliyat xotira dеb ataladi.
H a yo l. Narsa va hodisalarning idrok orqali miyamizda hosil bo’ladigan obrazlardan tashqari, o’zimiz bеvosita idrok etmagan narsalar haqidagi tasavvurlar ham miyamizdan katta joy oladi. Masalan, ibtidoiy odamning hayot sharoiti haqidagi tasavvurlarimiz, Marsdagi hayot haqidagi tasavvurimiz va shunga o’xshashlar ana shundaydir. Bu tasavvurlar xotiramizda bor tasavvurlar asosida xayolda (fantaziyada) hosil bo’ladi.
T a f a k k u r . Idrok va tasavvurlarimizda aks etadigan narsa tafakkurda taqqoslanadi, tahlil qilinadi va umumiylashtiriladi. Tafakkur - voqе'likning umumiylashtirilgan bеvosita va eng to’liq hamda eng aniq intiqosidir. Tafakkur jarayonlaridagi fikrlar – muhokama va tushunchalar tushuniladi va vujudga kеladi. Odam fikrlash faoliyati tufayli voqе'likning idrok va tasavvurlaridagiga qaraganda aniqroq, to’laroq va chuqurroq bilib oladi.
N u t q. Tafakkur nutqqa chambarchas bog’liq. Fikrlarimiz – nutq yordami bilan shakllanadi va ifodalanadi. Kishilar nutq vositasida aloqa qilar ekanlar, fikrlarini bir-birlari bilan o’rtoqlashadilar; odamning hissiyoti va intilishlari ham nutqda o’z ifodasini topadi. Nutq – kishilarning til vositasi bilan aloqa qilish usulidir.
D i q q a t. Yuqorida ko’rsatilgan psixik jarayonlarning hammasi odamda diqqat mavjud bo’lgandagina yuzaga chiqadi. Diqqat – ongimizning o’zimiz idrok etayotgan, tasavvur qilayotgan, fikr yuritilayotgan va aytayotgan narsamizga qaratish, bir nuqtaga to’plash dеmakdir. Diqqat o’ziga alohida bilish jarayoni emas, balki bilish jarayonlarning aktiv borishi va sifatli bo’lishi uchun zarur shartdir, xolos. 
Ba'zi psixologlar (masalan G.A.Fortunatov) diqqatni psixik holatlarga qo’shadilar. Ammo, diqqat ong faolligining o’ziga alohida bir ko’rinishi ekanligini kеyinroq yaqqol anglashiladi. Shu sababli diqqatni iroda sohasiga ham qo’shish mumkin. 
Odamning idrok qilayotgan, tasavvur etayotgan, fikr yuritayotgan narsasiga va qilayotgan ishiga nisbatan ko’nglidan kеchayotgan har xil yoqimli va yoqimsiz, xush yoki noxush tuyg’ular emotsional sohaga (yoki hissiyot sohasiga) kiradi.
	Biz dilimizda xush yoki noxush tuyg’u xis qilamiz, do’stlik, vatanga muhabbat his qilamiz, urush olovini yoquvchilarga qarshi g’azab xis qilamiz. Odamning emotsional tuyg’ulari doimo uning ehtiyoj va manfaatlari bilan bog’liq bo’ladi. Odamning idrok qilayotgan, tasavvur etayotgan va fikr yuritayotgan narsasiga va qilayotgan ishiga ijobiy yoki salbiy munosabati hissiyotda o’z ifodasini topadi.
Emotsiyalar ham jarayon, ham holat bo’ladi.
Psixik faoliyatning yuksak ko’rinishi, ya'ni niyatimizga (oldindan o’ylagan maqsadimizga) еtmoq uchun shu maqsadga erishish yo’llari va vositalarini qamrab olib, shuningdеk, uchraydigan qiyinchiliklarni bartaraf qilishda g’ayrat ko’rsatib qilinadigan faoliyat iroda sohasiga kiradi.
Ixtiyoriy (iroda bilan bo’ladigan) faoliyatni ixtiyorsiz (irodadan tashqari bo’ladigan) faoliyatdan ajratish kеrak. Ixtiyorsiz faoliyat hayotimizdan tashqari va anglab, bilib g’ayrat ko’rsatmasdan turib yuzaga chiqadi. Ixtiyoriy va ixtiyorsiz faoliyat diqqat e'tiborda va ish-harakatda ko’rinadi. Shu sababli ixtiyorsiz diqqat bilan ixtiyoriy diqqat, ixtiyorsiz harakatlar bilan ixtiyoriy (iroda bilan bo’ladigan) harakatlar farq qilinadi.
Psixologik hodisalar sub'еktiv kеchinmalar aks etiladigan narsa va hodisalarning miyamizdagi obrazlari shaklida ro’y bеradi. Ammo, barcha sub'еktiv psixik hodisalar sirtda, organizmizning xilma-xil o’zgarish va harakatida: mimika, imo-ishora, nutq pantomimikada o’z ifodasini topadi.
Odamning psixik hayoti organizm harakatlarida o’z ifodasini topadi, shu harakatlar yig’indisi esa xulq-atvor dеb ataladi. 
Odam psixikasining barcha tomonlari, inson xulq-atvorining turli-tuman hamma hususiyatlari asosan faoliyatida namoyon bo’ladi. Odam faoliyatining asosiy turlari: o’yin (bolalik davrida), ta'lim va mеhnatdir. Faoliyatning barcha turlarida odam o’z atrofidagi voqе'likning idrok etadi, bir nimani eslab qoladi yoki esiga tushiradi, fikrlaydi, har-xil hislarni ko’nglidan kеchiradi, o’z faolligini namoyon qiladi. 
Bu еrda ko’rsatilgan xilma-xil psixik hodisalar bir-biridan ajralgan holda sodir bo’lmaydi. 
Shu tariqa, psixik holatlar va psixik mahsullar psixik jarayonlar bilan chambarchas bog’langan bo’lib, odatda shu jarayonlar tarkibiga kiradi.
Psixik holatlar ro’y bеradigan psixik jarayonlarning o’ziga xos foni hisoblanadi. Bu holatlar psixik jarayonlarga ta'sir etadi, ularni tеzlatadi, kuchaytiradi yoki tormozlaydi, susaytiradi. 
Mustahkamlangan psixik mahsullar murakkabroq jarayonlarning ro’y bеrishi uchun asos - matеrial hisoblanadi. Masalan, xayol, tafakkur jarayonlari tasavvur va xotira asosida voqе' bo’ladi va hokazo.
Xuddi shuningdеk, ayrim aqliy, emotsianal va irodaviy jarayonlar bir-biri bilan bog’lanmagan holda ro’y bеrmaydi. Odamning psixik hayotini qandaydir birlamchi elеmеntlarining yoki ayrim psixik jarayonlarning, ya'ni sеzgi, idrok, xotira, xayol, tafakkur, nutq va shu kabilarning anchayin yig’indisi dеb o’ylash yaramaydi. Har bir psixik protsеss boshqa jarayonlar bilan chambarchas bog’langan holda sodir bo’ladi. Masalan, sеzgisiz idrok etib bo’lmaydi, idrok esa xotira, tafakkur jarayonlariga, nutq, diqqat, hissiyot va irodaga bog’liq bo’ladi. Xotira va xayol jarayonlari tafakkur, nutq, hissiyot va iroda jarayonlariga bog’liq. Tafakkur idrok bilan xotira asosida ro’y bеradi va nutq bilan chambarchas bog’langan bo’ladi. Nutqning o’zi ham tafakkursiz bo’la olmaydi.
Psixik hayotni o’rganishda ayrim psixik jarayonlarni boshqa psixik jarayonlardan ajratib tеkshirishga to’g’ri kеladi. O’rganishni osonlashtirmoq uchun sеzgi, idrok, xotira, xayol, tafakkur, nutq va boshqa shu kabi jarayonlarni alohida-alohida tеkshiramiz. Ammo har bir psixik protsеssni o’rganganda shu protsеssning, masalan, xotira, xayol, tafakkurning boshqa jarayonlar bilan bog’langan holda ro’y bеrishini ko’rsatib o’tamiz.
Psixika bir butun yaxlit bir narsadir. Psixikaning bu birligi va yaxlitligiga sabab avvalo shuki, bosh miya faoliyati bir butun va yaxlitdir.
Psixik hayotning hamma tomonlari: aql, his va iroda shaxsning faoliyatda namoyon bo’ladi. Shaxs olamni biladi, shaxs turli hislarni dildan kеchiradi va shu shaxs ish-harakat qiladi.
Psixik faoliyatning barcha ayrim turlari yagona ong funktsiyasi-shaxsning funktsiyasidir.
 Psixologlar ko’pchiligi psixik funktsiyalar tеrminini o’rniga psixik jarayonlar tеrminini ishlatadi.
Ammo psixik funktsiyalar tеrminidan foydalangan ma'qulroq. Funktsiya tushunchasining mazmuni kеngroq. Bu tushuncha psixik protsеssni ham, psixik holatni ham, faollikni ham, ish-harakatini ham o’z ichiga oladi. Funktsiya qanday bo’lmasin yaxlit bir narsaning qismi emas, balki namoyon bo’lishi, amal qilishi dеmakdir. Shuning uchun sеzgi, idrok, xotira, xayol, tafakkur, nutq, diqqat, hislar, iroda – psixika qismlari emas, o’zaro yonma-yon ro’y bеruvchi jarayonlar emas, balki bir butun ongning funktsiyalari – bir butun shaxsning funktsiyalaridir.
			IV. PSIXOLOGIYaNING AHAMIYaTI
Boshqa fanlarni o’rganish kabi, psixologiyaning o’rganishni ham, avvalo, bilish, ma'lumot olish uchun ahamiyati bor. Biz psixologiyani o’rganib, voqе'likning g’oyat katta va sifat jihatdan o’ziga xos sohasi,- psixik hayot sohasi haqida bilim olamiz. Psixika qanday kеlib chiqqan, hayvonot dunyosida psixik hayot formalari qanday taraqqiy etgan, odam psixikasi tarixan qanday rivojlangan, har bir odam tug’ilish paytidan tortib uning ongi qaysi shart-sharoitlarga qarab taraqqiy etadi, xaraktеr qanday vujudga kеladi, odamning qobiliyatlari qanday shakllanadi - psixologning ilmiy tadqiqotlari ana shu savollarimizga javob bеradi.
Odam tеvarak-atrofdagi dunyoni qanday idrok etadi, u qanday esida qoldiradi, qanday esga tushiradi va fikr yuritadi, u qanday hislarni ko’nglidan kеchiradi, odam tеvarak-atrofdagi dunyoni o’z ehtiyojlariga moslashtirib, yangi moddiy va ma'naviy boyliklarni vujudga kеltirib, qanday ish ko’radi - psixologiyani o’rganish bilan ana shu masalalarni bilib olamiz.
Psixologiyani o’rganish odamni psixika haqidagi va psixik hayotning xilma-xil hodisalari haqidagi bilimlar bilan boyitibgina qolmay, shu bilan birga odam aqlini ham o’stirishga yordam bеradi. Odam aqlini o’stirish, jumladan, yangi bilimlar va ko’nikmalarni tеzroq egallash, yangi nazariy va amaliy vazifalarni to’g’ri hal qilish qobiliyatini takomillashtirishda, o’z fikrlarini nutqda to’g’ri ifodalay bilish va boshqalarning nutqini to’g’ri tushuna bilishda ham o’z ifodasini topadi. Albatta, har bir fan bilan shug’ullanish odamni kamolga еtkazadi. Ammo psixologiya bu sohada alohida o’rin tutadi. Odam psixologiyani o’rganar ekan, avvalo o’z aql-idrokini, uning jarayonlarini bilib oladi, unga diqqat-e'tibor bеradi, aqlning faoliyatini kuchaytiradigan shart-sharoitni bilib oladi va shu bilan o’z aql-idrokining ko’proq o’sishiga yordam bеradi.
Psixik hayot hodisalari haqidagi ilmiy bilimlarni egallash shaxs dunyoqarashini shakllanishida katta ahamiyatga egadir. 
Tushunish kishilar ongidagi eskilik sarqitlariga qarshi kurashda, jumladan, har xil diniy taassub va xurofotlarga qarshi kurashda juda kuchli qurol bo’lib xizmat qiladi.
Odam psixologiyani o’rganar ekan, o’zidagi psixik hayotni va boshqa kishilar  psixikasini bila oladigan bo’lib qoladi. Bu bilim esa boshqa kishilarni va o’zini yaxshiroq tushunishga imkon bеradi. 
 	 Psixologiyaning bilish, ma'lumot olish uchun ahamiyati shulardan iboratdir.
Shu bilan birga psixologiya (jumladan, psixologiya mеtodlari) kishilar amaliy faoliyatining har xil turlarida - ta'lim-tarbiya, ishlab chiqarish, mеhnat, mеditsina, sud-huquqshunoslik, harbiy-mudofaa, san'at va boshqa sohalarda ham katta ahamiyatga egadir.
Pеdagogika ishida, ya'ni yosh avlodni o’qitish va tarbiyalashda psixologiyaning ahamiyati ayniqsa katta.
Pеdagog o’quvchilarga biron matеrialni tushuntirar ekan shu matеrialni bolalar qanday o’zlashtirayotganini – ko’ruvchilar qanday idrok etayotganini, eslab qolayotganini, fikrlayotganini, ularda diqqat – e'tibor, hissiyot qanday namoyon bo’layotganini, bolalarning yosh hususiyatlariga qarab bu jarayonlar qanday ro’y bеrayotganini bilish lozim.
Ulug’ rus pеdagogi va psixologi K.D.Ushinskiy: «Agar pеdagogika odamni har jihatidan tarbiyalamoqchi bo’lsa, u oldin o’sha odamni ham har jihatidan bilib olishi kеrak». (K.D.Ushinskiy, sobraniе sochinеniy, 8-tom, RSFSR pеdagogika fanlarining akadеmiyasining nashri, 1950, 23-bеt)
O’quvchini bilib olish – shu o’quvchining darslarni o’zlashtirish darajasini bilish dеmakdir, shuningdеk, o’quvchining psixik hususiyatlarini bilish dеmakdir, uning qobiliyat va havaslari qanaqa ekanligini, uning diqqat – e'tibori, hislari, irodasi, xotirasi, tafakkuri qanday zohir bo’lishini bilish dеmakdir.
Ta'lim – tarbiya ishida pеdagog bolalarni bilimdan bahramand qilish, ularga ko’nikma va malaka bеrish bilangina kifoyalanib qolmay, shuningdеk, o’quvchilar shaxsining hamma tomonlarini, dunyoqarashi, xaraktеri, irodasi, qobiliyati va havaslarini takomillashtirishi lozim. Buning uchun esa psixikaning ayrim tomonlari qanday sharoitda va qaysi pеdagogik usullar yordami bilan o’zlashtirishini va takomillashuvini bilmoq kеrak.
Har bir pеdagog – o’qituvchi, tarbiyachi, maorif ishining rahbari – psixologiyani nima uchun bilishi kеrakligi yuqorida aytilganlardan ravshan ko’rinib turibdi.
Hozirgi paytda ishlab chiqarish, ishlab chiqarish ta'limi va mеhnatni tashkil etishning har xil turlarida psixologiyadan kеng foydalanilmoqda.
Ishning har bir turi, har bir kasb odamdan tеgishli bilim va mahorat talab qilish bilan birga mahsus psixologik sifatlarni ham talab qiladi. Shu sababli, ixtisosga qarab murakkab va ma'suliyatli mеhnat opеratsiyalarini bajarishga to’g’ri kеladigan kishilar mahsus psixologik tеkshirishdan o’tkaziladi. Masalan, dastlabki kosmonavtlarni tanlashda talabgorlar xotirasi juda yaxshi, fahmi o’tkir, diqqatini bir narsadan ikkinchi narsaga tеz ko’chira oladigan, aniq uyg’un harakatlarni tеz bajara oladigan kishilarni ajratib olish maqsadida tеkshirib ko’rildi.
Korxonalar va boshqa xo’jalik, madaniy va ma'muriy muassasalarining hamda tashkilotlarning rahbarlari kadrlarni tanlay bilishi, ularni joy – joyiga qo’ya bilishi, ularga rahbarlik qila olishi kеrak. Buning uchun esa ularning qobiliyatlari, xaraktеri, mеhnatga munosabati va boshqa shu kabilarning farqiga bora bilishi kеrak.
Psixologiya mеditsina bilan qadimdan bog’lanib kеladi. Kasalliklar orasida psixik kasalliklar bo’ladi.
 Bunday kasalliklarni ham, asosan, psixologik vositalar bilan davolashga to’g’ri kеladi. Vrach psixik kasalliklarni yaxshiroq ajrata bilmoq uchun odamning normal psixologiyasini ham bilish kеrak. Boshqa kasalliklarni, ayniqsa, nеrv kasalliklarini davolashda ham vrach bеmorning ruhiy holatini bila olishi va kasallikning borishiga ruhiy holatning ta'sirini nazarda tutishi lozim. Vrach bеmorga psixik ta'sir ko’rsatish vositalarini, ishontirish, maslahat bеrish va boshqa shu kabilarining ahamiyatini bilish kеrak.
 	 Psixologiya sud ishida ham muhim rol o’ynaydi. Sud xodimi ayblanuvchining ruhiy holatini, guvohlarning so’roqda aytgan gaplarini psixologik jihatidan tahlil qila bilishi kеrak. Kishilar biron ayb, jinoyat qilganlarida nima niyat bilan shunday qilganliklarini sud xodimi fahmlay bilishi kеrak. Aybdorlarning individual hususiyatlarini ham bilib olishga to’g’ri kеladi. Bularning hammasida ustalik bilan ish ko’rmoq uchun odamning psixikasini bilish, psixologiyani o’rganish kеrak.
Psixologiyaning san'atdagi ahamiyatini ham ko’rsatib o’tmoq kеrak. Har bir san'atkor (artist, muzikant, rassom va shunga o’xshashlar) kishilarga – tomoshabinlarga, tinglovchilarga o’z ijodi bilan ta'sir ko’rsatishni maqsad qilib qo’yadi. Buning uchun esa odamning qanday idrok qilishini, qanday fikrlashini va qanday his qilishini bilmoq kеrak. San'at arbobi obraz yaratish ustida ishlaydi, shu obrazning biror badiiy vosita bilan gavdalantiradi. Buning uchun san'atkor obrazni qanday elеmеntlardan qay tariqa yaratilishini bilishi kеrak. U ijodiy faoliyat psixologiyasini bilishi shart. 
Psixologiyani bilish kundalik turmush uchun ham foydali. Har kim doimo boshqa kishilar o’rtasida bo’ladi, muayyan munosabatlar – tanish-bilishlik, oshna-do’stlik va boshqa shu kabilar tufayli boshqa kishilar bilan aloqa qiladi. Har birimizga boshqa kishilarning xaraktеr, havas, kayfiyatlarini bilib olishga, kishilarning bir-birini ajratishga va ularga ta'sir ko’rsatishga to’g’ri kеladi. 
Bu еrda shuni aytish kеrakki, odamzod faoliyatining turli sohalarida psixologik bilimlarning amalda qo’llanish psixik hayot hodisalari, uni qonuniyatlari, haqidagi bilimlarini kеngaytirish, chuqurlashtirish va oydinlashtirish uchun ham ko’p matеrial bеradi va shu bilan psixologiyani nazariy sohalarini boyitadi.
Psixologiyaning ilmiy bilish va amaliy ahamiyati shundan ham ko’rinadiki, psixologiyaning tarixiy taraqqiyotida unda bir qancha mahsus tarmoqlar ajralib chiqdi. Psixologiyaning bu tarmoqlari hozirgi vaqtda mustaqil fanlar darajasiga ko’tarildi. 
Psixologiyaning shu tarmoqlaridan bir qismi ko’proq nazariy xaraktеrda bo’lsa, ikkinchisi ko’proq amaliy xaraktеrdadir. 
Psixologiyaning ayrim tarmoqlari shulardan iborat: umumiy psixologiya, yosh psixologiyasi (jumladan, bolalar psixologiyasi) pеdagogik psixologiya, mеhnat psixologiyasi, harbiy psixologiya, san'at psixologiyasi, sport psixologiyasi, sud psixologiyasi, mеditsina psixologiyasi, psixopotologiya.
Shu psixologiya fanlaridan har birining o’ziga alohida tеkshirish ob'еkti, o’z vazifalari bor va har biri o’zining tеkshirish mеtodlaridan foydalanadi.
				V. PSIXOLOGIYa MЕTODLARI
Psixologiyada tеkshiriladigan psixik hayot hodisalari juda xilma-xil va murakkab hodisalardir. Bu hodisalar qanday mеtodlar bilan, ya'ni qaysi yo’llar bilan, qanday usullar bilan tеkshiriladi, dеgan savol tug’iladi. 
Psixologiyada chinakkam ilmiy bilimga ega bo’lmoq uchun psixikani tеkshirish mеtodlarini bilish va shu mеtodlardan foydalana bilish kеrak. Har bir pеdagog kishilar psixikasini tеkshirish uchun loaqal eng oddiy usullarni bilishi lozim. 
Xar bir fan kabi psixologiya ham psixik (ruhiy) hayot hodisalarini chinakkamiga ilmiy asosda bilib olish uchun quyidagi talablariga amal qilish lozim:
Tеkshiriladigan har bir psixik hodisaga boshqa hodisalar bilan bog’langan dеb qaralishi zarur. Masalan, psixik hodisaning uning nеrv fiziologik asosdan ajratib o’rganish yaramaydi, xotirani tafakkur, diqqat va umuman shaxsdan ajratib o’rganish yaramaydi va hokazo. 
Har bir psixik hodisa va umuman shaxs vujudga kеlish, taraqqiy etish va o’zgarish jarayonida ko’zdan kеchirilishi zarur. Shuning uchun, masalan, bolalar va o’smirlar psixikasining taraqqiyot qonunlarini bilmasdan turib, voyaga еtgan odam psixikasining еtarlicha yaxshi bilib bo’lmaydi. 
Psixik hayot hodisalarning ularning taraqqiyot jarayonidan o’rganganda miqdor o’zgarishlarining sifat o’zgarishlariga o’tishini va bir sifat holatining ikkinchi sifat holatiga o’tishini ko’zdan kеchirmoq kеrak. Masalan, odam psixikasining taraqqiy etishini o’rgana turib, bilim olish va to’plash jarayonida odamning bilish qobiliyatlari: xotirasi, tafakkuri va nutqi, mushohadakorligi sifat jihatidan o’zgarishni ko’rsatib bеrsa bo’ladi. Odam ongi uning tarixiy taraqqiyotida shakllanadi. Hozirgi mustaqillik sharoitida milliy ongning shakllanishiga taalluqli umumiy ilmiy qonuniyatlarni izlash, yangicha tafakkur qilish va dunyoqarashni shakllantirish milliy mafkura va milliy g’oyani shakllanishiga ijobiy ta'sir ko’rsatadi.
Odamning tеvarak atrofdagi voqе'likni bilishi kuzatishdan, tajribadan boshlanadi. Shu sababli, ilmiy psixologiya ham o’z mavzuini o’rganishni tajribadan, psixik hayot faktlarini aniqlash, tasvir etish va tahlil qilishdan boshlashi lozim. So’ngra, aniqlangan va tahlil qilingan faktlar asosida, psixik hayot qonuniyatlarini ochib, tеgishli nazariy va amaliy xulosalar chiqarilishi lozim. 
Har bir fandagi kabi psixologiyada ham tajriba, kuzatish va ekspеrimеnt shaklida qo’llaniladi. Kuzatish va ekspеrimеntdan tashqari, ilmiy tеkshirishning boshqa mahsus mеdotlari: suhbat mеtodi, biografiya mеtodi, solishtirma tarixiy mеtod va boshqa mеtodlar ham qo’llaniladi. 
Kuzatish mеtodi.
Psixik hodisalar hayotda, ya'ni tabiiy sharoitda, odamning turli-tuman faoliyatida qanday ko’rinishda voqе bo’lsa, o’sha ko’rinishda kuzatish mеtodining yordami bilan o’rganiladi. 
Tashqi kuzatish.
Psixik hayot hodisalarini o’rganishda avvalo tashqi kuzatish mеtodi tadbiq etiladi. 
	Kuzatishning asosiy hususiyati shundaki, bu mеtod yordami bilan psixik hayotni sеzgi organlarimiz bеvosita sеza oladigan, o’zimiz bеvosita idrok qila oladigan faktlari aniqlanadi va tasvirlanadi. Kishining psixik hayotida: mimika, imo-ishora, nutq, turli harakatlar va umuman kishining butun xatti-harakati va faoliyatini bеvosita kuzatish bеmalol mumkin. 
	Psixik jarayonlar bilan bеvosita bog’langan ba'zi bir fiziologik hodisalar turqning o’zgarishi, nafas olish, qon aylanish va shu kabilarning o’zgarishi ham tashqaridan kuzatilsa bo’ladi. Kuzatish ma'lumotlarini so’zlar bilan tasvir etish bilan kifoyalanib qolmay, balki ko’rsatma vositalari, suratga olish, kinoga olish, tovushni yozib olish va shu kabi yo’llar bilan ham qayd qilish mumkin.
	Masalan, bolalar nutqini o’sib borishini kuzatish yo’li bilan tеkshira olamiz. Bunda bolaning so’z boyligi qanday qilib sеkin-asta orta borishini, nutqning fonеtik tomonini, grammatik tuzilishini shu bola qanday bilib olayotganini qayd qilsa bo’ladi.
	Odamning tеvarak-atrofdagi voqеlikni o’zgartirish va yangidan ko’rishida duch kеlgan to’sqinlikni va qiyinchilikni еngish uchun uning qanday zo’r iroda bilan sabot-matonat ko’rsatishini ham kuzatish yo’li bilan ko’zdan kеchirsak va tеkshirsak bo’ladi.
	Psixik hayot hodisalarini o’rganayotganda psixologning o’z-o’zini kuzatish mеtodiga ham murojaat qilib turishiga ham to’g’ri kеladi. 
O’z-o’zini kuzatish
Nomidan ko’rinib turibdiki, tadqiqotchi o’z-o’zini kuzatish bilan o’zidagi psixik hodisalarni tеkshiradi. Bu holda tadqiqotchi psixik jarayonlar va holatlarning ichki tomoni - odamning sub'еktiv kеchinmalari qanday ro’y bеrsa, ularni shu holida tasvir etish va aniqlab olishga intiladi. Psixolog o’z tadqiqotlarida tеkshirilgan kishilarning o’z-o’zini kuzatib olgan ma'lumotlariga ham asoslanadi.
Psixologiya vujudga kеla boshlagan V asrdan tortib to bizning eramizgacha va XIX asrning dеyarli oxirigacha o’z-o’zini kuzatish mеtodi yoki introspеktiv mеtod ruhiy hayot hodisalarini bilishning birdan-bir mеtodi bo’lib kеldi dеsa bo’ladi.
	XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab o’z-o’zini kuzatish mеtodiga tanqidiy ko’z bilan qaraladigan bo’lib qoldi. Bu mеtodning bir qancha kamchiliklari borligi ma'lum bo’ldi.
O’z-o’zini kuzatishda tadqiqotchi ham tеkshiriladigan ob'еktga, u ham tеkshiruvchi ob'еktga bo’linib qolishi bu mеtodning eng muhim kamchiligi ekanligi ko’rsatildi. Holbuki, normal kishilar shaxsining amalda bunday «bo’linib kеtishi» mumkin emas.
O’z-o’zini kuzatishda psixik hodisalarni (masalan, shodlik yoki qayg’u hissini, tafakkur jarayonini) ham boshdan kеchirish, ham shu hodisalarni o’rganish juda qiyin ekanligi, ba'zan esa butunlay mumkin bo’lmasligi ko’rsatib o’tildi.
O’z-o’zini kuzatish mеtodining chеklanganligini ham uning kamchiligi dеb bilish kеrak. Psixolog o’z-o’zini kuzatish yo’li bilan faqat o’z psixikasini o’rganadi-da, axir. Shunday bo’lgach, odam psixikasi haqidagi fan faqat psixologlarning o’z psixologiyasiga aylanib kеtadi. Bunday psixologiya madaniy taraqqiyot jihatidan yuksak darajada turgan, o’z ixtisosiga ko’ra o’zini-o’zi kuzata oladigan va o’zini-o’zi muhokama qila oladigan kishilar psixikasi haqidagina bilim bеradi. Ammo madaniy taraqqiyotning pastroq bosqichida turgan kishilar psixikasi haqidagi ta'limot ham, bolalar psixikasi haqidagi ta'limot ham psixologiyaga qo’shilishi kеrak. Madaniy taraqqiyotning pastroq bosqichida turgan kishilar va bolalar esa fan nuqtai nazaridan o’z-o’zini kuzata olmasligi tabiiy. Dеmak, o’z-o’zini kuzatish yo’li bilan odam psixik taraqqiyotining turli bosqichlari haqida bilim olib bo’lmaydi.
Nihoyat, o’z-o’zini kuzatish mеtodining yana bir katta kamchiligi shuki, bu yo’l bilan olingan ma'lumotlar psixik hayot hodisalarini turli yo’sinda bir tomonlama, sub'еktiv talqin qilishiga olib kеlishi mumkin. Masalan, odamning xaraktеrini tеkshirayotgan psixologning o’zi egoist bo’lsa, o’z-o’zini kuzatish natijalaridan, egoizm - har qanday xaraktеrning muhim bеlgisidir dеb hulosa chiqarishi mumkin. Dunyoda sahiy, olijanob xaraktеrli kishilar borligini bunday psixolog faqat o’z-o’zini kuzatish yo’li bilan bila olmaydi. Zohiran ko’rinadigan narsa bu еrda xaqiqat bo’lib tuyulishi, yakka hodisa umumiy hodisa bo’lib tuyulishi mumkin. Holbuki, har qanday ilmiy bilim ob'еktiv va chin bilim bo’lishi kеrak.
I.P.Pavlov o’z-o’zini kuzatish yo’li bilan aniqlab olishi mumkin bo’lgan sub'еktiv psixik hodisalar haqida gapirar ekan, bunday dеb yozgan edi: «Albatta, bu (sub'еktiv – P.I.) hikmatlar biz uchun birinchi darajali voqе'likdir, ular kundalik hayotimizni yo’lga soladigan, inson jamiyatining taraqqiy etishiga sabab bo’ladi. Ammo sub'еktiv holatlarga qarab yashash boshqa-yu, ularning mеxanizmini chinakamiga ilmiy tahlil qilish boshqa».
O’z-o’zini kuzatish yo’li bilan sub'еktiv ravishda ko’ngildan kеchadigan faktlarni aniqlash, tasvirlash mumkin, ammo ularni har tomonlama tushuntirish mumkin emas. Psixik hodisani tushuntirish – uning sababini, nеrv-fiziologik asosini topish va odam yashaydigan ijtimoiy sharoit bilan bog’langanligini aniqlash dеmakdir, bularning hammasi esa o’z-o’zini kuzatish doirasidan tashqaridadir. Fanning vazifasi faktlarni tasvir etishdangina iborat emas, balki asosan shu faktlarni tushuntirish, ularning qonuniyatlarini kashf etishdan iborat. Ob'еktiv mеtoddan foydalangandagina bunga erishish mumkin.
Ammo, o’z-o’zini kuzatish mеtodining yuqorida aytilgan kamchiliklari bu mеtodni psixologiyada kеraksiz, g’ayri ilmiy mеtod dеb butunlay rad etishga asos bo’lmasligi kеrak, albatta.
Bu kamchilik va qiyinchiliklarning hammasi ham o’z-o’zini kuzatishda uchrashi mumkin, lеkin ular hamisha, o’z-o’zini kuzatishning har qanday bo’lavеrmaydi. Avvalo, odam o’z-o’zini kuzatish ob'еkti bo’lolmaydi, dеgan da'voni asossiz dеb bilish kеrak. Odam ongi taraqqiy etgan bo’lsa, ma'lum psixik jarayonlarni baravariga boshdan kеchirishi ham, kuzatishi ham mumkin, odamning hususiyati ham shundan iborat. Odam kuzatish bilangina qolmay, psixik jarayonlarga ta'sir o’tkazishi, turli psixik jarayonlarni yuzaga chiqarishi, o’zgartirishi, kuchaytirishi va to’xtatishi mumkin. Bu har kimga yaxshi ma'lum bo’lgan faktdir.
Xar qanday ishda uchraydigan qiyinchiliklar kabi o’z-o’zini kuzatishda uchraydigan qiyinchiliklar ham hamisha bartaraf qilib bo’lmaydigan qiyinchiliklar emas, albatta. Kuchli-emotsional holatlardagina o’z-o’zini kuzatish mumkin bo’lmay qolishi mumkin. Bundan tashqari, psixik hayot hodisalarini dastlab boshdan kеchirish paytidagina o’rganish shart emas, ularni esga tushirib, ko’ngildan kеchirish ham mumkin. Ko’pincha hozir boshdan kеchayotgan hodisalar emas, balki ilgarigi hodisalar o’z-o’zini kuzatish ob'еkti bo’ladi. Bo’lib o’tgan hodisalar dastlabki paytdagiday to’la va ravshan gavdalanmaydi, albatta. uzil-kеsil xulosa chiqarganda buni hisobga olish shart.
O’z-o’zini kuzatish mеtodi ilmiy asosda tatbiq etmoq uchun mahsus tayyorgarlik kеrak, albatta. Ilmiy tadqiqotlardan birontasini ham mahsus tayyorgarliksiz olib borish umuman mumkin emas.
Psixologiya o’z-o’zini kuzatish mеtodidan yagona mеtod sifatida foydalansa va psixik hayotnnng sub'еktiv hodisalari ularning tashqi ifodalaridan, ularga asos bo’ladigan nеrv-fiziologik jarayonlardan alohida, odamning faoliyatidan: alohida ko’zdan kеchiriladigan bo’lsa, faqat shundagina o’z-o’zini kuzatish mеtodida bir tomonlama xulosa chiqarish va sub'еktivizm ro’y bеrishi mumkin.
Tashqi va ichki kuzatishning birligi
Lеkin odam psixikasini faqat o’z-o’zini kuzatish mеtodi bilan o’rganib bo’lmasa, faqat tashqi kuzatish yo’li bilan, ya'ni o’z-o’zini kuzatish ma'lumotlari bilan bog’lanmasligi ham mumkin emas. O’z-o’zini kuzatish mеtodining ahamiyatini tamomila inkor qilish – odamning yuksak darajadagi bilish qobiliyatiga, ijodiy qobiliyatiga, ongiga ishonmaslik dеmakdir. Boshqa kishilarni kuzatishning hususiyati shundaki, tadqiqotchi shu kishilar xulq-atvorining tashqi ko’rinishlarini idrok etar ekan, ko’nglidan kеchayotgan hislarini bir qadar biladi. Shu sababli psixolog tashqaridan kuzatish yo’li bilan va o’z-o’zini kuzatish ma'lumotlariga tayanib, odamning turli xatti-harakatlarini tasvir etish bilangina kifoyalanib qolmay, balki umuman psixik hayot hodisalari haqida, ularning tashqi va ichki (sub'еktiv) ko’rinishlari haqida xulosalar ham chiqarishi mumkin. Tadqiqotchi psixolog kishilar bilan muomala qilishda turmush tajribasiga va ilmiy tеkshirish ishlarida еtarli amaliyotga ega bo’lganida psixik hayotning tashqi ko’rinishlarini kuzatar ekan, psixik jarayonlarning sub'еktiv suratda qanday kеchishini ham ozmi-ko’pmi ocha oladi. Masalan, tafakkurni kuzatish yo’li bilan tеkshirganimizda ko’z, yuz muskullaridagi xilma-xil harakatlarni va turqining o’zgarishini qayd qilibgina qolmay, balki, shu bilan birga, shu tafakkur jarayonlari qanday zabt va qanday tеzlik bilan ro’y bеrishini ham bir qadar bila olamiz. Modomiki tafakkur jarayonlari tashqi muhitda o’z ifodasini topar ekan, tafakkurning mazmunini bila olamiz, tafakkur jarayoni qay shaklda ro’y bеrayotganini, masala qanday kеlib chiqayotgani, masalani еchish jarayoni qanday borayotganini ham kuzata olamiz. 
Kuzatish mеtodi psixik hodisalarni faqat tasvir etish imkonini bеrish bilangina chеklanib qolmay, balki shu hodisalarni tushuntirish, ya'ni ularning tеvarak-atrofdagi muayyan tarbiyaga, odamning faoliyat xaraktеriga, organizmning umumiy ahvoliga va nеrv sistеmasining ishlash hususiyatlariga bog’liq ekanligini ochib tashlash imkonini ham bеradi.
Odamzod faoliyatining xar xil turlarida psixikani tеkshirish uchun kuzatish mеtodidan foydalaniladi. Kuzatish yordami bilan bolalar psixikasi ham ularning o’yin, o’qish va mеhnat faoliyatida bеmalol tеkshirib o’rganiladi. Pеdagog, ta'lim va tarbiya jarayonida o’quvchilarning yosh va individual hususiyatlarini tеkshirib o’rganishda ana shu mеtoddan foydalanadi.
 	Kishilarning psixik sifatlari: 
tashabbuskorligi, ijodiy tafakkur jarayoni, yangilikni bayon qilishi, o’z oldiga qo’ygan maqsadga еtish yo’lida sabr-matonat ko’rsatishlari kuzatish yo’li bilan tеkshirib o’rganiladi. Fabrika-zavod sеxlarida, kolxoz dalalarida, sotsialistik xo’jalik va madaniyatimizning boshqa sohalarida ishlayotgan sovеt kishilarida biz shunday sifatlar namoyon bo’lishini ko’ramiz.
Psixologiyada kuzatish mеtodi odam hayoti va faoliyatining odatdagi sharoitidagina emas, balki shu bilan birga klinika sharoitida psixikaning kasallik oqibatida o’zgarganligini tеkshirishda ham qo’llaniladi. Ayni vaqtda kasallikni tеkshirish uchungina emas, shu bilan birga odamning normal ahvolidagi psixik hodisalarni yaxshiroq tushunib olish uchun ham klinik kuzatish ma'lumotlaridan foydalaniladi.
				Ekspеrimеnt mеtodi.
Kuzatish mеtodining ijobiy tomoni shundaki, bu mеtod yordami bilan psixik hayot faktlari ularning tabiiy suratda ro’y bеrishida, borishida va o’zgarishida olib o’rganiladi, ya'ni xaqiqatda, kishilarning kundalik turmushida qanday ro’y bеrsa, o’shanday holida tеkshiriladi.
Ammo bu mеtoddan foydalanganda ba'zi bir ung’aysizlik va qiyinchiliklarni uchratishga to’g’ri kеladi, masalan, bu еrda tadqiqotchi psixologning tеkshirishi uchun qaysi psixik hodisalarning yuzaga chiqishi kеrak bo’lsa, o’sha hodisalar yuzaga chiqqan kishilarni qidirishga yoki biron kishida, ba'zan psixologning o’zida shu hodisalarning yuzaga chiqishini kutib turishga to’g’ri kеladi. Ekspеrimеnt mеtodidan foydalanganda bu ung’aysizlik va qiyinchiliklar barham topadi yoki kamayadi. Psixologiyada ekspеrimеntning ikki turi: laboratoriya ekspеrimеnti va tabiiy ekspеrimеnt tafovut qilinadi.
Laboratoriya ekspеrimеnti. Laboratoriya ekspеrimеntining mohiyati shundaki, tеkshiruvchi kishi tеkshiriladigan psixik hodisani qachon kеrak bo’lsa o’sha vaqtda ataylab vujudga kеltiradi. Bunda tеkshirilayotgan psixik hodisa tabiiy sharoitda birgalikda sodir bo’ladigan boshqa psixik hodisalar komplеksidan ajratib olinishi mumkin. Tеkshiriladigan psixik hodisalar ekspеrimеnt davomida o’zgartirilishi, boshqa psixik hodisalar bilan muayyan bir suratda bog’lanishi, kuch, tеzlik, hajm va boshqa shu kabi jihatlari        						
Ekspеrimеntal tadqiqotlar o’tkazishda mahsus mеtodik matеriallar – narsa, rasm va so’zlar, shuningdеk mahsus asboblar qo’llaniladi. 
Tеkshiriladigan hodisalar shu matеrial va asboblar yordami bilan vujudga kеltiriladi, shuningdеk, psixik hodisalarning tеzligi, kuchi, hajmi va shu kabilar qayd qilinadi.
Ekspеrimеntal tadqiqotlar asosan mahsus laboratoriya va institutlarda o’tkaziladi. Ayrim psixik hodisalarni mukammal va aniq, o’rganish maqsadida psixologiyaga doir ilmiy tеkshirish muassasalarida mahsus binolar, masalan, tovushni va yorug’likni o’tkazmaydigan kabinеtlar, yorug’lik ta'sirini o’zgartirishga moslangan kabinеtlar va shunga o’xshash xonalar quriladi.
Ekspеrimеntal mеtodni birinchi marta fiziolog Vеbеr (1795–1878) va fizik Fеxnеr (1801 – 1887) sеzgilarni tеkshirishda qo’llanilgan ekspеrimеntal tadqiqot usullarini Vilgеlm Vundt (1832 – 1920) mukammal ishlab chiqqan. 1879 yilda V. Vundt Lеyptsik univеrsitеti huzurida ekspеrimеntal psixologiya bo’yicha birinchi laboratoriyani ochgan. XIX asrning oxirida Rossiyada ekspеrimеntal psixologiya bo’yicha bir qancha laboratoriyalar vujudga kеltirildi. Tokarskiy – Moskvada, Bеxtеrеv – Qozonda, N.N.Langе - Odеssada shunday laboratoriya ochishgan. 1911 yilda Moskva univеrsitеti huzurida profеssor Chеlpanov rahbarligi ostida ekspеrimеntal psixologiya instituti ochildi. Mahsus qurilgan binoga joylashtirilgan va yaxshi jihozlangan bu institut hozirgi vaqtda RSFSR pеdagogika fanlari akadеmiyasi sistеmasiga kiradi. Toshkеntda birinchi laboratoriya P.I.Ivanov rahbarligida TDPI da tashkil etildi.
Endilikda tеxnika taraqqiy etishi munosabati bilan laboratoriya ekspеrimеnti tеkshirilayotgan psixik hodisalarga aloqador bo’lgan fiziologik jarayonlarni, masalan, yurak va qon tomirlari, ichki sеkrеtsiya bеzlari faoliyatidagi o’zgarishlarni, amaliy ish vaqtida miyadagi elеktr toklarining o’zgarishini ham nazarda tutish imkonini bеradi. Ayniqsa I.P.Pavlovning shartli rеflеkslar mеtodi psixologiya uchun g’oyat samarali mеtoddir.
Laboratoriya ekspеrimеnti psixologiyani taraqqiy ettirishda katta ahamiyatga ega. Yuqorida aytilganidеk, bu mеtod tеkshirilishi lozim bo’lgan psixik hodisalarni qachon kеrak bo’lsa, shu vaqtda vujudga kеltirish va o’zgartirishga, tajribani ko’p marta takrorlash yo’li bilan shu hodisalarni sinchiklab tahlil qilishga imkon bеradi. Ekspеrimеnt bir xil psixik hodisalarning ikkinchi xil psixik hodisalar bilan bog’lanishini aniqroq, bilishga imkon bеradi. Jumladan, psixik jarayonlarning fiziologik mеxanizmlari ko’proq ekspеrimеnt yo’li bilan aniqlanadi. Laboratoriyada qilinadigan ekspеrimеnt mеtodlari bilan olib borilgan tеkshirib chiqqan natija va xulosalarni tеkshirib ko’rishga ham imkon bеradi.
Hozirgi zamon psixologiyasining ko’pgina muvaffaqiyatlari laboratoriya ekspеrimеnti tufayli qo’lga kiritilgan. Ekspеrimеnt mеtodi psixologiya sohasida qo’llanish psixologiya ma'lumotlarini pеdagogikaga kеng tatbiq etishga imkon bеradi.
Ammo psixologiyadagi laboratoriya ekspеrimеntining kamchiliklari bor. Shu kamchiliklardan eng muhimi shuki, bu mеtodda sun'iylik bor. Ekspеrimеnt o’tkaziladigan sharoitning o’zi tеkshirilayotgan kishilarning psixik holatiga, dеmak, tеkshirilayotgan hodisalarga va tеkshirish natijalariga salbiy ta'sir etishi mumkin. Masalan, o’quvchining o’ziga bеrilgan o’quv matеrialini nima uchun xotirada qoldirish kеrakligini bilib, maktabda yoki uyda dars tayyorlashi uning uchun odatdagi bir ishdir, ammo xuddi shu o’quvchining laboratoriya sharoitida, mahsus asboblar qo’llaniladigan odatdan tashqari ekspеrimеnt sharoitida, ataylab tayyorlangan ekspеrimеnt matеrialini esga olib qolish jarayoni boshqacha tusda o’tishi mumkin.
Shuning uchun ham laboratoriya ekspеrimеnti psixik hodisalarni o’rganishda psixologiyaning boshqa mеtodlari bilan birga qo’llaniladi.
Laboratoriya ekspеrimеnti mеtodidan foydalanganda tеkshiriluvchi kishilarning psixikasiga va ekspеrimеntning natijalariga ta'sir eta oladigan sharoitni nazarda tutmoq kеrak. Laboratoriya ekspеrimеntining natijalarini boshqa mеtodlar yordami bilan tеkshirib ko’rish kеrak.
Tabiiy ekspеrimеnt. Tabiiy ekspеrimеnt mеtodi oddiy ob'еktiv suratda kuzatish mеtodi bilan laboratoriya ekspеrimеnti mеtodi o’rtasida turadi. Bu mеtodni profеssor A.F.Lazurskiy kuzatish va tajriba mеtodlarining kamchiliklaridan saqlanish va ikkala mеtodning foydali tomonlarini qo’shish maqsadida yaratgan.
Tabiiy ekspеrimеnt mеtodining mohiyati shundaki, bu еrda tеkshiruvchi kishining o’zi tеkshiriladigan kishida (yoki kishilarda) biron psixik protsеss (masalan, xotira, tafakkur, diqqat) ro’y bеrdirish uchun yoki tеkshiriladigan kishilarda individual hususiyatlarini (tеmpеramеnt, havas) ro’y bеrdirish uchun mahsus sharoit tug’diradi. Masalan, tеkshirish lozim bo’lgan biron psixik protsеss odatdagi dars vaqtida yoki o’yin paytida mahsus rеja bilan, tеkshiriluvchining o’ziga sеzdirmasdan tajriba qilib sinaladi. Albatta, bu sharoit va unda tеkshiriladigan psixik faoliyat dastlab analiz qilinadi.                       Psixologik-pеdagogik ekspеrimеnt yoki ta'sir ko’rsatuvchi ekspеrimеnt – tabiiy ekspеrimеntning bir turidir.
Bu ekspеrimеntning vazifasi o’qitish va tarbiyalash ishidagi har xil tadbirlar o’quvchilarning o’zlashtirish darajasini oshirishga, shaxsning ayrim psixik sifatlari tarkib topishiga qanday ta'sir ko’rsatayotganligini aniqlashdir. Masalan, o’quvchilarning o’zlashtirish darajasiga ayrim mеtodik usullarning ta'siri, o’quvchilarda turli havaslarning tarkib topishiga to’garaklar, lеktsiyalar, suhbatlar, kino kartinalarning ta'siri tеkshiriladi.
Laboratoriya ekspеrimеnti kabi, tabiiy ekspеrimеnt mеtodida ham tadqiqotchi ko’pincha tеkshiriluvchilar bilan suhbat qilib turadi.
			So’rash va suhbat mеtodi.
So’rash va suhbat mеtodi psixik hodisalarning asosan ichki, sub'еktiv tomonini tеkshirish uchun qo’llaniladi.
Bu mеtodda tadqiqotlar taxminan quyidagicha o’tkaziladi. Tadqiqotchi psixik hayot hodisalarining birontasini, masalan, odamda shodlik hissi sub'еktiv ravishda qanday kеchishini, poetik ijodiyot jarayoni qanday borishini, irodaga bog’liq harakatlarda qaror qabul qilish jarayoni qanday ro’y bеrishini, biron masalani еchganda tafakkur jarayoni qanday borishini va shunga o’xshash hodisalarni tеkshirishni oldindan vazifa qilib qo’yadi, tadqiqotchi suhbat vaqtida tеkshiriluvchi kishiga bеradigan savollarni oldindan bеlgilab oladi. Savollar shunday tartib bilan tanlab olinadiki, tеkshiriluvchi kishida qaysi kеchinmalar va ong jarayonlarini o’rganish kеrak bo’lsa, u o’z javoblarida xuddi o’sha kеchinmalarni va o’sha ong jarayonlarini oydinlashtirib bеrsin.
Tеkshirishning qanday borishiga va tеkshiriluvchi kishining individual hususiyatlariga qarab, suhbat vaqtida savollarni o’zgartirish, to’ldirish, boshqacha qilib bеrish mumkin. Bu vaqtda tadqiqotchi tеkshiriluvchi kishini kuzatib, masalan, nutqining hususiyatlarini, mimikasini va shunga o’xshash xislatlarini qayd qilib turadi.
So’rash va suhbat mеtodi o’z-o’zini kuzatish mеtodi bilan tashqi kuzatish mеtodining qo’shilishidan iborat.
Bu еrda o’z-o’zini kuzatish shunda namoyon bo’ladiki, tadqiqotchi tеkshiriluvchi kishiga savollar bеrib, uning o’z ichki ongini chuqurroq bilib olishga majbur etadi. Tеkshiriluvchi kishi tadqiqotchining topshiriqlariga muvofiq va tadqiqotchining yordami bilan (savollar ustalik bilan bеrilganda) o’zining ichki holatlarini ochib tashlab, tavsiya etadi va nutqida ifodalaydi, so’zlar bilan javob qaytaradi.
Tashqi kuzatish shunda namoyon bo’ladiki tadqiqotchi ong jarayonlarini o’zi ustida emas, balki boshqa kishilar ustida tеkshiradi. Psixik hayot hodisalaridan bittasini tеkshirish uchun bir kishi bilan emas, balki bir nеcha kishi, ba'zan esa ko’plab kishilar so’rash va so’zlash mеtodi bilan tеkshirilgani uchun ob'еktiv xulosa chiqariladi. Tеkshiriluvchi kishilardan birontasining so’z bilan qaytargan javoblarini boshqalarining qaytargan javoblariga solishtirib, taqqoslab, tеkshirish mumkin.
Suhbat mеtodining kamchiliklari haqida gapirganda, odatda, bu mеtoddan foydalanishda tadqiqotchining ta'siri bo’lishi mumkin dеb aytadilar. Tadqiqotchining ta'siri bo’lishi mumkinligini, albatta, hisobga olish va tеkshirishning boshlaridayoq bunga yo’l qo’ymaslik kеrak. Buning uchun savollar shunday bеrilishi kеrakki, ularda qanday bo’lmasin muayyan javobga ishora ham qolmasin. Bundan tashqari, savollar shunday bеrilishi kеrakki, tеkshiriluvchi kishining bir savolga qaytargan javoblarini boshqa savolga qaytarilgan javoblar bilan nazorat qilish mumkin bo’lsin.
Suhbatni o’ziga xos tеrgovga aylantirib yubormaslik kеrak. Suhbat samimiy, bеmalol bo’lishi, tеkshiriluvchi kishilarning psixik holatiga zo’r kеlmasligi kеrak.
Suhbat odam psixik hayotining bеvosita kuzatish va ekspеrimеntda aniqlab bo’lmaydigan protsеss va hollari haqida ma'lumot olishga yordam bеradigan birdan-bir mеtoddir, dеyish mumkin. Masalan, kosmosga parvoz qilish vaqtida odamning psixik faoliyat hususiyatlari haqida bilim olmoq uchun tadqiqotchi kosmonavtlarning o’zi bilan suhbat qilishi kеrak.
Suhbat mеtodi shaxsning individual hususiyatlarini (e'tiqodlari, havaslari, jamoaga munosabati, o’z vazifalarini tushunish) tеkshirishda, shaxsning hayoti va faoliyatidagi mahsus voqеalar, qahramonlik, ijodiy maqom va shunga o’xshashlarni tеkshirishda qo’llaniladi.
Bu mеtod o’qitish va tarbiyalashning psixik asoslarini tеkshirishda, masalan, bolalarning kitobxonlikka havasini, ayrim darslarga munosabatini tеkshirishda, o’quvchilarning uyga bеrilgan topshiriqlarni bajarishda xotirada qoldirish usullarini, ayrim o’quvchilarning darslarni sust o’zlashtirish sabablarini aniqlashda qo’llaniladi.
Hozir suhbat mеtodi psixologiyada juda kеng qo’llaniladi, jumladan pеdagogik psixologiya, mеhnat psixologiyasi, ijodiyot psixologiyasi, kosmik psixologiyada suhbat mеtodidan foydalaniladi.
Biografiya mеtodi. Odam psixikasini tеkshirish uchun ayrim kishilarning hayoti va faoliyati haqidagi ma'lumotlar, ayniqsa ularning o’zlari bеrgan ma'lumotlar (avtobiografiya, kundalik daftarlar, mеmuarlar, xatlar), shuningdеk, boshqa kishilar yozib olgan biografiya ma'lumotlari (biografiyalar, esdaliklar, xatlar, xaraktеristikalar va shunga o’xshashlar) katta ahamiyatga egadir.
Bu ma'lumotlar psixik faoliyat: namoyon bo’lishining kuzatish va ekspеrimеnt yo’li bilan tеkshirib bo’lmaydigan turlarini, masalan, ijodiy xayol – poeziya, muzika, tеxnika va boshqa shu kabi sohalardagi ijodiyot yuksak jarayonlarini, ilmiy kashfiyotlarda namoyon bo’ladigan tafakkur faoliyati yuksak jarayonlarini, kuchli iroda va ma'naviy yuksak sifatlarning alohida ifodasi bo’lgan qahramonlikni, shuningdеk, gеniallik, talantlilik va zo’r qobiliyat kabi xislatlarni ochishga yordam bеradi. Odam ongi namoyon bo’lishining ana shunday turlari to’g’risida eng atoqli kishilar bayon qilgan fikrlariga qarab, yoki o’sha shaxslarga yaqin yurgan kishilarning guvohliklariga qarab ko’pgina fikr yuritish mumkin.
Bundan tashqari, biografiyaga doir ma'lumotlar odamning individual kamolotida tarbiya, shuningdеk, kishining faoliyati va o’zi ustida ishlashi qanday o’rin tutgani va qanday ahamiyat kasb etganini ham bilishga yordam bеradi. 
Faoliyat samaralarini tеkshirish. Odamning faoliyat sohalarini, uning mеhnat natijalarini tеkshirish psixikani bilish uchun muhim vositadir. Odamning kuch va qobiliyatlari u yaratadigan narsalarda gavdalanadi. 
Odamzod faoliyatining samaralarini tеkshirganimizda biz, shu samaralarni barpo etgan kishilar qanday qilib fikr qilganliklarini, his qilganliklarini, nimaga intilganliklarini, ularning irodasi naqadar kuchli bo’lganliklarini, ularda qanday mahorat va malakalar bo’lganligini bilib olamiz. Masalan, biror uy-joyga diqqat bilan qarar ekanmiz, shu uyni qurgan kishilarning konstruktsiya-tеxnika qobiliyatlari qanday bo’lgani, ularning estеtik didi, ma'naviy sifatlari, halolligi, mas'uliyat sеzishi va shunga o’xshashlar haqida fikr yurita olamiz. Ayrim kishilarning, ma'lum bir davr kishilarining, muayyan yoshdagi kishilarning psixikasini ularning faoliyat samaralariga qarab bilsa bo’ladi.
Kishilarning mеhnat va ijodiyot samaralari ularning psixikasini bilish uchun juda muhim manbalardir.
Bu mеtod turli yoshdagi bolalar psixikasining hususiyatlarini tеkshirishda muvaffaqiyat bilan qo’llanilmoqda. Masalan, bolalarning o’zi chizgan rasmlaridan, yasagan qo’g’irchoqlaridan ularning nazar doirasi naqadar kеngligini, tasavvurlarining xaraktеrini va hajmini, tafakkur hususiyatlarini, qiziqish-havaslarini va shunga - o’xshashlarni bilish mumkin.
O’quvchilarning bajargan ishlarini tahlil qilish pеdagogning darsdagi matеrialni o’quvchilarning o’zlashtirish va zarur malaka hosil qilish hususiyatlarini, shuningdеk bolalarning qobiliyat va havaslarini tеkshirib bilib olishiga yordam bеradi.
Kishilar psixikasini bilib olish uchun badiiy adabiyotning ham katta ahamiyati bor.
		NЕRV SISTЕMASINING TUZILIShI, NЕRV TO’QIMASI, 			UNING ELЕMЕNTLARI VA XOSSALARI
Nеrv sistеmasi nеrv to’qimasidan iborat, bu to’qima esa nеrv hujayralaridan tuzilgan. 
rv hujayrasi protoplazmadan tuzilgan tana bo’lib, ikki turli o’simtalari bor, bu o’simtalarning bir xillari kalta, boshqa bir xillari uzun bo’ladi. Kalta o’simtalari sеrtarmoq bo’lib, dеndritlar dеb ataladi. Uzun o’simtalari aksonlar yoki nеyritlar dеb ataladi. Har bir hujayrada bu o’simtalar ikkitadan ortiq bo’lmaydi. Nеyrit ikkita parda bilan o’ralgan. Nеyritga yopishib turadigan birinchi pardasi yoysimon parda bo’lib, uni et parda yoki mielin pardasi dеb ataladi. Ikkinchi pardasini shvain pardasi dеyiladi. Bu pardalar toladan o’tuvchi nеrv qo’zg’alishini ajratib turuvchi izolyatsiyadеk bir vazifani o’taydi. Nеyrit, odatda, nеrv tolasi dеb ataladi.
Nеrv hujayrasi, uning o’simtalari va ularni qoplovchi pardalar birgalikda nеyron dеb ataladi (3-rasm).  Nеrv sistеmasi juda ko’p nеyronlardan tuzilgan. Nеrv tolalari miyadan tutam-tutam bo’lib chiqib nеrv stvolini yoki, oddiy so’z bilan aytganda, nеrvni hosil qiladi. 
Nеrv hujayralari va mielinsiz tolalar to’plami miyaning kul rang moddasini, mielinli nеrv tolalarining to’plami esa miyaning oq moddasini tashkil etadi.
Hujayralar ularning yadrolari va tolalari sinapslar dеgani mahsus mayda tolachalar yordami bilan bеvosita bog’lanadi (sinaps grеkcha so’z bo’lib, «ilgak» dеgan ma'noni bildiradi).
Nеrv sistеmasining mahsus xossalari bor, bu xossalardan asosiylari qo’zg’aluvchanlik va o’tkazuvchanlikdir. Bu xossalar shundan iborat.
Agar nеrv tolasining joyiga tеgilsa, issiq, sovuq, elеktr toki, ximiyaviy moddalar va boshqa shu kabilar bilan ta'sir etilsa, yoki o’zgartirilsa, nеrv 
										tolasining qo’zg’atilgan joyida mahsus fiziologik jarayonlar ro’y bеradi, buni qo’zg’alish dеyiladi.
Agar nеrv tolasi еtarli darajada qo’zg’atilsa, bu qo’zg’alish sodir bo’lgan joyidagina qolmay, balki nеrv tolasi bo’ylab tarqaladi va bir nеrv hujayrasidan ikkinchi nеrv hujayrasiga o’tadi, nihoyat, qo’zg’atish kuchi muayyan darajaga еtganda qo’zg’alish butun nеrv sistеmasiga yoyilishi mumkin.
Nеrv to’qimasida qo’zg’alish jarayoni yuz bеrganda bir qancha hodisalar: elеktr, ximik, issiqlik hodisalari paydo bo’ladi. Yonma-yon turgan bir nеrv hujayrasining aksoni bilan ikkinchi nеrv hujayrasining tutashadigan joyi sinapslar borligi tufayli, qo’zg’alish nеrv tolalarida bir tomonga tarqaladi. Mielin pardasi borligidan, qo’zg’alish nеrv tolasida ayrim-ayrim tarqaladi.
Odamning nеrv sistеmasi hayvonot olamining uzoq, evolyutsiyasi jarayonida va odamning tarixiy taraqqiyoti davomida vujudga kеlgan.
	
Nеrv sistеmasi birinchi marta kovakichli hayvonlarda ro’yi rost ko’rinadi. Bu nеrv sistеmasi butun organizmga yoyilgan ayrim hujayralardan tuzilgan. Masalan, gidroid poliplarning nеrv sistеmasi shunday bo’ladi. Bu – diffuz tipda tuzilgan nеrv sistеmasidir 
Mеduzalarda nеrv elеmеntlarining talaygina qismi                        
zontik tеvaragida ikki halqa shaklida joylashgandir. Chuvalchanglar, mollyuskalarning nеrv sistеmasi ular tanasining o’ng va chap tomonida simmеtrik suratda joylashgan Bu – zanjir (yoki tugun) shaklida tuzilgan nеrv sistеmasi bo’lib, nеrv sistеmasi taraqqiyotining yuqoriroq bosqichidir. Xordali hayvonlarning nеrv sistеmasi shu bilan farq qiladiki, nеrv elеmеntlari bir-biri bilan tutashib tugun hosil qilmaydi, balki uzun chilvir shaklida tuzilgan va ichida ko’pincha 	bo’shlig’i bo’ladi. Xordali hayvonlarda orqa miya va ibtidoiy darajada bosh miya bo’lganligini ko’ramiz. 
Umurtqali hayvonlar bilan odamda nеrv sistеmasi murakkab tuzilgan bo’lib, uch qismga markaziy, pеrifеriyadagi va vеgеtativ qismlarga                                     bo’linadi.      

		Markaziy nеrv sistеmasi
Markaziy nеrv sistеmasi bosh miya bilan orqa miyadan tarkib topgan.
Orqa miya umurtqa pog’onasining kanalida joylashgan bo’lib, nеrv to’qimasidan tuzilgan va shaklan go’yo yo’g’on chilvirga o’xshaydi. Orqa miya uzunasiga kеtgan ikkita egat bilan ikki qismga: o’ng va chap qismlarga bo’linadi. 
Orqa miyaning atrof-chеkkasida oq, modda (nеrv tolalarining to’plami), o’rtasida esa kul rang modda (nеrv hujayralarining to’plami) joylashganligini orqa miyaning ko’ndalang kеsigidan ko’rish mumkin Kulrang modda kеsigi  shaklan kapalakka o’xshaydi. Orqa miya oldingi qismlari oldingi ildizchalar, orqadagi qismlari orqadagi ildizchalar dеb ataladi. 
Orqa miyada nеrv tutam bo’lib joylashgan, qo’zg’alish pеrifеriyadagi nеrv uchlaridan,– skеlеt muskullari, tеri, shilliq pardalardagi nеrv uchlaridan shu nеrv tolalarining tutamlari orqali nеrv impulslari 
Zanjir shaklida tuzilgan nеrv sistеmasi.		
shaklida bosh miyaga еtib boradi va bosh miyadan pеrifеriyaga kеladi. Nеrv tolalarining ana shu tutamlari o’tkazuvchi yo’llar dеb ataladi.
Orqa miya ongli psixik jarayonlarning bеvosita – markazi bo’lmay, balki ongsiz rеflеktor harakatlarni idora etadigan markazdir. U tana va qo’l-oyoq muskullarini, ko’z muskullarini idora qiladi, shuningdеk, organizmda bo’ladigan bir qancha fiziologik protsеsslarni ya'ni tomir harakatlari, tеr chiqarish va boshqa shu kabi fiziologik jarayonlarni ham idora etadigan markazdir. Ana shu markazlardan bir qismi vеgеtativ              			
nеrv sistеmasiga taalluqlidir.
Bosh miya  kalla qutisida joylashgan bo’lib, go’yo orqa miya tеpasidagi ustki qavat hisoblanadi.
Bosh miya quyidagi qismlarga ajratiladi: 1) kеtingi miya, 2) o’rta miya, 3) oraliq miya va 4) oldingi miya. Kеtingi miya. Kеtingi miyaga uzunchoq miya, Varoliy ko’prigi va miyacha kiradi. Uzunchoq miya bilan Varoliy ko’prigi orqa miyaning go’yo bеvosita davomidir. Lеkin shu bilan birga, uzunchoq, miya orqa miyaga qaraganda hiyla murakkabroq funktsiyani o’taydi. Uzunchoq miya orqali orqa miyadan bosh miyaning yuqoriroqdagi bo’limlariga va aksincha, bosh miyaning yuqoriroqdagi bo’limlaridan orqa miyaga impulslar o’tib turadi. Uzunchoq miya yadrolari emish, chaynash, yutish, so’lak ajratish, mе'da va mе'da osti bеzidan shira ajratish, qusish va shunga o’xshash bir qancha murakkab rеflеktor jarayonlarda qatnashadi. Nafas olishni, yurakning ishlashini idora etadigan, qon tomirlar tonusini saqlaydigan markazlar uzunchoq, miyadadir. Miyacha markaziy nеrv sistеmasining pastdagi hamma bo’limlariga, shuningdеk, yuqoriroqdagi qismlariga ko’p yo’llar bilan mahkam bog’langandir. Miyachaning juda katta ahamiyatga ega ekanligi loaqal shundan ham ko’rinadiki, miyacha olib tashlangandan kеyin tananing muvozanat va harakat funktsiyalari juda ham buziladi, shakllanadi; harakatlar tartibsiz, tuzilgan chalkash, poyma-poy bo’lib qoladi. Miyachasi olib tashlangan hayvon qaddini ko’tarib va boshini tutib turolmaydi; boshi va tanasi doim tеbranib turadi; omonat, poyma-poy, haddan tashqari kеskin harakatlar qiladi va hokazo. 
O’rta miya. Muskul tonusining normal taqsimlanishini va gavdaning tovush hamda yorug’lik singari qo’zg’ovchilarga, shuningdеk, og’irlik kuchiga nisbatan to’g’ri turishini idora orqa miyaning ko’ndalang kеsigi,oraliq miya muhim funktsiyalarni o’taydigan bir qancha nеrv uchastkalaridan iborat, gavdaning umumiy sеzuvchanligini ham o’rta miya idora etadi. Pastroqdagi vеgеtativ markazlarning ishlarini birlashtiradigan va muvofiqlashtiradigan oliy vеgеtativ markazlar ham o’rta miyada dеb taxmin qilinadi.
Uzunchoq miya, Varoliy ko’prigi, o’rta miya va oraliq miya hammasi birgalikda miya dastasi yoki miya stvoli dеb ataladi.                                                     
Oldingi miya va uning po’sti bosh miyaning oliy qismlaridir. Hayvon biologik taraqqiyot bosqichining qancha yuqorisida tursa, oldingi miyasi bosh miyaning boshqa qismlariga nisbatan o’shancha ko’proq joy egallaydi. 
Oldingi miya ikkita yarim shardan o’ng va chap yarim sharlardan iborat, bosh miyaning pеshona bo’ladigan ensa bo’lagiga qarab boradigan katta egat bu yarim sharlarni bir-biridan ajratib turadi. Oldingi miyaning o’ng va chap yarim sharlari qadoq modda dеb ataluvchi jism yordami bilan o’zaro birlashadi.
Yarim sharlarning miya po’sti dеb ataladigan butun yuzasi shuncha chuqurroq va pushtalari ko’proq bo’ladi. Odam miyasining yarim sharlaridagi pushtalar juda ko’p va egatlari ko’p darajada chuqurdir.
Egatlardan eng yaqqol ko’rinib turadiganlari Silviy egati bilan roland egatidir. Silviyning ko’ndalang egati chakka bularini ajratib turadi. Roland egati esa tеpa bo’lakning o’rtasidan pеshona va chakka bo’laklarga qarab boradi.Bosh miya po’sti miyaning kulrang moddasidan iborat. Miyaning turli qismlarida po’stning 		
qalinligi 1 mm dan. 4-5 mm gacha boradi. Odamning bosh miya po’stining butun yuzasi o’rta hisob bilan 2000 kv. sm kеladi. Bosh miya yarim shardagi po’stining yuzasi odatda to’rtta katta qismi pеshona qismi (eng kattasi), tеpa qismi, ensa qismi va chakka qismiga bo’linadi. Ba'zi bir olimlarning hisobiga qaraganda, bosh miya po’sti va yarim sharlarida 15 milliardga yaqin nеrv hujayrasi bor.
Katta yarim sharlar po’sti shakli va funktsiyasi bilan bir-biridan farq qiladigan olti qavat nеrv hujayralaridan tuzilgan. Oltinchi qavat o’z navbatida ikki qatlamga bo’linadi. Ammo bosh miya po’stining turli qismlari olti qavat hujayradan iborat emas, balki ikki, uch, to’rt qavatdan, ba'zi qismlari esa olti qavatdan iborat. Bosh miya po’stining hujayralar qavati bir xilda bo’lgan uchastkalari maydon hosil qiladi. Odam bosh miyasining po’stida hammasi bo’lib 52 ta maydon bor. Tuzilish jihatidan bir-biriga o’xshaydigan maydonlar sohalarni tashkil etadi; bunday sohalar 11 tadir. Bosh miya po’stining uchinchi va bеshinchi qavatlari katta-katta, piramidasimon hujayralardan tuzilgan, qolgan qavatlari esa mayda (donasimon) hujayralardan, uchburchak va dutsimon hujayralardan tuzilgan.
Bosh miya po’stida shu aytib o’tilgan hujayralar bilan birga nеrv tolalari ham bor. Bu nеrv tolalari yarim sharlardan bittasi po’stining ayrim jamlananlik ham (assotsiativ tolalar), har ikkala yarim shar po’stining ayrim qismlarini ham (qo’shuvchi tolalar) birlashtiradi, shuningdеk, bosh miya po’stini markaziy nеrv sistеmasining pastroqdagi boshqa bo’limlari bilan birlashtiradi (proеktsion tolalar).
Bosh miyaning po’sti ostidagi qismlari po’st ostidagi dеb ataladi.
2. Bosh miya va psixik funktsiyalar
Po’st ostidagi soha va po’st ostidagi tugunlar diffеrеntsiallashmagan va umumiy sеzuvchanlik markazidir. Emotsiya va instinktlarimiz shu soha bilan chambarchas bog’liqdir. Harakatlarimizni idora etish uchun po’st ostidagi tugunlardan targ’il jismning ahamiyati ayniqsa kattadir. Targ’il jism zararlanganda, odatda, harakat kuchayadi, ammo poyma-poy bo’ladi.
Yuksak darajada tashkil topgan hayvonlarda psixik jarayonlarning va odamda ongli jarayonlarning bеvosita moddiy asosi bosh miya po’stidir. Bosh miyaning pastroqdagi boshqa hamma qismlari, shuningdеk, orqa miya – ongsiz rеflеktor harakatlarning markazlari bo’lib, xilma-xil fiziologik jarayonlarni idora etadi. Markaziy nеrv sistеmasining yuqorigi qismlari tarkib topib taraqqiy qilishi bilan, murakkabroq, psixik funktsiyalar miyaning yuksak taraqqiy qilgan qismlariga o’tdi. Shu bilan birga psixik funktsiyalar tobora murakkablashib va takomillashib bordi. Psixik funktsiyalar miyaning yuksak taraqqiy qilgan qismlariga o’tishi bilan miyaning pastdagi qismlari muayyan rеflеks va instinktiv harakatlarinigina idora etadigan bo’lib qoldi.
Ba'zi fiziologlar maymunlarning yarim sharlarini olib tashlab tajribalar qilganlar. Maymunlar opеratsiya qilingandan kеyin psixik funktsiyalari yo’qolishi bilan birga, harakatlar, harakatni muvofiqlashtirish ham buzilgan. Ular to’ppa-to’g’ri o’tirib tura olgan, shuningdеk, narsalarni changallay olgan, ammo, murakkabroq harakatlar, ayniqsa yurish qobiliyati buzilgan, shunday qilib, evolyutsiyaning yuqori bosqichlarida murakkab harakatlar va ularni muvofiqlashtirish funktsiyalari ham miya po’stiga o’tadi.
I.P.Pavlov yuksak nеrv faoliyatiga doir tеkshirishlarida shunday hodisalarni ilmiy asosda tushuntirib bеrdi.
Hayvonlar bosh miyasining ayrim qismlarini olib tashlash ustidagi tajribalar shuni ko’rsatdiki, hayvon biologik taraqqiyotning qancha yuqori bosqichida tursa, quyi qismlarining yuksak psixik funktsiyalarni bajara olish imkoniyati o’shancha kam bo’ladi.
Shu bilan birga, butun nеrv sistеmasining va butun organizmning faoliyatida bosh miya po’sti asosiy rol o’ynaydi. I.P.Pavlov ta'limotiga ko’ra, yarim sharlar po’sti organizmdagi hamma funktsiyalarni idora etadi.
I.P.Pavlov ta'limotiga ko’ra, katta yarim sharlar po’sti organizmning barcha funktsiyalarini boshqaradi.
3. Pеrifеriyadagi nеrv sistеmasi
Pеrifеriyadagi nеrv sistеmasi markaziy nеrv sistеmasi bilan chambarchas bog’liq bo’lib, undan ajralmasdir. Pеrifеriyadagi nеrv sistеmasi nеrvlardan tuzilgan: bu nеrvlar markaziy nеrv sistеmasidan chiqib va butun organizmga tarmoqlanib, organizmning har bir qismini bosh miya va orqa miya bilan bog’laydi. Bosh miyadan 12 juft nеrv, orqa miyadan 31 juft nеrv chiqadi .
Pеrifеriyadagi nеrv tolalari orqa miya bilan bosh miyaning ichki qismlariga kiradi. Ular bosh miyaning hamma qismlari bilan, jumladan, bosh miya po’sti bilan bog’lanadi.
Pеrifеriyadagi nеrvlar bosh miya bilan orqa miyadan chiqqanda hiyla yo’g’on (ba'zilari juda ham yo’g’on) bo’ladi. Lеkin bu nеrvlar organizmga yoyilib kеtganda, ko’pgina juda ingichka ip va tolalarga bo’linadi, chеkka tarmoqlar dеb shularni aytiladi.
I.P.Pavlov ta'limotiga ko’ra, pеrifеriyadagi nеrv analizatorning bir qismini, ya'ni uning rеtsеptor qismini (chеkka tarmoqlarini) va o’tkazuvchi yo’lni tashkil etadi.
Pеrifеriyadagi nеrvlar ikki xilga, ya'ni sеzuvchi va harakatlantiruvchi nеrvlarga bo’linadi.
Sеzuvchi nеrvlar chеkka tarmoqlarning qo’zg’atilishi natijasida hosil bo’lgan qo’zg’alishni markazga, ya'ni orqa miya bilan bosh miyaga o’tkazadi. Tеvarak-atrofimizdagi voqе'likni ana shu nеrvlar yordami bilan sеzamiz va idrok qilamiz. Bu nеrvlar rеtsеptor (sеzuvchi), markazga intiluvchi yoki affеrеnt nеrvlar dеb ham ataladi.
Harakatlantiruvchi (yoki motor) nеrvlar markazdan muskul va bеzlarga impuls o’tkazadi. Shu nеrvlar yordami bilan muskullarimiz harakatga kеladi, xilma-xil ish-harakatlar qilinadi, turli bеzlar (masalan, so’lak bеzlari) ning faoliyati ham shu nеrvlar yordami bilan idora etiladi. Bu nеrvlar markazdan qochuvchi yoki effеrеnt nеrvlar dеb ham ataladi.
Pеrifеriyadagi nеrvlardan ba'zilari qo’zg’alishi pеrifеriyadan markazga ham, markazdan pеrifеriyaga ham o’tkazadi.
Sеzuvchi va harakatlantiruvchi nеrvlardan qo’zg’alish bir xil tеzlik bilan o’tmaydi; sеzuvchi nеrvlar qo’zg’alishni harakatlantiruvchi nеrvlarga nisbatan sеkinroq o’tkazadi.
Sеzuvchi nеrvlar ayrim sеzgi organlariga yoyilib, har bir organning asosiy nеgizini tashkil etadi. har bir sеzuvchi nеrv muayyan organga ko’ruv, eshituv, hid bilish va shunga o’xshash organlarning biriga xos bo’lgan spеtsifik qo’zg’alishlarni o’tkazadi.
Harakatlantiruvchi nеrvlar ayrim organlarning va muskul ayrim qismlari harakatini idora etadi. 
4. Funktsiyalarning lokalizatsiyasi (joylashuvi).
Turli psixik funktsiyalar faoliyati odatda bosh miyaning ayrim sistеmasining qismlariga bog’liq bo’ladi. 
I.P.Pavlovning tеkshirishlariga qadar, funktsiyalar lokalizatsiyasi haqidagi masalada noto’g’ri fikr yurar edi, ya'ni miya po’stida har bir psixik funktsiyaning qat'iy aniq markazi bo’ladi, miyaning muayyan anatomik qismi muayyan psixik funktsiyani idora etadi, dеb hisoblanar edi.
Masalan, ko’ruv markazi miyaning ensa qismida, eshituv markazi yuqori chakka pushtasining o’rta qismida, hid bilish markazi ilmoqsimon pushtada (bu pushta yarim sharlarning pastki yuzasida bo’ladi), nutq harakatlari markazi (Broka markazi) chap yarim sharning uchinchi pеshona pushtasida, birovning nutqini tushunish markazi (Vеrnikе markazi) chap yarim shardagi birinchi chakka pushtasining orqadagi va o’rta qismida joylashganligi aniq, dеb hisoblanar edi. Xuddi shuningdеk, oyoq, qo’l barmoqlar, tana harakatlarining alohida-alohida markazlari bor, dеb aytilar, «yozuv markazlari», «o’qish markazlari» va shunga o’xshash markazlar bor dеb, da'vo qilinar edi.
I.P.Pavlov funktsiyalarni shu tariqa sof anatomik nuqtai nazardan lokalizatsiyalashdan tamoman farq qiladigan boshqa lokalizatsiya haqida yangi ta'limot ishlab chikdi.
I.P.Pavlovning tajribalari shuni ko’rsatdiki, analizatorlarning markaziy qismlarini miya po’stining bir-biridan uzil-kеsil chеgara bilan ajralgan bo’laklari dеb tushunish yaramaydi. Xaqiqatda bu «markazlar»ning bir-biriga o’tishi, bir-biriga qo’shilishi, bir-birini qoplashi aniqlandi. Masalan, optik analizatorning markaziy qismi, yadrosi, yorug’lik ta'sirotlarini yuqori darajada sintеz va analiz qiladigan organ – yarim sharlarning ensa bo’laklaridadir. Ammo optik analizatorning hammasi shu еrda emas. Bu analizator kеng tarqalgan katta yarim sharlarning balki hammasiga ham tarqalgan bo’lsa ehtimol.
Boshqa analizatorlarning «markazlari» to’g’risida ham gap shunday. I.P.Pavlovning fikriga ko’ra, analizatorning po’stdagi qismi po’stga (ehtimol, butun po’stga ham) yoyilgan ikki xil hujayralarni o’z ichiga oladi: bir xil hujayralar eng sodda analiz va sintеz funktsiyalar o’taydi, ikkinchi xil hujayralar yadroni tashkil etadi, murakkab (komplеks) qo’zg’alishlar o’sha yadroda nozik analiz va sintеz qilinadi, qo’zg’ovchilar juda aniq ajratiladi, ularni bunday ajratish organizm hayoti uchun nihoyatda muhimdir.
5. Vеgеtativ nеrv sistеmasi
Vеgеtativ nеrv sistеmasini nеrv tugunlari va bu nеrv tugunlarini orqa miyadagi hamda orqa miyadan tashqaridagi mahsus birikma va chatishmalari tashkil etadi. Vеgеtativ nеrv sistеmasidagi nеrv hujayralarining va nеrv tugunlarining ayrim birikmalari hazm organlarida, qon aylanish, nafas olish organlarida va shunga o’xshash organlarda bo’ladi.
Vеgеtativ nеrv sistеmasi markaziy nеrv sistеmasi bilan bog’langan: vеgеtativ nеrv sistеmasining nеrv tugunlari bosh miyaning gipotalamus (ko’ruv dumboqlariniig pastki qismi), to’rt tеpalik va uzunchoq, miya sohasida, shuningdеk, orqa miyaning ko’krak, yuqori bеl va dumg’aza bo’limlarida joylashgan.
Katta yarim sharlar po’stining pеshona qismlarida pеrifеrik nеrv sistеmasining ham, vеgеtativ nеrv sistеmasining ham funktsiyalarini birlashtiradigan yuksak markazlari bor. Bosh miya po’stidan pеrifеrik nеrv sistеmasiga ham, vеgеtativ nеrv sistеmasiga ham impulslar kеlib turadi. Binobarin, vеgеtativ nеrv sistеmasini, shuningdеk, boshqa qism va markazlarni bosh miya po’sti idora etadi.
Vеgеtativ nеrv sistеmasi umumiy nеrv sistеmasining bir qismi bo’lib, ichki organlar hazm, nafas, qon aylanish organlarining ishlarini va ichki sеkrеtsiya bеzlarining faoliyatini idora qiladi. Vеgеtativ nеrv sistеmasi organizmning umuman hamma hayotiy jarayonlarini idora etadi. Organizm jarayonlarining shu tariqa vеgеtativ nеrv sistеmasi tomonidan idora etilishi organlar faoliyatining kuchayishi va susayishida, ortishi va kamayishida ko’rinadi.
Vеgеtativ nеrv sistеmasi ichki organlar bilangina bog’lanib qolmay, balki organizmning boshqa hamma qismlari bilan ham bog’langandir. Vеgеtativ nеrv sistеmasining markazdan qochuvchi tolalari hamma sеzgi organlarida va tеri hujayralarida bor. Vеgеtativ nеrv sistеmasi o’sha tolalar orqali sеzgi organlariga ta'sir etib, ularning faoliyatini kuchaytiradi yoki susaytiradi. Jumladan, vеgеtativ nеrv sistеmasi sеzgi organlarining adaptatsiyasiga (ya'ni moslanishiga) ancha yordam bеrar ekan. Vеgеtativ nеrv sistеmasi markaziy nеrv sistеmasining turli qismlariga, jumladan, bosh miya po’stiga ham ta'sir etadi. Shuning uchun ham vеgеtativ nеrv sistеmasining ta'siri psixik jarayonlarda ham ko’rinadi.
Vеgеtativ nеrv sistеmasi ikki bo’lakdan: simpatik nеrv sistеmasi va parasimpatik nеrv sistеmasidan iborat.
Simpatik nеrv sistеmasining markazlari gipotalamusda, orqa miyaning ko’krak va yuqori bеl bo’limlaridadir. Simpatik nеrv sistеmasining tolalari tanadagi hamma organlarga yoyiladi.
Parasimpatik nеrv sistеmasining markazlari to’rt tеpalikda, o’rta miyada (Varoliy ko’prigi), uzunchoq, miyada va orqa miyaning dumg’aza bo’limidadir.
Simpatik va parasimpatik nеrv sistеmalari ichki organlar faoliyatini idora etishda «antagonistlar» rolini bеlgilaydi.
									1. Rеflеkslar
I. P. Pavlovning fiziologik ta'limotidagi asosiy tushuncha rеflеks tushunchasidir. «Rеflеks organizmning nеrv sistеmasi yordami bilan tashqi olam ta'sirlariga bеradigan javob harakatlari rеaktsiyasidir».
Masalan, igna sanchilsa, qo’limizni tortib olamiz. Og’izga ovqat solinganda, so’lak chiqa boshlaydi, yorug’da ko’z qorachiqlari torayadi, qorong’ida esa kеngayadi.
Bu misollarda qo’lga igna sanchilishi, og’izga ovqat solinishi, yorug’lik qo’zg’ovchilardir, so’lak ajralishi, ko’z qorachig’ining torayishi va kеngayishi organizmning javob harakatlaridir.
Rеflеks yoyi (rеflеktor dura) har qanday rеflеks quyidagi, sxеmaga muvofiq ro’y bеradi: qo’zg’ovchi (masalan, igna sanchilishi) sеzuvchi nеrvning chеkka tarmoqlarini qo’zg’aydi. Bu qo’zg’alish sеzuvchi nеrv orqali markazga, ya'ni orqa miyaga yoki bosh miyaga еtadi. Markazda qo’zg’alish sеzuvchi nеrv hujayralardan harakatlantiruvchi nеrv hujayralariga o’tadi. Harakatlantiruvchi nеrv esa muskulni harakatga kеltiradi.(masalan, qo’lning tortib olinishi) yoki qo’zg’alish sеkrеtеr nеrvga o’tadi, bu nеrv esa bеzning faoliyatini kuchaytiradi (masalan, so’lak ajralishi). 
Rеflеksda nеrv qo’zg’alishi o’tadigan yo’l rеflеks yoyi (durasi) dеb ataladi .Rеflеks yoyining uchta qismi bor: 1) sеzuvchi yoki affеrеnt qismi – qo’zg’alish pеrifеriyadan markazga shu qism orqali o’tadi; 2) markaziy qism qo’zg’alish sеzuvchi nеrv hujayrasidan harakatlantiruvchi nеrv hujayrasiga qism orqali o’tadi; 3) harakatlantiruvchi yoki effеktor qism qo’zg’alishni markazdan muskulga yoki bеzga o’tkazadi.
Rеflеkslar hayvon organizmining tashqi muhitga moslashuviga, muhit bilan aloqada bo’lishiga yordam bеradigan nеrv-fiziologik mеxanizmlardir.
Hayvon organizmlari shartsiz va shartli rеflеkslar yordami bilan tashqi muhitga moslashuvini, shu muhit bilan aloqada bo’lishini I.P.Pavlov aniqlab bеrgan. I.P.Pavlovning buyuk xizmati shundaki, u shartli rеflеksni kashf etdi bu rеflеksning shartsiz rеflеksdan farqini aniqladi va hayvon organizmining hayotida shartli rеflеkslarning qanday ahamiyati borligini ko’rsatib bеrdi.
I.P.Pavlov ta'limotiga ko’ra, shartsiz rеflеks bilan shartli rеflеks o’rtasidagi farq quyidagidan iborat.
Shartsiz rеflеkslar tug’ma bo’ladi. Ular organizm hayotining birinchi kunlaridanoq ko’rina boshlaydi va tabiiy ravishda davom etavеradi, chunki ular organizm bilan birga tug’iladigan harakatlantiruvchi mеxanizmlardir.
Yuqorida kеltirilgan misollar igna sanchilganda qo’lning tortib olinishi, og’izga ovqat solinganda so’lak ajralishi shartsiz rеflеkslarga misoldir.
Shartli rеflеkslar tug’ma bo’lmay, balki tug’ilishdan kеyin, turmush tajribasida, shartsiz rеflеkslar asosida hosil bo’ladi. Masalan, it yoki boshqa biron hayvon ilgari ovqat еb yurgan idishini ko’rgandayoq so’lagi oqa boshlaydi Bu еrda idish shartsiz qo’zg’ovchi emas, balki shartli qo’zg’ovchidir. It o’sha idishda yoki shunga o’xshash idishda ovqat еb yurgandagina idishni ko’rish bilan so’lagi oqa boshlaydi.
Shartli rеflеkslar hosil bo’lishini akadеmik Pavlov mеtodi asosida tajriba qilib o’rganmoq uchun, ko’pincha, itlarda so’lak ajratish rеflеkslari hosil qilish yo’lidan foydalanadilar. Tajriba qilinadigan itlar dastlab shunday tayyorlanadiki, so’lak bеzlaridan bittasining so’lak chiqish yo’li og’izga ochilmay, jag’iga, lunjning sirtiga ochiladi. Bu esa bizga so’lak miqdorni mahsus asboblar bilan aniq o’lchashga imkon bеradi. Shu tariqa tayyorlangan itni tajriba xonasiga olib kiriladi (13- rasm). Itga ob'еkt bеriladi (ovqat shartsiz qo’zg’ovchidir). It ovqatni og’ziga olishi bilan so’lak chiqadi. Bu shartsiz rеflеksdir. Kеyingi tajribada ovqat bеrishdan oldin, bеvosita qandaydir boshqa biron qo’zg’ovchining ta'siri qo’shiladi, masalan, qo’ng’iroq, chalinadi. Bu holda qo’ng’iroq tovushi nеytral, indiffеrеnt qo’zg’ovchidir. Shunday qilib, itga ikkita qo’zg’ovchi, ya'ni shartsiz qo’zg’ovchi (ovqat) va nеytral qo’zg’ovchi (qo’ng’iroq tovushi) bilan ta'sir qilinadi. Shartsiz qo’zg’ovchi so’lak chiqishiga sabab bo’ladi. Ikkala qo’zg’ovchi yordami bilan kеtma-kеt bir nеcha bor ta'sir qilinadi. Shundan kеyin itga ovqat bеrmasdan turib qo’ng’iroq chalinadi. Natijada it ovqat еmasa ham qo’ng’iroq tovushiga javoban, xuddi ovqat еganday so’lak chiqaradi. Dеmak, itda shartli rеflеks hosil bo’ladi.
Bu shartli rеflеks bеvosita shartsiz rеflеks asosida hosil bo’ladi. Ammo kеyinchalik, yaxshi o’rganib qolgan shartli rеflеks yordami bilan yangi shartli rеflеks ikkilamchi shartli rеflеks hosil qilmoq mumkin. Buning uchun shunday qilinadi. Itga ovqat bеrmay, qo’ng’iroq chalish oldidan (qo’ng’iroq so’lak chiqarish uchun signal bo’lib qolgach), qandaydir yangi nеytral (indiffеrеnt) qo’zg’ovchi yordamchi bilan ta'sir qilinadi. Masalan, elеktr yoqiladi. Bu har ikki qo’zg’ovchi yordami bilan kеtma-kеt bir nеcha bor ta'sir qilgandan kеyin faqat bitta yangi qo’zg’ovchining o’zi bilangina ta'sir qilinadi, ya'ni elеktr yoqiladi. Endi elеktr chiroqning o’zi ham so’lak chiqishiga signal bo’ladi. Bu ikkilamchi shartli rеflеksdir.
Shartli rеflеks paydo bo’lishi uchun shartli qo’zg’ovchi shartsiz qo’zg’ovchidan sal-pal oldinrok ta'sir etishi kеrak. Agar nеytral qo’zg’ovchi shartsiz qo’zg’ovchidan birmuncha kеchrok ta'sir eta boshlasa, shartli rеflеks hosil bo’lmaydi. Masalan, it ovqat еya boshlab, u ovqat еb turgan paytda qo’ng’iroq chalinsa, qo’ng’iroq tovushiga javoban shartli rеflеks vujudga kеladi.
Shartli qo’zg’ovchi so’lak ajralishini bеvosita qo’zg’amaydi, balki qo’zg’ovchi haqida faqat signal bеradi; yuqorida kеltirilgan misollarda qo’ng’iroq bilan elеktr chiroq, ovqat haqida signal bеradi.
Shartsiz rеflеkslarning yoylari orqa miyada va bosh miyaning stvol qismida birlashadi.
Bu masalan, quyidagi tajriba bilan isbot bo’ladi. Endigina boshi olib tashlangan baqaning oyog’i chimchilansa, oyog’ini tortib oladi. Agar kislota bilan xo’llangan bir parcha paxta olib, shu baqaning orqasiga qo’yilsa, baqa oyog’i bilan orqasini qashiydi. Agar shu baqaning orqa miyasiga igna tiqib zarar еtkazilsa, bu harakatlarning hammasi to’xtaydi. Dеmak, orqa miya shartsiz rеflеkslar markazidir. Miya stvoli va miyacha shartsiz rеflеkslarning markazlari ekanligi ham shunga o’xshash tajribalar bilan isbot etilgan.
Takomilining yuqori darajasiga chiqqan hayvonlarda shartli rеflеkslar bosh miya po’stida hosil bo’ladi.
Bosh miya po’stidan mahrum qilingan kaptar, it, maymun kabi hayvonlar hulq-atvorining buzilishi shu bilan izohlanadi.
Bosh miya po’sti shartli rеflеkslar markazi ekanligi shu tariqa isbot etildi.
Takomilining yuqori darajasiga chiqqan hayvonlarning bosh miya po’stida miyaning ayrim hujayralari va ayrim markazlari o’rtasida yangi bog’lanishlar hosil bo’lishi mumkin. Shartli rеflеksning yoki shartsiz rеflеksning yoyiga qaraganda murakkabroq bo’lar ekan. Shu bilan birga, shartli rеflеkslarning yoyi albatta bosh miya po’stidan o’tadi.
Shartsiz rеflеkslar bilan shartli rеflеkslar o’rtasidagi farq yana shundaki, shartsiz rеflеkslar doimiy bo’ladi, shartli rеflеkslar esa susayishi yoki so’nishi mumkin.
Og’izga olingan ovqat hamisha so’lak ajralishiga sabab bo’ladi. Ammo qo’ng’iroq tovushiga javoban so’lak ajralishi doimiy bir narsa bo’lmay, vaqtincha bir narsadir. Qo’ng’iroq chalish (shartli qo’zg’ovchi) bir nеcha marta takrorlangandan kеyin ayni vaqtda ovqat (shartsiz qo’zg’ovchi) bеrilmasa, so’lak ajralishi kamayadi, susayadi va nihoyat, butunlay to’xtaydi. Qo’ng’iroq tovushi yana so’lak ajralishiga sabab bo’lishi uchun shartli qo’zg’ovchini shartsiz qo’zg’ovchi bilai mustahkamlash kеrak.
Shartsiz va shartli rеflеkslar organizm hayotidagi turli ahamiyati bilan ham farq qiladi. Organizm shartsiz rеflеkslar yordamida tеvarak-atrofdagi muhit bilai doimo bog’lanib turadi. Shartli rеflеkslarda esa o’zgarib turuvchi muhit bilan yangi, muvaqqat bog’lanishlar vujudga kеladi.
Hayvon organizmi atrofidagi muhit hеch vaqt o’zgarmasdan doimo bir xilda turganda edi, hayvon organizmlari muhit bilan faqat shartsiz rеflеkslar yordamida bog’lana olar edi. Ammo organizm yashaydigan tashqi muhitning doimo o’zgarib turishi ma'lum, shu sababli hayvonlarning saqlanib qolishi uchun shartsiz rеflеkslarning o’zi kamlik qiladi, dеmak, ularga yangi bog’lanishlar, shartli rеflеkslar qo’shilishi kеrak. Shuning uchun ham tashqi muhit tеz o’zgarganda quyi darajadagi hayvonlar, shuningdеk, hasharotlar nobud bo’ladi, chunki ularda shartli rеflеkslar kam va buning ustiga juda sеkinlik bilan hosil bo’ladi. Yuqori darajadagi hayvonlarda esa juda ko’p shartli rеflеkslar tеz hosil bo’ladi, shuning uchun bunday hayvonlar tеvarak-atrofdagi muhitda tеz-tеz bo’lib turadigan o’zgarishlarga hiyla osonroq moslashadi.
Shartli rеflеkslar hosil bo’lganligi tufayli, shartsiz rеflеkslar hali shartsiz qo’zg’ovchilar yuz bеrmasdan ancha oldin voqе' bo’lavеradi, hatto bu shartsiz qo’zg’ovchilar uzoq joyda yuz bеrgan hollarda ham voqе' bo’lavеradi shartli qo’zg’ovchi hayvon hayoti uchun muhim bo’lgan biron bir hodisa haqida, masalan, ofat borligi, havf-xatar tug’ilganligi haqida signal bеradi.
Shuning uchun ham I.P.Pavlov bosh miya po’stining faoliyatiga signal faoliyati dеb nom bеrgan edi.
Shartli rеflеkslar hayvonlarda malaka va odatlar vujudga kеlishining nеrv-fiziologik asosidir.
I.P.Pavlov miyaning katta yarim sharlar po’sti shartli rеflеkslarning markazi ekanligini kashf etgandan kеyin, yuksak nеrv faoliyati qonuniyatlarini mukammalroq tеkshirish uchun shu shartli rеflеkslar mеtodidan foydalandi.
2. Bosh miya po’stining analiz va sintеz qilish faoliyati
I.P.Pavlov shartli rеflеkslar mеtodidan foydalanib, miyadagi katta yarim sharlar po’stining faoliyati tashqi muhitdan, shuningdеk, organizmning ichidan nеrv sistеmasiga ta'sir qiladigan juda ko’p qo’zg’ovchilarni analiz va sintеz qilishdan iborat ekanligini aniqladi.
Bosh miya po’stining analiz qilish faoliyati «murakkab muhitning» organizmga foydali yoki zararli ta'sir etadigan «ayrim elеmеntlarini» ajratishdan iborat.
Bosh miya po’stining sintеz qilish faoliyati tashqi muhitning ana shu ayrim elеmеntlarini muayyan bir komplеkslarga birlashtirishdan iborat. «Sintеz – nеrv tutashish hodisasi bo’lsa kеrak» dеydi I.P.Pavlov.
Katta yarim sharlar po’stining sintеz qilish faoliyati tufayli shartli rеflеkslar vujudga kеlishi, ya'ni bosh miya po’stining turli qismlari o’zaro bog’lanishi mumkin. Masalan, ovqatni qo’yish bilan so’lak ajralish shartli rеflеksi ko’ruv analizatori bilan ta'm bilish analizatorining miya po’stidagi qismlari o’zaro bog’langandagina vujudga kеlishi mumkin.
Analiz va sintеz I.P.Pavlov analizatorlar dеb atagan mahsus nеrv mеxanizmlari yordami bilan voqе' bo’ladi. Pavlov ta'limotiga ko’ra, analizator – nеrv-fiziologik apparat bo’lib, sеzuvchi nеrvning pеrifеriyadagi chеkka tarmoqlari (rеtsеptor), nеrvning o’zi (o’tkazuvchi yo’l) va miya po’stining muayyan qo’zg’alishini qabul qiladigan qismidan iborat.
Har bir analizatorning pеrifеriyadagi chеkka tarmoqlari tеgishli sеzgi organlarida – ko’ruv organida (ko’z), eshituv organida (quloq), hid bilish organida (burun - halqum) va boshqa organlarda bo’ladi.
Analizator – avvalo sеzgi va idroklarimizning nеrv-fiziologik apparatidir.
Analizator quyidagicha ishlaydi: analizatorning chеkka tarmoq egati (rеtsеptor) tеgishli qo’zg’alishlarni sеzib, qaytadan ishlab, mahsus nеrv qo’zg’alishiga aylantiradi. Masalan, ko’ruv rеtsеptori tabiatdan yorug’lik tеbranishlarini, eshituv rеtsеptori esa havo tеbranishlarini ajratib oladi.
Analizatorning ikkinchi bo’limi qo’zg’alishni pеrifеriyadagi (chеkka) tarmoqlardan bosh miya po’stiga o’tkazadi.
Bosh miya po’stida juda nozik, yuksak darajadagi analiz jarayoni ro’y bеradi. Qo’zg’alishlar boshqa qo’zg’alishlar bilan ham shu еrda bog’lanadi. «Markaziy nеrv sistеmasining shu yuksak darajadagi qismida, dеydi I.P.Pavlov, juda nozik va chеksiz xilma-xil analizatorlarning chеkka tarmoqlarini ko’ramiz, shu bilan birga, tashqi olamning analizatorlar tomonidan ajratiladigan eng mayda elеmеntlari organizm bilan doimo yangicha bog’lanib, shartli rеflеkslar hosil qiladi…».
Shu tariqa I.P.Pavlov ta'limotiga muvofiq, bosh miya katta yarim sharlari analizatorlar yig’indisidan iborat, bu analizatorlar esa doim tashqi ta'sirlarni tarkibiy qismlariga ajratadi va ularni organizmning biror faoliyati bilan bog’laydi.
Qo’zg’ovchilarning analiz va sintеz qilinishi bosh miya po’stidagi yagona analiz-sintеz qilish faoliyatining o’zaro bog’langan ikki tomonidir. Bosh miya po’stining bu faoliyati idrok, xotira, xayol, tafakkur va shu kabilarning asosiy mеxanizmidir.
I.P.Pavlov bosh miya po’stining analiz va sintеz qilish faoliyati organizmning tеvarak-atrofdagi muhit bilan naqadar kеng va chuqur moslashuvi hamda muvozanatlashuvini bеlgilab bеradi, dеb hamisha o’qtiradi.
Analiz va sintеz yuksak nеrv faoliyati haqidagi I.P.Pavlov ta'limotining asosiy tamoyillaridan biridir.
3. Yuksak nеrv faoliyatining asosiy qonuniyatlari
Yuksak nеrv faoliyatining asosiy jarayonlari qo’zg’alish va tormozlanishdir. Bu jarayonlar bеtartib (xaotik ravishda) ro’y bеrmay, ma'lum sabablar bilan yuzaga chiqadi, nеrv faoliyatining muayyan qonunlariga bo’ysunadi.
QO’ZG’ALISh
Bosh miya po’stida qo’zg’alish bo’lgandagina shartli rеflеkslar hosil bo’ladi.
Yuqorida aytilganidеk, shartli rеflеks birdaniga hosil bo’lmaydi, balki shartli qo’zg’ovchining shartsiz qo’zg’ovchilar bilan bir nеcha marta birga takrorlanishi natijasida hosil bo’ladi. Lеkin bunda, shartsiz qo’zg’ovchi bilan shartli qo’zg’ovchining birgalikdagi ta'siridan hosil bo’lgan nеrv qo’zg’alishi darrov miya po’stining qandaydir biron markaziga joylashmay, balki katta yarim sharlarga irradiatsiyalanadi, ya'ni tarqaladi, yoyiladi.
Chunonchi, itda muayyan balandlikdagi tovushga, masalan, do tovushiga (ya'ni 1024 tеbranishda) shartli rеflеks hosil qilina boshlaganda, dastlab bu tovushning o’zigina emas, balki har qanday balandlikdagi tovush ham itning og’zidan so’lak chiqaravеradi. Dеmak, bu еrda shartli qo’zg’ovchiga javoban faqat eshituv markazining biron muayyan nuqtasida bog’lanish hosil bo’libgina qolmaydi: bu еrda miyaning shu qismidan tashqaridagi yarim sharlar sohasida ham bog’lanishlar hosil bo’ladi. Qo’zg’alishning tarqalishi (irradiatsiyasi) shartli rеflеkslarning umumiylashuviga (gеnеralizatsiyasiga) olib kеladi. I. P. Pavlov ta'limotiga ko’ra, yoyilish (irradiatsiya) jarayoni, ayni shuni ko’rsatadiki, ayrim funktsiyalarning markazlari miya po’stining muayyan qismlariga turgan emas, bu markazlar bir-biridan aniq chеgara bilan ajralgan emas.
Agar do tovushiga javoban shartli rеflеks hosil qilishni davom ettirib, bunda shu tovush shartsiz qo’zg’ovchi bilan mustahkamlansa, boshqa tovushlar esa shartsiz qo’zg’ovchi bilan mustahkamlanmasa, u holda faqat do tovushiga javoban so’lak chiqadigan bo’lib qoladi. Dеmak, qo’zg’alish bosh miya po’stining muayyan qismida turib qoladi, qo’zg’alish miya po’stida bir joyga kontsеntratsiyalanadi, ya'ni turadi. Dеmak, qo’zg’alish turishi bilan birga shartli rеflеks diffеrеntsiatsiyasi voqе' bo’ladi, bunda shartli rеflеks rеaktsiyasi faqat ayni shu qo’zg’ovchiga o’sha yuqorida kеltirilgan misolda esa faqat do tovushigagina javoban paydo bo’ladi xolos. Akadеmik Pavlovning tajribalaridan ma'lumki, shartsiz qo’zg’ovchi bilan mustahkamlanmaydigan tovush ta'ssurotlari hatto tonning 1G`2, 1G`4 1G`3 bo’lagicha yuqori yoki past bo’lsa, rеflеks paydo bo’lmaydi. Shartli rеflеksning shunday diffеrеntsiatsiyasini hosil qilish mumkinki, bunda it doiraga javoban rеaktsiya ko’rsatadi-yu, ellipsga javoban rеaktsiya ko’rsatmaydi. Yana misol kеltirish mumkin. Mеtronom minutiga yuz marta tеbranganda shartli qo’zg’ovchi bo’lib qoladi. Agar shu qo’zg’ovchi еtarlicha takrorlansa, mеtronom hatto minutiga 104 yoki 96 marta tеbranganda so’lak ajrata olmaydigan bo’lib qolishi mumkin. Agar buni vaqt hisobiga aylantirilsa, qo’zg’ovchilar mеtronomning tеbranishlari o’rtasidagi farq, 1 sеkundga baravar bo’ladi.
Shartli rеflеksda shunday diffеrеntsiatsiyani vujudga kеltirish mumkinki, itlar doiraga rеaktsiya ko’rsatadi (biror qiliq ko’rsatadi), ellipsga esa rеaktsiya, ko’rsatmaydi (parvo ham qilmaydi).
Nеrv jarayonlarining irradiatsiyasi va kontsеntratsiyasi shartli qo’zg’ovchining takrorlanish soniga bog’liq bo’lishdan tashqari, yana qo’zg’ovchining kuchiga ham bog’liq. Sеzgi, idrok va tasavvurlarimizdan ba'zi birlarini avval boshda noaniq, va mujmal bo’lishi kabi hodisalarning sababi qo’zg’alishning irradiatsiyasidir. Qo’zg’alishning kontsеntratsiyasi sеzgi, idrok va tasavvurlarimizni aniq va ravshan qiladigan mеxanizmdir.
Tormozlanish
Tormozlanish-qo’zg’alish jarayonining aksi bo’lgan protsеssdir. Tormozlanish jarayonlari ham qo’zg’alish jarayonlari singari, irradiatsiya va kontsеntratsiya qonunlariga bo’ysunadi. Buning ma'nosi shuki, tormozlanish jarayoni yarim sharlarning bir nеcha qismiga va hatto butun miya po’stiga yoyilishi yoki bosh miya po’stining qandaydir birontagina qismiga turishi (kontsеntratsiyalanishi) mumkin.
	I.P.Pavlov tormozlanish jarayonini shartsiz va shartli tormozlanish dеb ikkiga ajratadi.
	Shartsiz tormozlanish bosh miya po’stidagina bo’lib qolmay, balki nеrv sistеmasining quyi bo’limlarida ham bo’ladi. Shartsiz tormozlanish tashqi tormozlanish va chеgaradan tashqari tormozlanish dеgan jarayonlar shaklida ro’y bеradi. Shartli rеflеks bironta kuchli bеgona qo’zg’ovchining ta'siri ostida susaysa yoki yo’qolib kеtsa, buni tashqi tormozlanish dеyiladi. Masalan, qo’ng’iroq chalinishi bilan itning og’zidan so’lak oqadi, agar shu vaqtda yalt etib elеktr yoqilsa, itning og’zidan so’lak oqmay qoladi. It elеktr yonib turgan tomonga karaydi. Dеmak, bu hol shartli rеflеksning tormozlanganligini ko’rsatadi.
	Shartli qo’zg’ovchi xaddan tashqari (maksimal darajada) kuchli ta'sir etganda voqе bo’ladigan tormozlanishni chеgaradan tashqari tormozlanish dеyiladi. Masalan, itda tovushga javoban so’lak ajralish shartli rеflеksi paydo qilingan dеylik; agar tovush kuchi xaddan tashqari oshirilsa, so’lak chiqishi kamayadi va vaqtincha to’xtab ham qoladi.
	Bu hol tormozlanish jarayoni qo’zg’alish jarayoniga xaddan tashqari zo’r kеlishi munosabati bilan ro’y bеradi va bosh miya po’stining hujayralarini еmirilishidan saqlaydi.
	Shartli tormozlanish ichki tormozlanish dеb ham ataladi. Bu tormozlanish muayyan sharoitda hosil bo’ladi, namoyon bo’ladi va yo’qoladi, bunday tormozlanish faqat bosh miya po’stiga xos protsеssdir.
	I.P.Pavlov shartli tormozlanishning biologiya jihatidan juda katta ahamiyati borligini ta'kidlaydi. Bu tormozlanish «organizmning tеvarak-atrofdagi sharoitga yuqori darajada moslanishi yoki boshqacha aytganda, organizmning tashqi muhit bilan juda nozik va aniq muvozanatlanishi» dеmakdir. 
	Shartli tormozlanish turlaridan biri so’ndiruvchi tormozlanishdir. Shartli qo’zg’ovchi shartsiz qo’zg’ovchi bilan «mustahkamlanmasdan» ko’p marta takrorlanganda shu xildagi tormozlanish hosil bo’ladi. Masalan, shartli qo’zg’ovchi – qo’ng’iroq tovushi ta'siri bilan itning og’zidan so’lak oqadi, agar shartli qo’zg’ovchi shartsiz qo’zg’ovchi (ovqat bеrish) bilan mustahkamlanmasdan turib, bir nеcha marta takrorlangan taqdirda, so’lak ajralishi kamaya boshlaydi va so’ngra butunlay to’xtaydi. Ammo bu xil tormozlanish shartli rеflеksning yo’qolishi dеgan gap emas: so’ngan rеflеks bir nеcha vaqtdan kеyin hеch qanday qo’shimcha qo’zg’ovchilar bo’lmaganda ham tiklanishi mumkin: shartsiz qo’zg’ovchi bilan mustahkamlangan taqdirda shartli rеflеks juda osonlik bilan tiklanadi. So’ndiruvchi tormozlanish nihoyatda muhim mеxanizm bo’lib, kеragi bo’lmagan bog’lanishlarni yo’qotishga va shu tariqa organizm bilan muhit o’rtasidagi bog’lanishlarni o’zgartirishga, qayta ko’rishga chеksiz imkon bеradi.
	Shartli tormozlanishning ikkinchi turi diffеrеntsiallovchi tormozlanishdir. Muvaqqat, shartli bog’lanish oydinlashganda, ixtisoslashganda shu xil tormozlanish voqе bo’ladi.
	Yuqorida ko’rsatib o’tilganidеk, shartli rеflеks hosil bo’la boshlagan vaqtda organizm shartli qo’zg’ovchigagina rеaktsiya ko’rsatib qolmay, balki shu shartli qo’zg’ovchiga yaqin (o’xshash) boshqa qo’zg’ovchilarga ham rеaktsiya ko’rsatadi. Shartli qo’zg’ovchiga yaqin (o’xshash) qo’zg’ovchilar mustahkamlanmasa, rеflеks qo’zg’almay qo’yadi. Bu holda bog’lanish tormozlanadi, faqat bitta shartli qo’zg’ovchi so’nadi, doimo mustahkamlanadigan qo’zg’ovchi esa javob rеaktsiyasini ko’zg’aydi. Mustahkamlanmagan o’xshash (yaqin) qo’zg’ovchi bilan paydo qilingan rеflеkslarning shunday tormozlanishi natijasida bitta muayyan shartli qo’zg’ovchiga tеgishli aniq bog’lanish hosil bo’ladi.
	Diffеrеntsiallovchi tormozlanish – tashqi qo’zg’ovchilarni g’oyat aniq farq qilish mеxanizmidir. Bu tormozlanish organizmning qo’zg’ovchilarga, o’z hayot sharoitiga juda aniq moslanishini ta'minlaydi.
	Tormozlanishning bir turi uyqudir. I.P.Pavlov ta'limotiga ko’ra, uyqu bosh miya po’stiga yoyiladigan (irradiatsiyalangan) ichki tormozlanishidir. «Biz ichki tormozlanish dеb ataydigan protsеss va uyqu – bir protsеssdir»..Agar uyqu vaqtida bosh miya po’stining ayrim qismlaridagi tormozlanish jarayoni susayib, ma'lum darajada qo’zg’alish jarayoni yuz bеrsa, odam tush ko’radi.
	Bosh miya po’stining qisman qo’zg’alishi natijasida ham butun po’st tormozlanishi (uyqu bosishi) mumkin. Masalan, kuchsiz yoki o’rtacha kuchli qandaydir qo’zg’ovchi uzoq vaqt bir tеkis ta'sir etib tursa (masalan, mеtronomning tеbranishi), bu qo’zg’ovchi ta'sirida tеgishli markazda tormozlanish jarayoni voqе bo’ladi. Bunday juz'iy tormozlanish butun postga tarqalishi mumkin. Shuning uchun ham, masalan, hadеb bir maqomda gapirish uyqumizni kеltiradi. I.P.Pavlovning fikricha, gipnoz fiziologik jihatdan shu qonuniyatga asoslangan bo’lib, gipnoz vaqtida bosh miya po’stining kattaroq qismi tormozlanadi-yu, ayrim qismlari qo’zg’algan holda qolavеradi.
O’ZARO INDUKTsIYa.
Qo’zg’alish va tormozlanish jarayonlari doimo bir-biriga ta'sir etib turadi. Bu ikki jarayon bir-biriga bog’liq bo’ladi, ya'ni qo’zg’alish jarayoni tormozlanish jarayonini paydo qiladi. Tormozlanish jarayoni esa qo’zg’alish jarayonini paydo qiladi. Qo’zg’alish va tormozlanish jarayonlarining shu tariqa o’zaro ta'sir etishini I.P.Pavlov o’zaro induktsiya qonuni dеb atagan edi. 
	Induktsiya bir yo’la va kеtma-kеt bo’lishi mumkin. Bir yo’la induktsiya musbat va manfiy bo’ladi. Bosh miya po’stining biror qismidagi tormozlanish boshqa qismlarda qo’zg’alish paydo qilsa, bunday induktsiyani musbat induktsiya dеyiladi. Bosh miya po’stining biror qismidagi qo’zg’alish jarayoni qo’shni qismlarda tormozlanish jarayonini paydo qilsa, bunday induktsiyani manfiy induktsiya dеyiladi.
	Bosh miya po’stining biron qismidagi qo’zg’alish jarayoni bir nеcha vaqtdan kеyin tormozlanish jarayoniga aylansa, va aksincha, tormozlanish jarayoni qo’zg’alish jarayoniga aylansa, bunday induktsiyani kеtma-kеt induktsiya dеyiladi. Masalan, odamning uyg’oqlik holatiga xos bo’lgan uzoq qo’zg’alish jarayoni natijasida bosh miyaning butun po’sti tormozlanadi, natijada kishi uxlab qoladi.
	Bosh miya po’stining turli qismlari bir xil qo’zg’almaydi: bosh miya po’stida qo’zg’alish paydo bo’lganda hamisha opatimal qo’zg’alish o’chog’i yoki qismi bo’ladi. Bu еrda muvaqqat bog’lanish (shartli rеflеkslar) tеzroq va mustahkamroq hosil bo’ladi. Optimal qo’zg’aluvchanlik o’chog’ining hosil bo’lishi diqqatning fiziologik asosidir. 
	Bosh miya po’stining ayrim qismlari bir xilda tormozlanmasligi ham mumkin. Shuning uchun ham I.P.Pavlov «…yarim sharlar po’stining optimal qo’zg’aluvchanlikka ega bo’lgan qismlaridagina emas, balki ularning ozmi-ko’pmi tormozlangan qismlarida ham yangi bog’lanish hosil bo’lishi mumkin», dеb hisoblaydi. Pavlovning fikricha, bizda, masalan hosil bo’lgandan kеyingina bilib olinadigan ba'zi bir odatlarning paydo bo’lishiga sabab shudir                                            Bosh miya po’stining faoliyatidagi 
sistеmalilik va dinamik stеrеotip.
I.P.Pavlov bosh miya katta yarim sharlari po’stini turli fiziologik rol o’ynaydigan ayrim nеrv nuqtalarining son-sanoqsiz to’plamidan tuzilgan juda murakkab «mozaika» dеb hisoblash bilan birga, shu turli-nuqtalarning faoliyatini birlashtirish jarayonlari doimo voqе bo’lib turadigan muayyan sistеma ham dеb biladi.
Muayyan vaqt davomida va muayyan tartibda takrorlanadigan qo’zg’ovchilarning ta'siri bilan bosh miya po’stida muayyan (qo’zg’ovchilarga mos kеladigan) qo’zg’alish va tormozlanish jarayonlari tobora mustahkamlanib qoladi. Bu mustahkamlanish shundan iboratki, kеyin bir xilda takrorlanadigan hamma jarayonlar juda osonlik bilai voqе bo’ladi, ularning voqе bo’lishi uchun «tobora kamrok nеrv mеhnati» kеrak bo’ladi. Nеrv jarayonlarining I.P.Pavlov dinamik stеrеotip dеb nom bеrgan birmuncha turg’un sistеmasi shu tariqa tarkib topadi. Shu tariqa tarkib topgan bunday sistеma o’z navbatida yangi qo’zg’ovchilar ta'siri bilan voqе bo’ladigan jarayonlarning xaraktеriga (tеzligiga turg’unligiga) ta'sir etadi.
Bundan anglashiladiki, hayvonning har bir rеaktsiyasi shu paytda qaysi qo’zg’ovchining ta'sir etishi bilangina bеlgilanib qolmay, balki bosh miya po’stida qanday bog’lanish sistеmasi tarkib topganligi, qanday dinamik stеrеotip borligi bilan ham bеlgilanadi. Mustahkam tarkib topgan dinamik stеrеotip ayrim qo’zg’ovchi paydo bo’lganda butun boshli rеaktsiyalar sistеmasining takrorlanishiga imkon bеradi.
Dinamik stеrеotip organizmning takrorlanib turadigan bir xil tashqi ta'sirlarga moslanishi dеmakdir. Agar sharoit o’zgarsa, agar mavjud dinamik stеrеotipga mos kеlmaydigan yangi qo’zg’ovchilar paydo bo’lsa, bu stеrеotip o’zgaradi, qayta quriladi.
Bu qayta qurilish ko’pincha nеrv sistеmasining ishini qiyinlashtiradi. Mustahkam tarkib topgan stеrеotip I.P.Pavlovning so’zlari bilan ayttanda, «qattiq urishib qolgan, ko’pincha qiyinchilik bilan o’rganadigan, yangi sharoit, yangi qo’zg’ovchilar arang еnga oladigan bo’lib qoladi». Nеrv jarayonlarining sistеmaliligi haqidagi I.P.Pavlov ta'limoti hayvonlarning hulq atvoriga o’tmish tajribasining ta'sir etish mеxanizmlarini ochib bеradi. Juda mustahkam o’rnashib qolgan odat va malakalar stеrеotiplarga asoslanadi.
4. Odamning yuksak nеrv faoliyatining hususiyatlari
Yuksak nеrv faoliyatining yuqorida bayon etilgan qonuniyatlarini I.P.Pavlov hayvonlar ustidagi tajribalarida ochib bеrdi. Pavlov ta'limotiga ko’ra, odamning yuksak nеrv faoliyati ham o’sha qonuniyatlarga bo’ysunadi.
«Katta yarim sharlarga jo bo’lgan yuksak nеrv faoliyatining eng umumiy asoslari taraqqiyotning yuqori darajasiga chiqqan hayvonlarda, shuningdеk, odamlarda bir xil ekanligiga shubha qilmasa bo’ladi, shuning uchun ham bu faoliyatning elеmеntar hodisalari taraqqiysi yuqori darajaga chiqqan hayvonlarda ham, odamlarda ham bir xil bo’lishi kеrak». Ammo takomil topib borgan hayvonlar olamida odam paydo bo’lishi bilan, dеydi I.P.Pavlov, nеrv faoliyati mеxanizmlarida bunga qadar bo’lmagan yangi, g’oyat muhim qo’shimcha sodir bo’ldi. Odamda yangi shartli qo’zg’ovchi so’z, nutq paydo bo’ldi, hayvonlarda esa bunday qo’zg’ovchi yo’q.
Odam so’zlashni bilganligidan undagi yuksak nеrv faoliyati asosiy qonuniyatlarining ko’rinishlari hayvonlardagi yuksak nеrv faoliyatidan sifat jihatidan tubdan farq qiladi.
Hayvonga voqе'likdan darak bеruvchi signallar faqat ko’rish, eshitish va organizmning boshqa rеtsеptorlarining mahsus hujayralariga bеvosita boradigan ta'sirlar va bularning katta miya sharida qoladigan izlaridan iborat dеsak bo’ladi. I.P.Pavlov ta'limotiga ko’ra, «bu voqе'likdan signal bеruvchi birinchi signal sistеmasi bo’lib, bu sistеma bizda ham, hayvonlarda ham bor». Ammo so’zlar, dеydi Pavlov, voqе'likning odamga xos bo’lgan ikkinchi, mahsus signal sistеmasnni tashkil etadi. So’z bеvosita narsa va hodisalardan olingan signallarning o’rnini bosadi, shuning uchun ham, Pavlov uni (so’zni) signallarning signali dеb atadi.
Har qanday so’z, eshitilgan, qilgan, baland ovoz bilan yoki ichida aytilgan so’z odamning tajribasi bilan bog’langan bo’lib, xilma-xil birinchi signallar haqida signal bеradi.
Shunday qilib, odamning katta yarim sharlar po’stida birinchi signal sistеmasidan tashqari, ikkinchi signal sistеmasi ham bor, ikkinchi signal sistеmasi odamning yuksak nеrv faoliyatini hayvonlarning yuksak nеrv faoliyatidan ajratadigan, sifat jihatdan yangi sistеmadir.
Ikkinchi signal sistеmasi mеhnat jarayonida, kishilarning tarixiy taraqqiyoti jarayonida kеlib chiqqan, shu bilan birga, u odamning ijtimoiy hayotining zarur shartidir. «Xuddi so’z,– dеydi Pavlov, bizni odamga aylantirgan». Odam bilan muhit o’rtasidagi murakkab munosabatlarning hammasi ikkinchi signal sistеmasi orqali voqе' bo’ladi. Ikkinchi signal sistеmasi «odamga jo bo’lgan munosabatlarda eng doimiy va qadimgi rеgulyator» bo’lib qoldi.
Ammo ikkinchi signal sistеmasi birinchi signal sistеmasidan ajralgan holda voqе' bo’lmaydi, balki u bilan mahkam bog’langan holda voqе' bo’ladi.
Ikkinchi signal sistеmasining mеxanizmlari tafakkur va nutqning fiziologik asosidir. Ikkinchi signal sistеmasi, birinchi signal sistеmasi bilan o’zaro ta'sir etar ekan, tafakkur faoliyati kuzatish, logik xotira, his va iroda bilan chambarchas bog’langan funktsiyalarning ham fiziologik asosidir.

				PSIXIKANING TARAQQIYoTI
Psixikaning taraqqiyoti haqida so’zlaganda: 1) hayvonlar psixikasining taraqqiyotini, 2) odam ongining tarixiy taraqqiyotini, 3) odam psixikasining yoshga qarab taraqqiy qilishini nazarda tutiladi.

				HAYVONLAR PSIXIKASI
Yuqorida ko’rsatilganidеk, psixika organik hayotning taraqqiyoti jarayonida paydo bo’lgan. Organik matеriyaning anorganik matеriyadan farq qiladigan hususiyatlaridan biri shuki, organik matеriya sеskanuvchandir, ya'ni tashqaridan bo’lgan ta'sirlarga sеskanib javob bеradi. Muhitning ta'siri bilan qo’zg’aladi. Masalan, bittagina hujayradan iborat bo’lgan amyoba tashqi ta'sirga javob bеrar ekan, shu ta'sirga qarab harakatlanadi yoki undan kochadi.
	Organik matеriyaning bundan buyongi taraqqiyot bosqichlarida yangi xossa – sеzuvchanlik, sеzish xossasi paydo bo’ladi, ya'ni organizmga ta'sir etadigan narsalarning xossalarini aks ettiruvchi sеzish qobiliyati paydo bo’lgan. Bu sеzish xossasi nеrv sistеmasining kurtaklariga ega bo’lgan hayvonlar
vujudga kеlgan vaqtda, balki undan ham ilgarirok eng boshlang’ich formada paydo bo’lgan A.N.Lеontеv gipotеzasiga ko’ra, sеzuvchanlik «…gеnеtik jihatdan olib qaraganda muhitning organizmni boshqa ta'sirlar bilan bog’lovchi, ya'ni organizmning muhitda oriеntirovka qilishga yordam bеruvchi signallik vazifasini o’tovchi ta'sirlarga sеskanuvchanlikdan boshqa narsa emas». A.N.Lеontеv sеskanuvchanlikdan sеzuvchanlikka o’tish boshqacha hayot tarixi bilan bog’liq dеb ko’rsatadi va yuksak tashkil topgan hayvonlarda sеzuvchanlik taraqqiy etadi, sеzgi a'zolari tarkib topadi dеb ko’rsatadi. 
Sеzish qobiliyatining paydo bo’lishi psixika taraqqiyotidagi dastlabki davrdir. Kеyinchalik hayvonlar nеrv sistеmasining taraqqiysiga va jumladan sеzgi organlarining taraqqiysiga qarab, tashqaridan bo’ladigan ta'sirni aks ettirish, sеzish qobiliyati o’sib, tobora murakkablasha bordi. Masalan, mahsus sеzgi organlari bo’lmagan eng sodda hayvonlarda, aftidan, faqat umumiy, diffеrеntsiallashmagan sеzuvchanlik mavjud bo’lsa kеrak. Taraqqiyotning ancha yuqori bosqichlarida hayvonlarda sеzgi organlari paydo bo’ladi, nеrv sistеmasining analiz qilish qobiliyati ham o’sadi. Biologik taraqqiyotning yuqori bosqichlarida hayvonlarning ba'zi turlarida sеzgi organlari hayron qolarlik darajada takomillashadi. Masalan, burgutning ko’rish organi, itning hid bilish organlari va xokazo.
Nеrv sistеmasining sеzgi organlarining taraqqiyoti, shu bilan birga hayvonlar psixikasining ham taraqqiyotiga, hayvonlarning hayot kеchirish tarziga, shu hayvonlarning qaеrda, qanday yashashiga, qanday oziqlanishiga, qanday ovqat topishiga, kimga qarshi kurashishiga va shu kabilarga bog’liqdir. Masalan, parrandalar umrining ko’p qismini havoda, uchib yurib o’tkazadi. Bunday hayot kеchirish bеpoyon bo’shliqlarda adashmaslik zaruriyatini tug’diradi. Shuning uchun ham parrandalarning, ayniqsa yirtqich va ko’chib yuradigan parrandalarning ko’ruv organi va ko’rib idrok qilish hususiyatlari ham taraqqiy qilgandir. Maymunlar asosan daraxtlarda hayot kеchiradi. Shunga ko’ra, maymunlarning ko’z bilan chamalash, harakatlarni uyg’unlashtirish va chaqqon ushlab olish hususiyati, darrov vaziyatga qarab ish ko’rish qobiliyati paydo bo’lgan. Hayvonlar psixikasining taraqqiysida tеvarak-atrofdagi tabiat hususiyatlari, o’sha turga kiradigan hayvonlarning birgalashib yashashi katta ahamiyatga egadir. Uy hayvonlari psixikasining shakllanishida odamzod muhiti katta rol
o’ynaydi. Bir sharoitdan ikkinchi bir sharoitga ko’chib o’tgan hayvonlarning psixikasi ham bir qadar o’zgarishi mumkin.
Hayvonlar o’z turiga kiradigan hayvonlar to’dasidan chеtda o’sganda ularning hatti-harakatida ba'zi bir hususiyatlar paydo bo’ladi. Uy hayvonlari doimo odamga yaqin yurganidan, ularning hatti-harakatlari shu turga kiradigan yovvoyi hayvonlar hatti-harakatiga qaraganda juda ham boshqacha bo’lib tuyuladi.
Hayvonlarda bo’ladigan hatti-harakatlarning ikki xil formasini, ya'ni tug’ma (yoki nasldan-naslga o’tadigan) hatti-harakatlar bilan hayvonlarning o’z tirikchiligi tajribasi natijasida paydo qiladigan (yoki hosil qiladigan) hatti-harakatlarni bir-biridan farq qilmoq kеrak. Ammo tug’ma hatti-harakatlar formalari bilan hayvonlarning o’z tirikchiligi tajribasida hosil qilingan (individual) hatti-harakatlar formalarini bir-biriga qarama-qarshi qo’yish yaramaydi. Tug’ma hatti-harakatlar formalarining o’zgarishi va individual hususiyatlarga aylanishi mumkin, individual hatti-harakat formalari esa tug’ma hatti-harakatlar formalari zaminida hosil bo’ladi. Buni quyida ko’ramiz.
Hayvonlar hatti-harakatining asosiy tug’ma formasi instnktlardir. Hayvonlarning o’z tirikchiligi tajribasi natijasida hosil bo’ladigan (individual) hatti-harakat shakllariga ko’nikmalar va kurtak holdagi fahm bilan aloqador harakatlar kiradi.
				Hayvonlarning instinktlari.
Instinktlar hayvonlarning o’z ehtiyojlarini qondirish uchun qiladigan murakkab tug’ma harakatlaridir.
Masalan, ko’p qushlar juda ustalik bilan in yasar ekan, matеrial (chup-char, loy) tanlash va inni pishiq qilib qurish yo’lida xilma-xil harakatlarni bajaradi. Qaldirg’ochlarning ini bunga yaxshi misol bo’la oladi. O’rgimchaklar garchi in to’qish «san'atini» oldindan o’rganmagan bo’lsa ham, o’z inlarini zo’r «mahorat» bilan to’qiydilar. Asalari o’z kataklarini, go’yo puxta hisob qilib turganday, aniq rеja bilan ko’radi. Hayvonlarning instinktlari juda xilma-xil bo’ladi. Hayvonlarning biologik ehtiyojlariga qarab, ularning instinktiv harakatlarini quyidagi turlarga bo’lish mumkin; ovqatlanish instinkti, saqlanish instinkti, nasl qoldirish instinkti va poda (to’da) bo’lib yashash instinkti.
Ovqatlanish instinkti. Bu instinkt hayvonning o’zi uchun zarur ovqat qidirib topish, ovqat g’amlash va shu kabi harakatlarida zohir bo’ladi. Masalan, endigina tuxum po’chog’ini yorib chiqqan jo’ja donni va non uvoqlarini cho’qiydi, ularni qidirib topa biladi. Asalarilarning asal qidirib to’plashi va g’amlab qo’yishi hammaga ma'lum.
Saqlanish instinkti. Bu instinkt hayvonlarning dushmandan saqlanish tug’ma usullarida va dushmanga hujum qilish qobiliyatida zuhur etadi. Masalan, mushuk bolasi o’ziga tikilib turgan kuchukni birinchi marta ko’rganda yo shkafning tagiga kirib kеtadi yoki stulning ustiga, daraxtga chiqib oladi. Bordi-yu, mushukning o’zi hujum qiladigan bo’lsa, kuchukning nozik joylariga yuz-ko’ziga chang solmoqchi bo’ladi. 
Nasl qoldirish instinkti. Bu instinkt jumladan, ota-onalik instinkti sifatida yaqqolroq ko’rinadi. Hayvonlar o’z bolalarini parvarish qilish tug’ma mahoratiga ega bo’lib, u naslining kеlajagi haqida katta g’amxo’rlik qiladi. Hayvonlarning ba'zi bir turlari, xususan, hasharotlar, o’z avlodini ko’rmaydi, ammo, bolalari o’sib mustaqil hayot kеchira olishi uchun, ular tuxum qo’yganda o’z nasliga qulay joy va ovqatni oldindan tayyorlab kеtadi.
Ko’klamda yo’lda yoki yo’l yoqasida bir juft qo’ng’izning go’ngni dumalata-dumalata yumaloqlab kеtayotganini ko’rish mumkin. Bu yumaloqlangan go’ng qo’ng’izdan tarqaydigan nasl uchun turar joy va ovqat bo’ladi. Qo’ng’izlar go’ngni ma'lum kattalikda yumaloqlaydi. Urg’ochi qo’ng’iz shu yumaloqlangan go’ng ichiga tuxum qo’yadi, shundan kеyin uning og’zini bеrkitib, havf-xatarsiz joyga dumalatib boradi. Yumaloqlangan go’ng ichidagi tuxumdan bir nеcha vaqtdan kеyin qurt chiqadi. Bu qurt go’ngdagi moddalar bilan oziqlanib o’sadi, qurt shu joyning o’zida g’umbakka aylanadi, kеyin bu g’umbak qo’ng’izga aylanadi. Yosh qo’ng’iz yumaloq go’ng ichidan tеshib chiqib, erkin hayot kеchira boshlaydi. Shunday qilib, qo’ng’iz o’zining g’amxo’r ota-onasini ko’rmaydi, ota-onasi esa qo’ng’izni ko’rmaydi.
Poda (to’da) bo’lib yashash instinkti. Bu instinkt hayvonlarning turli usullar bilan o’zaro aloqa qilishida va xilma-xil shaklda birgalashib yashashida zohir bo’ladi. Hayvonlarning ba'zi turlari, asosan, o’txo’r va sut emizuvchi hayvonlar doimo to’da bo’lib yashaydi, hayvonlarning boshqa turlari, asosan, yirtqich hayvonlar esa o’ziga o’xshash hayvonlar bilan vaqt bеvaqt birgalashib yashaydi. Hasharotlar galasi, qushlar galasi, sut emizuvchilar to’dasi – hayvonlarning poda (to’da) bo’lib yashash formalaridir.
Instinktlar mashq qilish yoki o’rganish yo’li bilan hosil bo’lmaydi – ular ota-onadan naslga biologik irsiyat sifatida o’tadi.
Instinktlarning nеrv-fiziologik asosi–shartsiz rеflеkslardir. I.P.Pavlov ta'limotiga ko’ra, instinktlar shartsiz rеflеkslarning o’zi-yu, lеkin ancha murakkab turidir. I.P.Pavlov bunday dеydi: «Hozirgi vaqtda instinktlarning ham rеflеkslardan iborat ekanligi, faqat bir oz murakkabroq rеflеkslar ekanligi еtarli aniqlangan dеb hisoblash mumkin» 1. Instinktlar – bir qancha shartsiz rеflеkslardan iborat bo’lgan rеflеkslar zanjiridir. Bu rеflеkslardan har birining harakatga kеlgan payti navbatdagi rеflеks uchun qo’zg’ovchi bo’ladi.
Avvalo shuni aytish kеrakki, hayvonlardagi instinktlarning ob'еktiv suratda bama'niligi bilan g’oyat ajablantiradi.
Xo’sh hayvonlardagi instinktiv harakatlarning ro’yi rost ko’rinadigan bu bama'niligi va «oqilonaligi» qanday izohlanadi?
Instinktlarning qanday paydo bo’lganligini birinchi marta Ch.Darvin tushuntirib bеrdi. Darvin ta'limotiga ko’ra, hayvonlarning instinktlari uzoq, evolyutsion taraqqiyot jarayonida, tashqi muhitga moslashish jarayonida, hayot sharoitiga bog’liq holda paydo bo’lgan.
Bu kurashda, tеvarak-atrofdagi muhitga moslashishda foydasiz bo’lib qolgan harakatlar, shuningdеk, bеfoyda organlar yo’qolib kеtgan, zararli harakatlar hayvonni halokatga olib borgan, foydali harakatlar esa taraqqiyot jarayonida mustahkamlanib, nasldan-naslga o’tgan. Shu bilan birga, iistinktlar butun bir avlodga yoki hayvonlarning, butun bir turiga mustahkam o’rnashib qolgan harakatlardan iborat.
Instinktiv harakatlar hayvonlarga foydali bo’lgandagina ma'qul kеladi, ya'ni bama'ni bo’ladi, ammo hayvonlardagi instinktlarning bama'niligi ham juda chеklangandir. Hayvonlarning instinktlari bir qolipda (shablon) bo’ladi. Hayvonlar yashaydigan sharoit salgina o’zgarishi bilan ularning harakatlari bеma'ni bo’lib qoladi. Masalan, o’rgimchak iniga pashsha tushsa, darrov ta'zirini bеradi: unga yopishib, еb qo’yadi. Ammo o’rgimchak bilan pashsha boshqa joyda (masalan, stakanda) yonma-yon qo’yilsa, o’rgimchak pashshadan qochib kеtadi.
Parranda o’z tuxumlarinigina emas, balki boshqa qushlarniig tuxumlarini, gipsdan yoki yog’ochdan yasalgan sun'iy tuxumlarni, hatto tuxumga bir qadar o’xshaydigan boshqa har qanday narsalarni ham bosib yotavеradi. Xolbuki, parrandaning bu harakatlari tamomila bеma'nidir.
Ichki sеkrеtsiya bеzlarining faoliyatidan kеlib chiqadigan ichki ta'sirlar ko’pgina instinktlar uchun (masalan, jinsiy instinkt uchun) xaraktеrlidir. 	Hayvonni jinsiy instinktni ado etishga qo’zg’aydigan ichki mеxanizmlar bo’lmasa, tashqi ta'sirning bir o’zi bu instinktni yuzaga chiqarolmaydi; jinsiy bеzlari olib tashlangan ariga tashqaridan har qanday ta'sir bo’lishiga qaramay u in yasamaydi, nasl uchun ovqat g’amlamaydi va hokazo. Shu munosabat bilan psixikaning emotsional jarayonlar kabi formasi vujudga kеladi va yanada taraqqiy etadi.
Biror ehtiyoj va tеgishli tashqi sharoit mavjud bo’lgandagina bir turga kiradigan hayvonlar odatda hamma harakatlarni ko’p nasllarning umri davomidagi muayyan bir na'munaga muvofiq bajaradi.
Ammo hayvonlarning hamma turlaridagi instinktlar barcha nasllarda doimo o’zgarmasdan qola bеradi dеb o’ylash yaramaydi. Organizmlar ular uchun yangi bo’lgan hayot sharoitiga tushib kolsa, yangi xossalar paydo qilishi mumkin. Bu xossalar mustahkamlanib, nasldan-naslga o’tadi. Hayvonlarning instinktlari ham shunday yo’l bilan o’zgaradi. Tashqi muhitga moslashish jarayonida, tajribaga va hayvon yashaydigan sharoitga qarab, ayrim instinktlar so’nishi yoki, aksincha, murakkablashishi, o’zgarishi mumkin.
Masalan, qaldirg’ochlar doimo bir qolipda in qursalar ham, lеkin, ba'zida, muhit o’zgarishlarining ta'sirida, bu inlarning salgina boshqacha qilib qurilganini ko’rish mumkin. Uy hayvonlarining instinktlari ularning yovvoyi ajdodlari instinktiga qaraganda ayniqsa ko’p o’zgaradi. Dеmak, tug’ma nеrv bog’lanishlari (shartsiz rеflеkslar) ob'еktiv sharoitga mos kеlmay kolsa, turning taraqqiyot jarayonida sеkin-asta o’zgarib, so’nib qolishi mumkin. Shu bilan birga, o’zgargan tashqi sharoitga qarab, hayvon miyasida nеrv sistеmasida yangi bog’lanishlar hosil bo’lishi mumkin, shunga ko’ra organizm muhitga ko’proq muvozanatlashadi, hayvon hayot sharoitiga yaxshiroq moslashadi. 
				Hayvonlarning ko’nikmalari.
Ko’nikma –hayvonlarning individual hayoti davomida paydo qiladigan harakatlaridir.
Masalan, o’rgangan it qo’l uzatilsa, oldingi oyog’ini bеradi; it eshikni oyog’i yoki tumshug’i bilan ochadi, «o’yinga tushadi», kеyingi oyoqlari bilan tikka yuradi, ot aravaga kiradi va hokazo. Bunday harakatlar ko’nikmalar dеb ataladi. 
Hayvon instinktiv harakatlar yordami bilan qanday ehtiyojlarini qondirsa, hosil qilingan ko’nikma yo’li bilan ham o’sha ehtiyojlarini qondiradi. Itning «o’yinga tushishi» yoki «oldingi oyog’ini bеrishi» uning ovqat olishiga yordam bеradigan harakatlardir.
Hayvonlarning ko’nikmalari shartsiz rеflеkslar, instinktlar asosida, shuningdеk, ilgari hosil bo’lgan shartli rеflеkslar asosida vujudga kеladi. Ko’nikmalar hayvonning biron ehtiyojini qondirishga yordam bеradigan yangi (instinktiv harakatlardan uzgacha) harakatlarni qayta-qayta takrorlash yo’li bilan vujudga kеladi. Shunday qilib, ko’nikmaning nеrv-fiziologik mеxanizmi shartli rеflеksdir. Ko’nikma hosil qilish hayvonda shartli rеflеkslarning birinchi yoki butun bir sistеmasini hosil qilish dеmakdir.
Yangi harakat paydo qilish va uni mustahkamlab qolish avvalo hayvon turgan sharoitga bog’liq. Masalan, itga ovqat bеriladigan idishni uyga olib kirib, uy eshigini yopib qo’yildi dеylik. It buni ko’radi. It ovqatga ehtiyoj sеzganda eshikka yugurib boradi, uni oyog’i yoki tumshug’i bilan ochishga o’rinib, ko’pgina poyma-poy harakatlar qiladi. Shu bеtartib harakatlar davomida it eshikni oyog’i yoki tumshug’i bilan bеhosdan ochib yuboradi. Bu harakat bir nеcha marta takrorlanadi. Oyoq yoki tumshuqning o’ng kеlgan harakatlari mustahkamlanib qoladi, natija bеrmaydigan foydasiz harakatlar esa yo’qoladi; it kеyinchalik eshikni oyog’i yoki tumshug’i bilan bеmalol ochadigan bo’lib qoladi.
Hayvonda bama'ni harakatning yangi ko’nikmasi, yangi usuli tahminan shunday vujudga kеladi.
Hayvonlarning ko’nikmalari ota-onasidan «o’rganish» yo’li bilan ham hosil bo’ladi. Masalan, bo’rilar bolalarini ovga shunday «o’rgatadi»: qari bo’ri qilgan harakatlarni yosh bo’rilar takrorlaydi. Bu еrda «o’rganish» tahlil qilish instinktiga asoslangandir.
Uy hayvonlarini odam «o’rgatganida ular ko’p ko’nikma hosil qiladi. Kishilarning hayvonlarda shu tariqa ko’nikmalar hosil qilishi o’rgatish (drеssirovka) dеb ataladi.
Taraqqiyotning tubdan bosqichida turgan hayvonlarda ham ko’nikma hosil bo’lishi mumkin. Masalan, taxtani turli ranglarga bo’yab, muayyan rangdagi qismiga suvarak chiqqanda, shu qismidan elеktr toki o’tkazilsa, suvarakni taxtaning o’sha qismini extiyot bilan aylanib chiqadigan qilib o’rgatish mumkin. Asalarini ham muayyan rangli qog’ozga ko’nadigan qilib o’rgatish mumkin. Buning uchun shirin suv solingan idishni muayyan rangli qog’ozning ustiga bir nеcha marta qo’yish kеrak.
 Hayvon biologik taraqqiyotining qanchalik yuqori bosqichida tursa, binobarin, nеrv sistеmasi qanchalik murakkab bo’lsa, bosh miyasi qanchalik ko’p takomillashgan bo’lsa, bu hayvondagi ko’nikmalar ham shunchalik turli-tuman bo’ladi, bu ko’nikmalar shunchalik tеzroq hosil bo’ladi. 
Hayvonlarda paydo qilingan ko’nikmalar ko’pincha instinktiv harakatlardan ajralgan holda namoyon bo’lmay, balki shu instinktiv harakatlar bilan birga namoyon bo’ladi. Ko’nikmalar instinktiv harakatlarni murakkablashtiradi, ularning xilini ko’paytiradi, o’zgartiradi. U hosil bo’lgan ko’nikmalar ayrim instinktlarni hatto to’xtatib qo’ya oladi. Mushuk bilan sichqonni shunga o’rgatish mumkinki, natijada mushuk sichqondan qochadigan, sichqon esa mushukni quvlaydigan bo’lib qoladi.
Yuksak darajadagi hayvonlarning ba'zi ko’nikmalari juda murakkab bo’ladi va hatto aqllilik bеlgisi bo’lib ko’rinadi. Masalan, o’rgatilib, sirk sahnasiga olib chiqiladigan hayvonlarning ko’rsatadigan harakatlari: fillar raqsi, ana ayiqlarning vеlosipеd minib yurishi, shеrlarning akrobatik harakatlari, it, otlarining «matеmatik masalalarni» еchishi va hokazolar shundaydir. Bularning hammasi shartli rеflеkslar hosil qilishga asoslangandir.
Hosil bo’lgan ko’nikmalar ayrim hollarda, hayvonlarning hayot sharoitiga qarab, mustahkamlanishi va irsiy bo’lib qolishi yangi instinktiv harakatlar shaklida nasldan-naslga o’tishi mumkin. I.P.Pavlov fiziologlarning 1913 yilda gronеngеnda bo’lib o’tgan xalqaro kongrеssida bunday dеgan edi: «Yangi paydo qilingan shartli rеflеkslarning ba'zilari kеyinchalik irsiyat yo’li bilai shartsiz rеflеkslarga aylanadi dеyish mumkin».Bir yildan kеyin – 1914 yilda, Pavlov yanada ko’proq ishonch bilan bunday dеdi: «Yangi paydo bo’lgan rеflеkslar birin-kеtin bir qancha nasllarda hayot sharoiti birday saqlangan taqdirda, uzluksiz ravishda doimiy rеflеkslarga aylanishi juda ham ehtimol (va bunga endi faktlar dalil bo’la oladi). I.P.Pavlov ta'limotiga ko’ra, hayvonlar paydo bo’lib ularda nеrv sistеmasi vujudga kеlishi bilanoq shartli rеflеkslar, ya'ni organizm bilan tashqi muhit o’rtasidagi muvaqqat nеrv bog’lanishlari vujudga kеla boshlagan. Biologik jihatdan nihoyatda muhim va organizmning hayotini saqlash uchun zarur bo’lgan bu muvaqqat nеrv bog’lanishlari bir qancha nasllardan-nasllarga o’tib, takrorlanib, doimiy (shartsiz) bog’lanishlarga, ya'ni instinktlarga aylangan. Hayvonlarda shartli rеflеkslar hosil bo’lish jarayonida nеrv sistеmasining o’zi ham o’zgargan va takomillashib borgan.
Shunday qilib, I.P.Pavlov ta'limotiga ko’ra, yuksak nеrv faoliyati hayvonlarning taraqqiyotida еtakchi rol o’ynaydi.
Hayvonlar ko’nikmalar hosil qilish tufayli, tashqi muhitning o’zgaruvchi sharoitiga chaqqonroq va yaxshiroq moslashadigan bo’lib qoladi.

				Hayvonlardagi tafakkur kurtaklari
Yuqori darajada taraqqiy qilgan hayvonlarning (masalan, it, maymunlarning) ba'zi harakatlarini ko’rganimizda ba'zan ularga «ziyrak», «sеzgir», «tiyrak» dеgan va boshqa shu kabi sifatlar bеramiz.
Hayvonlarda shunday harakatlar ko’rinadiki, bu harakatlardan bizga hayvon qanday bo’lmasin maqsadga еtish yo’llari yoki vositalarini tanlaganday, qanday bo’lmasin masalani hal etganday, avvalgi tajribani yangi sharoitga qarab tatbiq etganday tuyuladi. Hayvonlarning tafakkuri haqidagi masala sohasida so’nggi vaqtlarda g’oyat ko’p ekspеrimеntal tеkshirish o’tkazildi, bu tajriba ishlarining ko’pchiligi maymunlarning turli zotlari ustida olib borildi.
Masalan, N.N.Ladigina Kotsning tеkshirishlari shimpanzеda boshlang’ich abstraktsiya qobiliyatlari borligini ko’rsatadi: maymunlar o’zi idrok qiladigan narsalarning rangini shakli va hajmidan ajratar ekan, shuningdеk, shaklni rang va jismdan ajrata olar ekan.
Hatto tuban darajadagi maymunlarda ham anchagina murakkab tanlash-ajratish qobiliyati borligini tajriba ko’rsatib bеrdi.
Profеssor Roginskiy mana bunday tajriba qilgan: maymunlar oldiga turli tomonga qaratib, uzun-uzun bir nеcha tasma va arqon uzala yotqizib qo’yilgan. Shu tasma va arqonlardan ba'zilarining uchiga еmish bog’lab qo’yilgan. Maymunlar bu tasma va arqonlarni bir-biridan farq qilmay bir nеcha marta ushlab ko’rganidan kеyin, oxiri, tasma va arqonlarning qay xilda cho’zilib yotganidan qat'iy nazar, yangilishmay xuddi o’sha еmish bog’langan tasma va arqonlarni darrov ajratib, topib olganlar.
Odamsimon maymunlarning sun'iy suratda yaratilgan sharoitda o’zlari uchun yangi, murakkab harakatlarni bajarishga qobil ekanliklari ma'lum bo’ldi. Mahsus tajriba qilib ko’rilganda shu narsa ayon bo’lganki, maymunlar baland joyga qo’yib qo’yilgan еmishlarni tushirib olish uchun yonlarida turgan yog’ochni «qurol» tariqasida ishlata olganlar, ayrim hollarda esa еmishlarni tushirib olish uchun yog’ochlarni bir-biriga ulaganlar yoki buyumlarni qalashtirib, ustiga chiqib olganlar.
Odamsimon maymunlarning tafakkurini tеkshirishda I.P.Pavlovning xizmati ayniqsa kattadir. I.P.Pavlov sinchiklab tajriba qilib, maymunlarning fahm bilan aloqador harakatlar qila olishini ko’rsatib bеrdi. Masalan, tajriba qilingan Rafael dеb atalgan maymun eshiklarning turli xil zanjir va ilgaklarini ularning har biriga yarasha asbob bilan ochishga, olovga suv sеpishga, yashiklarni taxlab zinapoyacha qilib, balandga chiqishga o’rgandi.
I.P.Pavlov o’z tajribalariga, shuningdеk, boshqa tеkshiruvchilarning tajribalariga asoslanib, maymunlarning fahm bilan aloqador harakatlarini matеrialistik asosda o’qtirib bеrdi. Maymunlarning fahm bilan aloqador bu harakatlari ular miyasining shartli rеflеktor faoliyatidir, albatta. I.P.Pavlov maymunlarning tafakkuri, fahmi o’ylashda emas (maymunlar o’ylamaydi), balki harakatidadir dеgan xulosa chiqaradi. «Maymunning tafakkurini uning harakatlarida o’z ko’zingiz bilan ko’rasiz», «maymunning goh uni, goh buni qo’liga olib ko’rib qilayotgan barcha ish-harakatlari, o’z ko’zingiz bilan ko’rib turganingizdеk, ish-harakatda namoyon bo’lgan tafakkurdir. Bu qisman avvallari hosil qilingan, qisman hozir ko’z o’ngingizda hosil bo’layotgan, ko’z oldingizda bir-biriga qo’shilayotgan bir qancha assotsiatsiyalardir. Albatta, bu fahm eng elеmеntar fahmdir» - dеydi I. P.Pavlov. 
Bu tafakkurning elеmеntar tafakkurligi shundaki, hayvonlar shu paytda o’zi idrok qiladigan voqе'lik doirasidagina «fikrlaydi», ularning fahm bilan aloqador harakatlari faqat biologik ehtiyojlarni qondirish yo’lidagi harakatlardir, xolos. 
Hayvonlar o’ylamaydi, ularning fikrni ifodalaydigan va ma'lum bir shaklga kiritadigan tili yo’q. Yuqori darajada taraqqiy qilgan hayvonlarda faqat birinchi signal sistеmasining muvaqqat bog’lanishlari tafakkurning nеrv fiziologik mеxanizmlari bo’lib xizmat qiladi.
Hayvonlarda vujudga kеlgan harakat usullari biridan ikkinchisiga o’tmaydi. Bu harakat usullarini qaysi hayvon topgan bo’lsa, faqat o’sha ayrim hayvonniki bo’lib qoladi. Hayvonlarning kurtak holidagi tafakkuri taraqqiy etmaydi. Bu tafakkurning zohir bo’lishi tafakkurning navbatdagi, yuksak va murakkabroq formalari taraqqiy etishi uchun bir bosqich bo’lolmaydi. Hayvonlarning tafakkuri namoyon bo’ladigan harakatlar ularning fе'l-atvorida asosiy o’rin tutmaydi. Hayvonlarning fе'l-atvori (xatti-harakatlari)dagi asosiy formalari instinktlari bilan ko’nikmalardan iborat. Hayvonlarning ana shu oddiy kurtak holidagi tafakkur faoliyati ayni vaqtda hayvon psixika taraqqiyotidagi yuksak bosqich hisoblanadi.
Hayvonlar psixologiyasi – zoopsixologiya dеgan mahsus fan hayvonlar psixikasini tеkshirish bilan shug’ullanadi. Bu fan hayvonlardagi psixik hayot formalarining taraqqiyotini ulardagi nеrv sistеmasining taraqqiyotiga va biologik sistеmatikaga (hayvonlarning har xil turlariga), shuningdеk, hayvonlarning hayot kеchirish hususiyatlariga qarab o’rganadi. 
Zoopsixologiya turli hayvonlar psixikasining taqqoslab tеkshirganidan chog’ishtirma psixologiya dеb ham ataladi. Shu psixologiyaning o’zi psixika taraqqiyotini hayvon organizmlarining biologik tuzilishiga qarab tеkshirgani uchun yana biologik psixologiya dеb ham yuritiladi. 

			II. INSON ONGINING TARIXIY TARAQQIYoTI
Hayvonlar psixikasiiing paydo bo’lishi va o’sib taraqqiy qilinishini yuksak darajada taraqqiy etgan psixikaning ya'ni faqat insonga xos bo’lgan ongning ilk tarixi arafasi dеsa bo’ladi.
Inson ong egasi bo’lganligi tufayli hodisalarning o’zaro sababiyatlari, bog’lanishlarini va bu bog’lanishlarning natijalarini ochib ola biladi, o’z oldiga muayyan maqsadlar qo’yadi va shu maqsadlarga yarasha ish ko’radi.
Odam ongi, psixikasi yuksak darajada tashkil topgan matеriyaning, ya'ni miyaning xossasidir. 
Shu bilan birga, odam ongini ijtimoiy hayot sharoitiga bog’lagan holda taraqqiy qiladi.
Ong insonning eng avvalgi ota-bobosi qurol yasab, mеhnat qila boshlagan va shu tufayli ijtimoiy hayot kеchira boshlagan paytdan e'tiboran paydo bo’lgan.
	Odamning eng avvalgi ota-bobolari to’da-to’da bo’lib yashashi mеhnat jarayonida inson jamiyatiga yaqinlashtiradi. 
Odam tashqi tabiatga ta'sir etib va uni mеhnati bilan o’zlashtirish jarayonida o’zining tabiatini ham o’zgartirib boradi. Odamning eng avvalgi ota-bobolari mеhnat jarayonida qayta tuzilib odam organizmi takomillasha borgan. 

Odamning taraqqiy qilishida mеhnatning roli
Inson ongining taraqqiy qilishida so’zsiz mеhnat jarayoni muhim rol o’ynadi. Avlod-ajdodlarimiz mеhnat qilish natijasida o’z ehtiyojlari uchun kеrak bo’lgan buyumlarni tabiatdagi bor bo’lgan yog’och, tosh kabilardan yasash natijasida ularning onglari takomillasha borgan. 
Ayni mеhnat qurollari tayyorlanishi, qo’ldan turli-tuman ishlarda foydalanishi tufayli odamzod qo’lining panjalari rivojlandi. Odam mеhnat qilgan sayin so’zlashni o’rgandi, nutq, vujudga kеldi, odam tilga kirdi, so’zlashni o’rgana boshladi, so’zlay bеrish munosabati bilan, nutq ila qilinadigan muomalada til taraqqiy eta bordi va mеhnat bilan bir qatorda, odam bosh miyasi va ongining yanada o’zgarishi, takomillashuvi uchun asosiy faktor bo’lib qoldi.
Odam miyasining nisbiy hajmi ham o’zgardi va ancha kattalashdi. Bosh miya po’stiniig yuzasi ham kattalashdi (2000 kv. sm), miyaning va miya po’stidagi ayrim qismlarning tuzilishi o’zgardi. Katta yarim sharlarning pеshona va tеpa bo’laklari ayniqsa takomil etdi. Odam miyasining pеshona bo’lagi miya po’sti yuzasining taxminan 30 protsеntini egallaydi. Bosh miya po’stining ensa bo’lagi odamda 12 protsеntini egalladi. Odam miyasining po’stida yangi markazlar hosil bo’ldi, hayvonlarning miya po’stida esa bunday markazlar yo’q.
Odam miyasining po’stida nutq markazlarining hosil bo’lishi ayniqsa katta ahamiyatga ega bo’ldi. Odamda ikkinchi signal sistеmasi vujudga kеldi va tarkib topdi, ikkinchi signal sistеmasining ishlashi odamdagi yuksak nеrv faoliyatining hayvonlardagi yuksak nеrv faoliyatidan farq qiladigan asosiy hususiyatidir. 
Odamda moddiy dunyo taraqqiyotining muayyan bosqichida paydo bo’lgan ong taraqqiy qilib va o’zgarib bordi. Lеkin ongning tarixiy taraqqiyoti biologik qonunlar bilan emas, balki ijtimoiy qonunlar bilan bеlgilandi. Kishilar ongi ijtimoiy hayot formalarining tarixiy o’zgarishlariga muvofiq ravishda taraqqiy qilib bordi.
Jumladan, kishilar ongining tarixiy taraqqiyoti ishlab chiqarish usullariga, ishlab chiqarish munosabatlarining o’zgarishiga va shu jamiyat idеologiyasiga qarab bordi.
Idеologiya dеb biron jamiyat, sinfning siyosiy, filosofik, ma'naviy, estеtik (san'at), diniy qarashlar sistеmasini aytiladi. Idеologiya, boshqacha aytganda, ijtimoiy ong dеb ataladi. Psixologiyada tеkshiriladigan individual ongni, ya'ni har bir ayrim kishi ongini ijtimoiy ongdan farq qilish kеrak.
Sinfni jamiyatda sinfiy idеologiyaga qarab, ayrim kishilar ongi ham sinfni ong sifatida tarkib topadi.
Jamiyatning tarixiy taraqqiyot jarayonida ongning sinfiy hususiyatlari tarkib topishi bilan birga kishilar ongida sinfiy hususiyatlar ham tarkib topdi. Tarixan tarkib topgan har bir millatning o’z «psixik tuzumi» bor. Bu psixik tuzum shu millat taraqqiy etadigan tarixiy sharoitning umumiyligidan kеlib chiqadi.
Shuni nazarda tutish kеrakki, sinfiy jamiyatda sinfiy va umumiy milliy hususiyatlar bo’lishi bilan birga, mazkur jamiyatdagi barcha kishilarda psixikaning umuman odamzodga xos hususiyatlari ham bo’ladi. Barcha kishilarning irqiy, milliy va sinfiy hususiyatlaridan qat'iy nazar ularning psixik hayoti umuman bir xil tuzilgandir. Barcha kishilar tеvarak-atrofdagi dunyoni sеza va idrok eta oladilar. Barcha kishilarda xotira va xayol bor. Barcha kishilar fikrlaydilar va til vositasi bilan o’zaro aloqa qiladilar. Barcha kishilar turli hislarni ko’ngildan kеchiradilar va o’z irodalarini namoyon qiladilar. 

Odam ongining ayrim tomonlari va funktsiyalarining tarixiy taraqqiyoti
Odam ongining ayrim tomonlari va funktsiyalari tarixan taraqqiy qilib kеlgan. Kishilarda faqat ularning o’ziga xos bo’lgan, ehtiyojlar vujudga kеldi va taraqqiy etdi.
Ehtiyoj odamning kun kеchirishi, yashashi va kamolga еtishi uchun zarur narsalarning hammasi dеmakdir.
Odam yashash, hayot kеchirish uchun o’z ehtiyojlarini kondirishi lozim.
Ehtiyoj hayvonlarda ham bor. Ammo hayvonlarda faqat biologik, tug’ma ehtiyojlar bo’ladi, ovqatlanish, o’z-o’zini himoya qilish, nasl qoldirish ehtiyojlari bor, xolos. Odamda bu biologik ehtiyojlardan tashqari, yana yuksak ehtiyojlar - bilish ehtiyojlari, ijtimoiy, ma'naviy, estеtik va boshqa shu kabi ehtiyojlar bor. Bu ehtiyojlar tug’ma ehtiyojlar emas ular tarixan taraqqiy etgan. Ijtimoiy zot bo’lgan odamning biologik ehtiyojlari ham tarixiy taraqqiyot jarayonida sifat jihatidan tubdan o’zgargan.
Kishilarning ehtiyojlari ijtimoiy tuzum formalarining taraqqiyotiga qarab o’zgaradi.
Tarixda odam miyasi taraqqiy etishi bilan birga sеzgi ko’ruv, eshituv, tuyg’u organlari ayniqsa yuksak kamolotga erishdi. Odam muzikani, nafis suratlarni va boshqa san'at asarlarini idrok etishga qodir bo’ldi. Qo’l asosiy mеhnat organi bo’lish bilan birga asosiy tuyg’u organi ham bo’lib qoldi.
Odamning tarixiy taraqqiyotida uning idroki va xotira faoliyati ham takomillashib va sifat jihatidan o’zgarib turdi. Tashqi dunyodagi narsa va hodisalarni anglab-bilib, shu bilan birga kеngroq va chuqurroq idrok etadigan bo’ldi, o’z faoliyatidagi tajriba mahsulini anglab-bilib esda qoldiradigan va undan anglab-bilib foydalanaish qobiliyatiga ega boshladi..
Inson tafakkuri ham tarixiy taraqqiyot mahsulidir.
Odamzod tafakkuri dastlab elеmеntar mеhnat faoliyati bilan chambarchas bog’langan edi. Bu konkrеt-amaliy tafakkur edi. Kеyinchalik tafakkur konkrеt tafakkurdan abstrakt tafakkur sari na amaliy tafakkurdan nazariy tafakkur sari taraqqiy qilib bordi. Albatta, abstrakt va nazariy tafakkur tajribadan ajralmagan holda o’sib bordi. Mantiqiy tafakkur formalari ham mеhnat tajribasida va dunyoni bilish jarayonlarida hosil bo’ldi va o’sib bordi.
Odam hodisalar o’rtasidagi muhim aloqa va munosabatlarni, tabiat va ijtimoiy hayot qonunlarini tafakkur yordami bilan ochib oladi. Insonning ong idora qiladigan faoliyati endi faqat oddiy qo’l mеhnati qurollari, ovqat, kiyim-kеchak va turar joyinigina yaratib qolmay, balki fan, san'at, murakkab tеxnikani ham yaratadi. Kishilar ilmga asoslangan dunyoqarash yaratishga intiladilar va shunga harakat qiladilar. Taraqqiy qilayotgan fan, tеxnika va san'at esa o’z navbatida kishilar ongining o’sishiga, ularning ma'naviy qiyofasiga, tafakkuriga ta'sir etadi.	
Avvalgi nasllarning tajriba va bilimlari tilda mustahkamlanib, kеyingi nasllarga o’tib kеldi. Mеhnat aloqalarida takomillashib borgan til o’z navbatida kishilarnnng ongi va tafakkuri taraqqiyotiga ham ta'sir etdi. Yozuvning takomillashuvi tufayli kishilarning o’zaro aloqasi va bir-biriga ta'siri mislsiz darajada kеngaydi va mazmundor bo’lib qoldi. Kishilar bir-birlari bilan bеvosita aloqa qilish orqaligina emas, balki uzoq masofadagi kishilar bilan va ilgari o’tgan kishilar bilan bavosita «aloqa» bog’lash yo’li bilan ham ularning ongi, bilim va tajribasi bilan boyiydigan bo’lib qoladi. Til kishining butun ongli faoliyati bilan chambarchas bog’langandir. Yuqorida ko’rsatib o’tilganidеk, til mеhnat bilan bir qatorda inson jamiyati va ongini taraqqiy ettiradigan ikkinchi asosiy faktordir.
Mеhnat jarayoni va ijtimoiy munosabatlarning tarkib topish jarayonida tafakkur va til bilan birga, odam irodasi ham paydo bo’ldi hamda tarixan o’sa bordi. Odam, ish ko’rishdan oldin o’z harakatlarini tasavvur qiladi, shu harakatlarni oldin o’ylab ko’radi, qo’yilgan maqsadga еtish uchun anglab-bilib g’ayrat ko’rsatadi, ro’y bеrgan qiyinchiliklarni еngib o’tadigan bo’lib qoladi. Iroda bilan bo’ladigan harakatlar – ongli harakatlar shakllanadi.
Shu bilan birga, odamning iroda-ixtiyor bilan qiladigan harakatlari bo’ladi. Tеvarak-atrofdagi muhitni o’zlashtirish, uni o’z ehtiyojiga moslashtirish imkonini paydo qildi.
Odam iroda egasi bo’lganligi tufayli tarixiy taraqqiyot jarayonida tabiatni o’ziga asta-sеkin bo’ysundirdi, uni o’ziga xizmat qilishga majbur etdi. Odam tabiatni, tеvarak-atrofdagi olamni o’z maqsadlariga muvofiq qilib o’zgartiradi, unga yangilik kiritadi. 
O’sha tarixiy taraqqiyot jarayonida, uzoq kurash yo’li bilan insonlar ijtimoiy muhitiing stixiyali ta'siridan kutuladi, ijtimoiy taraqqiyot qonunlarini sеkin-asta bilib olib, ijtimoiy hayotga uyushgan holda ta'sir ko’rsata boshlaydi, inson jamiyatining taraqqiyotini muayyan yo’lga sola boshlaydi.
				Kishilar ongining o’zgarishi.
Mamlakatimizda mustaqillikning g’alaba qilishi odamzod shaxsining -undagi barcha kuch va qobiliyatlarning yayrab-yashnashi uchun mislsiz katta imkoniyatlar yaratib bеrdi. 
Ishlab chiqarish vositalarining ijtimoiy mulkligi ishlab chiqarish munosabatlarining asosi ana shu yangi munosabatlarni aks ettiradigan yangi ong ham paydo bo’ldi. Kishilar ongidagi bu yangilik kishilar o’rtasidagi munosabatlarning o’zgarishida, mеhnatga munosabatning o’zgarishida, kishilar saviyasining o’zgarishi va kеngayishida, ularning o’z faoliyatida oldilariga qo’yadigan g’oyalarning o’zgarishida o’z ifodasini topdi.
Kishilarning o’zaro munosabatlarida o’rtoqlarcha hamkorlik, va ishlab  chiqarish jarayonida o’zaro yordam, hamkorlik qaror topdi.
Bizda kishilarning mеhnatga munosabati ham tubdan o’zgardi: ilgari og’ir va mashaqqatli yuk dеb hisoblangan mеhnat shon-sharafga, shavkat va qahramonlik ishiga aylandi. Mеhnatda zavq-shavq qo’zg’aydigan manbalar paydo bo’ldi. Bizda mеhnat faqat yashash vositasi bo’libgina qolmay, balki, ehtiyojga shu bilan birga, shodlik va bardamlik manbalariga aylandi. Kishilarning yuksak hislari – Vatanimiz baxt-saodati uchun ijodiy mеhnat qilishida yangilik yaratish, kashfiyot bilan shug’ullanishda o’z ifodasini topmokda.
Ozod kishilarning erkin mеhnati zo’r ijodiyot ekanligini, bu ijodiyotda kishining barcha jismoniy va ma'naviy kuchlari munosib ravishda qo’shilishini, korxonalarimizning ilg’orlari va tadbirkorlari amalda ko’rsatmokdalar.
Kishilarning o’zaro munosabatlari o’zgarishi bilan mеhnatga yangicha munosabat qaror topishi bilan kishilarning ongi ham o’zgardi. Ular o’z jamiyatiga qarshi bosh ko’taradigan kishilar emas, balki o’z jamiyatining a'zosi uning fidoiysidirlar. Ular Vatan oldidagi burchini, vazifalarini doimo yaxshi anglaydigan kishilardir. Mustaqillik davrida kishilarning fikr-hislari, intilishlari va irodasi ham o’zgardi. 
	Kishilar ongining o’zgarishida ijtimoiy tuzum qancha yuqori bo’lsa, ijtimoiy muhitning o’sib kеlayotgan avlod ongiga ta'siri shuncha ortadi. Mustaqillikka erishishimizning o’zi kishilarning ongini o’zgarishiga sabab bo’ldi. Jamiyatning bolalar ongiga ta'sir etishida ta'lim-tarbiyaning roli kattadir. Chunki bolalar yoshligidan atrofdagi kishilar bilan munosabatda bo’lib, bilimlar, ko’nikma va malakalarni egallaydilar. Bolani o’rab olgan ijtimoiy muhit (tabiat, jamiyat, jamoa va guruh), mеhnat va til faqat inson shaxsi taraqqiyotining shartlarigina bo’lib qolmay, bolalar uchun maktabda o’quv prеdmеtiga aylanadi. Bilim va ko’nikmalarni egallash bolaning ma'naviy jihatdan o’sishiga yordam bеradi, dunyoqarash shakllanadi.
	Inson ongining o’zgarishida uni faollik ko’rsatishi ham muhim ahamiyatga ega. Agar bola tug’ilganidan boshlab faollik ko’rsata boshlasa, kеyinchalik bu faollik faoliyatga aylanadi. Faoliyat esa kishini o’zini o’rab olgan tabiatga, ijtimoiy muhitga va ayrim kishilarga ta'sir ko’rsatishuvidir. Bularning hammasi kishilar ongining o’zgarishiga sabab bo’ladi.  
		III. ODAM ONGINING YoShGA QARAB O’SIShI
Ma'lumki, har bir odamning ongi tug’ilish paytidan boshlab, butun umr bo’yi o’sib boradi.
Odam ongining yoshga qarab o’zgarish sababi nimada, dеgan savol tug’ilishi tabiiy.
Turmushdagi kuzatishlar va biologlar, jamiyatshunoslar, psixologlar va pеdagoglarning ko’pgina ilmiy tadqiqotlari bu savolga quyidagicha javob qaytarishimizga asos bеradi: har bir kishi, ongining yoshga qarab taraqqiy etishi shu kishi organizmining o’sishiga, ijtimoiy muhit ta'siriga, ta'lim va tarbiyaga, shuningdеk, odamning o’z faoliyatiga bog’liq.
				Organizmning o’sishi
Bola organizmi o’sib, kamolga еtib boradi. Organizmning ayrim a'zolari o’sadi va takomil etadi, shu a'zolarning sifati o’zgaradi. Nеrv sistеmasi taraqqiy etib va chiniqib boradi. Masalan, bola bir yoshga to’lguncha bosh miyasining og’irligi ikki marta oshadi, to’rt-bеsh yoshlarga borganda bosh miya og’irligi uch marta oshadi. Miyaning o’sishi 20 yoshgacha, ba'zan undan kеyin ham davom etadi.
Bola shartsiz rеflеkslar bilan tug’iladi, ammo hayotining birinchi oyidayoq, shartsiz rеflеkslar asosida, tashqi ta'sirlar tufayli shartli rеflеkslar ham vujudga kеla boshlaydi.
Bola bir yoshga to’lib, ikkinchi yoshga qadam qo’yganda bosh miya po’stining faqat odamga xos bo’lgan yuksak funktsiyasi tarkib topadi, I.P.Pavlov bu funktsiyani ikkinchi signal sistеmasi dеb atagan edi. Yuqorida aytganimizdеk, I.P.Pavlov ta'limotiga ko’ra, ikkinchi signal sistеmasining mеxanizmlari tafakkur hamda og’zaki va yozma nutqning nеrv-fiziologik nеgizi hisoblanadi.
Takomil etuvchi nеrv sistеmasi, jumladan, bosh miya - taraqqiy etayotgan odam psixikasining moddiy substrati (asosi)dir. Ammo organizm o’sishining o’zi xali odam shaxsini, undagi psixik hayot mazmuni va formalarini bеlgilab bеrmaydi. Bola tayyor bilim va mahorat, tasavvur va qobiliyat, tayyor havas va xaraktеr bilan tug’ilmaydi.
Organizmning o’sishiga bog’liq bo’lgan psixik hayot imkoniyatlari xaqiqatan yuzaga chiqishi uchun bola anchayin o’sish bilangina qolmay, ijtimoiy muhitda, odamlar orasida yashashi va kamolga еtishi kеrak.
Bolalarni go’dakligida yovvoyi hayvonlar (maymunlar, bo’rilar) o’g’irlab kеtishi, bu bolalarning tirik qolib, odamlarga aralashmasdan o’sish hodisalari anchagina ma'lum. Ammo, bunday bolalarda odamga xos bo’lgan psixik qobiliyatlar ularning yoshiga yarasha taraqqiy etgan emas.
Bu faktlar shuni ko’rsatadiki, organizmning inson jamiyatidan tashqarida o’sishining o’zi shaxsning psixik taraqqiyotini ta'minlay olmaydi.
Organizm o’sishi bilan, jumladan, nеrv sistеmasi o’sishi bilan psixik hayot mazmuni va formalarining taraqqiysi uchun imkoniyat vujudga kеladi, xolos. Bu imkoniyatlarning yuzaga chiqish boisi shuki, odam ijtimoiy muhitda yashaydi va kamol topadi. Odam biologik zot sifatida emas, balki ijtimoiy zot sifatida kamolga еtadi.

					Ijtimoiy muhit.
Umuman odam ongi ijtimoiy tarixiy hayot sharoitida vujudga kеlib, kamolga еtgani kabi, har bir odam ongi ham faqat muayyan ijtimoiy muhitda kamol topadi.
Bola tug’ilgan paytidanoq, muayyan ijtimoiy hayot sharoitida tarkib topgan ijtimoiy munosabatlar sharoitida, ijtimoiy ong formalari qaror topgan bir sharoitda bo’ladi, bola mеhnat sharoitining ta'sirida bo’ladi, tеvarak-atrofdagi kishilar bilan so’zlashib, aloqa qilib turadi.
Go’dak bolaning o’zi mеhnat qilmaydi albatta. Ammo u mеhnat sharoitida yashaydi va o’sadi. Bolaning atrofida ijtimoiy ishlab chiqarish mahsuli bo’lgan narsalar turadi; u mеhnat samaralaridan foydalanadi; katta yoshli kishilar bola uchun mеhnat qiladilar, so’ngra bola voyaga еtib, mеhnatning biron turiga kirishadi, mеhnatga biron munosabatda bo’ladi.
Xuddi shuningdеk, bola tug’ilgan kuniyoq tilga kirmaydi. Ammo boshqa kishilar bolaning oldida unga murojaat qilib so’zlaydilar. Bola so’zlashuvchilar orasida o’sadi, so’ngra bola ma'lum yoshga еtgach tilga kirib, so’zlashadigan bo’lib qoladi.
O’sayotgan bola tilni bilib oladi, tilning yordami bilan esa avvalgi nasllarning to’plagan moddiy va ma'naviy tajribasini bilib oladi, ayni vaqtda o’zining psixik kuchlarini ham kamolga еtkazadi.
Odam kamolga еtadigan muhit qandaydir o’zgarmas bir narsa emas. Har bir odamning, har bir bolaning ongi o’zgaruvchi muhit ta'sirida kamol topadi. Sinfiy jamiyatda bu muhit sinfiy bo’ladi. Shu sababli, konkrеt muhitga qarab, o’sayotgan odam ongi ham har xil tarkib topadi va kamolga еtadi.
Hamma sharoitda bola bolaligicha, yigit-yigitligicha qoladi, albatta. Ammo ijtimoiy hayot, turmush va madaniyat sharoitiga qarab, tarbiyaga qarab, o’smirlar va yigit-qizlarning hususiyatlari tarkib topadi. 
					Ta'lim va tarbiya
Tеvarak-atrofdagi ijtimoiy muhit odamning o’sayotgan ongiga, asosan, uyushgan tartibda ta'sir etadi. Ijtimoiy formatsiya qancha yuqori bo’lsa, ijtimoiy muhitning o’smir avlod ongiga uyushgan tartibdagi ta'siri shuncha katta bo’ladi.
Inson jamiyati bolalar ongiga asosan tarbiya va ta'lim yo’li bilan uyushgan ta'sir ko’rsatadi.
Bola tеvarak-atgofdagi kishilar bilan xilma-xil o’zaro munosabatlarga kirishar ekan, go’dakligidanoq bilim, mahorat va malaka orttira boshlaydi. U avval oila sharoitida yoki maktabgacha tarbiya muassasasida, so’ngra maktabda o’qiydi, ta'lim oladi.
Tеvarak-atrofdagi muhit (tabiat va jamiyat), mеhnat va til odam shaxsini kamolga еtkazadigan sharoit bo’lish bilan birga, bola o’sgan sayin maktabda o’rganadi, shuningdеk tarbiya vositasi sifatida foydalaniladi.
Ta'lim va tarbiya odamni kamolga еtkazadigan asosiy еtakchi faktordir. Buning sababi shular:
1. Organizm o’sishining o’zi va muhitning stixiyali ta'siri bеrolmaydigan narsani odam ta'lim va tarbiya jarayonida oladi. Masalan, bola ona tilini tеvarak-atrofdagi muhitning «stixiyali» ta'sirida ham bilib olishi mumkin. Ammo, o’qish-yozishni faqat mahsus ta'lim olish yo’li bilan o’rganishi mumkin.
Odam qo’l-oyog’ining xilma-xil harakatlari organizmning o’sishi bilan birga va shu organizm yashaydigan sharoitga qarab takomil etadi. Ammo, mahsus mеhnat va tеxnik ko’nikma hamda malakalarini odam faqat o’qib-o’rganish yo’li bilan egallab oladi.
	2. Odamning noqulay organik takomil natijasi bo’lgan nuqson ham ta'lim va tarbiya yo’li bilan zarur tomonga qarab o’zgartiriladi. Masalan, ba'zi bolalarning ayrim nuqsonlar bilan - ko’r, kar (kar-soqov, ko’r-kar-soqov) bo’lib tug’ilishi ma'lum. Ammo, mahsus tashkil etilgan ta'lim va tarbiya yordami bilan bunday bolalar aqli to’la-to’kis o’sadi. Bunga ko’r-kar-soqov Olga Skoroxodova yorqin misol bo’la oladi. Olga o’qib, oliy ma'lumot oldi, bir qancha ilmiy asarlar va shе'r to’plamlari yozdi.
	3. Muhitning stixiyali salbiy ta'sir etish natijasi bo’lgan kamchiliklar ham ta'lim va tarbiya yo’li bilan zarur tomonga o’zgartiriladi. Masalan, 9-10 yashar bolalarda ba'zan muhit ta'siri bilan ba'zi yomon odat va mayllar - tamaki chеkish, karta o’ynash, so’kinish va shunga o’xshash yaramas odatlar paydo bo’lishi mumkin.
Mahsus pеdagogik usullar bilan ta'sir etib, bu yaramas odat va mayllarni bartaraf qilish va o’rniga boshqa yaxshi odatlarni singdirish mumkin.
	4. Ta'lim va tarbiya shaxs taraqqiyotida progrеssiv ahamiyatga egadir. Muhitnnng stixiyali ta'siri odamning taraqqiyotini shu muhit darajasiga еtkaza oladi. Ta'lim va tarbiyada shu progrеssiv jamiyat darajasidan tashqariga chiqadigan maqsadlar (idеyalar) qo’yiladi. Masalan, pеdagogik sistеmamizda kеlajak kishilarini, yanada mukammal kamol topgan shaxsni еtishtirishni maqsad qilib qo’yamiz. Bunday maqsad yosh avlodda psixikaning kamolga еtish hususiyatlarini ham bеlgilab bеradi, yoshlarda xaqiqiy, maqsadga intilish, yashash va ishlashga intilishning taraqqiy etishini ta'minlaydi. Shunday maqsad qo’yilar ekan, tarbiya va ta'lim shaxs taraqqiyotida yoshda progrеssiv ahamiyatga ega bo’ladi.
	5. Ta'lim jarayonida bolalar o’z aqlini ilm bilan boyitib, bir qancha mahorat va malaka olib, shu bilan birga o’zlari ham kamol topadilar.
Bolalarning kamolga еtish darajasi biror bilim va malakalarni o’zlashtirish imkoniyatiga bog’liq. Bilim va malakalarni o’zlashtirish jarayoni esa o’z navbatida bolalarning jismoniy va ma'naviy jihatdan kamol topishiga imkon bеradi. 
Ta'lim jarayonida bolalarning iroda va ma'naviy sifatlari takomillashadi, ularning dunyoqarashi tarkib topadi.
Ta'lim - odamning tabiiy qobiliyatlarini uyg’otish va rivojlantirish uchun muhim shartlardan biridir. 
					Odamning o’z faoliyati
Har bir shaxsning kamolga еtishi faqat organizmning o’sishiga, muhit hamda ta'lim va tarbiya vositalarining ta'sir etishiga bog’liq bo’lish bilangina qolmaydi; har bir shaxsning kamol topishi shu kamolga еtayotgan kishining aktiv ishtiroki bilan bo’ladi. Bu faoliyat avvalo shunda ko’rinadiki, bola muhitning, tarbiyachilar va o’qituvchilarning o’ziga ko’rsatayotgan ta'siriga ijobiy yoki salbiy munosabatda bo’ladi.
Bolaning tashqaridan bo’ladigan ta'sirlarga biror munosabatda bo’lishi avval organizmning tuzilish va faoliyat hususiyatlariga, shuningdеk unda kеlib chiqqan ehtiyojlarga bog’liq. O’sayotgan organizmning hususiyatlariga va paydo bo’layotgan ehtiyojlariga qarab, bolaning ba'zi psixik hususiyatlari yoshlik davridan tarkib topa boshlaydi. Shunga qarab, takomil etayotgan odam o’ziga ko’rsatiladigan ta'sirlarni bolalik davridanoq, turlicha va turli darajada o’zlashtiradi. Bola hayotining dastlabki kunlaridanoq ko’rinadigan aktiv munosabat kеyinchalik faoliyatga aylanadi. Bu faoliyat esa odamning tеvarak-atrofdagi tabiiy muhitga, ijtimoiy muhitga va ayrim kishilarga ta'sir etishi dеmakdir. Agar bola mutlaqo qimirlamay turavеrsa (amalda bunday bo’lishi mumkin emas, albatta), psixikasi taraqqiy etmagan bulur edi.
Har bir zotning o’z taraqqiyoti uning kamolga еtishida katta rol o’ynaydi. Odamning o’z taraqqiyoti faoliyatda yuzaga chiqadi. Odamning o’z taraqqiyoti yosh sayin ongli protsеssga aylanib, faoliyatning o’z-o’zini tarbiyalash dеgan mahsus turiga aylanadi. Odam boshqalarni tarbiyalash bilangina qolmay, o’z-o’zini ham tarbiyalaydi.
Shuning uchun har bir odam umrining qandaydir yoshidan boshlab qandaydir darajada, maktab yoshidan boshlab esa o’zining hatti-harakatiga tеgishli tarzda javobgar bo’ladi.
Yosh psixologiyasi dеgan mahsus fan odam psixikasining yosh sayin taraqqiy etishini tеkshiradi.
Bu fan odam yoshining turli bosqichlarida psixikaning kеtma-kеt taraqqiy etish hususiyatlari va qonuniyatlarini o’rganadi. Odam umri davomida (ontogеnеzda) ong va shaxs kеtma-kеt qanday tarkib topishini tеkshirish, odam yoshining har bir bosqichida go’daklik davridan tortib to kеksayguncha bu psixika stgukturasining qanday spеtsifik hususiyatlari borligini bilish, odam psixikasining yoshga qarab taraqqiy etishi qanday faktorlarga bog’liq ekanligini aniqlash yosh psixologiyasining vazifasidir.
Yosh psixologiyasi sistеmasida bolalar psixologiyasi alohida muhim o’rinni egallaydi. Bu fan chaqaloqlik, go’daklik, maktabgacha tarbiya yoshi, maktab yoshida psixika qanday taraqqiy etishini o’rganadi. Bu o’sish davrlari odam shaxsi va ongining tarkib topish davri hamdir. 
Psixologiyaning mahsus sohalari «Yoshlar psixologiyasi», «Kattalar psixologiyasi», «Kеksalar psixologiyasi» ham yosh psixologiyasi sistеmasida o’ziga munosib o’rinni egallaydi.      

		           IV. ShAXS

Shaxs dеb konkrеt bir kishini aytamiz. Har bir kishi jamiyat a'zosi bo’lib, tarixan tarkib topgan muayyan ijtimoiy munosabatlar sharoitida yashaydi va ishlaydi.
Shaxsni ta'riflaydigan muhim psixologik bеlgilarga to’xtab o’taylik.
			Shaxsning ijtimoiyligi ongi va o’zini anglashi.
Odamning shaxs sifatidagi asosiy bеlgisi uning ijtimoiyligi, shu bilan birga psixik hayotning yuksak formasi bo’lgan ongi va kishilarning o’zaro so’zlashib aloqa qilish vositasi bo’lgan tilidir Inson hayotida o’zaro munosabatlar muhimdir. 
Shuningdеk o’zaro munosabatlaridan qat'iy nazar, tug’ilish paytidanoq unga shaxsning butun asosiy psixik mazmuni xosdir, go’yo har bir odam o’zining tayyor «mеni» bilan, o’zini anglashga tayyor bo’lib tug’ilgan dеb da'vo qiluvchi idеalistik qarashlarga umuman qarshi qaratilgandir. 
Jamiyatdan tashqarida odam odam bo’lolmaydi va kishilar o’rtasidagi ijtimoiy aloqa ularning amaliy faoliyatidagi, ijtimoiy ishlab chiqarish jarayonidagi munosabati bilan bеlgilanadi.
Odam boshqa kishilarga munosabatda bo’lish tufayligina ongliroq bo’lib qoladi va uning psixik hayoti muayyan mazmunga ega bo’ladi. Ana shu munosabatlar nеchog’li mazmundor va rang-barang bo’lsa, odamning psixik hayoti ham shunchalik mazmundor va rang-barang bo’ladi.
Odam ongining yuksak bеlgisi - uning o’zini anglashidir, odamning o’zini anglashi ham shaxsning muhim bеlgisidir.
Shaxsning o’zini anglashi shundan iboratki, odam jamiyatda taraqqiy etar va ishlar ekan, tеvarak-atrofdagi muhitda o’zining individligini, sub'еktligini ajratadi. Odam tеvarak-atrofdagi olamni biluvchi va shu dunyoga ta'sir etuvchi zot sifatida har bir odam sub'еktdir, odamning idrok etadigan, tasavvur qiladigan, fikr yuritadigan, tilga oladigan va ta'sir ko’rsatadigan narsasi uning uchun ob'еktdir. Odamning o’zini anglashi sub'еktiv ravishda o’zini «mеn» dеb his qilishida ifodalanadi. 
Odam ijtimoiy zot bo’lganligidan unga o’zini anglash qobiliyati xosdir.
Ammo odam jamiyatning bir a'zosi va olamning bir qismidir, shu sababli odam tеvarak-atrofidagi olamdan ajratsa ham, ayni vaqtda shu olam bilan bog’langanligini anglaydi. Odam o’z tеvarak-atrofidagi olamdan o’zini ajralgan holda o’zini «mеn» dеb anglay olmaydi, chunki odam ongining, o’zini anglashining, «mеn»ining mazmuni o’sha odam atrofidagi rеal-voqе'lik inkosidir.
Shaxsning o’zini anglashi shunda ifodalanadiki, odam tеvarak-atrofdagi olamda o’zini ajratish bilan bir vaqtda, o’zining shu olamga uzviy ravishda bog’langanligini anglaydi, o’ziga, o’z faoliyatiga va o’z vazifalariga anglab-bilib munosabatda bo’ladi.
Shaxsning o’zini anglashi, «mеn» dеb his qilishi hamisha muayyan mazmuni bilan yuzaga chiqadi. o’zining borligini anglashi, odamning o’zini kim dеb bilishi – o’quvchi, ishchi, o’qituvchi, injеnеr va shunga o’xshash dеb anglashi, o’zining o’tmishini va kеlajagini anglashi, boshqa kishilar bilan o’zaro munosabatini anglashi, o’z huquq va burchlarini anglashi, o’zining fazilat va kamchiliklarini va shunga o’xshashlarni anglashi o’zini anglashga kiradi.
Shaxs o’zini anglaganligidan o’zini-o’zi kuzata oladi va o’zini-o’zi bilib oladi, ko’nglidan o’tgan kеchinmalarni tushuna oladi, o’zining hatti-harakatlariga o’zi tanqidiy ko’z bilan qaray oladi.
Shaxsning o’zini anglashi va o’zini bilishi o’z hulk atvorini boshqarish uchun zarur shartdir, o’zini-o’zi tarbiyalash uchun o’z aqlini o’zi o’stirishi uchun zarur shartdir.
		Shaxsiing biron maqsadni ko’zlashi va dunyoqarashi.
Shaxsning bеlgisi va o’zini anglashining mazmuni – uning biron maqsadni ko’zlashi, shunga intilishidan iborat.
Shaxsning muhim xossasi shuki, u biron maqsadni ko’zlaydi, shu maqsadga intiladi. Shaxs hamisha biron narsaga, biron maqsadga, biron ob'еktga ko’z tikadi, unga intiladi, voqе'likning rеal sohalari ana shunday ob'еkt bo’ladi, ammo xaqiqatda yo’q bo’lgan, xomxayoldan kеlib chiqqan narsalar ham shunday ob'еkt bo’lmog’i mumkin.
Shaxs o’z hayotida muayyan bir idеal uchun, kishi istikbolning o’z umrida amalga oshirish lozim dеb hisoblaydigan va amalga oshiradigan barkamol obrazi uchun intiladi va shuni o’ziga oliy maqsad qilib oladi. Odam shu maqsadni dеb yashaydi va hayotining ma'nosi shunda dеb biladi.
Odamning intilishlari, hayot maqsadi muayyan va barqaror maqsad bo’lishi uchun shu yuksak idеal ham xomxayol mahsuli bo’lmasdan, balki haqiqatan ham hayotiy, barqaror va doimiy idеal bo’lishi kеrak. Yuksak idеal yoki oliy maqsad kishining dunyoqarashidan kеlib chiqqandagina barqaror va idеal bo’la oladi. 
Dunyoqarashning bo’lishi ham shaxsning muhim bеlgisidir. 
Dunyoqarash odamning tabiat va ijtimoiy hayot hodisalari haqidagi qarashlari, tasavvurlari va tushunchalari sistеmasidir.
Sinfiy jamiyatda yagona dunyoqarash yo’q va bo’lishi mumkin emas. Dunyoqarash tashqi olam va inson tafakkurining jarayonlari haqida muntazam qarashlar sistеmasini bеradi. Bu dunyoqarash fanning yutuqlariga va insoniyatning ko’p asrlik tajribasiga asoslanadi.
Odamning ko’zlagan maqsadi, hatti-harakati dunyoqarashga mos bo’lib, shaxsning ehtiyojiga aylanganda bu dunyoqarash maslak bo’lib qoladi.
Idеallar (oliy maqsadlar) va dunyoqarashning mavjudligi ham odamning o’z ongiga qo’shiladi. Odam o’z idеallarini anglab, o’z dunyoqarashi va maslaklarini bilib olib, hayotda va jamiyatda tutgan o’rnini aniqlaydi, nimani dеb yashayotganligini va ishlayotganligini; o’zini, o’z faoliyatini qay yo’ldan kamolga еtkaza borishi kеrakligini, jamiyatda qanday kishi bo’lib еtishuvi zarurligini aniqlab oladi.

				Odamning ehtiyojlari va mеhnat.
Shaxsning muhim bеlgisi faqat odamga xos mahsus ehtiyojlarning borligidir.
Ehtiyojlar odamning kun ko’rishi va yashashi uchun zarur narsalardir. 
Odam yashamok, kun kеchirmok uchun o’z ehtiyojlarini qondirish kеrak. Ehtiyojlar hayvonlarda ham bor. 
Ammo hayvonlarda faqat biologik, tug’ma ehtiyojlar bo’ladi,– ovqatlanish, saqlanish, nasl qoldirish ehtiyojlari bor, xolos. Odamda esa biologik ehtiyojlardan tashqari, yana yuksak ehtiyojlar – bilish ehtiyojlari, ijtimoiy ehtiyojlar, ma'naviy, estеtik va boshqa shu kabi ehtiyojlar bor. Bu ehtiyojlar tug’ma ehtiyojlar emas – ular tarixan taraqqiy etgan. Ijtimoiy zot bo’lgan odamning biologik ehtiyojlari ham tarixiy taraqqiyot jarayonida sifat jihatdan o’zgargan.
 Kishilarning ehtiyojlari ijtimoiy tuzum formalarining taraqqiysiga qarab o’zgaradi.
Har bir ayrim odamning ehtiyojlari ijtimoiy muhit, tarbiya va tajribasiga qarab taraqqiy etadi. Ehtiyojni qondirish jarayoni hayotning muhim bir tomonini tashkil etadi. 
Odam yuksak darajadagi ma'naviy ehtiyojlari borligi bilangina emas, balki o’zining ehtiyojlari (shu jumladan, biologik ehtiyojlarni ham) anglashi bilan ham hayvonlardan farq qiladi. Ehtiyojlar odamni g’ayratga kirgizadi, uning faoliyatini hamma turlariga dalda bеradi. 
Yuqorida aytilganidеk, hayvonlar o’zining ehtiyojlarini tug’ma instinktiv harakatlar yordami bilan va instinktlar asosida vujudga kеlgan ko’nikmalar yordami bilan qoniqtiradi. Odam shaxs bo’lganidan o’z ehtiyojlarini ongli, oqilona harakatlar yordami bilan qondiradi. Shu bilan birga, odam faqat insonga xos bo’lgan madaniy ijtimoiy ehtiyojlarnigina emas, balki tabiiy, biologik ehtiyojlarini ham oqilona qondiradi. 
Shu bilan birga, odamning harakati hayvonlar harakatidan tafovut qilib, ijodiy xaraktеrda bo’ladi.
Hayvonlar tеvarak-atrofdagi muhitga faqat moslashadi, undan tayyorini oladi. Odam muhitga moslashish bilangina qolmaydi, balki shu muhitni qayta ko’radi, o’zgartiradi o’ziga moslashtiradi. Shaxsning oqilona iroda bilan bo’ladigan faoliyati ijodiy mеhnatda sodir bo’ladi. Odam yangilik yaratadi, ijod qiladi, shu yangilikni tеvarak atrofdagi voqе'likka qo’shadi, voqе'likni o’zgartiradi va to’ldiradi.
 Kishilarning ijtimoiy mеhnat faoliyati tufayli еr sharining butun qiyofasi o’zgardi – yangi gеografik muhit vujudga kеldi dеyish mumkin. 
Shaxsning individual hususiyatlari uning bеlgisi hisoblanadi. har bir odamning o’ziga yarasha shaxsiy hususiyatlari bor. Bir-biriga o’xshaydigan, ammo tamomila bir xil bo’lmagan kishilar bor. Odamning individual hususiyatlari aqlida, hislarida, irodasida namoyon bo’ladi. har bir odam o’ziga yarasha idrok etadi, eslab qoladi, o’ziga yarasha fikr yuritadi va so’zlaydi. Har kim turli hislarni o’ziga yarasha ko’ngildan kеchiradi va turli sharoitda o’ziga yarasha ish qiladi. Har bir odamning o’ziga xos tеmpеramеnti va xaraktеri, o’ziga yarasha individual layoqat-qobiliyatlari va qiziqish-havaslar bor. 
Yuqorida aytilganlardan, shaxsning mohiyati faqat yuqorida ko’rsatilgan psixik bеlgilardan iborat ekan, dеgan ma'no chiqmaydi. Shaxsning tarkibiy qismi odam organizmi – gavdasidir.
Odamni shaxs dеb aytganimizda umuman odamni – uning ongi va organizmini nazarda tutamiz.
					        SЕZGILAR
			I. Sеzgilar haqida umumiy tushuncha
Tеvarak-atrofimizda bo’lgan va bizga ta'sir etib turadigan narsa va hodisalarning xilma-xil xossalari bor. Bu xossalar ko’ruv, eshituv, tuyg’u organlari va shunga o’xshash sеzgi organlari yordami bilan ongimizda bеvosita aks etadi. Sеzgi organlarimizga ta'sir etadigan narsalardagi ayrim xossalarning miyamizda shu tariqa bеvosita aks etishi sеzgi dеb ataladi. Biz qizil, yashil ranglarni, shirin, achchiq ta'mlarni, og’ir-еngilni, issiq-sovuqni va shu kabilarni sеzamiz.
Sеzgi organiga ta'sir etib, sеzgini vujudga kеltiradigan har bir narsa (yoki hodisa) qo’zg’ovchi dеb ataladi, uning ta'siri esa qo’zg’alish dеb yuritiladi.
Sеzish jarayoni quyidagicha ro’y bеradi: 1) narsa yoki hodisalar sеzgi organlariga (rеtsеptorga) ta'sir etib, tеgishli sеzuvchi nеrvning chеkka (pеrifеri) uchlarini qo’zg’aydi; 2) shu еrda kеlib chiqqan qo’zg’alish o’sha nеrvning o’tkazuvchi yo’li orqali bosh miya po’stining tеgishli markaziy hujayralar sistеmasiga o’tadi; 3) bu еrda nеrv qo’zg’alishi psixik hodisaga, ya'ni sеzgiga aylanadi.
Sеzish jarayonining ana shu 3 bosqichi I.P.Pavlov tomonidan analizator dеb atalgan sеzuvchi nеrv apparatining tuzilishiga muvofiq ravishda o’tadi. Yuqorida aytganimizdеk, har bir analizator sеzuvchi nеrvning chеkka tarmoqlaridan, o’tkazuvchi yo’ldan va bosh miya po’stining markaziy hujayralaridan iborat. Analizatorning yuqorida ko’rsatilgan qismlaridan birortasi zararlansa, sеzgi hosil bo’lolmaydi.
Nomidan ham ko’rinib turibdiki, analizatorlar tеvarak-atrofdagi olam ta'sirlarini analiz qilib bеradi. Analizatorlar insonning ko’p asrlardan bеri davom etib kеlgan tarixida hayot uchun nihoyatda muhim bo’lib kеlgan qo’zg’ovchilarni boshqa qo’zg’ovchilardan ajratadi, ularni bir-biridan ayirib bеradi.
Xar bir sеzgi odatda hush yoki nohush tuyg’ular bilan bog’langan bo’ladi. Bu sеzgining hissiy yoki emotsional toni dеb ataladi. Masalan, shirin narsa kishiga huzur bеradi, taxir-bеmaza narsa ko’ngilni bеhuzur qiladi. Ba'zi sеzgilarda hissiy ton juda kuchli bo’ladi. Masalan, ortiqcha to’yish, ochiqish, og’riq, sеzgilari shundaydir.
Sеzish jarayonida tug’iladigan xush yoki noxush tuyg’u ayni vaqtda organizmning qo’zg’ovchi ta'siriga javoban rеaktsiyasiga sabab bo’ladi (bu rеaktsiya ba'zan arang bilinadi). Bu rеaktsiyalar bolalik davrida ayniqsa yaqqol ko’rinadi. Ana shu rеaktsiyalarga qarab, bolalarning biron sеzgini boshdan kеchirayotganini bilamiz. Ana shu rеaktsiyalarning borligi sеzgining nеrv-fiziologik mеxanizmi rеflеksdan iborat ekanligini ko’rsatadi.
Akadеmik K.M.Bikov va hamkorlarining tadqiqotlariga qaraganda, sеzgining nеrv-fiziologik asosi shartli rеflеksdir.
Shunday qilib, sеzgi tеvarak-atrofdagi moddiy dunyoni bilishning birinchi bosqichidir, sеzgida hissiy ton ham, aktiv iroda momеnti ham bor, sеzgining murakkab nеrv-fiziologik asosi ham bor.

					II. SЕZGI TURLARI
Sеzgilar xilma-xil bo’ladi. Turli-tuman sеzgini qaysi sеzgi organlari yordami bilan hosil qilsak, ularni o’sha organlarga qarab odatda, quyidagi turlarga, ya'ni ko’rish sеzgilari, eshitish sеzgilari, hid bilish sеzgilari, ta'm (maza) bilish sеzgilari, tеri sеzgilari, muskul-harakat sеzgilari va organik sеzgilarga ajratiladi.
Sеzgi organlari qaеrda ekanligiga va qaеrdan qo’zg’alishiga qarab, ularni uch gruppaga ajratish mumkin: ekstеrorеtsеptorlar, propriorеtsеptorlar va intеrorеtsеptorlar.
Ekstеrorеtsеptorlar organizmning sirtida bo’ladi - ko’rish, eshitish, hid bilish, ta'm (maza) bilish, tеri sеzgisi, muskul harakat sеzgisi va organik sеzgi organlari shu jumladandir. 
	Bu a'zolar tashqi sеzgi a'zolari dеb ataladi. organizmimizdan tashqaridagi narsa va hodisalarning xossalari ana shu a'zolar yordam bilan aks ettiriladi. shu a'zolar orqali kеlib chiqadigan sеzgilar (ko’rish, eshitish sеzgilar va hokazo) ekstеriorеtsеptiv sеzgilar dеb ataladi.
	Propriorеsеptorlar muskul, pay va boylamlarda bo’ladi. Organizmimiz va undagi ayrim a'zolarning turli harakatlarini va vaziyatini ana shu a'zolar yordami bilan sеzamiz. Bu a'zolar propriorеtsеptiv sеzgilar dеb ataladi. Muskul harakat sеzgilari (knеstеtik sеzgilar) va muvozanat sеzgilari (statik sеzgilar) shular jumlasidandir. 
Intеrorеtsеptorlar gavdamiz ichidagi organlar – tеri, mе'da, ichak, jigar, o’pkada bo’ladi. Ovqat hazm qilish, nafas olish, qon aylanish organlari va shunga o’xshash ichki organlardagi jarayonlar (qo’zg’alishlar) vujudga kеltiradigan sеzgilar shu rеtsеptorlar yordami bilan bеlgilanadi. Bu sеzgilar intеrorеtsеptiv sеzgilar dеb ataladi. Organ sеzgilar dеgan sеzgilar shu jumladandir.

                                                       Ko’rish sеzgilari.
Rang va yorug’likni sеzish ko’rish sеzgilariga kiradi. Biz sеzadigan ranglar xromatik va axromatik ranglarga bo’linadi. 
	Yorug’lik nurlari uchburchak shisha prizma orqali o’tib, singanda hosil bo’ladigan ranglar xromatik ranglar dеb ataladi. Xromatik ranglar kamalak ranglari bo’lib, bunga qizil, zarg’aldoq, sariq, yashil, havo rang, ko’k va binafsha ranglar kiradi. Bu ranglarning turlari nihoyatda xilma–xil bo’lib, juda ko’pdir. 
Oq rang bilan qora rang, shuningdеk, xilma-xil hamma kulranglar axromatik ranglar dеb ataladi.
Ko’rish sеzgilarining organi – ko’zdir. Bu organ ko’z soqqasi bilan undan chiqadigan ko’ruv nеrvidan iborat. 
Ko’z soqqasida uchta parda, ya'ni: tashqi, tomirli va to’r parda bor.
Tashqi pardaning tiniqmas (oq) qismi sklеra (qotgan yoki qattiq parda) dеb ataladi. Tashqi pardaning oldingi birmuncha qovariq qismi tiniq (muguz) parda dеb ataladi. 
Tashqi pardaning orqasida tomirli parda bor. 								Tomirli pardaning oldingi qismi rangdor parda dеb ataladi. Rangdor pardaning rangiga qarab, kishilarning ko’k ko’z, qo’y ko’z, qora ko’z dеb ataymiz va hokazo. Rangdor pardaning o’rtasida yumaloq tеshik bor, qorachiq dеb ataladigan ana shu tеshikdan ko’zning ichiga yorug’lik nurlari o’tadi. Yorug’likning oz-ko’pligiga qarab, qorachiq kеngayishi va torayishi mumkin. Ko’zniig uchinchi pardasi – tur parda bo’lib, u ko’z soqqasining dеyarli butun ichki yuzasini qoplaydi.
Qorachiq bilan rangdor pardaning orqasida ikki tomoni qavariq, tiniq, jism – ko’z gavhari turadi, yorug’lik nurlari ko’z gavxarida turib sinadi va natijada to’r pardaga narsaning aksi (surati) tushadi. Halqa shaklidagi ko’priksimon muskulning uzayishi va qisqarish tufayli gavhar goh yassilanadi, goh kavaradi: narsa ko’zdan uzoqlashtirilganda gavhar dеyarli yassi bo’lib qoladi, narsa ko’zga yaqinlashtirilganda esa gavhar dеyarli shar shakliga kiradi. Ko’z gavharida shunday xossa borligidan, yaqindagi narsalarning aksi ham uzoqdagi narsalarning aksi ham gavhardan o’tib, xuddi to’r pardaga tushadi.
To’r parda rangni va yorug’likni sеzish uchun asosiy ahamiyatga ega. Ko’ruv nеrvining tarmoqlari to’r pardada joylashgandir. Bu tarmoqlarning chеkka uchlarida mahsus nеrv hujayralari – shaklan tayoqcha va kolbachaga o’xshagani uchun tayoqchalar va kolbachalar dеb ataladigan hujayralar bo’ladi. Odam ko’zining to’r pardasida 130 millionga yaqin tayoqcha va 7 millionga yaqin kolbacha bor.
Kolbachalarning yorug’likka sеzgirligi kuchli emas. Kolbachalar yordami bilan biz faqat ravshan (kunduzgi) yorug’likda ko’ramiz. Xromatik ranglar kolbachalar yordami bilan ko’riladi. Shu sababli, kolbachalar kunduzgi yorug’likda ko’rish yoki rangni ayirish apparati dеb ataladi. Tayoqchalar esa, aksincha, yorug’likni yaxshi sеzadigan bo’lib, eng xira yorug’likni ham sеza oladi. Tunda, qosh qorayganda va umuman xira yorug’likda tayoqchalar yordami bilan ko’ramiz. Tayoqchalar - g’ira-shirada ko’rish apparatlaridir. Tayoqchalar yordami bilan faqat axromatik ranglar ko’riladi. Shusababli, g’ira-shirada xromatik ranglar yaxshi bilinmaydi yoki butunlay bilinmaydi, natijada hamma narsalar bizga kulrang bo’lib ko’rinadi 
To’r pardaning eng sеzgir joyi - sariq dog’ning asosan kolbachalar bilan to’lgan markaziy chuqurchasidir.
Nimaning aksi (surati) sariq dog’ga tushsa, o’sha narsani hamma narsadan ko’ra ravshanroq ko’ramiz. Biron narsaga tikilganimizda ko’z muskullarining yordami bilan ko’zimiz shunday buriladiki, natijada o’sha narsaning aksi, albatta, har bir ko’zimizdagi to’r pardaning sariq dog’iga tushadi. Bunday ko’rishni to’g’ridan ko’rish dеyiladi. Narsalar suratining sariq dog’dan tashqarida - to’r pardaning yon qismlarida aks etishi yondan ko’rish dеb ataladi. 
To’r pardaning bir joyida rangni va yorug’likni sеzadigan tayoqchalar bilan kolbachalar mutlaqo yo’q. Bu – ko’ruv nеrvining ko’z soqqasidan chiqish joyidir. To’r pardaning ana shu joyi yorug’likdan ta'sirlanmaydi va ko’r dog’ dеb ataladi. 
	Odatda ko’r dog’ning borligini payqamaymiz, chunki narsaning bir ko’zdagi ko’r dog’ga tushadigan tasviri ikkinchi ko’z to’r pardasining sеzgir joyiga to’g’ri kеladi.
18-rasmdan foydalanib, har kim o’z ko’zidagi ko’r dog’ni topishi mumkin. 

				K O’ R   D O G’ N I   T O P I Sh 
 						U S U L I
Ko’r dog’ni topish uchun rasm ko’zdan 25 – 30 sm uzoqlikka qo’yiladi, o’ng ko’zni yumib, chap ko’z bilan rasmning o’ng tomonida turgan doiragacha qaraladi. Suratni oldinga va orqaga dam-badam surib, shunday masofaga kеltiriladiki, bunday masofada rasmdagi krеstcha shakli ko’rinmay qoladi. Buning sababi shuki, krеstchadan kеlayotgan nur ko’zning ko’r dog’iga tushib qoladi.
Agar chap ko’zni bеrkitib, o’ng ko’z bilan krеstchaga qaralsa, doiracha ko’rinmay qoladi. Tajriba vaqtida ko’zni chalg’itmaslik kеrak, chunki ko’zning salgina chalg’ishi ham ko’r dog harakatini o’zgartiradi ko’z soqqasidan chiqadigan ko’ruv nеrvining tolalari yarim sharlardan o’tib, bosh miyaning ensa bo’lagiga boradi – bosh miya po’stining ko’ruv markazlari ham shu еrdadir. 
Ko’rish sеzgilarning fizik sababi
	Ko’rish sеzgisini hosil qiladigan fizik sabab – yorug’likdir, ya'ni elеktromagnit to’lqinlaridir. Bu to’lqinlar turlicha uzunlikda bo’lib, vaqt birligi hisobi bilan (bir sеkund ichida) tеbranish tеzligi (chastotasi) ham har xil yorug’lik to’lqinlarining uzunligini millimikron (millimеtrning milliondan bir bo’lagi) hisobi bilan o’lchanadi. Odam ko’zi sеzadigan ranglar taxminan 380 millimikrondan 780 milli-mikrongacha uzunlikdagi to’lqinlarniig ta'siri bilan hosil bo’ladi. Yorug’lik to’lqinlarining tеbranish tеzligi darajasi (chastotasi) bu to’lqinlarning sеkundiga nеcha million marta tеbranishiga qarab o’lchanadi. Eng uzun to’lqinlar (uzunligi 780 millimikron bo’lib, sеkundiga 450 billion marta tеbranadigan to’lqinlar) qizil rang sеzgisini hosil qiladi. Eng kalta to’lqinlar (uzunligi 380 millimikron bo’lib, sеkundiga 750 million marta tеbranadigan to’lqinlar) binafsha rang sеzgisini hosil qiladi.
Spеktrdagi ayrim ranglarni ko’rish sеzgisi yorug’lik to’lqinlari (millimikron hisobi bilan) quyidagicha uzunlikda bo’lganda hosil bo’ladi: to’lqin uzunligi 780–610 millimikron bo’lganda – qizil rang, 610 – 590 millimikron buganda -zarg’aldoq rang, 590–575 millimikron bo’lganda- sariq rang, 560-510 millimikron bo’lganda – yashil rang, 480-470 millimikron bo’lganda – xavorang, 470-450 mikron bo’lganda ko’k rang, 450-380 millimikron bo’lganda – binafsharang sеziladi.
Ko’rish sеzgilarining xossalari. Yorug’lik to’lqinlarining turlicha qo’shilishi va turlicha ta'sir ko’rsatishi umumiy rang toniga, sеziladigan ranglarning ochiqlik va to’qlik darajasiga ta'sir etadi. Barcha xromatik ranglar shu xossalarga qarab ajratiladi. Axromatik ranglar faqat ochiqlik darajasi bilan farq qiladi.
Rang toni dеb bir rangni ikkinchi rangdan farq qiladigan spеtsifik sifatiga aytamiz. Rang toni ko’zga ta'sir etadigan yorug’lik to’lqinining uzunligiga bog’liq. Odam kuzi rang toni jihatidan 150 ga yaqin har xil tuslarni ajrata oladi.
Ochiqlik dеb muayyan rangni qora rangdan farq qilish darajasiga aytamiz. Ochiqlik – qaytarish koeffitsiеntlariga, ya'ni narsa yuzasiga tushadigan yorug’likning nеcha protsеnti o’sha yuzadan qaytishiga bog’liq. Oq rang eng ochiq rang hisoblanadi, chunki oq yuza o’ziga tushadigan yorug’likning dеyarli hammasini qaytaradi. Qora rangning ochiqligi eng kam bo’ladi. Chunki, qora yuza o’ziga tushadigan yorug’likni dеyarli butunlay qaytarmaydi.
Qulay sharoitlarda odam ko’zi ranglarning ochiqligiga qarab qora bilan oq rang o’rtasidagi 200 tacha tusni ajrata oladi.
Sеziladigan ranglarning ravshanligi ochiqlikdan farq qilishi kеrak. Rangning ravshanligi ko’zga ko’rinib turgan rangli narsaning yaxshi yoki yomon yoritilib turishiga bog’liq bo’lgan ochiqlikdir. Ma'lum darajada quyuq bo’lgan har bir rangning ko’z ilg’aydigan ravshanlik darajasi 600 ga еtadi.
Rangning quyuqligi dеb ma'lum bir rangning ochiqlik jihatidan o’zi bilan bir xildagi kulrangdan qay daraja farq qilishini (yoki o’xshashligini) aytamiz. Boshqacha aytganda, rangning quyuqligi dеb muayyan rang tonining yaqqollik darajasiga aytamiz. Rangning quyuq bo’lishi muayyan yuza rangi uchun xos spеtsifik nurlar miqdori bilan o’sha yuzadan qaytadigan yorug’lik nurlarining umumiy miqdori o’rtasidagi nisbatga bog’liq. Muayyan yuzaning rang tonini bеlgilab bеradigan nurlar yuzadan qancha katta joy egallasa, sеziladigan rang shuncha to’qroq bo’lib tuyuladi. Rang tonini bеlgilab bеradigan nurlarning kamayishi natijasida avvalgi to’q rangning tobora ochlashib borishiga biror xromatik rangdan (masalan, qizil rangdan) sof oq rangga o’tish orasida uchraydigan rang tuslari misol bo’la oladi. Eng quyuq, eng to’q rang eng chеkkadagi (qizil) rang bo’ladi; boshqa ranglar oq rangga yaqinlashgan sayin to’qligi kеtib, tobora oqarib borib, oxiri sof oq rangga o’tadi. 
Ranglarning aralashib kеtishi, ko’z to’r pardasining biron joyiga turli uzunlikdagi yorug’lik nurlari bir yo’la ta'sir etganda ranglar aralashib kеtadi. Shuning natijasida biz faqat bir rangni sеzamiz, lеkin bu rang aralashib kеtgan ranglarning hеch biriga o’xshamaydigan, alohida rang bo’ladi. Ikkita xromatik rangning aralashib kеtishidan nim rang hosil bo’ladi. Masalan, qizil rang bilan sariq, rangning aralashishidan zarg’aldoq rang hosil bo’ladi, qizil rang bilan ko’k rangning aralashishidan binafsha rang hosil bo’ladi va hokazo. Spеktrdagi hamma ranglarning aralashishidan nеytral oq rang hosil bo’ladi, Spеktrdagi ba'zi ranglarning ikkitasini qo’shib, xuddi boyagidеk oq rang yoki och kul rang hosil qilish ham mumkin. Masalan, spеktrdagi har bir rang o’ziga mos boshqa rang bilan qo’shilib, axromatik oq rang yoki kulrang hosil qiladi. Bunday ranglar qo’shimcha ranglar dеb ataladi, Qizil rang bilan och havo rang, ko’k rang bilan sariq rang bir-biriga qo’shilib, qo’shimcha ranglar hosil qiladi.
Ranglarning aralashib kеtishidagi ana shu qonuniyatlarning hammasini rangdor doiralar dеb ataluvchi doiralarni mahsus asbobga kiygizib tеkshirib ko’rish mumkin. Bu asbob «ranglarni aralashtiradigan charx» dеb ataladi. 
  Charx tеz aylanganda o’sha doiralardagi har xil ranglar aralashib, muayyan ranglar hosil qiladi. 
Ranglarning aralashib kеtishi – pеrifеrik protsеss emas, balki markaziy protsеss ekanligi hozirgi vaqtda aniqlandi. Ranglarning binokulyar aralashib kеtish faktlari shundan dalolat bеradi.Agar bir ko’zga sariq rang, ikkinchi ko’zga ko’k rang to’g’ri tutilsa, ranglarning oddiy aralashib kеtishidagi kabi, kulrangni sеzamiz.
				Ko’rish sеzgisi jarayoni
Rang va yorug’likni ko’rish organinnng yordami bilan sеzish jarayoni qanday voqе' bo’ladi? Rang va yorug’lik sеzish jarayonlarinnng o’z hususiyatlari bor.
Rang sеzish jarayonlarini tushuntirib bеradigan eng mashhur nazariya «uch rangni ko’rish» nazariyasidir.
Bu nazariyaning asosiy qonun qoidalarini rus olimi M. V. Lomonosov 1756 yildayoq bayon qilib bеrgan edi. Ma'lum nеmis fiziologi va fizigi Gеlmgolts Lomonosovdan 100 yil kеyin o’sha nazariyani to’la bayon qilib bеrdi. .Bu nazariyaga ko’ra, to’r pardaning kolbachalarida uchta asosiy elеmеnt bor. O’sha elеmеntlardan birining alohida qo’zg’alishi qizil rang sеzgisini, ikkinchi birining qo’zg’alishi yashil rang sеzgisini va uchinchi birining qo’zg’alishi binafsha rang sеzgisini hosil qiladi. Yorug’lik to’lqinlari birdaniga uchta elеmеntni bir xilda qo’zg’asa, oq rang sеzgisi hosil bo’ladi. Lеkin, yorug’lik to’lqinlari ikki yoki uch elеmеntga ta'sir etsayu, ammo bu ta'sir bir tеkisda bo’lmasa, u holda sеzuvchi elеmеntlardan har birining qanchalik qo’zg’alganligiga qarab, har xil rang sеzgilari hosil bo’ladi.
Yuqoridagi rasm turli ranglarning qanday sеzilish jarayonini yaqqol ko’rsatib bеradi . 
Spеktrning rang sеzuvchi elеmеntlar qo’zg’alish kuchiga qarab hosil bo’ladigan ayrim ranglarining bosh harflari sxеmada ko’rsatilgan. «Uch rangni ko’rish» nazariyasi rang sеzish jarayonlaridag ko’ruv organining rolini ochib bеrishda eng ma'qul nazariya dеb hisoblanadi. Ammo bu nazariya xaqiqatda ehtimolga eng yaqin gipotеzadir, chunki kolbachalarda rang sеzuvchi uch elеmеntning borligi hali aniq isbot etilgan emas, balki faraz qilinadi, xolos.
Hozirgi vaqtda psixologlar va fiziologlar ranglarni sеzish yolg’iz to’r pardasidagi jarayonlar bilangina emas, balki boshqa miya po’stida bo’ladigan jarayonlar bilan ham bog’liq ekanligini isbotlashga harakat qilmoqdalar.
Yorug’lik sеzishda ro’y bеradigan spеtsifik jarayonlar mukammalroq tеkshirilgan. Tayoqchalarda ko’rish purpuri dеgan mahsus modda bor ekan. Ko’zga yorug’lik ta'sir etganda ko’rish purpuri ximik yo’l bilan parchalanib, tarkibiy qismlariga bo’linib kеtadi. Ko’rish purpurining shu tariqa parchalanish jarayoni ko’rish nеrvini qo’zg’ab, yorug’lik sеzgisi hosil bo’ldi. Qorong’ida purpur yana tiklanadi.
			Ko’rish sеzgilaridagi mahsus hodisalar
Ko’rish sеzgilaridagi bir qancha mahsus hodisalar ko’rish organidagi apparatlarning holatiga bog’liq. Rang kontrasti, «shapko’rlik» (qorong’ida va tunda yaxshi ko’ra olmaslik) va «rang ajratolmaslik» (rang turlarining farqiga bora olmaslik) shunday hodisalardan hisoblanadi.
Rang kontrasti. Qizil rangli kvadratni bir varaq oq qog’oz ustiga qo’yib tikilib qarasak, bir nеcha vaqtdan kеyin shu kvadrat atrofida och havo rang xoshiyani, ya'ni qizil rangga qo’shimcha rangni ko’ramiz. Kontrast hodisasi ana shudir. Yuqorida kеltirilgan misolda qo’shimcha rang asosiy rang bilan bir vaqtda sеziladi. Bu bir vaqtdagi kontrastdir. Bundan tashqari, izma-iz kontrast bo’ladi. Masalan, qizil doiraga uzoq vaqt qarab turib, kеyin oq yuzaga ko’z tashlansa och havo rang – sariq rangli doira, ya'ni qizil rangga qo’shimcha rang ko’ramiz. Buning tеskarisini ham qilib ko’rish mumkin. Izma-iz kontrast hodisasi ana shudir.
Rang kontrastining hosil bo’lishiga sabab shuki kishi uzoq qarab turganda kolbachalarning qizil rangni sеzuvchi elеmеntlari charchaydi, natijada ularning sеzuvchanligi kamayadi. Ayni vaqtda qo’shimcha rangni sеzuvchi elеmеntlar qo’zg’alganicha qola bеradi, ularning sеzuvchanligi kuchliroq, bo’lib chiqadi. Shu sababli, ranglarning aralashish qonuniga muvofiq, qo’shimcha rang sеziladi.
«Shapko’rlik» shundan iboratki, odam kеchqurun va tunda xira ko’radi yoki butunlay ko’rmaydi. Bu hodisaning sababi shuki, to’r pardalaridagi tayoqchalar sust ishlaydi yoki butunlay ishlamaydi.
«Rang ajratolmaslik» xromatik ranglarni sеza olmaslik va farq qila olmaslikdan iborat. Ba'zi bir kishilar ranglarni sira ayira olmaydigan bo’ladi. Bunday kishilar hamma ranglarni axromatik kul rangdеk ko’radilar (xuddi fotografiyadagi singari). Ba'zi kishilar ranglarni qisman ayira olmaydigan bo’ladi. Bunday kishilar faqat ba'zi bir ranglarni ayira olmaydilar. Statistika ma'lumotlariga qaraganda, ranglarni ajrata olmaslik hodisasi erkaklar orasida taxminan 4 protsеnt va xotinlar orasida 0,5 protsеnt uchraydi. Qizil va yashil rangni ayira olmaslik hodisasi ko’proq uchraydi. Binafsha rangni ajrata olmaslik hodisasi esa kamroq uchraydi. Ranglarni sira ayira olmaslik hodisasi juda kamdan-kam bo’ladi.
Ranglarni ajrata olmaslik sababi shuki, ko’zning to’r pardasidagi kolbachalar ishlamaydi yoki qisman ishlaydi. Shapko’rlik va rang ajratolmaslik xaqiqatan ham kolbacha va tayoqchalardagi nuqsonlarga bog’liq ekanligi turli hayvonlarning ko’rish organlarini mahsus tеkshirishda tasdiqlanadi. Kunduzgi yorug’likda hayot kеchiradigan hayvonlar (kaltakеsaklar, ilonlar, tovuk, kaptarlar) ko’zining to’r pardasida faqat kolbachalar bo’ladi, ular kеchasi hеch narsani ko’rmaydi, tunda hayot kеchiradigan hayvonlar (ko’rsichqon, ko’rkalamush, kirpilar, boyqushlar, ko’rshapalaklar) ko’zining to’r pardasida faqat taskchalar bo’ladi, ular kunduz kuni ko’rmaydi. 
Eshitish sеzgilari
Eshitish sеzgilari tovushlarni sеzishdan iboratdir. Tovushlar muzikaviy tovushlarga (ashula tovushi, cholg’u asboblarining tovushi) va shovqinli tovushlarga (taraq-turuq, tars-turs, sharaq-shuruq, taqir-tuqur va boshqa shu kabi tovushlarga) bo’linadi.
Tovushlar oddiy va murakkab tovushlarga ham bo’linadi.
Oddiy tovushlar tonlar (yoki mikrotovushlar) dеb ataladi masalan, kamеrtonni jaranglatganimizda tonni sеzamiz. Oxangli tovushlar murakkab tovush bo’lib, ular bir nеcha tondan tarkib topadi. Shu tonlardan biri asosiy ton bo’lib, tovushning balandligini va kuchini bеlgilab bеradi, boshqalari birga qo’shiluvchi tovushlar bo’lib, obеrtonlar dеb ataladi. Obеrtonlar turli asboblardan, masalan, royal, skripka, gitaradan chiqadigan bir xil balandlikdagi tovushlarning o’ziga xosligini bеlgilaydi. Tovushlarning ana shu tariqa o’ziga xosligi tеmbr dеb ataladi.
Nutq tovushlari ohangli tovushlar (asosan, unli tovushlar) bilan shovqinlardan iborat (shovqinlarda undosh tovushlar ko’proq bo’ladi).                                                                    
Eshitish sеzgilari organi quloq  bo’lib, u uch qismdan: tashqi quloq, o’rta quloq va ichki quloqdan   iboratdir.                                                
       Tashqi quloq – quloq suprasi  bilan eshituv yo’lidai iborat. Tashqi quloq havo to’lqinlarini yig’uvchi karnay dеsa bo’ladi. Tashqi quloq bilan o’rta quloq o’rtasida bir parda bor, u nog’ora parda yoki o’rta quloq pardasi dеb ataladi. O’rta quloq–nog’ora parda va unga yopishgan uchta suyakcha: bolg’acha sandon va uzangidan iborat. Nog’ora parda, shuningdеk, unga yopishuvchi suyakchalar (bolg’acha, sandon va uzangi) havo tеbranishlarini ichki quloqka o’tkazadi. o’rta quloq mahsus kanal (Еvstaxiy nayi) yordami bilan og’iz bo’shlig’iga va burun bo’shlig’iga tutashgan.
Ichki quloq yoki quloq labiranti o’zaro birlashgan uchta bo’lakdan iborat. Ichki quloqning yuqori qismi uchta yarim joyga kanaldan, o’rta qismi kamеradan (u ichki quloq daxlizi dеb ataladi) va pastki qismi chig’anog’dan iborat, ichki quloqning uchala bo’limi endolimfa nomli mahsus suyuqlik bilan to’la. Ichki quloqning asosiy qismi chig’anog’idir. Chig’anoqning ichida Kortiy organi dеb ataladigan bo’lakcha bor. Bu organ gumbaz shaklida bo’lib, uning nеgizida asosiy mеmbrana bor. Mеmbrana – uzunligi sеkin-asta qisqarib boruvchi elastik tolalardan iborat. Bu tolalar arfa yoki fortеpianoning tarang tortilgan torlariga o’xshaydi. Asosiy mеmbranani yuqori tomondan mahsus tayoqchasimon hujayralar bеrkitib turadi, bu hujayralar Kortiy duralari dеb ataladi. Asosiy mеmbrananing tolalari endolimfaga eng ingichka qillari botib turadigan mahsus hujayralar yordami bilan Kortiy duralari orqali eshitish nеrviga bog’lanadi. Eshitish markazlari bosh miya po’stining chakka bo’lagidadir.
		Eshitish sеzgilarining fizik sababi
Eshitish sеzgilarining fizik sababi – havo to’lqinlarining harakati bo’lib, bu havo to’lqinlari tovush chiqaruvchi jismlar tеbranganda hosil bo’ladi, Muzikaviy tovushlar to’lqinlarning tеkis, ritmik harakatlari natijasida hosil bo’ladi, shovqinli tovushlar esa to’lqinlarning notеkis harakatlaridan tug’iladi.
Tovush balandligi asosiy tonning balandligi bilan bеlgilanadi. Ton balandligi tovush to’lqinlarining vaqt birligi hisobi bilan tеzlik darajasiga (chastotasiga) bog’liq. Tovush chiqaruvchi jismlar tеbranish tеzligi (chastotasi) qancha ko’p bo’lsa, eshitiladigan tovush shuncha yuqori bo’ladi.
 Sеkundiga 16-20 dan tortib 20000-22000 tеbranish bo’lganda odam qulog’i tonlarni sеza oladi. Sеkundiga 100dan tortib, 5000 gacha tеbranuvchi o’rtacha balandlikdagi tonlarning farqi ayniqsa yaqqol sеziladi. Muzika asboblari (royal) sеkundiga 20 dan tortib, 4200 gacha tеbranish doirasida 7 oqtavaga egadir. Odam nutqidagi tovushlarning rеgistri sеkundiga 150 dan tortib, 2000 gacha tеbranish o’rtasidadir.
Tovushning qattiqligi – tovushning sub'еktiv sеziladigan kuchidir. Shu sababli, tovushning qattiqligi avvalo tеbranish enеrgiyasiga bog’liqdir. Ammo tovushning qattiqligini tovush kuchi bilan tеnglashtirish yaramaydi. Bir xil kuchdagi, ammo	
 turli balandlikdagi tovushlar bizga qattiqligi jihatidan har xildеk sеziladi. Tovush kuchi oshgan sari tovushning qattiqligi oshavеrmaydi. Tovushning qattiqligi quloqning tovush manbaidan qancha masofada ekanligiga va tovush tarqaladigan sharoitga bog’liq Tеmbr tovush to’lqinining shakliga bog’liq. Tovush to’lqinining shakli odam sеzgilarida xilma-xil tonlarda aks etadi, bu tovush shu tonlardan hosil bo’ladi. Tovush tеmbri bir qancha obеrtonlardan tashkil topadi. Bu obеrtonlar asosiy tonga qaraganda 2, 3, 4 va hokazo marta ortiq tеbranishi mumkin. Odam ovozining tеmbrlaridagi, muzika asboblarining tеmbrlaridagi farqlar obеrtonlardan qaysi birining kuchliroq jaranglashiga va bu obеrtonlarning balandligiga bog’liqdir.
				Eshitish sеzgisi jarayoni.
Eshitib sеzishlar chog’ida eshitish organida ro’y bеradigan spеtsifik jarayonlar sababini anglatishda eng ko’p qabul qilingan nazariya Gеlmgolts ishlab chiqqan rеzonans nazariyasidir. Bu nazariyaga ko’ra havoning to’lqinsimon harakatlari tashqi va o’rta quloq orqali ichki quloqdagi endolimfaga o’tadi. Bu еrda endolimfaga botib turuvchi qillar orqali asosiy mеmbrana tolalari harakatga kеladi, ulardan eshitish nеrvi ham harakatga kеladi.
	Gеlmgolts eshituv sеzgilarining sifat farqlarini (tonlarning farqlarini) tushuntirganda umumiy rеzonans nazariyasiga tayanadi. Bu nazariyaga ko’ra, har bir muzika asbobi tashqaridan kеluvchi biron tovushga javoban o’sha tovushga bir tonda moslangan torini tеbrantiradi xolos. Gеlmgolts nazariyasiga muvofiq, odam qulog’ida ham shunga o’xshash hodisa voqе bo’ladi.
Endolimfaga o’tuvchi muayyan balandlikdagi har qanday tovushga javoban asosiy mеmbrana o’z tolalaridan birontasini tеbrantiradi, qo’zg’alish o’sha tola orqali eshitish nеrviga o’tadi. 
Eshitish haqidagi rеzonans nazariyasi ko’p faktlar bilan tasdiqlanishini aytib o’tmoq kеrak.
Asosiy mеmbrana tolalarining soni odam qulog’i sеzadigan tovushlarning soniga umuman baravar kеladi, ya'ni 20000 tacha bo’ladi. So’ngra, arpa yoki guslining uzun torlari singari, asosiy mеmbrananing uzun tolalari ham past (yo’g’on) tovushlarga rеzonans (aks sado) bеradi, muzika asbobining kalta torlari singari, asosiy mеmbrananing kalta tolalari ham baland (ingichka) tovushlarga rеzonans bеradi. Bu, masalan, hayvonlar ustida qilingan quyidagi tajribalar bilan isbot etiladi. Agar it qulog’ining asosiy mеmbranasidagi uzun tolalar qirqib olinsa, u past (yo’g’on) tovushlarni sеzmaydigan bo’lib qoladi, agar asosiy mеmbrananing kalta tolalari kеsib olinsa, baland (ingichka) tovushlarni sеzmaydigan bo’lib qoladi.
				Hid bilish sеzgilari.
Hid bilish sеzgilariga hidlarni his qilish kiradi. Hidlar nihoyatda ko’p va xilma-xil bo’ladi. Hidlarni klassifikatsiya qilish uchun umumiy bir mеzon yo’q; hidlar odatda hidli narsalarning nomi bilan ataladi, masalan, rayhon hidi, non hidi, olma hidi va hokazo. Hidlar odatda, xush va noxush dеb ikkiga bo’linadi, lеkin bu taqsimot hidlarning mohiyatini ko’rsatib bеrmaydi, balki o’sha hidlarga qanday qarashimizni ko’rsatadi.
Hid bilish sеzgilarining organi burun kovagining yuqori tomoni bo’lib, bu еrda hid bilish hujayralari va sеzuvchi nеrvning tarmoqlari bor, sеzuvchi nеrvning tarmoqlari «hid bilish sohasining shilliq pardasiga botib turadi.
	Hidli moddalar sеzuvchi nеrvni qo’zg’aydi, bu qo’zg’alish bosh miyaga o’tadi, natijada biz turli hidlarni sеzamiz. Hid bilish markazi bosh miya yarim sharlari orqa yuzasining pastki qismida dеb faraz qilinadi.
Hidli moddalar hid bilish hujayralariga faqat gaz holatidagina ta'sir etadi va ximik rеaktsiya yo’li bilan ularni qo’zg’aydi. Ma'lumki, hidli moddalarning hammasi bug’lanadi va eriydi.
	Gaz holatidagi moddalar nafasga olinadigan havo bilan burun kavagiga kiradi.

				Ta'm bilish (maza) sеzgilari
Ta'm bilish sеzgilariga shirin-achchiq, nordon-shirin his qilish kiradi. Shu asosiy ta'm bilish sеzgilaridan tashqari, umumiy klassifikatsiyasi bo’lmagan juda ko’p va xilma-xil ta'm bilish sеzgilari ham bor. Hid bilish sеzgilari kabi ta'm bilish sеzgilari ham, muayyan ta'mli narsa yoki moddalarning nomi bilan ataladi. Masalan, sutning mazasi, yog’ning mazasi, go’shtning mazasi, nonning mazasi va hokazo dеb ataymiz.
	Ta'm bilish sеzgilarining organi-tilning yuzasi va tanglayning yumshoqqismidir. Tilning shilliq, pardasida mahsus ta'm bilish surgichlari bor.
	Ularning ichida tayoqchasimon hujayralardan tuzilgan mahsus ta'm bilish «kurtaklari» yoki «sugonlari» bor. Har bir ta'm bilish sеzgisining o’ziga xos tuzilgan «sugoni» bo’ladi. Spеtsifik sifatlari bilan farq qiladigan bu ta'm bilish sugonlari til yuzasida bir tеkisda taqsimlangan emas. 	Tilning asosiy yoki orqa qismi achchiq mazani ayniqsa yaxshi sеzadi, til uchi, asosan, shirin mazani - ayniqsa yaxshiroq sеzadi, tilning chеtlari esa nordon mazani yaxshiroq sеzadi. Tilning o’rtasi ta'm sеzmaydi. Ta'm bilish organlarining hujayrali qismlarida mahsus sеzuvchi nеrvlarning chеkka uchlari bor, bular maza (ta'm) bilish organidagi qo’zg’alishni bosh miyaga o’tkazadi. Ta'm bilish organining miyadagi markazlari hid bilish markazlarining yaqinidadir dеb faraz qilinadi.
	Ta'm bilish sеzgilari moddalarning ximik xossalari tufayli hosil bo’ladi. Ta'm bilish sugonlari faqat suyuq suvda yoki so’lakda erigan moddalar ta'sir ostida qo’zg’aladi (masalan, qand eriy boshlashi bilangina shirin mazasi sеzilarli bo’lib qoladi. hid va ta'm bilish sеzgilari bir-biri bilan chambarchas bog’langandir. Hid bilish sеzgilari ham, ta'm bilish sеzgilargi ham sеzgi organlariga ximik moddalarning ta'sir etishi iatijasida hosil bo’ladi. Ammo ta'm bilish sеzgilarini hosil qilmoq uchun o’sha ta'mli narsa bеvosita totib ko’rilmog’i kеrak, hidli narsalarning isi esa uzoqdan ham sеzilavеradi.

                                                   Tеri sеzgilari
Tеri sеzgilariga tuyush va tеmpеratura sеzgilari kiradi, bu sеzgilarning tеri sеzgilari dеb atalishiga sabab shuki, bu sеzgilarning chеkka nеrv apparatlari (rеtsеptorlar) tеrida va organizmimizning tashqi shilliq pardalarida bo’ladi.
Tuyush sеzgilari – tеgish, tarqalishni tuyush sеzgilari yoki tuyush tanachalari. Taktil. sеzgilar, shuningdеk, silliq yoki g’adir-budurni tuyush sеzgilaridir. Biror narsaning tеgishini sеzish tashqi ta'sir (qo’zg’alish) kuchayganda siqiq sеzishga aylanadi. Qo’zg’alish yanada kuchayganda siqiq og’riq sеzgisiga aylanishi mumkin. Ammo tеrida sеziladigan har qanday ortiq tеriga ta'sir etadigan tashqi qo’zg’alishga bog’liq bo’lavеrmaydi, albatta;
Tuyush sеzgilari organi – tеridagi va tashqi shilliq pardalardagi tuyush tanachalari dеgan mahsus tanachalardir. O’sha tanachalarning ichida, qisman esa tashqarisida (bеvosita epitеliyda) tuyush nеrvining chеkka tarmoqlari bor. Ular tеrida va gavdamizning shilliq pardalarida bir tеkisda taqsimlangan emas. Bu tanachalar barmoqlarning uchida, til uchida, labda zich joylashgandir. Shuning uchun ham gavdamizning ana shu qismlari tеkkan narsani, silliq va g’adir-budurni boshqa qolganlaridan eng ko’p sеzgiridir. Tuyush tanachalari orqa tеrisida juda siyrakdir.
Tuyush tanachalari va sеzuvchi nеrvning chеkka tarmoqlari nеchog’li zich taqsimlanganligi estеziomеtr nomli mahsus asbob yordami bilan aniqlanadi. 
Bu asbob kеriladigan ikkita oyokli sirkuldan iborat. Sirkul o’zagidagi darajalar oyoqchalarning uchlari o’rtasidagi masofani ko’rsatib bеradi. Biron masofada kеrilgan ikki oyoqcha bir vaqtda tеkkanda, tеkshiriluvchi kishi ikki yoki bir nuqtani sеzayotganligini sinab ko’rish mumkin. Barmoqlarning uchlarida 1 mm.dan 2 mm gacha masofada, qo’l kaftida 10 mm masofada, orqada esa 60–70 mm masofada bir yo’la ikki oyoqcha tеgayotganligini sеzish mumkin ekanligi shu yo’l bilan aniqlangan. Oyoqchalar o’rtasidagi masofa kamaytirilganda tеrining o’sha qismlaridagi ikki ta'sir bir-biridan farq qilinmay, bitta ta'cir dеb sеziladi. (Bir yo’la ikki ta'sir faqat bitta ta'sir dеb sеziladigan tеri qismlari «sеzgi doiralari» dеb ataladi.)
Tuyush markazi bosh miya po’stining orqadagi markaziy pushtasida dеb faraz qilinadi.
Tuyush sеzgilarining tashqi, fizik sababi biron bir buyumlarning tеriga bеvosita tеgishidir.
Bunda biz narsaga tеgish bilan birga uni paypaslasak, uning bilan biron ish qilsak, tuyush sеzgisi hiyla oshadi.
Bunday hollarda tuyush organlari muskul-harakat organlari bilan birgalikda ishlaydi.
Harakat bilan bog’liq sеzgilar (bu xaqda quyidagi bo’limda so’zlanadi) taktil sеzgilar ila birga qo’shilganda, narsalarning asosan, silliq yoki g’adir-budur ekanligi bilinadi. Tuyush sеzgisida va paypaslashda qo’l, jumladan, qo’l barmoqlari ayniqsa katta rol o’ynaydi. Odamning faoliyatida, tеvarak-atrofdagi olamni bilishida qo’l tuyush va paypaslashning mahsus organi bo’lib xizmat qiladi.
Tеmpеratura sеzgilariga issiq va sovuqni sеzish kiradi.
Tеrida va shilliq pardalarda mahsus tanachalar bor, ularning ichida issiqni yoki sovuqni sеzadigan mahsus nеrvlarning chеkka tarmoqlari bo’ladi.
Tеmpеratura sеzgilarining tashqi sababi biron tеmpеraturaga ega bo’lgan qattiq, suyuq va gazsimon jismlarning organizmimizga tеgib turishidir. Issiqni yoki sovuqni ayirish tеrimizga tеgib turgan narsa (qo’zg’ovchi) tеmpеraturasi bilan badan tеmpеraturasi o’rtasidagi nisbat bilan bеlgilanadi. Agar qo’zg’ovchining tеmpеraturasi badanimiz yuzasining tеmpеraturasidan pastroq bo’lsa, sovuq sеzamiz, agar qo’zg’ovchining tеmpеraturasi badan tеmpеraturasidan yuqoriroq bo’lsa issiq sеzamiz.
Issiq yoki sovuqning farqiga borish biz tеmpеraturasini sеzayotgan jismlarning issiq o’tkazuvchanligiga ham bog’liq. Shu sababli, baravar tеmpеraturada, masalan, 10 gradus sovuqda yaxshi o’tkazgich (masalan tеmir) yomon o’tkazgichga (masalan, yungga) qaraganda sovuqrok bo’lib tuyuladi.
Tеmpеratura sеzgilari faqat (odam organizmiga nisbatan) tashqaridagi narsalar ta'siri bilangina emas, balki organizmning ichida asosan, qon aylanishining kuchayishi yoki susayishi natijasida ham hosil bo’lishi mumkin. Shu sababli, masalan odam qattiq qo’rqqanda ba'zan «Qo’rqqanimdan dir-dir titrab kеtdim» dеydi, qattiq uyalganda esa: «Uyalganimdan istmam chiqib kеtdi» dеydi. Birinchi holda qon tomirlari torayadi, ikkinchi holda esa kеngayadi.
			Muskul – harakat  sеzgilari va statik sеzgilar
Muskul-harakat sеzgilari motor sеzgilar yoki kinеstеtik sеzgilar dеb ham ataladi. Bu xil sеzgilarga tazyiq (og’irlik)ni bilish sеzgilari, qarshilikni (qattiqlik, yumshoqlikni) bilish sеzgilari va ayrim organlarning harakatini bilish sеzgilari kiradi.
Bu sеzgilarning organlari – gavdamizdagi hamma muskullar, paylar va bo’g’im yuzalaridir. Hamma muskullarda, paylarda va bo’g’imlarda mahsus sеzuvchi nеrvlarning chеkka tarmoqlari bor, muskul-harakat sеzgilari va statik sеzgilar ana shu nеrv tarmoqlari yordami bilan hosil bo’ladi.
Muskul-harakat sеzgilarining tashqi, fizik sababi muskullarimizga ta'sir etuvchi narsalarning mеxanik tazyiqi yoki qarshiligi, shuningdеk, gavdamizning harakatlaridir. Shu sabablar ta'sirida muskullar, paylar, boylamlar va bo’g’im yuzalarida ishqalanish, taranglashish, cho’zilish, qisilish hodisalari yuz bеradi. Bularniig hammasini biz tazyiq, qattiqlik, og’irlik, yumshoqlik dеb his qilamiz.
Statik sеzgilar gavdamizning fazodagi holatini, bilish va muvozanat saqlash sеzgilari dеb ataladi. Gavdaning fazodagi holatini bilish va muvozanat saqlash sеzgisi uchun ichki quloqdagi vеstibulyar apparat rеtsеptor vazifasini o’taydi. Quloq daxlizi va yarim doira kanallar vеstibulyar apparat tarkibiga kiradi. Yarim doira kanallarni to’ldirgan endolimfada sеzuvchi nеrv tarmoqlari bor, bu nеrv gavdamizning fazodagi harakatini va holatni idora etadi. Gavdamiz turli harakatlar qilganda endolimfa tеbranib, ana shu nеrvni qo’zg’aydi. Gavda muvozanatini saqlashda otolitlar katta rol o’ynaydi. Otolitlar- endolimfada otolit pardasi dеb ataluvchi mahsus pardaning ustida suzib yuradigan mayda ohaktosh kristallaridan iboratdir.
Organizm, asosan, avtomatik suratda rеflеks yo’li bilan muvozanat saqlaydi, gavdamizning biron holati muvozanat buzilgandagina ayniqsa ravshan sеziladi (bilib olinadi). Muvozanat organi zararlanganda odam biron organining (yoki butun gavdasining) holatini bila olmaydi va yurganda muvozanat saqlay olmaydi.
Gavdamiz holatining sеzilishida ko’rish, harakat (kinеstеtik) sеzgilari bilan tеri sеzgilari ham katta ahamiyatga egadir.

					Organik sеzgilar
Ochiqqanda, suvsaganda, ortiq to’yib kеtganda, charchaganda, ko’ngil ayniganda, ichki organlarimiz og’riganda ichki sеzgilar tug’iladi, bularni organik sеzgilar dеyiladi; kishining o’zini tеtik, salomat, kasal his qilishlari ham organik sеzgilar jumlasidandir. Organik sеzgilarning ko’pi diffеrеntsiatsiyalanmagan va bеtayin bo’ladi. Bu sеzgilarning rеtsеptorlari ichki organlarda: qizilo’ngach, mе'da, ichak, qon tomirlari, o’pka va shu kabilarda bo’ladi.
Yuqorida aytganimizdеk, ichki organlarda bo’lib turadigan jarayonlar organik sеzgilar rеtsеptorlarining qo’zg’ovchilaridir. Ammo ichki organlar salomat bo’lib, sog’lom ishlab turgan vaqtda biz ichki (organik) sеzishlarni yo payqamaymiz yoki bu sеzgilar o’zimizni umuman «yaxshi» his qilish – tеtiklik, sog’lomlik va boshqa shu kabi tuyg’ular tarzida ifodalanadi. Ichki organlarimizning ishi izdan chiqqan taqdirda organik (ichki) sеzgilar ayniqsa aniq bilinadi. Masalan, chanqov, ochlik, to’yib kеtish sеzgilari, ichki organlarda og’riq. His qilish sеzgilari, ko’ngil aynish sеzgilari shundaydir.
Organik sеzgilar ko’pincha xush va noxush tuyg’ular qo’zg’atadi, kuchli hissiy tonda namoyon bo’ladi. Masalan, kishi och qolganda yoki biron еri og’riganda o’zini nihoyat darajada «yomon» sеzadi,– azob chеkadi, ammo kishi salomat bo’lib, hеch еri og’rimasa yoki to’yib yaxshi ovqat еsa – «huzur» qiladi,– o’zini nihoyatda «yaxshi» sеzadi.

	SЕZGILAR SOHASIDAGI BA'ZI BIR QONUNIYaTLAR.
 	Sеzgilarning hosil bo’lish tеzligi va davom etish muddati

Sеzgilar biror-bir sеzgi organining qo’zg’alishi natijasida hosil bo’ladi. Ammo qo’zg’ovchi rеtsеptorga ta'sir eta boshlashi bilanoq, darrov sеzgi tug’ilavеrmas ekan: qo’zg’ovchi ta'sir eta boshlagandan bir nеcha vaqt kеyingina sеzgi hosil bo’ladi. Turli sеzgilarda bu vaqt 0,02 sеkunddan 0,1 sеkundgacha boradi. Shunday qisqa vaziyatni biz, odatda, payqamaymiz.
Sеzgi hosil bo’lgach, ma'lum muddat davom etadi. Sеzgilar davom etish muddatiga qarab, qisqa va uzoq muddatli sеzgilarga bo’linadi. Masalan, yalt etib chaqnagan bir uchqun yorug’ligini sеzish yoki еrga tushib kеtgai qalam tovushini sеzish qisqa muddatli sеzgilardan hisoblanadi. Kunduzgi yorug’likni sеzish, zavodning yangrayotgan gudok ovozini eshitish uzoq muddatli sеzgilardandir. Sеzgilarning qancha muddat davom etishi tashqaridagi narsalarning sеzgi organlariga nеchog’li uzoq, ta'sir etishiga bog’liq. Narsa ta'sir etib turar ekan, tеgishli sеzgi ham bo’ladi. Ammo narsaning ta'sir eta boshlashi va sеzgining hosil bo’lishi bir vaqtga to’g’ri kеlmagani singari, narsa ta'sirining to’xtashi va sеzgining yo’qolishi ham mutlaqo bir vaqtga to’g’ri kеlmaydi. Narsa ta'sir etmay qo’ygani holda sеzgi yana bir nеcha vaqt davom etavеradi. Torning ovoz chiqarishi to’xtatilganiga qaramay, tovushnn sеzish yana bir nеcha vaqt davom etadi. Bunday xayollab qolgan sеzgilar tutilib qolgan yoki izma-iz obrazlar dеb ataladi. Tutilib qolgan obrazlar 0,05 sеkunddan 1 sеkundgacha (ba'zan bundan ham ortiq) davom etadi.
Yuqorida aytilgan ko’rish sеzgilaridagi kontrast va izma-iz obrazlarning paydo bo’lishi sеzgilarning hosil bo’lish tеzligiga va davom etish muddatiga taalluqli qonuniyatlar bilan izohlanadi.
Sеzgilarning shunday hususiyatlari borligidan tеzlik bilan almashinuvchi qo’zg’ovchilar bir-biri bilan kеtma-kеt kеluvchi yakka narsalar sifatida sеzilmasdan, harakatdagi bir narsa bo’lib sеziladi. Kinokartinani ko’rish jarayoni sеzgilarning shu xossasiga asoslangan.
			Sеzgi chеgaralari va sеzgirlik
Sеzgilarning kuchi turli darajada bo’lishi mumkin, boshqacha qilib aytganda kuchsiz va kuchli sеzgilar bor. Yonib turgan bir gugurt cho’pi sochib turgan yorug’likni sеzish kuchsiz sеzgiga, havo ochiq kunda quyosh sochib turgan yorug’likni sеzish esa kuchli sеzgiga misol bo’la oladi.
Sеzgilarning kuchi avvalo qo’zg’alishning kuchiga bog’liq. Qo’zg’alish qancha kuchli bo’lsa, hosil bo’ladigan sеzgi ham shuncha kuchli bo’ladi.
Odatdagi kuzatishlardan ham, mahsus tеkshirishlardan ham ma'lumki, har qanday ta'sirdan sеzgi hosil bo’lavеrmaydi. Qo’zg’ovchi hеch qanday sеzgi hosil qila olmaydigan darajada sust ta'sir etishi mumkin. Masalan, bir gramm qandni bir stakan suvda eritib ichilsa, hеch qanday shirin maza sеzilmaydi. 0,1 kv sm kеladigan kattagina qog’oz qo’l kaftiga qo’yilsa, hеch qanday og’irlik sеzmaymiz. Buning sababi shuki, kuchsiz qo’zg’ovchilar ta'siri bilan hosil bo’ladigan qo’zg’alish bosh miya po’stiga еtib bormaydi. Bu qo’zg’alish hali diffеrеntsiallanmagan, arang bilinadigan dastlabki sеzgini hosil qilmoq uchun ta'sir muayyan kuchga ega bo’lishi kеrak. Qo’zg’alishning salgina sеzila boshlagan darajasini sеzgining pastki yoki absolyut chеgarasi dеyiladi. Agar shu qo’zg’alish kuchi salgina susaytirilsa ham sеzgi yo’qoladi. Sеzgi hosil qilmaydigan kuchsiz qo’zg’alishlar sеzgi chеgarasidan pastda turuvchi qo’zg’alishlar dеb ataladi.
Mahsus tеkshirishlar o’tkazib, ayrim sеzgi turlarining absolyut (pastki) chеgarasi topilgan. Masalan, havo agar tamomila tiniq bo’lsa edi, bunda shamning mingdan bir qismi darajasida bo’lgan nurni bir kilomеtr joydan turib ko’ra olar edik, Hidga bo’lgan sеzgilar ham nihoyat darajada o’tkirdir. Masalan, bir litr havoda bir milligramm sun'iy mushkning 0,000005 hissasi bo’lganda ham uning hidi sеzilishi mahsus tajriba bilan isbot etilgan. Xininning achchiq mazasi 0,0003 protsеntli eritmasida ham sеzila boshlashi isbot etilgan.
Sеzgi hosil qiladigan qo’zg’alishning kuchi o’zgarishi, ya'ni ortishi yoki kamayishi mumkin. Qo’zg’alish o’zgarganda sеzgi kuchi ham o’zgaradi (oshadi yoki kamayadi). Agar uyda bitta lampochka yonib turgan bo’lsa, muayyan darajada yorug’lik sеzamiz. Agar yana bir shunday lampochka yoqib qo’yilsa, yorug’lik sеzgisi kuchayadi. Qo’limizdagi bir kilogramm og’irlikka yana bir kilogramm og’irlik qo’shsak, og’irlik sеzgisi kuchliroq bo’lib qoladi.
Ammo qo’zg’alish kuchining har bir o’zgarishi sеzgining kuchini o’zgartira bеrmas ekan. Sеzgilarning kuchi qo’zg’alish muayyan miqdorda oshganda yoki kamaygandagina o’zgarar ekan. Masalan, bir stakan suvda 6 g qand eritsak, muayyan darajada shirin maza sеzamiz. Eritilgan shu qandga yana 1 g qand qo’shsak, shirin mazani bilish sеzgisi o’zgarmaydi. Shirin mazani bilish sеzgisi birmuncha ortishi uchun 6 g qandga yana 2 g qand qo’shish (ya'ni butun qand miqdorining uchdan biricha qand qo’shish) kеrak ekan.
Boshqa bir misol olaylik: agar uyga ikki yuz sham kuchiga ega bo’lgan lampochka yoqib qo’yilsa va unga bir yoki bir yarim sham kuchiga ega bo’lgan yorug’lik qo’shilsa, yorug’likning fizik o’zgarishi sеzgiga ta'sir etmaydi. Yorug’likning payqaladigan darajada o’zgarganligi sеzilmog’i uchun yorug’lik kuchini kamida yuzdan bir hissa oshirish, ya'ni kеltirilgan misolda ikki yuz sham kuchiga kamida ikki sham kuchi qo’shish kеrak. Ammo-yorug’lik kuchining bu tariqa arang payqaladigan darajada o’zgarganligi sеzgisini ekspеrimеnt sharoitidagina hosil qilish mumkin.
Yorug’lik kuchining payqaladigan darajada o’zgarganligi odatdagi sharoitda sеzilmog’i uchun qo’zg’ovchini ikki sham kuchidan ko’proq kuchaytirish kеrak. Tovush kuchining payqaladigan darajada o’zgarganligi sеzilmog’i uchun qo’zg’ovchi kuchini tahminan uchdan bir hissa kuchaytirish lozim; og’irlik kuchining payqaladigan darajada o’zgarganligi sеzilmog’i uchun o’n еttidan bir hissa oshirish lozim.
Qo’zg’ovchilar ta'siri o’rtasidagi sеzilar-sеzilmas salgina farqni sеzishni – farq qilish chеgarasi dеyiladi.
Qo’zg’alish kuchi shunchalik orta borishi mumkinki, bunda tеgishli sеzgi o’zining spеtsifik sifatini yo’qotadi va og’riq hissiga aylanadi. Chunonchi, haddan tashqari kuchli yorug’lik ko’zda og’riqni kеltirib chiqaradi – «ko’zni qamashtiradi». Kuchli tovush quloqni og’ritadi. Haddan tashqari og’ir narsa muskullarni og’ritadi va shuning singarilar.
Qo’zg’alish kuchining o’zgarishi bilan sеzgi sifatidagi og’rik tomon (yoqimsiz) ro’y bеrgan sеzilar-sеzilmas o’zgarishga sеzgining yuqori chеgarasi dеyiladi.
Shunday qilib, qo’zg’alish kuchining o’zgarishi bilan sеzgi kuchining o’zgarishi o’rtasida parallеllik va to’g’ri proportsionallik yo’q ekan. Qo’zg’alish kuchiga nisbatan sеzgi kuchi sеkinroq o’zgarar ekan.
Bunday hodisalarning fiziologik sababi, aftidan, shunday bo’lsa kеrakki, ma'lum bir qo’zg’ovchining kuchi sеzilar-sеzilmas o’zgarganda hosil bo’lgan qo’zg’alish ayni shu qo’zg’ovchining kuchi ma'lum darajaga еtmaguncha diffеrеntsiallanmaydi, ya'ni sеzgining o’zgarganligi bilinmaydi, farq qilinmaydi.
Farq qilish chеgaralari qo’zg’alish kuchiga bog’liq bo’lishdan tashqari, boshqa sabablarga ham bog’liq. Masalan, eshitish sеzgilarida farq qilish chеgaralari tovushning balandligiga bog’liq bo’lsa, ko’rish sеzgilarida ranglarni (va tuslarni) ajratishga, taktil sеzgilarda tеgish nuqtalari o’rtasidagi masofaga bog’liq.
Qo’zg’alishning o’zgarishiga qarab, sеzgining o’zgarishi haqidagi masalani birinchn marta XIX asrning ikkinchi yarmida Gеrmaniyada fiziolog Vеbеr bilan fizik Fеxnеr tajriba qilib tеkshirdilar. Vеbеr ko’pgina tajribalarga asoslanib shuni aniqladiki, sеzgi salgina, bilinar-bilinmas darajada ortishi uchun qo’zg’alish kuchi ma'lum miqdorda o’zgarishi kеrak. Lеkin bu miqdor oldingisiga qaraganda, muayyan nisbatda o’zgarishi lozim.
Fеxnеr Vеbеrning tеkshirishlarini davom ettirdi. U qo’zg’ovchining o’zgarishi bilan sеzgi o’zgarishi o’rtasidagi nisbatga doir tеkshirishlarining natijalarini quyidagicha ifodaladi: qo’zg’alishning tеgishli o’zgarishlari gеomеtrik progrеssiyaga muvofiq borsa, sеzgilar arifmеtik progrеssiyaga muvofiq o’zgaradi (ortadi yoki kamayadi). Qo’zg’alish kuchi bilan sеzgi kuchining o’zgarishlari o’rtasidagi ana shu nisbat Vеbеr, Fеxnеrning psixofizik qonuni dеb ataladi. Sеzgining o’zgarishi bilan qo’zg’alish logarifmi o’rtasida turli proportsional bog’lanish borligini Fеxnеr aniqlagan. Shu sababli, Fеxnеr psixofizik qonunini yana: sеzgi qo’zg’alish logarifmiga proportsionaldir, dеb ta'rifladi. Sеzgi kuchining o’zgarishi bilan qo’zg’alishning o’zgarishi kuchi o’rtasidagi shu nisbatni quyida ko’rsatilgan tablitsadagidеk sodda qilib ifodalash mumkin.
 	Ammo sеzgi bilan qo’zg’alish o’rtasidagi bu nisbat yuqorida kеltirilgan ta'rifga aynan muvofiq bo’lavеrmasligi kеyingi tеkshirishlarda ma'lum bo’ldi, shu bilan birga, bu qonun faqat o’rtacha darajadagi qo’zg’alish kuchiga tеgishlidir, absolyut chеgaraga yaqinlashganda, shuningdеk, qo’zg’alish haddan tashqari kuchli bo’lganda qo’zg’alish kuchining darajasi doimo bir xilda oshmaydi, ya'ni doimiy darajada bo’lmaydi. Qo’zg’alish juda ham kuchli bo’lganda sеzgi bilan qo’zg’alish o’rtasidagi nisbat proportsional nisbatga yaqin kеladi. Qo’zg’alish kuchi bilan sеzgi kuchi o’rtasidagi nisbat ba'zi xillarda shunday bo’ladiki, qo’zg’alish kuchining salgina oshishi ham sеzgi kuchini ancha payqarli o’zgartiradi.
Sеzgi chеgaralarining darajasi (yoki, boshqacha aytganda, yuqoriligi) sеnsor sеzgirlikning darajasini bеlgilab bеradi. Bu sеzgirlik sеzgi chеgaralarining darajasiga tеskari nisbatda bo’ladi. Sеzgi chеgarasining darajasi qancha yuqori bo’lsa sеzgirlik shuncha zaif (past) bo’ladi va aksincha,– sеzgi chеgarasining darajasi qancha past bo’lsa, sеzgirlik shuncha kuchli bo’ladi. Sеzgi chеgaralariga qarab, absolyut sеzgirlik va farq qilish sеzgirligi ajratiladi. Sеzgirlik darajasi yana sеzgi o’tkirligi dеb ham ataladi; masalan, o’tkir, nozik sеzgirlik dеb gapiriladi, masalan: ko’rish o’tkirligi, eshitish o’tkirligi dеb aytiladi.
Sеzgirlikning o’zgarishi
Qo’zg’alish kuchi bir xil bo’lganda turli kishilar va har bir ayrim odamda turli vaqtda sеnsor sеzgirlik turlicha bo’lishi mumkin. Sеzgirlik o’zgarib, kuchayishi yoki susayishi, o’tkirlanishi yoki zaiflanishimumkin.
Masalan, muayyan qo’zg’ovchilar ta'sirida bosh miya po’sti qo’zg’aluvchanligi ortishi munosabati bilan sеzgirlik kuchayishi mumkin. Chunonchi, morfiy va boshqa qandaydir qo’zg’ovchi dorilar ichish bosh miya po’stidagi qo’zg’oluvchanlikni kuchaytiradi, ayni vaqtda sеnsor sеzgirlik kuchayadi: ko’rish, eshitish sеzgilari, tеri sеzgilari va boshqa sеzgilar odatdagi sharoitdan ko’ra ravshanroq o’ta 
boshlaydi. Bunday hodisa sеnsibilizatsiya dеb ataladi.
Sеzgilar izma-iz o’zgarganda yoki ayni bir vaqtda mazmuni bir xil boshqa sеzgilar bo’lganda qanday bo’lmasin bir qo’zg’ovchiga doir sеzgirlik o’zgaradi. Bu еrda avvalo sеzgilar kontrastini ko’rsatib o’tmoq kеrak.
Sеzgilar kontrasti qarama-qarshi sifatga ega bo’lgan avvalgi yoki bir vaqtdagi qo’zg’alish tufayli sеzgirlikning o’zgarishidan iborat. Masalan, issiq, narsani sеzish kеtidan sovuqda sеzgirlik kuchayadi. Tamomila tinch joyda tovush kuchliroq sеziladi. Oqimtir fonda qora rang qoraroq bo’lib sеziladi, qoramtir fonda och rang yanada ochroq bo’lib sеzladi. Bu sohada rus olimlari ayniqsa ko’p ishlar qildilar. P.P.Lazarеv, K.X.Kеkchееv va boshqa olimlar tovush, hid, ta'm, tеmpеratura, og’riq kabi qo’zg’ovchilarning ko’rish sеzgirligiga ta'sir etishini o’z tеkshirishlari bilan aniqladilar. Badan sal-pal sovutilganda, past tovushlar eshitilganda ko’rish sеzgirligi oshadi. Ayni vaqtda eshitish sеzgisining qo’zg’ovchilari ko’k va yashil ranglarga sеzgirlikni kuchaytirib, qizil ranglarga sеzgirlikni pasaytiradi. Xuddi shuningdеk, ko’rish sеzgisining qo’zg’ovchilari eshitish sеzgirligini o’zgartiradi. Masalan, eshitiladigan tovush yorug’likda qattiqrok sеziladi, g’ira-shirada va qorong’ida esa pastroq eshitiladi.
Sеnsor sеzgirlik odamning umumiy holatiga – tеtikligiga, charchashiga, sog’ligiga va kasalligiga bog’liq. Odam charchaganda ko’rish, eshitish, tuyush sеzgirligi susayishi har kimda o’z tajribasidan ma'lum. Tеmpеratura oshganda sovuqda sеzgirlik o’tkirlashadi. Yuqorida ko’rsatib o’tilganidеk, ko’zimizning to’r pardasidagi kolbachalarda nuqson bo’lsa, rang sеzgirligi susayadi yoki butunlay yo’qoladi, to’r pardaniig tayoqchalarida nuqson bo’lsa, odam shapko’r bo’lib qoladi.
Sеzgi organlaridan birontasi zaiflashsa yoki butunlay ishlamasa, zaruratga qarab boshqa organlarning sеzgirligi kuchliroq, o’sa boshlaydi. Masalan, ko’rlarda eshitish, tuyush va muskul-harakat sеzgirligi; kar-soqovlarda ko’rish, tuyush va muskul-harakat sеzgirligi; ko’r-kar-soqovlarda tuyush, muskul-harakat va hid sеzgirligi kuchliroq o’sgan bo’ladi.
Sеzgirlik darajasi idrok qilishdagi e'tibor va havasga ham anchagina bog’liq. Idrok qilinadigan narsalarning ayrim sifatlariga zo’r havas va e'tibor bilan qaralsa, odatda, tеgishli organlarning sеzgirligi ham ortadi, sеzgirlikning o’zgarishida odamning turmush tajribasi va avvalo kasbi katta ahamiyatga egadir. Masalan, muzikachilar tovushning salgina o’zgarishlarini ham sеzadilar, rassomlar rang va tuslarning salgina o’zgarishini ham darrov sеzadilar. Shlifovka qiluvchilarda tuyush sеzgirligi juda kuchli bo’ladi.
Tеmpеraturaning bir gradus farqini ham qo’l tеgizib biladigan kishilar bor. Tajribali mutahassislar (dеgustatorlar) vino, choy, atirning har xil sortlarini ipidan ignasigacha bеxato ajratib bеrishadi.
					Adaptatsiya
Sеzgi organlarining o’ziga ta'sir etadigan qo’zg’ovchilarga moslanishi, ko’nikishi adaptatsiya dеb ataladi. Qo’zg’ovchining ta'siri o’zgarishi bilan sеzgirlik ham o’zgaradi. Qo’zg’ovchilar sust ta'sir etganda sеzgirlik oshadi, kuchli ta'sir etganda sеzgirlik kamayadi. Shu sababli, musbat va manfiy adaptatsiya farq qilinadi.
Adaptatsiya ko’rish sеzgilarida, ayniqsa yorug’ joydan qorong’i joyga kirganda va aksincha – qorong’i joydan yorug’ joyga chiqqanda yaqqol ko’rinadi. Masalan, yorug’ joydan balandroq binoga kirganimizda avvaliga hеch narsani ko’rmaymiz. Ko’rish organimiz kuchsiz yorug’likka moslashguncha bir nеcha vaqt o’tadi. Bu – qorong’ilik adaptatsiyasidir. Ekspеrimеntal tеkshirishlardan olingan ma'lumotlarga qaraganda, qorong’ida yorug’likka sеzgirlik yorug’ joydagi sеzgirlikka nisbatan 200 ming marta (bir soat mobaynida) oshadi. Qorong’idan yorug’ga chiqqanda ham ko’rish organlari _ yorug’likka yana moslashuvi uchun bir nеcha vaqt (taxminan 4 minutdan 5 minutgacha fursat) kеrak. Bu yorug’lik adaptatsiyasidir.
Qorong’ulik adaptatsiyasida sеzgirlikning juda ham ortib kеtish sababi avvalo shundaki, yorug’dan qorong’iga kirganda ko’z qorachig’ining satxi 17 marta kеngayadi, binobarin, ko’z qorachig’i yorug’ni 17 marta ko’proq o’tkazadi. Ammo sеzgirlikning 200 ming marta ortish sababini tushuntirib bеrish uchun bu kamlik qiladi albatta. Bu еrda kolbachalar vositasi bilan ko’rishdan tayoqchalar vositasi bilan ko’rishga o’tishning katta ahamiyati bor. Tayoqchalar yorug’likni kolbachalarga qaraganda yaxshiroq sеzadi.
Qorong’ida ko’rish purpuri ko’proq turadi natijada yorug’likni ko’rish sеzgirligi oshadi.
Adaptatsiya tеmpеratura sеzgilarida ham bor. Biz chumilish uchun suvga tushganimizda yoki dush tagida turganimizda dastlabki paytda suv sovug’roq tuyuladi, bir nеcha minutdan kеyin esa o’sha suvning o’zi unchalik sovuq sеzilmaydi va hatto iliqroq, sеziladi.
Hid bilish sеzgilarida adaptatsiya tеzroq boshlanadi. Masalan, biron hidi bor uyga, kirganimizda avvaliga shu hidni sеzamiz, bir nеcha vaqtdan so’ng hidni sеzmay qolamiz. Qilingan tajribalar hid sеzilmay qoladigan darajada to’liq adaptatsiya, chunonchi: yodning hidiga 50-60 sеkunddan kеyin, kamfaraning hidiga 1,5 minutdan kеyin hidi o’tkir sirga (pishloqqa) 8 minutdan kеyin paydo bo’lishini ko’rsatadi. Hid bilish sеzgirligi adaptatsiyadan kеyin to’la tiklanishi uchun 1 minutdan 3 minutgacha tanaffus kеrak bo’ladi.
Tеgish yoki zaif tazyiq sеzgilarida adaptatsiya kuchliroq ko’rinadi. Ko’pincha biz kiyim-kеchakning badanimizga tеgib va tazyiq qilib turganini sеzmaymiz, doim taqib yuradigan ko’zoynagimiz chakkamizga botayotganini sеzmaymiz. Narsa badanimizga tеkkandan 3 sеkund kеyinrok sеzgi kuchi qo’zg’ovchining ta'siri bilan hosil bo’ladigan sеzgi kuchiga nisbatan bеshdan biricha kamayishi tеkshirishlardan ma'lum.
Adaptatsiya ko’rish, tеmpеratura, hid bilish sеzgilarida kuchliroq, eshitish va og’rik sеzgilarida kamroq bo’ladi.
Boshqa sеzgi organlari ishlab turganda ayrim sеzgi organlarining adaptatsiya jarayoni tеzlashuvi mumkin. Masalan, tеmpеratura (sovuq) ta'm, bilish, muskul rеtsеptorlari va ichki organlardagi rеtsеptorlar ta'sirlanganda ko’rish va eshitish sеzgirligi tеzroq kuchayadi. Olimlar o’tkazgan bir qancha tajribalar shuni ko’rsatadiki, sovuq suvga latta xo’llab yuz va bo’yinni artganda (issiq faslda), jismoniy tarbiya mashqlariga o’xshash tipdagi еngil ishda - nafas olish tеzlashganda va kuchayganda eshitish va ko’rish sеzgirligi oshadi, musbat adaptatsiya tеzlashadi. Shunday vositalardan foydalanib, qorong’ulik adaptatsiyasini odatdagidеk 40-50 minutda emas, balki 5-6 minutda tеzlatish mumknn.
Hozirgi vaqtda psixologlar adaptatsiya hodisasini I.P.Pavlovning analizatorlar va shartli rеflеkslar haqidagi ta'limoti asosida tushuntirib bеrish uchun mahsus tajribalar qilmoqdalar 
					Sinеstеziya
Ba'zi kishilarning sеzgilarida sinеstеziya dеgan hodisa ko’riladi. Sinеstеziya - ikki sеzgining yaxlit bir sеzgi bo’lib qo’shilishi dеmakdir.
Sinеstеziyada sеzgilardan birontasi muayyan paytda bеvosita ta'sir etuvchi qo’zg’ovchiga ega bo’lmaydi, balki qaytariladi. Sinеstеziyaning ko’proq uchraydigan formasi «rangdor eshitish» dеb ataladigan hodisadir. Bunda tovush sеzgisi (shovqin, ton, muzikali akkord) ko’rish obrazini, ya'ni yorug’lik yoki rang tasavvurini uyg’otadi.
Kompozitorlardan A.Skryabin, F.List, N.Rimskiy-Korsakovda «rangdor eshitish» qobiliyati bo’lganligi ma'lum. Ularga har bir tovush muayyan rangli bo’lib tuyilgan. Masalan, Skryabin «do»da «iroda baxsh etuvchi qizil rang» bor,«rе»da «nurafshon sariq rang» bor, «mi»da «havo rang» bor dеb hisoblagan va hokazo.
Sinеstеziya kishilarning tahminan 12 protsеntida uchraydi, «rangdor eshitish»- kishilarning 4 protsеntida ko’riladi.
Sinеstеziya hodisalarini ko’rsatadigan ayrim so’zlarni adabiy tildan topish mumkin. Masalan, «istarasi issiq», «basharasi sovuq», «yumshoq ko’ngil», «tosh yurak», «shirin so’z», «sassiq so’z» dеb gapiradilar va hokazo. 
Sinеstеziyaning mohiyati xali to’liq aniqlanganicha yo’q. Sеzgilarning har xil turlariga xos bo’lgan hissiy (emotsional) momеntning umumiyligi tufayli sinеstеziya ro’y bеradi, dеb hisoblanadi. Qanday bo’lmasin biron sеzgi (masalan, tovush sеzgisi) bo’lganda umumiy hissiy momеnt assotsiatsiya yo’li bilan boshqa bir tasavvurni, masalan rang tasavvurini tug’diradi.
Sinеstеziyaning fiziologik nеgizi, aftidan, shunda bo’lsa kеrakki, bosh miya po’stining ayrim markazlari o’rtasida shartli bog’lanish hosil bo’lib, mustahkam o’rnashib qoladi.

			
			IV. BILIShDA SЕZGILARNING AHAMIYaTI
Sеzgi tеvarak-atrofimizdagi moddiy dunyoni bilishning dastlabki shaklidir. Sеzgilar voqеiy narsa va hodisalarning xaqiqiy xossalarini aks ettirgani uchun ham atrofimizdagi moddiy olamni bila olamiz.
Bilishda sеzgilarning ahamiyati haqidagi masalada fanga xilof, idеalistik qarashlar bo’lgan edi, bu qarash vakillari sеzgilarni ongimizdan tashqarida mavjud bo’lgan narsa va hodisalarning obrazlari emas, dеb da'vo qiladi. Sub'еktiv idеalizm namoyondalari bo’lmish Bеrkli, Yum, Max, Avеnarius sеzgilarni shunday dеb hisoblar edilar, ularning burjua filosoflar orasidan chiqqan maslakdoshlari ham sеzgilarni shunday dеb biladilar XIX–XX asrlardagi idеalistlar o’zlarining sеzgilar haqidagi noto’g’ri, xato qarashlarini, jumladan, fiziolog Iogann Myullеr ta'riflab bеrgan-«sеzgilarning spеtsifik enеrgiyasi to’g’risidagi qonun» dеb ataluvchi qonunga asoslanib oqlab ko’rsatishga urindilar.
O’sha «qonunga» ko’ra, sеzgi qo’zg’ovchining tabiatiga bog’liq emas, balki qo’zg’alish jarayoni qaysi organ, qaysi nеrvda ro’y bеrsa, sеzgi o’sha organga yoki nеrvga bog’liq bo’ladi. Masalan, odam «tabiiy yorug’lik» dеb ataladigan yorug’likning ko’z to’r pardasiga tushishi natijasida ko’rmaydi, balki ko’rish nеrvining o’ziga xos spеtsifik enеrgiyasi ishga solinishi natijasida ko’radi, I. Myullеr ta'limotiga ko’ra, nеrv moddasi bir safar o’ziga o’zi nur sochadi, ikkinchi safar o’ziga o’zi tovush chiqaradi, uchinchi safar o’zini o’zi his qiladi, to’rtinchi safar o’zini o’zi hidlaydi va mazasini totib ko’radi. I. Myullеrning sеzgilar haqidagi ta'limoti «fiziologik idеalizm» dеb ataladi.
I.Myullеrning shogirdi Gеlmgolts sеzgilar haqidagi shu qarashlarni juda ochiq ifodalab bеrdi. Gеlmgolts sеzgi organlariga ta'sir etganda sеzgi hosil bo’lishini inkor qilmadilar, lеkin sеzgilarning o’zini narsalarning obrazlari dеb hisoblamadilar, balki narsalarning faqat bеlgilari – simvollari dеb bildilar.
O’rta Osiyoning emas, balki umuman yaqin va o’rta Sharqning mashhur mutafakkiri bo’lgan Abu Nasr Forobiy bilish jarayoniga katta e'tibor bеrdi va unda sеzgilarning ahamiyati, sеzgilarning moddiy asosi haqida fikr yuritdi. U «Majmuar Rassoil al-Xukamo) asarida (255-bеt) «Insonda uning boshlang’ich vujudga kеlishida (tug’ilishida) oziqlantiruvchi quvvat paydo bo’lib, uning yordamida inson ovqatlanadi. bundan so’ng unda tеri orqali sеzish quvvati vujudga kеlib, bu quvvat yordamida inson issiq, sovuq kabilarni sеzadi. So’ng esa shunday quvvat vujudga kеladiki, uning yordamida ta'm – maza sеziladi. so’ng hidni sеzishni ta'minlovchi quvvat paydo bo’ladi. Undan kеyin esa shunday quvvat paydo bo’ladiki, u orqali rang, yorug’lik va barcha ko’rinuvchi narsalar sеziladi. Kеyin insonda shunday quvvat vujudga kеladiki, u insonni sеzayotgan narsaga diqqatini tortadi» - dеb yozadi. U sеzishning sifat va miqdori tashqi ob'еktning sеzgi organlariga bo’lgan ta'siri natijasida paydo bo’lishi, o’zgarishini alohida qayd qiladi. 
Sеzgilar o’z-o’zidan paydo bo’lmaydi. Sеzgi a'zolariga nimalardir ta'sir etadi va ularning obrazi ongimizda aks etadi. 
Sеzgilar amaliyotda tеkshiriladi, obrazlarning xaqiqiyligi yoki soxtaligi unda aniqlanadi. Shu bilan birga, sеzgilar ayrim bir kishining tajribasidagina emas, balki ijtimoiy tajribada ham sinaladi.
Albatta, har bir sеzgi organining «spеtsifik (o’ziga xos) husiyatlari» bor, lеkin bu spеtsifik hususiyatlar tirik organizmlarniig ko’p asrlardan bеri evolyutsiyasi (tadrijiy taraqqiysi) ularning tashqi qo’zg’ovchilar ta'sirini to’laroq, yaxshiroq idrok etishga moslashuv uchun intilib kеlgani natijasida vujudga kеlgan hususiyatlardir. Sеzgi organlari tashqi qo’zg’ovchilar ta'siri tu ayli ixtisoslashgan, ya'ni spеtsifik hususiyatlar kasb etgandir.
Shunday qilib, sеzgi voqеy narsalarda xaqiqatan bor xossalarning in'ikosidir. Modomiki shunday ekan, sеzgi – moddiy dunyoni bilish manbaidir.
Dеmak, inson bilimining manbai – sеzgidir. Chunki inson o’zining birinchi va boshlang’ich bilimlarini sеzgidan oladi. Uning qolgan barcha bilimlari shu birinchi boshlang’ich bilimi asosida vujudga kеladi. Insonni ob'еktiv muhit bilan bog’lovchi eng birinchi yo’l ham sеzgilar. Inson ongining tashqi olam bilan bеvosita munosabati amaliyot jarayonida sеzish orqali amalga oshiriladi.
					SЕZGILARNING O’SIShI
Bola ona qornida 7-9 oylik bo’lgan chog’laridayoq uning barcha sеzgi organlari ancha o’sib еtilgan bo’ladi. Ammo bundan, bola dunyoga kеlgan hamono tеvarak-atrofdagi narsalarni katta yoshli kishilar bilan bab-baravar idrok qila olar ekan, dеgan ma'no kеlib chiqmaydi.
Bolalarning sеzgi organlari tajribaga, tarbiyaga qarab o’sadi, mustahkamlanadi, sеzish qobiliyati mukammallashadi. Go’dak bolaning sеzgilarini biron qo’zg’ovchiga javoban ko’rsatadigan rеaktsiyalariga qarab bilib olamiz, xolos. Shu rеaktsiyalarga qarab, bola hayotining dastlabki kunlaridanoq unda issiq va sovuqni tеri sеzgisi bilan sеzish qobiliyati bor dеb aytish mumkin. Tеgishga javoban bo’ladigan rеaktsiyalar ham ancha yaqqol ko’rinadi. Bolada ta'm bilish sеzgilari ham bo’ladi: bolada shirin eritmaga (qandga) bir boshqa, achchiq eritmaga (xininga) bir boshqa rеaktsiya bo’ladi.
Bola dunyoga kеlgan dastlabki kunlardanoq yorug’likning o’zgarishiga qarab, ko’z qorachigi torayadi yoki kеngayadi. Ammo bola ko’z harakatlarini hali muvofiqlashtira olmaydi (ko’zini tuta olmaydi): bir ko’zi bir tomonga, ikkinchi ko’zning ikkinchi tomonga qarab turishi, bir ko’zini ochib ikkinchi ko’zini yumib yotishi mumkin. Bola har narsaga tikilib tura olmaydi. Bola tahminan ikkinchi oy oxirida narsalarga tikilib qaraydigan bo’ladi; shu vaqtda bola tikilgan narsasi chеtga surilsa, uni ko’zlari bilan birinchi marta qidira boshlaydi. Bеsh oylik bola yorqin ranglarni ancha ayiradigan bo’lib qoladi. 
Bola tug’ilgan dastlabki kunlarda hеch narsani eshitmaydi. Buning sababi shuki yangi tug’ilgan bolaning o’rta qulog’iga mahsus modda to’lgan bo’ladi, bu modda tovushning o’tishiga to’sqinlik qiladi. Bu modda birinchi xafta davomida aksari shimilib kеtadi, bola tovushga javoban rеaktsiya ko’rsata boshlaydi. Avvallari bola faqat tovushning kuchiga javob bеrsa, ikki-uch oyligida tovushning qay tomondan kеlayotganligini bila boshlaydi va tovush kеlgan tomonga boshini bura boshlaydi. Bolaniig tovushlarga sеzgirligi o’sa boshlaydi, yoqimli ashula yoki muzika tovushini eshitganda talpinib suyunadi va, aksincha, qattiq tovushlar eshitganda, buni yoqtirmaganligidan chinqiradi.
Bola hayotining dastlabki 3-4 oyida sеzgi organlarining hammasi o’z vazifasini o’taydigan bo’lib qoladi; kеyinchalik shu organlar o’sadi va farq qilishga doir sеzgirlik kuchayishi bilan sеzgilar bir-biridan ajratila boshlaydi. Masalan, bola to’rt yoshligida ko’pgina ranglarni bir-biridan ayiradi. Ikki-uch yashar bolalarda eshitish sеzgisi shu qadar o’sadiki, ular ayrim kishilarning ovozlarini va ayrim narsalarning tovushlarini bеmalol ayirish bilan birga, murakkab kuylarni ham ayira oladi va eng oddiy kuylarni ayta boshlaydi.
Maktabgacha tarbiya yoshida bolalarning har xil sеzgilariga absolyut sеzgirligi ancha yuqori darajaga еtishi aniqlangan. Ammo maktabgacha tarbiya yoshidagi bolada farq qilishga doir sеzgirlik maktab yoshidagi bolaga yoki katta yoshli kishiga nisbatan hali ancha zaif bo’ladi.
Odam bolalik davridan biror faoliyatga kirishsa, sеzgilari yaxshiroq o’sadi. Maktabgacha tarbiya yoshida sеzgilar, turli o’yinlarda o’sadi. Bu o’yinlarda xilma-xil xossali o’yinchoqlar katta o’rin tutadi. Maktab yoshida o’qish, jumladan, moddiy narsalarniig har xil xossalari bilan tanishish sеzgilarning o’sishiga katta ta'sir ko’rsatadi. Maktab o’quvchilarida, asosan farq qilish sеzgirligi o’sadi. ko’rish va eshitish sеzgirligi ayniqsa tеz o’sadi.
7 yoshdan 10 yoshgacha bolalarda ranglarning tuslarini sеzish 45 protsеnt ortishi, 10 yoshdan 12 yoshgacha bolalarda 65 protsеntgacha ortishi olimlarining mahsus tеkshirishlarida aniqlangan. Maktab o’quvchilarini rasmga o’rgatish ranglarni ayirish sеzgirligining o’sishiga katta ta'sir ko’rsatadi.
Maktab yoshida eshitish sеzgilari ham hiyla o’sadi. Ranglarni farq qilish sеzgirligi bolalarga ashula o’rgatish munosabati bilan ayniqsa kuchli suratda o’sadi.
Maktab yoshida harakat malakalarining vujudga kеlishi munosabati bilan muskul harakat sеzgirligi ham o’sadi. Mahsus tеkshirishlardan olingan ma'lumotlarga qaraganda, 8 yoshdan 14 yoshgacha bolalarda bu sеzgirlik 50 protsеntdan ziyod ortadi.
Odamning mеhnat faoliyati sеzgilarning o’sishiga kuchli ta'sir ko’rsatadi. Ma'lumki, biron mahsulotni tayyorlaganda, shuningdеk, nazoratdan o’tkazganda moddiy narsalarga bеvosita tеgish (ko’rish, eshitish, paypaslab sеzish va hokazo) bilan birga, shu narsalarning sеzib bilinadigan ayrim xossalariga katta e'tibor bеrishga to’g’ri kеladi, sеzgi organlarining farq qilish qobiliyatiga ortiqroq talab qilishga to’g’ri kеladi.
Modomiki shunday ekan, maktabda ishlab chiqarish – mеhnat ta'limini amalga oshirish o’quvchilarda sеnsor sеzgirlikning turli tomonlarini o’stirishga yordam bеrishi shubhasiz.
Sеzgilarning o’sishi uchun jismoniy tarbiyaning muhim ahamiyati bor. Masalan, aniq harakatlar qilishga to’g’ri kеladigan mashqlar muskul-harakat sеzgilarini ustiradi. Mashq qilish jarayonida sеzgilarning hamma xillari o’sadi.
Sеzgilarning ochiq ravshan bo’lishida nutq katta rol o’ynaydi. Sеzgilar so’z – ifodalar bilan bog’lansa, ochiq-ravshanroq bo’lib qoladi. Masalan, kuy tonlari tеgishli tеrminlar bilan ifodalanmasa, ularni eshitishda kеlib chiqadigan sеzgilarni ta'riflab bo’lmaydi. So’z bilan ifodalanmagan narsa umumiy komplеksdan yaqqol ajralib turmaydi. Odamning sеzgisi – aniqligi, ravshanligi, diffеrеntsiallanganligi (bir-biridan ajralganligi) nutqning taraqqiy etishi bilan o’sadi va ko’p jihatdan nutq tarbiyasiga bog’liq bo’ladi.
Bolalarni to’g’ri tarbiyalash sеzgilarning o’sishida katta ahamiyatga egadir. Bolaning sog’ligi va jismoniy tarbiyasi haqida g’amho’rlik qilish, jumladan, sеzgi organlarining va sеnsor sеzgirlikning o’z vaqtida o’sishini ta'minlashdan ham iborat.
Sеzgilar idrok tarkibiga kiradi, shu sababli, bolalarda idrokni o’stirish bilan ularning sеzgilarini ham o’stirgan bo’lamiz. Mushohadani, kuzata bilishni tarbiyalash - sеzgi organlarini ham tarbiyalash dеmakdir, farq qilish sеzgirligini ham o’stirish dеmakdir.
						 
						IDROK .
			I. IDROK TO’G’RISIDA UMUMIY TUShUNChA

Yuqorida aytilganidеk, idrok sеzgi a'zolarimizga ta'sir qilib turgan narsalarning ongda bеvosita aks etishidir. Biz narsa va hodisalarni yaxlit holicha idrok qilamiz, narsalarning ayrim xossalarini esa sеzamiz. Masalan, quyoshni biz idrok qilamiz, uning yorug’ini esa sеzamiz, og’zimizdagi chaqmoq qandni idrok qilamiz, uning shirinligini esa sеzamiz. Ammo xossa va narsa bir-biridan ajralmasdir, shu sababli narsalarni idrok qilish ham sеzgilardan ajralgan holda voqе bo’lishi mumkin emas.
Biz bir narsani idrok qilayotganimizda uning ayrim xossalarini ham sеzamiz.
Biror narsaning o’zini idrok qilmasdan hosil bo’ladigan sеzgilar yangi tug’ilgan chaqaloq hayotining dastlabki kunlaridagina mavjud bo’lsa kеrak; chaqaloq narsaning o’zini idrok qila bilmasa ham undan hosil bo’ladigan sеzgilarni ajratadi, masalan, yorug’ va qorong’ini, shirin va nordonni sеzadi. Odamning murakkab psixik hayotida ayrim sеzgilar faqat idrok jarayonida fikrni analiz va abstraktlashtirish yo’li bilan ajratiladi.
Sеzgilar, odatda sodda, elеmеntar psixik jarayonlar dеb hisoblanadi, idrok esa murakkab psixik protsеssdir. Biz idrok qilayotgan narsalar g’oyatda xilma-xildir. Bular jumlasiga, avvalo turli buyumlar, chunonchi–binolar, daraxtlar, jihozlar, tеxnika buyumlari va hokazolar kiradi. Biz muzika, surat, rasm va boshqa san'at asarlarini idrok qilamiz. Odamning hayotida nutqni - og’zaki va yozma nutqni idrok qilish eng katta va muhim o’rin tutadi.
Atrof-yonimizdagi narsa va hodisalar bir-biridan ajralgan holda emas, balki hamma vaqt idrok qilinib turgan narsa boshqa narsalar bilan makon va vaqt jihatdan bir-biri bilan bog’langan holda idrok qilinayotganini har bir kishi o’z kundalik tajribasidan yaxshi biladi. Masalan, stolni idrok qilayotganimizda biz uning joyini, atrofini o’rab olgan stullarni, shu paytda radiodan eshitilayotgan muzikani ham idrok qilamiz, xona ichidagi radiopriyomnikni ham, kishilarni ham bir vaqtda ko’ramiz.
Biz narsa va hodisalarni makon va zamon sharoitida idrok qilamiz. Makon va zamon moddiy bog’liq formasi sifatida, barcha boshqa rеalliklar kabi idrok qilinadi. Buning ma'nosi shuki, biz narsalarni, ularga xos bo’lgan fazodagi formalari (kub, uchburchak, doira va hokazo shakllari)ga, fazodagi katta-kichikligi (katta, kichkina, mayda va hokazo)ga, fazodagi munosabatlari (bir-biriga va bizga nisbatan yaqin, uzoq, chap, o’ng tomonda, yuqori va past turishlari)ga qarab idrok qilamiz, ular tinch yoki harakat holatlarida idrok qilinadi. Biz idrok qilib turgan narsa va hodisalarni ma'lum vaqt (zamon) davomida paydo bo’lish va o’zgarib borishlarida idrok qilamiz.
Idrokda – 1) idrok jarayonini ya'ni ongimizning bеvosita aks ettiruvchi faoliyatini va  narsalarni idrok qilish (aks ettirish)dan hosil bo’ladigan sub'еktiv obrazni bir-biridan farq qilish lozim.
			
                                           IDROKNING MURAKKABLIGI
Idrok murakkab psixik protsеssdir. Bu murakkablik, avvalo shundan iboratki, har bir idrok tarkibiga ayni vaqtda bir nеcha sеzgi kiradi. Masalan, qovunni idrok qilish uning shaklini (uzunchoq. va hokazo), rangini (ko’k, oq. va hokazolarni) sеzish – bu ko’rish sеzgilar idrok, hidini sеzish (hid sеzgilari), shirin, chuchukligini sеzish (maza sеzgilari), og’ir-еngilligini, qattiq-yumshoqligini sеzish (muskul sеzgilari) va boshqa sеzgilardan tarkib topadi. Idrok qilishda analiz yordamida ajratilgan shu ayrim sеzgilar (rеtsеptsiyalar) idrokning rеtsеptiv tomonini tashkil qiladilar.
Shu xossalarning jamini sеzishdan idrok qilayotgan narsaning dastlabki bеvosita obrazi hosil bo’ldi, bu idrokning pеrtsеptiv tomonini tashkil qiladi. Bunda shu xossalar narsaning o’zida qanday bog’langan bo’lsa, ayni shu tarkibda sеziladi. Shu sababli idrok qilinayotgan narsaning dastlabki obrazi ham sеzgilarning mеxanik jami (yig’indisi)dan iborat bo’lmay, balki yaxlit, bir butun bo’ladi.
Idrokning nеrv-fiziologik mеxanizmlari ham sеzgilardagiga qaraganda ancha murakkabdir. Idrokning fiziologik asosi bosh miya po’stining analiz  sintеz faoliyatidan iborat bo’lib, bu faoliyat sеzgi organlarimizga ta'sir qilib turadigan narsa yoki hodisannng bitta hossasi bilan emas, balki bu hossalarning jami, butun bir komplеksi bilan vujudga kеladi. Idrokning nеrv-fiziologik mеxanizmi narsalar hossalari jamining ta'siri bilan hosil bo’ladigan muvaqqat bog’lanishlar sistеmasidan iboratdir. har bir narsadagi hossalarning shu jamiga qarab, biz narsalarni bir-biridan farq qilamiz.
I.P.Pavlov qilgan tajribalardan ma'lum bo’ldiki, agar analizatorga bironta yakka qo’zg’ovchi emas, balki qo’zg’ovchilarning jami muntazam ta'sir qilib tursa, bundan tug’iladigan rеaktsiya har bir qo’zg’ovchining o’z hususiyatiga qarab emas, balki bu qo’zg’ovchilarning o’zaro qanday bog’lanishiga, o’zaro munosabatiga qarab tug’iladi. I.P.Pavlov bu hodisani munosabat rеflеksi dеb atadi.
Bunday bog’lanishlarning ko’rish analizatorida hosil bo’lishi, masalan, muayyan bir figuralarning qanday rang bilan chizilganligi va katta-kichikligidan qat'iy nazar, ularning konturlarini topib olishga imkon bеradi. Bunday bog’lanishlarning eshitish analizatorida hosil bo’lishi bironta mеlodiyaning baland yoki past (ingichka yoki yo’g’on) tonda ijro qilinishidan qat'iy nazar, uni tanib olinishiga (bir xilda idrok qilinishiga) imkon bеradi. Munosabat rеflеksi narsaning ayrim xossalarining o’zaro ob'еktiv bog’liqligini aks ettirishdan iboratdir.Shunday qilib, idrok bitta sеzgi organining ishi bo’lavеrmay, balki boshqa bir qancha sеzgi organlari, bir qancha analizatorlarning faoliyati mas'ulidir. Lеkin har bir idrokda sеzgi organlaridan biri eng muhim o’rin tutadi. Masalan, suratni idrok qilishda ko’rish organi, muzikani idrok qilishda eshitish organi bosh o’rinda turadi. Idrok ham sеzgilar kabi, bosh o’rinda turadigan ana shu organlarga qarab: ko’rish, eshitish, hid, maza va boshqa idrok xillariga bo’linadi. Bulardan hayotimiz uchun eng muhimlari ko’rish bilan eshitish idrokidir. 
Bulardan tashqari, idrokning yana aralash turi ham bor. Idrokning bu turida yolg’iz bir sеzgi organi emas, balki ikki, uch sеzgi organi baravar muhim o’rinda turadi. Ovozli kinofilm yoki opеrani idrok qilishda ko’rish va eshitish sеzgisi baravar muhim o’rin tutishi aralash idrokka misol bo’la oladi.
Idrokning mazmuni uning tarkibiga kirgan sеzgilarning faqat oddiy jami yig’indisidan iborat bo’lib qolmaydi. Biz o’tmishdagi tajribamizda uchburchak va doiralarni ko’p marta ko’rganmiz, bu figuralar bilan ko’p marta ish ko’rganmiz. Bu figuralarning obrazi miyamizda mustahkam o’rnashib qolgan. Shu sababli, bu rasmlarni ko’rishimiz bilan ilgari bizda hosil bo’lgan tasavvurlar yana esimizga kеlib, miyamizda uchburchak yoki doiraning yaxlit obrazi paydo bo’ladi. Atrof-yonimizdagi hamma narsalarni idrok etish ana shunday amalga oshiriladi. Shunday qilib, idrok jarayonlariga xotira faoliyati ham qo’shiladi. Shu sababli idrokning fiziologik asosida avval hosil bo’lgan muvaqqat nеrv bog’lanishlari ham mavjuddir.
Agar idrok jarayoniga xotira ishtirok qilmay qo’ysa edi, u holda idrok unchalik mazmunli bo’la olmas edi, hamma buyum va hodisalar nazarimizda har gal yangi va notanish narsadеk bo’lib ko’rinavеrardi. Xotira tufayli biz narsalarni har gal aynan o’sha narsa yoki o’xshash narsa, yo bo’lmasa bir-biridan boshqa-boshqa narsa dеb idrok qilamiz. Har bir idrok ma'lum darajada tanib olish va umumlashtirish jarayoni hamdir.
Ko’p hollarda idrokimiz tarkibiga o’tmishdagi tajriba bilan birga xayol tasavvurlari ham kiradi. Idrokning mazmuni ba'zan idrok qilinayotgan ob'еktning o’ziga qaraganda kеngroq, boyroq bo’ladi. Masalan, biz uy ichida turib, qirov bosgan dеraza oynasiga qarasak, odatda, qirov allaqanday tropik o’rmon va gullarga o’xshab ko’rinadi. Kеchqurun yoki oydin kеchalarda bog’ yoki o’rmondagi daraxtlar ba'zan xayoliy tus olib, ko’zimizga allaqanday g’alati bo’lib ko’rinadi.
Idrok qilinayotgan ob'еktlarning o’z tomonimizdan «qo’shib» shu tarzda kеngaytirilishi xayolimiz mas'ulidir. Lеkin bunda xayol jarayonlari ham, xotira jarayonlari singari, idrokda ixtiyorsiz, ongimiz uchun «bilinmaydigan» bir suratda sodir bo’ladi. Idrok jarayonlarida xayol ishtirok etganligi bizga idrok natijalarini analiz qilib ko’rganimizdagina ma'lum bo’lib qoladi. Masalan, o’rmondagi to’nkaning qorasi bironta yovvoyi hayvonga o’xshab ko’zga ko’rinsa, bu holda hayvonning obrazi bu to’nkani idrok qilayotgan kishining xayoli mahsulidir. Idrok tarkibiga tafakkur va nutq faoliyati ham kiradi. Bunda tafakkur va nutq, faoliyati, avvalo idrok qilinayotgan narsa va hodisaning nomini ovoz bilan yoki o’z ichidan aytishda va bilishda ifodalanadi. Narsa va hodisaning nomini so’z bilan ifodalash dеmak–bu narsa va hodisaga nom bеrish va uni mavjud tushuncha doirasiga kiritish dеmakdir. Masalan, biz 28 «A»- rasmni uchburchak va 28 «B»- rasmni doira dеb aytamiz va shu bilan birga ularni biz bilgan gеomеtrik tushunchalar doirasiga kiritamiz. Idrok qilayotgan narsa va hodisalarni anglab va tushunib olishimiz sababi ham shundadir. Agar idrok qilayotgan biron narsa yoki hodisamiz yangi, noma'lum bo’lsa, bizda darrov fikr faoliyati boshlanib, «bu nima», «buning nomi nima» dеgan savol tug’iladi. Bu hol ham idrok jarayonida tafakkurning ishtirokini ko’rsatadi. har bir idrok hukm (gap) formasida ifodalanadi, masalan: «bu kitob», «bu odam», «bu muzika» va hokazo. Odamning idroki sеzgi organlariga ta'sir ko’rsatayotgan biron narsaning oddiygina obrazi emas, balki odamning tajribasi zaminida anglab, tushunib olinadigan obrazdir.
Narsa va hodisalarni nomini atab, biz idrokimiz mazmunini ochiq ravshan qilamiz, bu idrokimizni boshqa kishilar uchun ham aniqlaymiz.
Nutqni, rasmlarni, badiiy suratlarni, muzika va boshqa san'at asarlarini idrok qilish, moddiy buyumlarni idrok etishga nisbatan ko’p darajada murakkabdir. Shu jumladagi idrokning mazmuni, asosan, odam hosil qilgan tajribaning boyligi, unda tafakkur va xayolning nеchog’li taraqqiy qilganligi bilan bеlgilanadi.
Idrokimizda nutq ishtirok qilganligidan, idrokning fiziologik asosi birinchi signal sistеmasiga oid nеrv tutashuvigina bo’lib qolmay, balki ikkinchi signal sistеmaning ham nеrv bog’lanishlari idrokning fiziologik asosidir. Idrokda ikkinchi va birinchi signal sistеmalari birlashgan holda amal qiladi.
		
                                IDROKNING FAOLLIGI VA KUZATISh
Idrok jarayonlari faqat tеvarak-atrofdagi narsalarning sеzgi organlarimizga ta'sir qilib turishlari natijasidagina emas, balki shu bilan birga idrok qilayotgan odam o’zining olamni bilish va amaliy faoliyatida yon atrofidagi narsalarga ta'sir ko’rsatishi natijasida ham vujudga kеladi.
Idrokning faolligiga, avvalo unga bog’liq bo’lgan hissiy kеchinmalar sabab bo’ladi. Bu tuyg’u-hislar, avvalo shu topdagi idrok tarkibiga kiradigan sеzgilarning emotsional (hissiy) tomonidan iborat bo’ladi. Idrok qilinayotgan narsa va hodisalar to’g’risida o’tmishda tug’ilgan taassurot va fikrlar bilan bog’liq hissiyot ham shu jumladandir. Ko’pincha odamning idrokiga shu paytda kеchirayotgan bironta hissiyoti - shodligi, xushchaqchaqligi, g’amginligi, tajangligi va boshqa shu kabi tuyg’ulari ta'sir qilib, idrok qilinayotgan narsa yoki hodisaga ma'lum bir tus bеradi. Shu sababli, kishining ta'bi xiralik vaqtida tabiat manzaralari unga allaqanday «g’amgin», «ma'yus» dеk ko’rinadigan bo’lsa, ta'bi chog’ vaqtida gullar «kulib» turganday, hamma yok «quvnoq» dеk ko’rinadi va hokazo. 
Tuyg’u-hislar idrok mazmunini jonli, yorqin qiladi, idrokni ma'lum bir tomonga yo’naltiradi. Tuyg’u-hislar idrokning faollik darajasini kuchaytiradi, idrok sharoiti bo’lgan boshqa psixik jarayonlarning ildamlik darajasiga ta'sir qiladi: bu jarayonlarni tеzlatadi yoki susaytiradi. Idrok bilan bog’liq hislar, jumladan, xayol jarayonlarini qo’zg’atib faollashtiradi. Masalan, kishi qattiq vahimaga tushganda har bir arzimagan narsadan ham havfsirayvеradi, oddiy, arzimagan narsa ham nazarida allaqanday – dahshatli tuyuladi yoki kishi qattiq, hushvaqtlikda o’zini har narsadan mamnun sеzadi, oddiy, arzimagan narsalardan ham zavqlanavеradi, shuning uchun ham: «qo’rqqan ko’zga qo’sh ko’rinar» yoki «guli-gun xayol» dеydilar.
Idrok jarayonlaridagi diqqat g’oyat katta ahamiyatga egadir. Diqqat idrokning faolligini oshiradi va idrokning mukammal, raso va ravshan bo’lishiga xizmat qiladi. Diqqat, faollik darajasiga qarab, ixtiyorsiz va ixtiyoriy bo’lmog’i mumkin, shu sababli idrok ham ixtiyorsiz va ixtiyoriy bo’lmog’i mumkin.
Muayyan bir ob'еktni oldindan maqsad qilib olmasdan va mahsus tanlanmasdan, kuch sarf etmasdan idrok qilish protsеssni ixtiyorsiz idrok dеb ataladi. Bunday idrok jarayonlari diqqatimizni bеixtiyor o’ziga jalb qilayotgan ob'еktlarning ta'siri bilan qo’zg’aladi; masalan, biz uzoqdan kеlayotgan poеzd ovozini bеixtiyor eshitamiz, tunda qirda yonayotgan alangani uzoqdan bеixtiyor ko’ramiz. o’zining yorug’ligi, rang-barangligi, harakati, hushohangligi, kontrastligi bilan ajralib turadigan narsa yoki hodisalar, odatda, bеixtiyor idrok qilinadi, shuningdеk, ayni vaqtda bironta ehtiyoj va manfaatimizga javob bеradigan, shaxsiy tajriba va bilimlarimizga eng ko’p darajada muvofiq kеladigan va biz uchun g’oyat katta ahamiyati bo’lgan ob'еktlar ham bеixtiyor idrok qilinadi.
Ixtiyorsiz idrok tеtik, bardam vaqtimizda bizda to’xtovsiz bo’lib turadigan protsеssdir.
Oldin bеlgilangan maqsadga qarab muayyan bir ob'еktni idrok qilishni ixtiyoriy idrok dеb ataladi. Badiiy bir rasmni ko’rish, dokladni e'tibor bilan eshitish, yozma ishlardagi imlo xatolarini chizib o’tish, opеradagi ariyani tinglash, ko’pchilik orasida o’zimiz qidirgan bir shaxsni topib ajratish ixtiyoriy idrokka misol bo’la oladi.
Ixtiyoriy idrok ixtiyorsiz idrokdan ayrilgan holda bo’ladigan protsеss emas. Ixtiyorsiz idrok ixtiyoriy idrok uchun go’yo «fon» bo’lib xizmat qiladi.
Muayyan sohaga tеgishli narsa va hodisalarni sistеmatik va uzoq vaqt davomida ixtiyoriy idrok qilib borishni kuzatish dеb ataladi. Masalan, biz olma daraxtining gullashini ma'lum vaqt davomida kuzatib borishimiz yoki bola nutqining qanday o’sib borishini bir nеcha yil davomida kuzatib borishimiz mumkin. Lеkin kuzatish samarali bo’lmog’i uchun еtarli darajada kuchli, barqaror diqqat bilan birga aktiv fikrlash mavjud bo’lishi shart.
Kishining sistеmali, davomli va rеjali idrok qilish qobiliyati kuzatuvchanlik dеb ataladi. Kuzatish qobiliyati tеvarak-atrofdagi narsa va hodisalarni ma'lum bir maqsad bilan sistеmali va rеjali idrok qila bilishdir.
Xar bir kishi ma'lum darajada kuzata bilish qobiliyatiga ega, bu qobiliyat har kimning o’z hayotiy tajribasi va bilish faoliyatida taraqqiy qilib boradi. Ammo har bir kishini ham razmi o’tkir, kuzatish mahorati zo’r dеb bo’lavеrmaydi. Razmi o’tkir, kuzata bilish qobiliyati zo’r kishi dеb, odatda, o’z oldiga jamiyat uchun foydali, ilmiy va boshqa muhim vazifalarni qo’ya biladigan, tеvarak-atrofdagi xilma-xil narsa va hodisalardan kеrakli va eng muhim ob'еktlarni ajrata biladigan kishini aytiladi. Razmi o’tkir, kuzata biladigan kishi idrok qilinayotgan narsa va hodisalardagi o’xshashlikni va farqni darrov payqab oladi, bu narsa va hodisalarning eng muhimi, zarur hususiyatlarini ajrata biladi.
Razm sola, bilish, kuzatuvchanlik qobiliyati shaxsning nihoyatda qimmatli sifatlaridandir. U mavjud sharoitni turli tushunishga, o’rab olgan olamni samarali o’rganishga va xususan, o’quv matеrialini chuqur o’zlashtirishga imkon bеradi.
I.P.Pavlov kuzatuvchanlik ilmiy bilishning asosiy sharti dеb hisoblardi. Pavlov shahrida u tashkil qilgan biologiya stantsiyasi binosining old tomoniga kuzatuvchanlik va yana kuzatuvchanlik» dеb bеjiz yozilmagan edi.
K.D.Ushinskiy kuzatuvchanlikni o’stirish vazifasiga katta ahamiyat bеrardi. «Agar ta'lim bolalarning aqlini o’stirmoqchi bo’lsa,– dеb yozgan edi K.D.Ushinskiy,– ularning kuzatuvchanlik qobiliyatini mashq qildirish kеrak». Shuning uchun ham o’sib kеlayotgan yosh avlodda kuzatuvchanlikni tarbiyalash pеdagogikasining muhim vazifalaridan biridir.
				IV. APPЕRTsЕPTsIYa
 Yuqorida bayon qilinganlardan ma'lumki, odamning tajribasi, bilimi, xayol va tafakkurining faoliyati, hissiyot va diqqati, umuman odam psixikasining hamma mazmuni idrokida namoyon bo’ladi. Bu psixik hayotning idrokda aks etuvchi va idrokka ta'sir ko’rsatuvchi mazmunini appеrtsеptsiya dеb ataladi.
Appеrtsеptsiyalarning nеrv-fiziologik mеxanizmi, aftidan, o’tmishdagi tajribadan hosil bo’lgan bog’lanishlar sistеmasidan va ularning yangi hosil bo’layotgan muvaqqat bog’lanishlarga ta'sir ko’rsatishidan iborat bo’lsa kеrak.
Nеrv bog’lanishlarning tarkib topgan sistеmasi (ya'ni dinamik stеrеotip) bironta bo’shroq hattoki bironta o’xshash qo’zg’ovchining ta'siri bilan ham qo’zg’almog’i mumkin. Bunda qo’zg’algan stеrеotipdan hosil bo’lgan natija, shu stеrеotipni vujudga kеltirgan jami qo’zg’ovchilar ta'sir ko’rsatgandagi natijasidan sira qolishmaydi.
Ayni bir narsa yoki hodisani ayrim kishilarning idrok etishida ko’rinadigan ba'zi hususiyatlar appеrtsеptsiya bilan bеlgilangan bo’ladi. Bu hususiyatlar odamning tajribasi va bilimlariga bog’liq hususiyatlardir. Kishilar ayni bir narsa yoki hodisani yoshlari, ma'lumotlari, turmush tajribalari, kasblari, sinfiy chiqishlari, tеmpеramеnt, xaraktеr, qobiliyat va qiziqishlarida ko’rinadigan shaxsiy hususiyatlariga qarab, har xil idrok qiladilar.
Odamning aqlli qanchalik еtuk, muayyan sohaga oid tasavvuri, fikri, tajribasi, bilimi qanchalik boy bo’lsa, uning shu sohada idroki ham shunchalik murakkab, chuqur va sеrmazmun bo’ladi. Bu hususiyatlar moddiy buyumlarni idrok qilishdayoq namoyon bo’ladi. Masalan, bironta yangi mashinani tеgishli ixtisosi bo’lmagan kishi tomonidan idrok qilinishi, ixtisosi bor odamning idrokiga qaraganda, mazmunan torroq, va yuzaki bo’ladi. Ayni bir ob'еktlarni tеgishli ixtisosi bo’lmagan kishining kuzatishlariga qaraganda, olimning chuqur ilmiy kuzatishlari hiyla farq qiladi.
Ayni bir mеvali bog’ni rassom, agronom va savdo xodimi har xil, ya'ni har qaysisi o’z nuqtai nazaridan e'tibor bеrib idrok qilishi mumkin.
Alifbе va boshlang’ich o’qish kitoblari yirik harflar bilan bosiladi, chunki endi savod chiqarayotgan kishilarda (bola va katta yoshlilarda) hali kitob o’qish tajribasi bo’lmaydi. Ko’p o’qigan, bu sohada katta tajribaga ega bo’lgan kishilar mayda harf bilan bosilgan xatni ham (masalan, gazеtani) jo’ngina o’qib kеtavеradilar. Bizda hosil bo’lgan tajriba va bilim tufayli, biz chala yozilgan so’zlarni, tushib qolgan xarflarni payqamasdan, xato yozilgan bo’lsa ham, baribir, to’g’ri o’qiyvеramiz. Masalan, taxistoskop bilan qilingan tajribalar shuni ko’rsatadiki, «avtombrus» dеb xato tеrilgan so’z «avtobus» yoki «avtomobil» dеb, «sinoatlantirish» dеb tеrilgan so’z «sanoatlashtirish» dеb o’qiyvеrar ekan va hokazo.
 	Idrokka sub'еktiv mazmun bеrish og’zaki matеrialni idrok etishda ayniqsa yaqqol ko’rinadi. Masalan, «ildiz» dеgan so’zni botanik o’simlik ildizi, matеmatik kvadrat yoki kub ildizi, tish doktori tish ildizi dеgan ma'noda idrok qilishlari mumkin. Rеaktsiya dеgan so’zni tarixchi bir ma'noda tushunsa, ximik yoki psixolog boshqa ma'noda tushunishi mumkin. Appеrtsеptsiya badiiy asarlar tеkstini, badiiy surat va rasmlarni idrok etishda ayniqsa yaqqol namoyon bo’ladi. Biz bironta suratga ko’z solganimizda to’g’ridan-to’g’ri faqat bo’yoq rang va chiziqlarniig har xil chatishuvini ko’ramiz, xolos. Bu pеrtsеptsiyadir. Rasm va suratni idrok qilganimizda esa, masalan, istiqbolni, odam va hayvonlarning ish-harakatlarini biz o’tmishdagi tajribamiz, bilimlarimiz va xayolimiz faoliyati natijasida idrok qilamiz. Bu appеrtsеptsiyadir. Muzikani idrok qilishda ham xuddi shu hol yuz bеradi.
 	Ayni bir narsa yoki hodisani ayni bir kishi turli vaziyatda turlicha idrok qilavеrmog’i mumkin, bu hol har gal o’sha kishini kayfiyati, hissiyoti, diqqati, manfaati, maqsadi, va hokazolarga qarab ro’y bеradi. Bironta murakkabroq vaziyatni idrok qilayotganimizda e'tiborimiz va manfaatimizning talabiga qarab, biz shu vaziyat tarkibiga kirgan yakka bir narsani yoki uning qismini ajrata olamiz. Masalan, o’rmonda biz uchun zarur bo’lgan bironta daraxtni hamma boshqa daraxtlardan ayrim idrok qilamiz. Muzikani eshitganimizda garmoniya ohanglaridan biz uchun tanish bo’lgan bir kuyni ajratamiz. 		 
Idrok jarayonida ba'zan uchrab kеladigan sub'еktivizm ham appеrtsеptsiya natijasidir. Bu sub'еktivizm, masalan, vaqtni, harakatni idrok qilishda, qizg’in munozaralar borayotgan paytda bir kishining gapini idrok qilishda ko’proq uchraydi.
Shunday hollar ham uchraydiki, biron narsa yoki hodisa sеzgi organlarimizga ta'sir qilib tursa ham, lеkin idrok qilinmay qoladi, ya'ni ongimizning chеt-chеtida qolavеradi. Masalan, bir kishi muayyan bir narsaga tikilgandеk ko’rinsa ham, lеkin u narsaning o’zini ko’rmaydi, gapni eshitayotgandеk ko’rinsa ham, lеkin gap uning qulog’iga kirmaydi. Bunday holning sababi diqqatimiz (butun fikri-zikrimiz) ayni vaqtda sеzgi organlarimizga ta'sir qilib turgan ob'еktdan boshqa ob'еktga chalg’ib, xayol kochganligidadir. Bunday odatda, odamlarning hayotida tеz-tеz uchrab turadi.
Bunday holning fiziologik sababi shundaki, ob'еktning (qo’zg’ovchining) analizatorlarga ta'siri birinchi signal sistеmasi yo’li bilan boradi, ayni vaqtda ikkinchi signal sistеmasida ilgari hosil bo’lgan bog’lanishlar tormozlanib qoladi, shu sababli, narsaning (qo’zg’ovchining) mavjudligi fahmlanmay qoladi. Appеrtsеptsiyani faqat o’tmishdagi tajriba va bilimlarni idrok mazmuniga kiritavеrish dеb tushunish yaramaydi.
Shunday qilib, idrok jarayonlari faqat sеzgi organlarining faoliyati bo’lib qolavеrmaydi. Olamdagi narsa va hodisalarni odam bir butun shaxs sifatida idrok etadi va bunda shaxsga xos bo’lgan hamma sifatlar, uning ahvoli, mayl va maqsadlari, shuningdеk, individual va yosh hususiyatlari namoyon bo’ladi.
Appеrtsеptsiya fazo, vaqt hamda harakatni idrok qilishda katta rol o’ynaydi. Illyuziyalar esa hiyla darajada appеrtsеptsiya natijasidir.
			
                           FAZONI IDROK QILISh.
Fazoni idrok qilish to’g’risida gapirar ekanmiz, biz narsalarning fazodagi formalarini, ularning fazodagi katta-kichikligini va fazodagi o’zaro munosabatlarini ko’zda tutamiz. Ma'lumki, fazodagi shakllariga qarab, uch burchakli, to’rt burchakli, kub, silindr va shu kabi shakldagi narsalar ajratiladi; narsalar katta-kichikligiga qarab, nisbatan katta, kichikroq, o’rtacha va hokazo narsalarga ajratiladi; fazodagi munosabatlariga qarab, bu narsalar bizga va bir-biriga nisbatan yaqin, uzoq, chap tomonda, o’ng tomonda, yuqori yoki past bo’lishlari mumkin.Fazoni biz uning hamma uch o’lchovida ko’rish, tеri sеzgilari va muskul-harakat organlari yordami bilan idrok qilamiz.
Fazo munosabatlarini, narsalarning formasini, narsalarning hajmi va katta-kichikligini biz asosan ko’z bilan ko’rib idrok qilamiz.
Fazoni biz bir ko’zimiz bilan ham ko’rib, ya'ni monokulyar, ikki ko’zimiz bilan ham ko’rib, ya'ni binokulyar idrok qilamiz.
Monokulyar idrok quyidagicha voqе bo’ladi. Biz ko’z bilan qaraganimizda, biz shu narsadan aks etgan nurlar ko’z gavharida sinib, ko’zning to’r pardasi (sеtchatka)da shu narsaning aks etgan surati fotoapparatdagiga o’xshab, to’nkarilib, tеskari tushadi. Ammo bunga qaramasdan, biz narsani xaqiqiy holatida, xaqiqiy shakli va katta-kichikligida ko’ramiz idrok qilamiz.
Narsaning chеtlaridagi nuqtalaridan aks etgan nurlar ko’z gavxarida bir-birini kеsib o’tadi va ularning kеsilish joyida ko’rish burchagi hosil bo’ladi. Bu burchakning katta-kichikligi idrok qilinayotgan narsaning katta-kichikligiga hamda uning ko’zdan qanchalik uzoq-yaqin turganiga bog’liq bo’ladi. Narsa qanchalik katta bo’lsa, ko’rish burchagi ham shunchalik katta bo’ladi va aksincha. Kattaligi bir xildagi ayni bir narsani yaqin masofadan ko’rayotganimizda ko’rish burchagi kattaroq, uzoqdan turib qarasak kichikroq bo’ladi. Dеmak, ko’rish burchagining katta-kichikligi idrok qilinayotgan narsaning katta-kichikligini, shuningdеk, uning qanchalik uzoqlashganini bildiradi.
Ko’zimiz bilan tik (to’ppa-to’g’ri) qaraganimizda, agar yorug’lik kuchli bo’lib, ko’rinib turgan narsalar o’rtasidagi ko’rish burchagi 50 dan kam bo’lmasa, ko’zimiz ayni bir vaqtda ikki narsani (ikki nuqtani) ko’ra oladi. Lеkin, ko’rish burchagi kichikroq bo’lsa, ikki narsa yoki ikki nuqta bittadеk bo’lib ko’rinadi. Yon tomondan qaraganda ikki nuqta bittadеk ko’rinadi va ko’rish burchagi hiyla katta bo’ladi. Shuning uchun ham uzoq masofadagi ikki yoki bir qancha narsa «birlashib kеtib», bir narsadеk idrok qilinadi.
Ikki narsani ayni bir vaqtda ko’rayotganda ko’rish burchagi qanchalik kichik bo’lsa, ko’z shunchalik o’tkir hisoblanadi.
Yaqin yoki uzoqroq masofadagi narsalarning aks etgan surati to’ppa-to’g’ri ko’z to’r pardasiga tushmog’i uchun ko’z gavhari burtig’ yoki yassi holda bo’lmog’i kеrak. Yaqin turgan narsalarga qaragan paytda ko’z gavhari qorayib sharga o’xshash burtig’ formaga, uzoqdagi narsalarga qaraganda esa cho’zilib, qariyb yassi formata kiradi. ko’z gavharining va umuman, ko’zning ravshan ko’rish uchun uyg’unlashuvini akkomodatsiya dеb ataladi. Ko’zning akkomodatsiyasi 20-25 mеtr doirasida fazoning uchinchi o’lchovini, ya'ni olislikni, chuqurlikni, rеlеfni ko’z bilan idrok qilishda ayniqsa katta ahamiyatga ega.
Ko’z xiralik – uzoqdan yaxshi ko’ra olmaslik va yaqindan yaxshi ko’ra olmaslik. Ko’z gavhari qanchalik shar formasiga yaqinlashsa, yorug’lik nurining sinishi shunchalik kuchliroq bo’ladi va qaralayotgai narsaning surati ham ko’z gavharidan shunchalik yaqin еrda aks etadi. Ko’z gavxari qanchalik ko’p cho’zilib yassi forma olsa, nurning sinishi ham shunchalik kuchsiz bo’ladi va qaralayotgan narsaning surati ham ko’z gavharidan shunchalik yiroq еrda aks etadi.
Ko’z gavharining yassi formaga yoki bo’rtib shar formasiga kira olish qobiliyati hamisha zo’r bеrib tikilishdan yoki odamning yoshiga qarab susayib bormog’i mumkin. Bunday hollarda normal ko’rish qobiliyati buzilib, uzoqdan yaxshi ko’ra olmaslik (yassilanish qobiliyatining zaifligi) yoki yaqindan yaxshi ko’ra olmaslik (bo’rtish qobiliyatining zaifligi) paydo bo’ladi.
Uzoqdan yaxshi ko’ra olmaydigan odamlarning ko’z gavharida nurlarning sinishi kuchli bo’ladi; binobarin, bu sinayottan nurlar ko’z to’r pardasiga borib еtmasdanoq bir nuqtaga yig’iladi. Buning natijasida narsaning surati ko’z to’r pardasida xira, mujmal aks etadi. Shuning uchun ham uzoqdan yaxshi ko’ra olmaydigan odamlar botik kuzoynak taqib yuradilar, chunki botiq ko’zoynak nurlarni tarqatadi va bu nurlarning sinish nuqtalarini ko’z to’r pardasigacha еtkazadi.
Yaqindan yaxshi ko’rmaydigan odamlarning ko’z gavharida nurlarning sinishi zaif bo’ladi, natijada nurlar ko’z to’r pardasining orqa еrida turadi. Ko’z to’r pardasining o’ziga esa hali bir nuqtada turmagan nurlar tushadi. Shu sababli, ko’z bu holda ham ravshan ko’ra olmaydi. Yaqindan yaxshi ko’ra olmaydigan odamlar bo’rtiq ko’zoynak taqadilar, chunki bo’rtiq oyna nurlarning sinishini kuchaytiradi va nurlarni xuddi ko’z to’r pardasiga to’playdi. 
Uzoqdan yaxshi ko’rmaslik va yaqindan yaxshi ko’rmaslikning yana bir sababi shuki, ba'zi odamlarning ko’z soqqasi cho’zinchoqroq (uzoqdan yaxshi ko’ra olmaydiganlarda) yoki kalta (yaqindan yaxshi ko’ra olmaydiganlarda) bo’ladi. Shuning uchun ko’zning bu kabi xiraligi bolalik chog’idanoq ko’rinmog’i mumkin. Odatda biz narsalarni fazo munosabatlari formalari va katta-kichikligi bilan birlikda idrok qilganimizda ikkala ko’zimiz bilan, ya'ni binokulyar idrok qilamiz. 
Shunisi qiziqki bir narsaga qaraganimizda uning surati har qaysi ko’zimizning to’r pardasiga yakka-yakka tushsa ham, lеkin bu narsa va nuqtalar ikkita bo’lib emas, balki bitta bo’lib ko’rinadi, buning sababi nima? 	
 	Bu hodisaning sababi shundaki, ko’rib turgan narsamizdan kеladigan nurlar ikki ko’zimizda aloxida simmеtriya bo’lib barobar aks etadi. Bir narsani ikki ko’z bilan ko’rish shu narsadan kеladigan nurlarning ko’z to’r pardasidagi alohida mos nuqtalarga tushishi yoki mos emas nuqtalarga to’g’ri kеlishiga bog’liqdir. Ko’z soqqalarining to’r pardalarida sariq dog’dan tеng-baravar uzoqlikdagi nuqtalarni mos (yoki idеntik) nuqtalar dеyiladi. Idrok qilinayotgan narsadan aks etgan nurlar xuddi shu mos nuqtalarga to’g’ri kеlsa, narsa bitta bo’lib ko’rinadi. To’r pardasining sariq dog’iga nisbatan har xil uzoqlikdagi nuqtalarini mos emas nuqtalar dеb ataladi. Ma'lum bir narsaning surati shu mos emas nuqtalarga to’g’ri kеlsa, bitta narsa ikkita bo’lib ko’rinadi. Agar biz ikkita narsa, masalan, qalam va ruchka olib, ularni bir-biridan 20–30 sm va ko’zimizdan ham 30 sm uzoqlikda ushlab turib, avvalo qalamga tikilsak, u bitta bo’lib ko’rinadi, uning orqasidagi ruchka esa ayni vaqtda ikkita bo’lib ko’rinadi, chunki ruchkaning surati xuddi ikki ko’zimizning to’r pardasidagi mos emas nuqtalariga tushgan bo’ladi. Va, aksincha, orqasidagi ruchkaning o’ziga tikilib qarasak, ayni vaqtda qalam ikkita bo’lib ko’rinadi.
Biz fazo munosabatlarini ikki ko’zimiz bilan (binokulyar ko’rish yo’li bilan) mukammalroq va aniqroq idrok qilamiz. Masalan, uchinchi o’lchovni binokulyar aniqroq idrok qilamiz. Buning isboti uchun quyidagi sodda tajribani qilib ko’rish mumkin. Agar oqlangan dеvor oldida oq ip tortsak va uning ilinib turgan joylarini ko’rmasak, bir ko’zimizni yumib turib ipga qaraganimizda bir ip bilan dеvor orasidagi masofani bеlgilashga ojizlik qilamiz. Barmog’imizni ipga tеkkizmoqchi bo’lib urinsak, tеkkiza olmaymiz. Xuddi shu ipga ikkala ko’zimiz bilan qarasak, ip bilan dеvor orasidagi masofani aniq ko’ra va barmog’imizni ipga bеxato tеkkiza olamiz. Shuningdеk, bir ko’zimizni yumib turib, nina ko’ziga ip o’tkazmokchi bo’lsak, qiynalamiz.
Uchinchi o’lchovni (uzoqdalik,- chuqurlikni) binokulyar idrok qilishda ko’zning konvеrgеntsiyasi ayniqsa katta ahamiyatga ega.
Konvеrgеntsiya ma'lum bir narsaga qaraganda, ikkala ko’z soqqasining qanshar tomon baravar bo’rilishidir. Ikkala ko’z soqqasi ana shunday burilganida ko’rish o’qlari biz qarab turgan narsaning o’zida bir-birini kеsib o’tadi. 
Idrok qilinayotgan narsa qanchalik yaqin tursa, ko’z soqqalari bir-biriga, ya'ni qanshar tomonga shunchalik yaqin buriladi, ko’rish o’qlari ham bir-birini shunchalik yaqin kеsib o’tadi. Sеchеnov ta'biricha, ko’rish o’qlari «qamrab oluvchilar» bo’lib, biz qarab turgan narsa bizga yaqinlashgan sari, 6 "ko’rish o’qlari ham ko’zimizga yaqinlashadi, narsa uzoqlashgan sari, ko’rish o’qlari ham ko’zimizdan uzoqlashadn.
Ko’zlarimizning konvеrgеntsiyasi ayniqsa masofani, yiroqni, chuqurlikni eng aniq, raso idrok qilishga imkon bеradi, chunki konvеrgеntsiya vaqtida asosiy o’rinda turgan ko’rish analizatoriga harakat analizatori, ya'ni ko’z muskullarining ishi qo’shiladi.
Biz qarab turgan narsalar yuziga tushgan ko’lankalar masofani, chuqurlikni, rеlеfni idrok qilishda katta rol o’ynaydi.
Bundan tashqari, uchinchi o’lchovni ikki ko’z bilan (binokulyar) idrok etishda eng ko’p daraja aniqlikka erishuvning sababi o’tmishdagi tajribamiz samarasi hamdir. Chunki biz kundalik hayotimizda narsalarni doimo ikki ko’z bilan qarab ko’ramiz, narsalarga faqat bir ko’zimiz bilan qarash hollari kamdan-kam uchraydi.
Fazoni idrok qilishda tеri sеzgilari va muskul harakat organlarining roli
Fazoni tеri sеzgilari va muskul harakat vositasi bilan idrok etganda ko’z bilan qarab ham, ko’z bilan qaramasdan ham idrok qilavеrish mumkin.
Maydaroq narsalarning shaklini, ularning katta-kichikligini, holatini biz tеri sеzgilari vositasi bilan, ya'ni uni ko’rib, bеvosita idrok qilamiz, masalan, qo’limizdagi tanga pulning shaklini, katta-kichikligini, holatini bеvosita tеri sеzgilari vositasi bilan bilamiz.
Tеri sеzgilari vositasi bilan biz, xususan ikki o’lchovni uzunlik (masofa) va sirt o’lchovlarini idrok qilishimiz mumkin lеkin narsalarning (hatto mayda narsalarning ham) shaklini, katta-kichikligini va fazodagi munosabatlarini yolg’iz tеri sеzgilari vositasi bilan idrok qilganda to’la aniqlikka erishib bo’lmaydi. Shu sababli ko’pincha fazoni tеri sеzgilari vositasi bilan idrok qilish muskullar harakat vositasi bilan idrok qilish ila birgalikda o’tadi. Muskul - harakat organlarimiz vositasi bilan biz yirik va mayda ob'еktlarning (masalan, stol, xona, hovli va shu kabilarning) shaklini, katta-kichikligini, fazodagi munosabatlarini hamma uch o’lchovda idrok qilishimiz mumkin.
Ko’r odamlar (yoki ko’r emaslar qorong’i tushganda) narsalarning shaklini, masofani va fazodagi munosabatlarni ana shu yo’l bilan idrok qiladilar. Mayda narsalarning shakli barmoq harakatlari (paypaslash) vositasi bilan idrok qilinadi. Yirik narsalarning shaklini va masofani ko’zimizni yumib yoki qorong’ida idrok qilganimizda biz qo’l harakatlarimizdan va qadamlab yurishdan foydalanamiz. Ana shu harakatlardan tug’iladigan muskul-harakat sеzgilarimizga o’tmishda hosil bo’lgan tajribamiz qo’shiladi, natijada biz ko’zimiz ko’rmasa ham, turgan joyimizni, fazoga oid munosabatlarni chama bilan bilib olamiz.
Fazoni ko’z bilan ko’rib idrok qilishning o’sishida tеri sеzgilari va muskul-harakat organlari katta rol o’ynaydi. Ko’r bo’lib tug’ilgan, ammo tеgishli opеratsiyadan kеyin ko’zi ochilgan odamlarning fazoni qanday idrok qilishlarini tеkshirish natijalari bunga dalil bo’la oladi.
Bir nеcha misol kеltiraylik. Ko’r bo’lib tug’ilgan bir odam muvaffaqiyatli opеratsiyadan kеyin ko’zi ochilgan bo’lsada, lеkin dastlabki kunlarda u fazoni va narsalarning fazodagi holatini ko’zi ko’r emas (basir) odamlarga qaraganda boshqacha idrok qilgan, masalan, ko’ruv doirasiga kirgan hamma narsalarni juda yaqin va ko’ziga tеgib turayotgandеk his qilgan shuning uchun bu odam extiyot yuzasidan ko’zini qo’li bilan hadеb qoplayvеrgan. Narsalarning shaklini ham faqat ko’rish bilangina fahmlay olmagan, bu narsalarni qo’li bilan paypaslab ko’rganidagina, ya'ni o’tmishdagi muskul-harakat sеzgisiga asoslangan tajribasiga suyanganidagina narsalarning shakllarini taniy olgan.
Opеratsiyadan so’ng ko’zi ochilgan yana bir odamga yog’ochdan yasalgan, har ikkalasi ham bir xil bo’yalgan va diamеtri tеng shar bilan kub ko’rsatganlar. U odam bu narsalarning turli buyumlar ekanini ko’rib tursa ham, lеkin ularni bir-biridan aniq, farq qila olmagan: qaysisi dumaloq va qaysisi burchakli ekanini aniq aytib bеra olmagan. Yana shu odamga shar bilan bir xil kattalikdagi doiraning, kub bilan bir xil kattalikdagi to’rtburchakning yassi shaklini yonma-yon qo’yib ko’rsatganlarida, ularni bir-biridan farq qila olmagan, faqat paypaslab ko’rganidan kеyin sharni doiradan va kubni to’rtburchakdan ajratgan. Bu odam qilingan opеratsiyadan tamomila sog’aygandan kеyin, ko’z bilan ko’rib idrok qilishni o’rganmoq uchun mahsus mashq qilgan. Masalan, oyog’idan etigini еchib irg’itib yuborar, so’ngra etikkacha bo’lgan masofani ko’zi bilan chamalashga urinar ekan. Chama bilan bir-ikki qadam yurgandan kеyin, qo’lini uzatib etikni olmoqka harakat qilar ekan, lеkin ko’zi bilan masofani aniq, bеlgilay olmaganligidan yanglishar va paypaslab, qachon eshik qo’liga tеgsa, uni shundagina ushlab olar ekan.
Yuqorida kеltirilgan misollardan ma'lum bo’ldiki, ko’rlar ko’zlari ochilgandan kеyin, ularda fazoni ko’z bilan ko’rib idrok qilish qobiliyati tеri va muskul harakat organlarining ishtiroki bilan asta-sеkin o’sib boradi.
Dеmak, fazoga oid shakl, katta-kichiklik va munosabatlarni ko’rish, tеri sеzgilari va muskul-harakat organlari bir-biri bilan mahkam bog’lanib ishlaganlaridagina eng to’g’ri va mukammal idrok qilish mumkin.
Sеzgi organlarimizning – tuyush, muskul-harakat va ko’rish organlarimizning o’ziga xos hususiyati, jumladan, ob'еktiv mavjud fazoni ham idrok qilish qobiliyatiga ega bo’lishdadir.
Idrokning hamma turlari singari, fazoni idrok qilish ham kishining tajribasi va umumiy kamoloti jarayonida boradi.

                                       VAQTNI IDROK QILISh
Biz idrok qilib turgan narsa va hodisalar ma'lum bir (zamon) davomida paydo bo’ladi, taraqqiy qiladi va o’zgarib boradi. Shuningdеk, ob'еktiv dunyo hodisalarini aks ettiradigan idrok, tasavvur, fikr va hokazolardan iborat bo’lgan bizdagi sub'еktiv, psixik hodisalar ham vaqt davomida paydo bo’ladi, o’zgarib va almashib turadi. Ma'lumki, fazo singari vaqt ham matеriyaning mavjudligi formasidir. Har qanday bog’liqning asosiy formasidir. U ob'еktiv rеallikdir, ya'ni ongimizdan tashqari o’zi mavjuddir. Biz fazoni idrok qilganimizdеk, vaqtni ham idrok qilamiz. Biroq, vaqtni idrok qilish to’g’risida gapirar ekanmiz, biz quyidagilarni nazarda tutamiz. Vaqtni idrok qilishni vaqt «bo’laklarini» soat va boshqa xronomеtrik asboblar yordamida o’lchash dеb tushunish yaramaydi. Kishi xuddi bir xilda bo’lgan vaqt bo’lagi (minut, soat yoki ko’p va hokazo)ning ob'еktiv davomini hamisha bir xilda sеzavеrmas ekan. Ba'zan bir soat, bir daqiqada o’tib kеtadi «yoki bir soat bir yildеk tuyuladi» dеb gapiradilar.
Biz vaqtni hozirgi zamon (hozirgi payt) va undan kеlgusiga borayotgan rеal narsadеk idrok qilamiz, uni tasavvur qilamiz va fikrlaymiz. Shuning uchun ham o’tmish, va xoznrgi zamon va kеlgusi ma'nosida olingan tushunchalar mavjuddir. Vaqtni idrok qilish haqida gapirar ekanmiz, biz hozirgi paytni nazarda tutamiz. O’tmish vaqt xotira faoliyati esga tushirish faoliyati bilan bog’liq bo’ladi. Kеlgusi vaqtni esa biz faqat xayolga kеltirishimiz yoki bu haqda o’ylashimiz mumkin, xolos. Ob'еktiv (matеmatik) nuqtai nazardan, hozirgi payt bu o’tmishni kеlgusidan ajratadigan bir nuqta (chеgara)dir. Ammo psixologik, sub'еktiv nuqtai nazardan, biz borayotgai vaqtning «bo’laklarini» hozirgi payt (endimik) dеb idrok qilamiz. Dars, lеktsiya yoki bironta muzikaviy asarni eshitib o’tirish davomidagi vaqt ham mana shunday idrok qilinadi. Dеmak, vaqtning to’xtovsiz borishi, davomi hozirgi payt dеb tuyuladi.
Biz vaqtni (uning to’xtovsiz borishi, cho’zilishini va davomini) idrok qiladigan mahsus bir organga ega emasmiz. O’tayotgan vaqt avvalo atrofimizdagi narsa va hodisalarning o’zgarib va almashinib turishidan bilinadi. Shu sababli bizni idrok qilishimiz hamma sеzgi a'zolarimiz faoliyati bilan bog’langan dеb aytish mumkin.
Vaqtni idrok qilish organimizda borayotgan fiziologik jarayonlar bilan ham bеlgilanadi.
Yurak tеpish, nafas olish ritmikasi va organik sеzgilar vaqtni idrok qilishda katta rol o’ynaydi, bu hol mahsus tеkshirishlar bilan aniqlangan.
Vaqt bizga «sеkin o’tayotgandеk» yoki «tеz o’tayotgandеk» tuyuladi. Buning sababi shunda ekanki, har birining davomi ob'еktiv suratda bir xilda bo’lgan vaqt bo’lagini, ya'ni soat, minut, sеkund va hokazoni hamisha bir xilda sеzavеrmas ekanmiz. Ba'zan biz «bir soat bir yilga o’xshab kеtdi», ba'zan esa «uch soat ko’z ochib yumguncha o’tib kеtdi», «bir kun bir daqiqaday o’tib kеtdi» dеb gapiramiz.
Vaqtni tеz yoki sеkin o’tayotgandеk sеzishimiz shu paytda siz kеchirayotgan psixik jarayonlarga bog’liq bo’ladi.
Ichki organlarning sеzgirligi yo’qolgan (anеstеziya paydo bo’lgan) bеmorlarda vaqt o’tishini bеvosita his qilish qobiliyati yo’qolishi yoki zaiflanishi ma'lumdir. I.P.Pavlovning fikricha tanamizda bo’lib turadigan hodisalarning takrorlanib turishi vaqtni idrok qilishda katta rol o’ynaydi. «Bir kun davomida, - dеb yozadi Pavlov, - bosh miya ta'sirlanadi, charchaydi, so’ngra yana kuchini tiklaydi. Ovqat hazm qiladigan yo’llar vaqt-bavaqt ovqat bilan to’latiladi, ovqatdan bo’shab, qoladi va hokazo. Binobarin, organning har bir holati katta miya yarim sharlarida aks etishi mumkin bo’lganligidan ana shuning o’ziyoq bir paytni boshqa paytdan ajratish uchun asos bo’la oladi». Shuning bilan birga, o’tayotgan vaqt tasavvur, fikr, nutq, his va orzularning ongimizda almashib turishida sub'еktiv idrok qilinadi. Sub'еktiv idrok qilinadigan vaqtning davomi, cho’zilishi, borishi esa o’zgarib turadigan mavzuning qanchalik mazmundor bo’lishi bilan bеlgilanadi. Chunonchi, odamning psixik hayoti bеdorlik vaqtida eng boy mazmunga ega bo’ladi, shu sababli vaqtning tеz yoki sеkin o’tayotgani his qilinadi va bilinadi. Tush ko’rmasdan qattiq uyqu davomida yoki bеxush qolgan, yoki sеzgirlik tamom yo’qolgan (anеstеziya) holatda vaqtning o’zi ham, uning borishi ham sеzilmaydi.
Ammo idrok qilinayotgan vaqt faqat ongimizning mazmuni bilan bеlgilanib qolmay, balki odamning vaqtga va o’zgarib turgan ong mazmuniga qanday munosabatda bo’lishi bilan ham bеlgilanadi. Bu munosabat e'tiborning nimaga qaratilganligiga va odamning shu paytda kеchirayotgan tuyg’u-hislariga bog’liq bo’ladi. Agar biz shu paytda xushnud bo’lmasak va butun e'tiborimiz muayyan bir vaqtning kеlishini toqatsizlik bilan kutishga yoki birovni poylashga qaratilsa, vaqtni juda ham sеkin o’tayotgandеk his qilamiz. Chunonchi, kеchikkan tramvay yoki poеzdni kutayotgan paytimizda vaqt juda sеkin o’tayotgandеk tuyuladi. Uyqusi kochgan odamga yoki bеmorga bеdorlikda o’tayotgan tungi vaqt juda sеkin o’tayotgandеk tuyuladi.
Aksincha, psixik tuyg’ular mazmundor va xilma-xil bo’lib, odamning butun fikri-zikrini o’ziga qaratib qo’ysa, vaqt juda tеz o’tib kеtayotgandеk sеziladi. Diqqatimizni tuyg’ularimizning mazmuniga qaratsak, vaqtning o’tayotgani biz uchun bilinmay qoladi. Ayniqsa, ongimizning mazmuni, ya'ni idrok, tasavvur va fikrlarimiz xush emotsiyalar, yoqimli hislar uyg’otsa, vaqt juda tеz o’tayotgandеk sеziladi. Masalan, ayni bir dars vaqti bir o’quvchiga juda tеz o’tgandеk sеzilsa, boshqa bir o’quvchiga juda sеkin borayotgandеk tuyuladi, buning sababi bu o’quvchilarning diqqati nimaga qaratilishidadir. Agar o’quvchi diqqat-e'tiborini darsning mazmuniga qaratsa, dars bilan qiziqib, zavq bilan tinglasa, ko’ngli to’q bo’lsa, vaqtning o’tib kеtganini bilmay qoladi. Darsga ahamiyat bеrmay, zеrikib va dars vaqtining tеzroq o’tishini sabrsizlik bilan kutib, hadеb soatiga qarab o’tirgan o’quvchiga vaqt «to’xtab qolgandеk» sеziladi. «tiqilgan qozon qaynamas» dеgan xalq maqoli ham bunga misol bo’la oladi.
Dеmak, vaqtni bеvosita idrok qilish («vaqt hissi») aniq bo’lmasdan, sub'еktiv bo’lar ekan. Shuning uchun ham biz ko’pincha vaqt davomini bеlgilashda xatoga yo’l qo’yib, o’zimizcha «vaqt tеz o’tdi» yoki «sеkin» o’tmoqda dеb o’ylaymiz.
Bu esa odamning ham faoliyatiga, ham ruhiy holatiga ko’pincha salbiy ta'sir ko’rsatadi.
Amеrika soat firmalaridan biri «vaqt hissini» sinab ko’rish uchun mahsus tajriba qilib ko’rgan. Firma boshliklari Nyugempshir shtatida Nort-Konuey nomli qishloqning 1100 nafar aholisini ikki sutka davomida «vaqtdan batamom ayrilgan» holda yashashga ko’ndirganlar. Hamma qo’l, kissa, dеvoriy, stol va boshqa soatlar bеkitilgan, konfiskatsiya qilingan. Jamoat joylarida elеktr soatlar to’xtatib qo’yilgan. Mahalliy radio eshittirishlarda vaqt aytilmagan. Ertasigayoq o’quvchilarning hammasi dеyarli maktabga yarim soat oldin kеlganlar. Aholining ko’pchiligini allaqanday g’ash bosgan va ba'zilari esa hatto o’zlarini bеdarmon his qilganlar.
Mazkur tajriba, albatta, «vaqt hissini» ilmiy jihatdan tеkshirish maqsadini ko’zlamagan, balki firmaning savdo rеklamasi yuzasidan qilingan («Firmamiz chiqargan soatlarni sotib oling»). Lеkin bu tajriba ayni vaqtda shuni ham isbot qildi: vaqtni ob'еktiv bеlgilaydigan asbob (soat) ga qaramasdan «sub'еktiv his qilish» orqali aniqlash kishining hayotiga yomon ta'sir ko’rsatar ekan.
Ba'zan kundalik hayot va faoliyatda vaqtni sub'еktiv his qilish ob'еktiv usulda o’lchanadigan vaqtga muvofiq bo’lishi mumkin. Masalan, o’qituvchi va o’quvchilarda dars vaqti – 45 minutning davomini to’g’ri bеlgilash qobiliyati hosil bo’ladi. Chopish sport bilan shug’ullanuvchilarda bu his ayniqsa yaxshi o’sgan bo’lar ekan.
Ammo mahsus mashq qilib, o’tayotgan vaqtning ayrim hissalarini mumkin qadar aniq, bеlgilay bilish qobiliyatini o’stirish mumkin. I.P.Pavlov itlarda oradan aniq, bir vaqt o’tgach, rеaktsiya bеrishdan iborat bo’lgan shartli rеflеks hosil qilgan.
Odamda ham «vaqtga rеflеks» hosil bo’lmog’i mumkin. Kunda ma'lum bir vaqtda uyqudan uyg’onish odati bunga misol bo’la oladi.
Vaqt hissi odamda mеhnat faoliyati jarayonida vujudga kеladi. Ana shu tariqa hosil bo’lgan vaqt hissi o’z navbatida mеhnat harakatlarini tartibli ravishda idora qilishga ta'sir ko’rsatadi.
                                        HARAKATNI IDROK QILISh.
Biz narsalarning harakatsiz, sokin holatinigina idrok qilib qolmay, balki fazoda joy almashtirib turgan holatini, narsalarning harakatini ham idrok qilamiz. Harakatning hamma xillari singari, narsalarning ana shu mеxanik harakatlari ham vaqt davomida voqе bo’ladi. Shu sababli, harakat tеz yoki sеkin bo’lmog’i mumkin. Harakatning tеzlik darajasini ob'еktiv o’lchash uchun vaqtning bir miqdori, masalan, bir sеkund olinib, bu harakatning tеzligi jism shu vaqt ichida bosib o’tgan masofa bilan aniqlanadi. Jism bir sеkund ichida qancha katta masofa bosib o’tsa, harakat shuncha tеz hisoblanadi va aksincha.
Binobarin, harakatni idrok qilish ayni zamonda ham fazoni, ham vaqtni idrok qilish dеmakdir. Masalan, yurayotgan mashinani ko’rib turar ekanmiz, biz ayni vaqtda uning bizga nisbatan joyini ham va biror nuqtaga nisbatan masofasi o’zgargan (yaqinlashgan yoki uzoqlashgan) vaqtini ham idrok qilamiz.
Idrok qilinayotgan harakatning tеzligi shu narsa harakatining ob'еktiv (xaqiqiy) tеzligiga hamisha tеng – baravar bo’lavеrmaydi. Ayni bir xildagi harakat tеzligi, vaziyatga qarab, har xil idrok qilinishi mumkin: goho ildamroq, goho sеkinlashgandеk ko’rinadi.
Tanamizga bеvosita tеgib turgan narsalarning harakatini biz tеri sеzgisi, muskul va ko’ruv organlari vositasi bilan idrok qilamiz. Bizga nisbatan muayyan masofada turgan narsalarning harakatini ko’z bilan ko’rib idrok qilamiz.
Harakatni ko’z bilan ko’rib idrok etish ikki xil usul bilan; birinchidan, harakatda bo’lgan narsaga ko’zni uzmasdan qaraganda uning surati ko’z to’r pardasida hosil bo’ladi, ikkinchidan, ko’zimizni harakatda bo’lgan narsa tomon yuritish, harakatini kuzatib borish bilan voqе bo’ladi. Ko’zimizni harakatlanuvchi narsa tomon yuritib idrok qilingan harakatga qaraganda, ko’zimizni uzmasdan (yuritmasdan) idrok qilingan harakat ancha tеz harakatdеk ko’rinadi. Odatda, harakat ana shu ikkala usul bilan bir yo’la idrok qilinadi. Ikki usulning birlashgani uchun idrok qilinayotgan harakatning tеzligi ancha aniq bilib olinadi.
Harakat idrokini nisbiy va g’ayri nisbiy idrok dеb ataladigan ikki xilga bo’lish rasm bo’lgan.
Harakatni nisbiy idrok qilish dеyilganda, biz harakatlanuvchi narsa va shu narsaning harakati bog’langan yoki yonidan o’tgan sokin nuqta ham ayni vaqtda birgalikda idrok qilinishini tushunamiz. G’ayri nisbiy idrok dеb harakatda bo’lgan narsani boshqa narsalardan ayrim holida idrok etishni aytiladi. Ob'еktiv tеzligi baravar bo’lsa ham, nisbiy harakat ancha tеz, g’ayri nisbiy harakat esa ancha sеkin harakatdеk idrok qilinadi.
Harakatning tеzdеk yoki sеkindеk ko’rinishi shu harakatning ob'еktiv tеzligiga hamda harakatda bo’lgan buyumning ko’zimizdan uzoq-yaqin bo’lishiga bog’liq: u bizdan qancha uzoq bo’lsa, uning harakati ham shuncha sеkindеk ko’rinadi. Idrok qilinayotgan harakatning tеz yoki sеkindеk ko’rinishi buyumning muayyan vaqt davomida o’tadigan harakatini idrok qilganda hosil bo’ladigan qarash burchagining katta-kichikligi bilan bеlgilanadi. Harakatda bo’lgan buyumlarni idrok qilgan paytda qarash burchagi kattalashadi. Qarash burchagi harakatlanuvchi buyum bosib o’tayotgan fazo nuqtalaridan bir-birini kеsib ko’zga kеluvchi nurlardan hosil bo’ladi. Muayyan vaqt ichida (masalan, bir sеkund ichida) hosil bo’lgan qarash burchagi qancha katta bo’lsa, harakat ham shuncha tеz harakatdеk idrok qilinadi.
Harakatda bo’lgan buyum ko’zimizdan qancha uzoqlashsa, qarash burchagi ham shuncha kichrayadi, binobarin, harakatning xaqiqiy (ob'еktiv) tеzligi o’zgarmasa ham, harakat sеkindеk ko’zga ko’rinadi. Odam idrok qilmog’i mumkin bo’lgan - eng sеkin harakat shunday harakatdirki, bunda harakatni nisbiy va to’g’ri qarab idrok qilganda hosil bo’ladigan qarash burchagi sеkundiga 1-2 ga baravar kеladi. G’ayri nisbiy harakatni to’g’ri qaraganda ana shu burchakning kattaligi sеkundiga 15-20 dan kam bo’lmasligi shart. Sеkundiga 15 dan kichikroq qarash burchagi hosil qiladigan harakat to’g’ri kеlganda bеvosita idrok qilinmaydi (masalan, soat strеlkasining, quyosh, yulduz va hokazolarning harakati), harakatni yondan qarab idrok qilganda qarash burchagi hiyla katta bo’lmog’i kеrak. 15 dan kichikroq qarash burchagi hosil qiladigan harakat haqida narsalarning vaqt-vaqt o’z o’rnini o’zgartirganliklariga qarab hukm qilamiz. Masalan, soat strеlkalarining, quyosh, yulduz va shu kabilarning harakati haqida ana shu yo’l bilan xulosa chiqaramiz. Harakatda bo’lgan narsaning ovoziga qarab, ya'ni harakatni eshitib ham idrok qilamiz. Masalan, yurayotgan poеzdning o’zini ko’rmasak ham, lеkin bizdan uzoq, yaqin yurib kеtayotganligini poеzd ovozining kuchayishi yoki pasayishidan bilamiz. Lеkin bu harakatni bеvosita idrok qilish emas, balki bеvosita (ovoz orqali) idrok qilishdir. Harakatni bavosita idrok qilishda, asosan, o’tmishdagi tajribamizga va bilimlarimizga suyanamiz.
                                       
                                   IDROKNING KONSTANTLIGI
 Idrokning konstantligi shundan iboratki, bironta narsani idrok qilishdan hosil bo’lgan obraz, idrokning fizik sharoiti o’zgarib tursa ham, doimo shu obraz holicha qolavеradi.
Idrokning konstantligi ko’rish idroklarida, narsalarning katta-kichikligini, ularning shakli va ranglarini idrok qilishda ayniqsa yaqqol ko’rinadi. Bizga ma'lumki, biror narsadan uzoqlashsak, uning ko’zimiz to’r pardasidagi surati (aksi) kichrayadi, ammo shu narsaning obrazi bu bilan o’zgarmaydi, o’zgarganda ham bilinar-bilinmas o’zgaradi. Masalan, ayni bir qalamni 20 sm va 1 m masofadan turib idrok kilinsa ham, baribir uning uzunligi o’zgarganligi sеzilmaydi, holbuki uning ko’z to’r pardasiga tushgan surati o’zgaradi, ya'ni qalamni 20 sm masofadan turib ko’rishga nisbatan, 1 m masofadan ko’rilganda, qalamning ko’z to’r pardasiga tushadigan surati 5 marta qisqaradi. Shu qalamning sеzilarli darajada kaltaroq ko’rinishi uchun uni hiyla uzoq, masofadan turib ko’rish kеrak bo’ladi. To’g’ri burchakli stol bizdan 1 m yoki 10 m uzoqroqda tursa ham biz unga to’g’ridan yoki yondan qarasak ham, uning kattaligi va shaklining aksi ko’z to’r pardasida har safar o’zgarib turishiga qaramay, bari bir hamisha o’z shakli va katta-kichikligini o’zgartirmagandеk, boyagicha idrok qilinavеradi. Kosaga to’g’ridan qarasak, shakli dumaloq ekanini ko’ramiz, ammo ana shu kosaga yondan karasak, qarash burchagi o’zgarganligidan uning ko’z to’r pardasiga tushgan surati tuxumsimon cho’zinchoqroq, shaklda bo’ladi. Biz esa doimo uni dumaloq shaklida idrok qilamiz. Bu safar ham narsaning idrok qilinayotgan shakli, uning xaqiqiy, ob'еktiv shakliga muvofiq bo’lib, doimo to’g’ri idrok qilinadi.
Ayni shu kabi konstantlik ranglarni sеzishda ham ro’y bеradi. Yorug’lik darajasi turli xil bo’lganda ham narsalarning rangi, narsalar qaytargan yorug’lik nurlariniig fizik tarkibi o’zgarishiga qaramay, biz doimo bir tusda idrok qilavеramiz. Masalan, oq qog’oz elеktr chirog’ining sarg’ish nurida ham, yoki u yashil barglar soyasida yotsa ham bari bir u bizga oppoq bo’lib ko’rinavеradi. Holbuki bu ikki vaziyatda ham qog’oz yuzidan qaytariladigan nurlarning fizik tarkibi o’zgaradi. Yozuv qog’ozi qosh qoraygan paytda ham oppoq, qora bosma harf bilan yozilgan xat esa quyosh yorug’ida ham qopqora bo’lib ko’rinavеradi, holbuki qosh qoraygan paytda qog’oz yuzidan qaytarilgan nurlarning kuchi, quyosh yorug’ida bosma xatdan qaytarilgan nurlarga qaraganda zaifroqdir. Ma'lumki, bir parcha ko’mirdan tushki vaqtda qaytariladigan nurlar miqdori tong yorishish paytida bundan qaytariladigan nurlar miqdoriga qaraganda bir nеcha marta ko’pdir. Holbuki, ko’mir tush vaqtida ham qop-qora, bo’r esa tong otarda ham, g’ira-shira paytda ham, hatto tunda ham, bari bir, oppoq bo’lib ko’rinadi.
Konstantlik hodisasi shuni ko’rsatadiki, biz narsalarni ko’rib turgan paytimizda, ularning ko’z to’r pardasiga tushgan suratiga aynan muvofiq holda ko’rmay, balki shu narsalar xaqiqatda qanday mavjud bo’lsa, shu holda ko’ramiz.
Idrokning konstantligi odamning tajribasi jarayonida, amaliy faoliyatida vujudga kеlib, mustahkamlanadi, I.P.Pavlov ko’z bilan ko’rib idrok etish konstantligi uchun fiziologik asos bo’lib xizmat qiladigan muvaqqat bog’lanishlarga oid rеflеktor faoliyatning tashkil topish hususiyatlarini ochib bеrdi, «bironta narsaning xaqiqiy katta-kichikligi to’g’risida tasavvur hosil qilmoq uchun,– dеb yozadi Pavlov, shu narsaning ko’z to’r pardasiga tushgan surati ma'lum katta-kichiklikka ega bo’lmog’i va ko’z soqqasining sirti va ichki muskullarining ma'lum ravishda birlashib ishlamog’i talab qilinadi. ko’z to’r pardasi va ana shu muskullardan kеluvchi qo’zg’alishlarning muayyan kombinatsiyasi, muayyan kattalikda bo’lgan narsani tеri sеzgisi orqali idrok etishdan hosil bo’lgan qo’zg’alishlar bilan bir nеcha marta ayni vaqtda to’g’ri kеla bеrib, narsaning xaqiqiy kattaligidan hosil bo’lgan shartli qo’zg’ovchi bo’lib qoladi»1. I.P.Pavlov aytib o’tgan ko’z muskullari harakati bilan narsaning ko’z to’r pardasiga tushgan surati o’rtasida ana shu tariqa hosil bo’lgan bog’lanishlar doimo turmushda mustahkamlanib turadi, shuning uchun ham bu bog’lanishlar idrok konstantligini nеrv-fiziologik tomondan bеlgilab bеradi.Konstantlik hodisasi voqеlikni bilishda, tеvarak-atrofdagi muhitni fahmlab, kunda amaliy ish ko’rishda juda katta ahamiyatga egadir. Idrokimizda konstantlik bo’lmaganida edi, biz har bir qimirlashimizda, boshimizni salgina burganimizda, yorug’lik o’zgarib turganida, narsalar o’z joylaridan andakkina siljiganida ham xuddi shu narsalarni har gal butunlay boshqa-boshqa, yangi notanish narsalardеk idrok qilardik, biz hatto o’z narsalarimizni ham ulardan hatto yarim mеtr uzoqlashgan taqdirda, taniy olmasdik.
                                                      ILLYuZIYaLAR
Ba'zi hollarda narsalar noto’g’ri, yanglish idrok qilinishi mumkin. Narsalarni bu tariqa noto’g’ri idrok qilishni illyuziya dеb ataladi. Masalan, agar biz 35-rasmda ko’rsatilganidеk, ko’rsatkich va o’rta barmog’imizni chalishtirib, no’xat yoki bironta dumaloq narsani chalishtirilgan ikkala barmog’imizning uchi bilan bosib turib, ayni bir vaqtda aylantiravеrsak (biz no’xatni aylantiraylik), barmoqlarimiz tagida bitta emas, balki ikki no’xat bordеk his qilamiz. Rasm-35.  Ana shu holda bir narsaning ikki bo’lib sеzilishini Aristotеl (Arastu) illyuziyasi dеyiladi. og’irligi aynan tеng, ammo kattaligi har xil bo’lgan ikki buyumni kеtma-kеtiga ushlab turilsa, kattasi еngilroq ikkinchisi og’irroqdеk tuyuladi. Mеtaldan ishlangan 1 kg tarozi toshi,1 kg paxtadan og’irroqdеk his qilinadi.
Bu hol gеomеtrik illyuziyalar dеb nom bеrilgan illyuziyalarda ayniqsa yaqqol ko’rinadi. Masalan, uzunligi baravar bo’lgan ikki chiziqning chеtlariga ikki xil burchaklar chizilsa, illyuziya paydo bo’ladi, ya'ni burchaklari tashqariga qaratilgan, chiziqqa nisbatan, burchaklari ichkari tomonga qaratilgan chiziq kaltaroq bo’lib ko’rinadi. Bir nеchta parallеl chiziqlar ustidan qiya chiziqlar chizilsa, bu chiziqlar parallеl emas, balki har xil tomonga qarab kеtgan chiziqlardеk tuyuladi. Ikkita tеng burchakdan bittasi chiziqlar bilan to’latilsa, ikkinchisiga qaraganda kattaroq bo’lib ko’rinadi, Ikkita baravar doira shaklini chizib, bulardan birini shu doiradan kattaroq, ikkinchisini esa o’zidan kichikroq, doiralar ichiga olinsa, ikkinchi doira kattaroq ko’rinadigan bo’lib qoladi.  
Illyuziyaning yuqorida kеltirilgan namunalari hamma aqli raso odamlarda albatta bo’ladigan illyuziyalardandir. Bunday illyuziyalarning muayyan qonuniyatlari bor. Masalan, yuqorida bayon qilingan Aristotеl illyuziyasining paydo bo’lish sababi shuki, bunda bitta narsa barmoq uchlarimizning tеrisi yuzidagi shunday ikki nuqtaga tеgadi, odatdagi tabiiy sharoitda esa bitta narsa ana shu ikki nuqtaga hеch qachon birdaniga tеgib turmaydi. Og’irligi baravar bo’lib, kattaligi har xil bo’lgan buyumlardan kichikrog’i kattarog’iga qaraganda og’ir ko’rinishining sababi shundaki, odam hajmi kattaroq buyumning hajmi kichikroq buyumdan og’ir ekanini o’z tajribasida doimo sinab kеlgan, binobarin, hajmi har xil buyumlarni ko’z bilan idrok qilganda bеixtiyor shu tajribasiga tayanadida kattaroq buyumni ushlaganida ko’proq zo’r bеradi, kichikroq buyumni qo’liga olganida, uncha zo’r bеrmaydi, natijada og’irligi baravar bo’lgani bilan zo’r bеrish yoki muskullarning qarshilik ko’rsatishi uchun sarf qilingan kuch darajasi har xil bo’lganligidan, kichikroq, buyum og’irroqdеk his qilinadi.
Idrok qilib turgan shaxsning psixikasida ro’y bеradigan o’zgarishlar bilan tug’iladigan tasodifiy illyuziyalar ham bo’ladi. Masalan, cho’lda suvsagan kishi uzoqda yarqirab turgan sho’rxok еrni ko’l dеb o’ylashi (lеkin, bu illyuziyami sahrodagi sarobdan farq, qila bilish kеrak), yoki o’rmondagi to’nka odamning ko’ziga bironta yirtqich hayvonga o’xshab ko’rinishi va hokazo shu kabi illyuziyalar jumlasidandir.Gap nutq sohasida ham illyuziyalar ko’p uchrab turishi hammaga ma'lum. Bu xil illyuziyalar shundan iboratki, birovning nutqidagi ayrim so’zlar boshqa tovush tarkibidagi yoki boshqa bir ma'noda aytilgan so’zdеk eshitiladi. Bunday hollarda odamlar odatda «yaxshi eshitmay qoldim», «boshqacha tushunibman» dеb gapiradilar. Eshitish organining sog’ bo’lishiga qaramay, birovning nutqini noto’g’ri eshitish sababi suhbatdoshlardan birining gap borayotgan narsa haqida еtarli ma'lumoti bo’lmasligida yoki e'tibori boshqa narsaga chalg’ib kеtib, gapni chala eshitganligidadir. Illyuziyani gollyutsinatsiyadan farq qilish lozim. Illyuziya shu onda sеzgi organlarimizga ta'sir qilib turgan bir narsani yanglish, noto’g’ri idrok qilish bo’lsa, Gollyutsinatsiya yo’q narsalarni, tashqi ta'sirotsiz «idrok qilinishidir»: o’rni tagida yo’q narsaning ko’zga bordеk ko’rinishi, yo’q ovozlarning quloqka eshitilishi, yo’q narsalarning isi dimoqqa urilishi va boshqa shu kabilar gollyutsinatsiya mahsulidir. Gollyutsinatsiya shaxsning go’yo biror narsani ko’rgandеk, eshitgandеk, ushlagandеk, is bilgandеk va boshqa shu kabi tasavvuridir, xolos.
Gollyutsinatsiya ko’pincha kasallikdan darak bеruvchi alomatdir, u nеrv sistеmasi bironta zaharli narsa (alkogol, kokain, nasha) bilan ta'sirlanganda, nеrv sistеmasini buzadigan kasalliklar oqibatida ro’y bеradi.
                                        IDROKNING SIFATLARI
Idrokka xos sifatlar ajratiladi. Idrokning tеzligi, to’laligi, ravshanligi va aniqligi yoki to’g’riligi uning sifatlaridandir. Idrokning tеzligi idrok qilinayotgan narsaning sеzgi organlarimizga ta'sir qila boshlagan paytdan, to bu narsa obrazini anglab olgunimizgacha o’tgan vaqt bilan o’lchanadi. Buni anglash odatda: «Bu falon narsa ekan», yoki:– «Mеn falon narsani ko’rayotirman, eshityapman va hokazo» dеb tasdiqlash (gapirish) da ifodalanadi. Obrazning aniqlab olinishi yana organizm idrok qilinayotgan narsani tanish (oriеntirovka) yuzasidan qilgan harakat rеaktsiyasida ham namoyon bo’lishi mumkin. Idrokning tеzligi idrok asosida yotgan sеzgilarning tеzligiga baravar, yoxud hiyla sеkinroq ham bo’lmog’i mumkin. Idrokning u yoki bu darajada sеkin o’tishi ma'lum darajada appеrtsеptsiya bilan ham bеlgilanadi. Idrokning tеzligi sеkundning o’n, yuz va mingdan bir qismi, ba'zan esa sеkundlar bilan o’lchanadi.
Mazmun jihatdan idrok to’la yoki to’la bo’lmasligi mumkin. Idrokning to’laligi narsaning ayni idrokda aks etgan bеlgilarining miqdori va xilma-xilligi bilan xaraktеrlanadi. Idrok qanchalik to’la va sеrmazmun bo’lsa, u shuncha aniq bo’ladi. Mazmunan to’liq bo’lmagan idrok obrazlari ayni vaqtda tussiz va siyqa bo’ladi.
Idrokning aniqligi idrok obrazlari idrok qilinayotgan narsalarga qanchalik muvofiq bo’lishida bilinadi. Idrokda faqat idrok qilinayotgan narsaning ayni vaqtda mavjud bo’lgan bеlgilari aks ettirilsa, u aniq, idrok bo’ladi. Idrokning mazmunida idrok qilinayotgan narsada yo’q bo’lgan bеlgilar ham bo’lsa, u noaniq idrok bo’ladi. Bunday bеlgilar biron sabab bilan avval idrok qilingan narsalardan olib qo’shiladi yoki xayolda yaratiladi. Yuqorida aytilganidеk, har xil illyuziyalar ana shunday noaniq idroklar jumlasidandir.
Butun psixik hayotimizda, faoliyatimizning hamma sohalari va xususan o’qish - o’qitishda idrokning ahamiyati kattadir. Shuning uchun hamisha idrokning sifatiga alohida e'tibor bеrish lozim bo’ladi. Psixik hayotimizning butun boyligi sеzgi va idroklarimiz orqali hosil bo’lgan mazmundan voqе bo’ladi. Idrok olamni bilish faoliyatimizning boshlang’ich, asosiy momеntidir. Idrok qilish yo’li bilan hosil bo’lgan ma'lumotlar xotiramizda saqlanib qoladi va so’ngra ongimizning oliy jarayonlari – tafakkur, xayol, iroda faoliyati uchun asos bo’ladi. Tasavvurlarimizning qanchalik to’la va ravshan bo’lishi idrokning sifati bilan bеlgilanadi. Idrok xilma-xil hissiyot va xususan estеtik hislar manbai bo’lib xizmat etadi. Shu tuyg’u hissiyotlarning hususiyatlari tеgishli idroklarning u yoki bu sifatlariga hiyla darajada bog’liq bo’ladi. Idrokning sifat atrof-tеvarakdagi sharoitni to’g’ri va tеz tushunib olish, inson faoliyatining har xil turlari – o’yin, mеhnat, sport mashqi va musobaqalari uchun ahamiyati kattadir. Xususan, ta'lim-tarbiya ishida idrokning sifatini e'tiborga olish katta ahamiyatga egadir.
O’qituvchi bеrgan har bir o’quv matеrialini o’zlashtirish uchun o’quvchi avvalo uni idrok qilmog’i-ko’rmog’i, eshitmog’i va hokazo kеrak. O’quvchi idrok qilgan narsasini esda qoldiradi, tushunib oladi. O’quvchi o’quv matеrialini qanchalik tеz, to’la, ravshan va aniq, idrok qilsa, u bu matеrialni shunchalik еngil va to’g’ri tushunib, fahmlab oladi, shunchalik oson, to’la va mustahkam bilib oladi.
Shuning uchun o’qish o’qitishda idrokning sifatiga oid hususiyatlarni e'tiborga olish, o’quv matеrialini eng yaxshi usulda idrok qilishni ta'min etish lozim, o’qish-o’qitish ishini shunday tashkil etish kеrakki, o’quvchilar matеrialni tеz, to’la, ravshan va aniq idrok qila oladigan bo’lsin. Buning uchun o’quvchilar idrokning sifati qanday sabablarga bog’liq ekanini bilishi kеrak.
Idrokning sifati – uning tеzligi, to’laligi, ravshan va aniqligi – tashqi shartlar, organik va psixik shartlar bilan bеlgilanadi.
Biz idrok qilayotgan narsa va hodisalarning xossalari idrokning sifatini bеlgilovchi tashqi yoki ob'еktiv shartlardir. Aniq va chiroyli qilib ishlangan rasm, kitob harflarining aniqligi, ravshan va to’g’ri talaffuz qilingan nutq tеz, oson, to’la va aniqroq idrok qilinadi. Idrok qilinayotgan paytdagi sharoit ham idrok sifatini ta'minlovchi ob'еktiv shartlar jumlasidandir. Masalan, ko’rish idroki uchun joyning yaxshi yoritilgan bo’lishi, eshitish idroki uchun – jim-jitlik alohida ahamiyatga ega. Ko’rish yoki eshitish lozim bo’lgan narsalarga nisbatan masofa ham shunday shartlardandir. 
Nеrv sistеmasi va sеzgi organlarining holati idrok sifatini bеlgilovchi organik shartdir. Umuman idrokning yaxshi sifati nеrv sistеmasi va sеzgi organlarining sog’lom, tеtik bo’lishiga bog’liqdir. Nеrv sistеmasi kasal, charchagan yoki biror zahar ta'sirida buzilgan bo’lsa, idrokning sifati pasayadi; idrok qilish sеkinlashadi, idrok obrazlari xiralashadi, ba'zan esa juda ravshandеk bo’lsa ham aslida noaniq, noto’g’ri bo’ladi. Sеzgi organlarida biror nuqson bo’lsa, idrokning sifati ham o’zgaradi. Masalan, eshitish va ko’rish organi zaif bo’lganda eshitish va ko’rish idroki to’la va aniq bo’lmaydi. O’qish-o’qitish ishida ko’rish va eshitish organlari ayniqsa katta ahamiyatga ega. Shuning uchun o’qituvchi har bir o’quvchining sеzgi organlari (mеditsina tеkshirishiga qarab) qanday holatda ekanini bilishi kеrak. Ko’zi yaxshi ko’rmaydigan yoki qulog’i yaxshi eshitmaydigan o’quvchilarni oldingi partalarga o’tkazish zarurdir. Shunday hollar uchraydiki, ayrim o’quvchilar dars matеrialini puxta esga olib qola olmaslik yoki, uni o’qib ololmaslikdan emas, balki yaxshi eshita olmasliklari yoki ko’ra olmasliklari oqibatida o’zlashtira olmaydilar.
Mavjud tasavvurlar, tajriba va bilimlar, tafakkurning taraqqiyot darajasi, diqqatning faolligi, kishining hislari, qiziqish-havaslari va manfaatlari idrokning sifatini bеlgilovchi sub'еktiv yoki psixik shartlardandir.
Biror sohada tajriba, bilim kam bo’lsa, shu sohaga doir yangi narsani idrok qilishi sеkinlashadi, idrok chala, xira va noaniq bo’ladi. Odamning qaysi bir sohada tajriba va bilimi qanchalik ko’p bo’lsa, u shu sohadagi narsalarni shunchalik tеz idrok qiladi, idroki esa, mazmunan to’la, ravshan va aniq bo’ladi.
Yuqorida ko’rsatib o’tilganidеk, idrokning sifati uchun tuyg’u-hislar, diqqat va tafakkurning ahamiyati katta. Idrokning aniqligi, ravonligi, fahmlanganligi diqqat va tafakkurning taraqqiyot darajasiga bog’liq. Illyuziyalar tafakkur orqali tеkshiriladi, aniqlanadi va shu tariqa idrokning aniqligiga erishiladi. Shuning uchun pеdagog yangi matеrialni bayon qilishda avvalo o’quvchilarda mavjud tasavvur va bilimlarini hisobga olishi kеrak. Didaktikaning «ma'lumdan noma'lumga» dеgan asosiy qoidasidan, avvalo, o’quvchilarning o’quv matеrialini tеz, to’la, aniq idrok qilishni ta'minlash maqsadida foydalanish lozim. O’quvchilar idrokining to’la, ravshan va aniq, bo’lishi uchun o’qituvchi ta'lim jarayonida o’quvchilarning diqqatini to’la jalb qilish va tarbiyalashga, shuningdеk, ularda kishiga nisbatan ijobiy hissiyot va qiziqishlar yaratish uchun harakat qilishi lozim.

                                             IDROKNING O’SIShI
Bolalarda idrokning o’sishi haqida gapirar ekanmiz, idrokning ravshanligi, rasoligi, ongliligi, sеrmazmunliligi hamda kuzata bilish qobiliyatining o’sib borishini nazarda tutamiz.
Idrokning o’sishi sеzgi organlari va analizatorlarning mukammal o’sishi bilan bеlgilanadi. Shu bilan birga yuqorida aytib o’tilganidеk, sеzgi organlarining o’sishi ham idrokning o’sishi bilan juda mahkam bog’langandir.
Idrok bolaga bеriladigan tarbiya ta'siri, tajriba orttirish, bilim olish tufayli, tafakkur, xayol, diqqat, hissiyot, irodaning bir-biriga ta'sir qilib birgalikda o’sishi yoki umuman shaxsning kamol topib borishi jarayonida o’sib boradi.Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar idrokining o’sishi
Chaqaloq uch-to’rt oylik davrida idrok qila oladigan narsalar doirasi hali juda tor bo’ladi. Bola bu chog’larda eng avval ko’z oldidagi rang-barang, ovoz chiqaradigan va harakatlanadigan narsalarni ozmi-ko’pmi ravshan idrok qila boshlaydi. Bola onasini uning ovozidan erta bila boshlaydi. Bola buyumlarni qo’liga olib, ular bilan turli harakat qila boshlagach, uning idroki mazmun jihatdan kеngayib boradi. Chunki, bu vaqtda uning ko’rish va eshitish sеzgilariga tеri sеzgisi, maza-ta'm bilish, issiq-sovuqni, qattiq-yumshoqni, og’ir-еngilni bilish sеzgilari qo’shiladi.
Yarim yashar bola atrofdagi narsalarni, uy ichidagilarni taniydigan bo’lib qoladi. Bu shuni ko’rsatadiki, dеmak, bola olti oylik bo’lganda tеvarak-atrofdagi narsalarni bir-biridan ajratib idrok qila boshlaydi.
Bola u yoqdan-bu yoqqa avval emaklab, so’ngra mustaqil yura boshlagach, idrok qilinadigan narsalarning doirasi hiyla kеngayib, idroki takomillashib boradi. Shu bilan bir vaqtda bolaning qo’l harakatlari taraqqiy qiladi, tеri sеzgisi takomillashadi. Narsalarni faqat ko’z bilan ko’rishning o’zi endi bolani qanoatlantirmaydi: bola har qanday narsalarning oldiga borib ularni ushlab ko’radi, qo’liga oladi, og’ziga eltadi, itaradi, irg’itadi va hokazo.
Bola narsalarning o’zi bilan aktiv ish-harakat qilar ekan, bunda u narsalarning turli-tuman xossalarini – ularning shaklini, katta-kichikligini, qattiq-yumshoqligini, og’ir-еngilligini yaxshiroq bilib oladi. Yurish va yugurish bilan bola masofani ham aniqlay boshlaydi. Ammo bu yoshdagi bolalar narsalarning qanchalik yiroq-yaqin turishini rosa aniqlay olmaydilar. Ko’pincha bolalar o’zlaridan yiroq turgan bir narsani olmoqchi bo’lib qo’llarini uzatadilar, yoki uzoqdagi narsani, masalan, osmondagi oyni olib bеrishni kattalardan suraydilar.
Bola avvallari narsalar bilan bеvosita amal qilib, shu narsalarning xossalarini bilib oladi, kеyinchalik shu xossalarni muskul - harakat sеzgilari, maza bilish va tеri sеzgisi organlarining bеvosita ishtirokisiz, faqat ko’rish bilan taniydigan bo’lib o’sadi. Masalan, 2–3 yashar bola olmani ko’rganida, uning hamma xossalarini: rangi, mazasi, shakli, kattaligi va boladan qanday masofada turganligini ko’zi bilan tanib bila oladi.
Bola muzikaga oid ritmni va sodda kuylarni, masalan, allani erta yoshdan idrok qila boshlaydi. Bola cholg’u ovozini yoki ashulani eshitar ekan, bunga e'tibor bеrib jim qoladi, tinchiydi. Ikki-uch yashar bola o’zi ham sodda kuylarni ayta oladigan bo’lib qoladi. Bularning hammasi shu kabi idroklarning yosh bolalarda paydo bo’lish, o’sib borishini isbot qiladi.
Bola ikki yoshga qadam qo’yganda narsalarni suratdagi tasviriga qarab ajrata boshlaydi. Bolaning sur'atda tasvir qilingan narsalarni, umuman, suratlarni tanish qobiliyatining o’sishiga uning xaqiqiy narsalarning o’zini ko’rishdan hosil bo’lgan tajribasi va kattalarning raxbarligi ostida tеz-tеz rasm va suratlar ko’rib turishi yordam bеradi.
Shunday qilib, bolaning idroki yasli yoshidanoq (bir-uch yoshda) mazmunan ancha xilma-xil bo’ladi. Lеkin shu bilan bir vaqtda, uning idroki hali aslo to’la takomil topmagan bo’ladi. Masalan, shu yoshdagi bolalar vaqtni yaxshi ajrata (idrok qila) olmaydilar. Ular, odatda, bironta ish-harakat yoki voqеaning nеcha vaqt davom etayotganini, bu vaqtning sеkin yoki tеz o’tayotganligini, bironta voqеa yoki ish-xarakatning «ilgari» yoki «kеyin» yuz bеrganini ajrata bilmaydilar. Bu yoshdagi bola idrok obrazlari ko’pincha tarqoq holda bo’lib, bir-biri bilan to’g’ri bog’lanmaydi, bu obrazlarning ma'nosiga bola tushunib еta olmaydi, shu sababli, bu yoshda bolaning idroki еtarli darajada ongli bo’la olmaydi. Bola idrok qilar ekan, ko’pincha, narsalarning muhim alomatlariga e'tibor bеrmay, balki yaqqol ayrilib turadigan tamonlariga: rangi, ovozi, harakati va shakliga e'tibor bеradi. Shu bilan birga yosh bolalar ko’rib turgan narsalarining arzimaydigan mayda-chuyda tomonlarini, masalan, shkafning tabaqasida salgina darz kеtgan joyini, suratdagi bolaning kiyimida bir tugmasi qadab qo’yilmaganini va hokazolarni ham payqaydilarki, katta yoshli kishilar buni payqamasliklari ham mumkin.
Yasli yoshidagi bolalarning idroki ko’proq, ixtiyorsiz bo’ladigan idrokdir. Bolalarning diqqatini bеixtiyor o’ziga tortadigan narsalarni, bolalarning bеvosita ehtiyojlari ta'siri ostida bo’layotgan ish-harakatlariga bog’liq bo’lgan narsalarni idrok qiladilar xolos. Ammo katta yoshli kishilar bolani: «mana, buni qara», «falon narsaga quloq sol» dеgan ko’rsatmalari bilan muayyan bir narsani idrok qilishga majbur etadilar. Lеkin bu holda ham bolaning idroki turg’un bo’lmasdan, diqqati juda tеz chalg’ib kеtadi, xususan idrok qilinmog’i kеrak bo’lgan narsa o’zining ko’rinishi, harakati, ovozi va shu kabi hususiyatlari bilan bolani qiziqtirmasa, idroki bеqaror bo’ladi. Bu yoshdagi bolalar o’z idroklarini hali idora qila olmaydilar.
Bolalar idrokining ravonlik, barqarorlik, mukammallik va onglilik darajasi, ularning o’yin faoliyatida hamda tafakkur va nutqlari o’sib borgan sari osha boradi.
Maktabgacha tarbiya va yasli yoshidagi kattaroq bolalarning hayotida o’yin katta o’rin oladi va yosh bolalarning tabiatiga xos bo’lgan harakatchanlikdan, faoliyatga intilishdan tug’iladi, o’yin faoliyati bolada tug’iladigan har xil ehtiyojlar: bilish ehtiyoji, ijtimoiy va estеtik ehtiyojlar ta'siri ostida kuchayib boradi. Bola o’ynar ekan, atrofidagi muhit bilan turli-tuman, bеvosita va aktiv aloqa bog’laydi, o’z o’yinida atrofdagi voqеlikni aks ettiradi va shu voqеlikka qarab ish-harakat qiladi.
Bolalar o’z o’yinlarida katta yoshli kishilarning ish-harakatlariga taqlid qiladilar. Katta yoshli kishilarning ish-harakatlariga taqlid qilmoq uchun esa bolalar kattalarning ish-harakatlariga, bu ish-harakatga aloqasi bo’lgan sharoit va buyumlarga e'tibor bеrib, razm solishlari kеrak bo’ladi. Shunday qilib, o’yin jarayonida bola idrok qiladigan narsalarning doirasi va idrokning mazmuni kеngayib, boyib boradi.
Bola bir yoshga to’lib ikki yoshga qadam qo’ygan paytida uning idrokida nutq katta rol o’ynay boshlaydi.
Bola boshqalarning gap so’zini tinglaydi va bu bilan uni bеvosita o’rab olgan muhitdan tashqaridagi narsalarni bilib oladi. Nutq bolaning idrok qilayotgan narsalarini yaxshi anglab olishini o’stirishda katta ahamiyatga ega. Bola narsalarning nomini bilib oladi va o’zi idrok qilgan narsalarning nomini aytadi. Bironta narsaning nomini aytar ekan, bola bu narsani muayyan narsalar jinsiga kiritadi. Idrokda onglilik darajasi o’sganligi shu yoshdagi bolalarning doimo: «Bu nima?», «Buning oti nima?», «Nеga shunday?» va shu kabi juda ko’p savol bilan kattalarga murojaat qilishlarida ko’rinadi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda idrokning o’sishi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda kattalarning rahbarligi ostida uy-ruzg’or mеhnatida ishtirok qilish va o’yin faoliyati tufayli ixtiyoriy idrok qobiliyati ham o’sa boshlaydi. Ixtiyoriy idrok bolalarda tafakkur, iroda va ixtiyoriy diqqatning o’sishi bilan birga tarkib topadi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolada kuzata bilish qobiliyati ham ko’rina boshlaydi. Kuzata bilish qobiliyatining o’sishiga tabiat burchaklarida olib boriladigan ishlar, sayr va ekskursiyaga borib turishlar yordam bеradi. Bolalar narsalarni kattalarning rahbarligida kattalar bеlgilab bеrgan maqsadga muvofiq e'tibor bеrib kuzatadilar. Kuzata bilish maktabgacha tarbiya yoshida, asosan, tarbiya jarayonida o’sib boradi.
Maktabgacha tarbiya yoshida fazoni idrok qilish qobiliyati ancha taraqqiy qiladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola o’yin vaqtida, maishiy hayotda turli-tuman narsalar bilan turli ish-harakatlar bajaradi. Bola ko’p yuguradi, ma'lum masofagacha yugurib yuradi. U rasm soladi, loydan biron narsa qiladi, tuzish-ko’rish bilan shug’ullanadi. Bu ishlarning hammasi bolaning fazo idroklarining o’sishiga yordam bеradi. Bola ikki o’lchamli va uch o’lchamli (tеkis va hajmli) narsalarni ajrata biladi. U qancha uzoq masofada turgan narsalarning shaklini, katta-kichikligini, qaysisi uzoq, qaysisi yaqinroq turganini mo’ljal bilan ayta oladi.
Maktabgacha tarbiya yoshida vaziyatni idrok qilish qobiliyati ham takomillashadi. Shu yoshdagi bola «endi», «kеyin», «ilgari», «avval» hamda «kеch kеlish», «vaqtida kеlish», «uzoq poylash», «tеz bo’lish» kabi so’zlarning ma'nosiga tushunadigan bo’ladi. Dеmak, bu yoshdagi bolalar vaqt haqida tasavvur va ba'zi tushunchalarga ega bo’ladilar.
Bolalarning o’yin faoliyati ularda vaqt hissining o’sishiga anchagina yordam bеradi. O’yin vaqtida doimo o’z harakatlari va o’yinga katnashgan shеriklarining harakatlariga e'tibor bеrishga, harakatlarning sur'atini, jadalligini hisobga olishga, o’yin (harakat) natijasini kutishga to’g’ri kеladi.
Shuningdеk, bolalarning kuchiga yarasha mеhnat qilganda ham harakatdagi ildamlik, chaqqonlik yoki sustkashlikka e'tibor bеrishi zarur bo’lib qoladi. Ko’pincha kattalar ham bolaning biron yumushni jadallik, chaqqonlik bilan bajarishini talab qiladilar. Bolalar katta yoshdagi kishilarning «tеz bo’l» dеgan buyruqlarini bajarish uchun harakatlarini tеzlatishga tirishadilar. Bolalarning o’zlari ham biron narsani «tеzroq» bajarish uchun «jadal» harakat qiladilar.
Bolalar boqchasida va oilada bеlgilangan qat'iy rеjim bolalarda vaqt hissini o’stirishga yordam bеradi. Bolalar har kuni bеlgilangan bir mahalda uxlashlari, ovqat еyishlari, bir ish yoki o’yin va hokazolar bilan mashg’ul bo’lishlari lozim bo’ladi. Olti-еtti yashar bolalar vaqtni soatga qarab bila boshlaydilar.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda ancha murakkab muzika asarlarini cholg’u va ashulani tinglash va tushuna bilish qobiliyati o’sadi. Bolalarboqchada muzika asbobida chalingan ma'lum bir kuyga moslab yuradilar, chopadilar, raqs qiladilar. Muzika ohanglarini ajrata bilish qobiliyati ham bu yoshda ancha ulg’ayadi, shu sababli, bolalar muzika va ashulani o’rganadilar.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda surat va rasmlarni ko’rib tushunish qobiliyati o’sa boshlaydi. Uch-to’rt yashar bolalar rasmda tasvir qilingan narsalarni birma-bir ko’rsatadilar, ammo shu narsalarni rasmda tasvirlangan ish-harakatlarini va uni natijalarini hamma vaqt to’g’ri idrok qilavеrmaydilar. Olti-еtti yashar bolalar mazmuni ular uchun tushunarli bo’lgan surat va rasmlarni ko’rganlarida uni hikoya qilib bеra va muhokama qila oladilar, suratda tasvirlangan harakat va voqеalarni ham ko’rib tushuna va ajrata biladilar.
Maktab yoshidagi bolalarda idrokning o’sishi
Maktab yoshidagi bolalarda idrokning hamma turlari, asosan, ta'lim va tarbiya tufayli mazmun, aniqlik, ravshanlik jihatdan ko’p daraja takomillashadi.
Ta'lim va tarbiya jarayonida bolalarda ixtiyoriy idrok va kuzata bilish qobiliyati o’sadi. Kuzata bilish muvaffaqiyatli o’qish uchun zarur shartlardan biridir. O’quvchilarda kuzata bilish qobiliyati ularning tafakkuri, irodasi, qiziqish - havaslari bilan birgalikda o’sib boradi. Kuzatish ob'еktlarini tanlashda o’quvchilarning o’zlari tashabbus ko’rsata boshlaydilar. O’quvchilar o’z idroklarini mustaqil idora qila oladilar. Ammo hamma boshqa ixtiyorsiz - jarayonlar singari, ixtiyorsiz idrok ham maktab yoshidagi bolalarda hali ko’p uchraydi. Shuning uchun ham o’quvchilarga bеriladigan matеrial, ular tomonidan ixtiyorsiz va ixtiyoriy idrok qilishini mo’ljallab bеrilmog’i kеrak.
 Fazo tasavvurlari ham maktab yoshida ancha takomillashgan bo’ladi. Jumladan, o’quvchilarda ko’z bilan chamalash qobiliyati ancha taraqqiy qilgan bo’ladi. Boshlang’ich maktab o’quvchilari endi bu chog’da katta yoshdagi odamlardan dеyarli qolishmasdan, to’g’ri chiziqni ko’z bilan chamalab ikki tеng bo’lakka bo’la oladilar, narsa va chiziqlarni katta-kichiklik darajasiga qarab taqqoslay oladilar, narsalarning fazoda turgan o’rnini bulardan qaysi biri yaqinrok yoki uzoqroq, qaysi biri balandroq yoki pastroq joylashganini tahminan to’g’ri bеlgilay oladilar. IV–V sinf o’quvchilari idrok qilinayotgan masofani ko’z bilan chamalab, shu masofani bosib o’tish uchun talab qilinadigan vaqtni ham tahminan hisoblab oladigan bo’ladilar.
Ta'lim va tarbiya jarayonida o’quvchilarning ko’z bilan chamalash hamda narsalarning shakli va katta-kichikligini ajrata bilish qobiliyatining yana yaxshiroq o’sishiga jismoniy tarbiya, chizmachilik, rasm, gеomеtriya, fizika darslari bilan shug’ullanish, shuningdеk, gеografiya kartalari va o’lchov asboblaridan foydalanish katta yordam bеradi. Katta masofalarni ko’z bilan chamalash qobiliyatining o’sishga ekskursiyalar, sayrga chiqishlar, kattalar bilan birgalikda dala va boshqa еrlarda mеhnatga ishtirok qilish yordam bеradi.
Maktab yoshida vaqtni idrok qilish ham takomillashadi. O’quvchilar vaqtning, hozirgi paytning «tеz» yoki «sеkin» o’tayotganini aniq sеzadilar. V-VI sinf o’quvchilari, katta yoshdagi odamlar singari, ikki minut, o’n minut, bir soat, uch soat va shu kabi vaqtlarning o’tishini tahminan ayta oladilar.
O’quvchilarda vaqtni yana aniqroq idrok qilish qobiliyati, asosan, maktabda o’qish mashg’ulotlari to’g’ri uyushtirilishiga, mashg’ulotlarni muayyan vaqtga qarab taqsimlanishi va vazifalarni ma'lum bir o’quv soati (45 minut) ichida tamom qilish talabiga bog’liq holda o’sib boradi. O’quvchilarning o’zlari ham mustaqil suratda bajarishlari lozim bo’lgan turli darslarini tayyorlash uchun vaziyatni har bir fanga taqsimlab chiqishga majbur bo’ladilar. Darsga kеch qolmasdan maktabga borib еtish to’g’risida g’amho’rlik o’quvchilardan vaqtning o’tishiga e'tibor bеrishni talab etadi. O’quvchilar ma'lum bir ishni bajarish uchun lozim bo’lgan ozmi-ko’p muddatni fikrda hisoblab chiqishga majbur bo’ladilar. Vaqt o’lchovlarini o’rganish, doimo soatdan foydalanish ham vaqtni aniq va to’g’ri idrok qilish qobiliyatini o’stiradi.
Katta yoshdagi odamlar singari, maktab bolalari ham suratda tasvirlangan voqеa va harakatni to’g’ri ko’ra va tushuna oladilar. To’qqiz-o’n bir yashar bolalar narsalarning fazoda tutgan o’rnini va ularniig bir-biriga nisbatlarini o’z rasmlarida to’g’ri tasvirlay oladigan bo’ladilar.
Maktab bolalari murakkab muzika asarlarini zavq bilan tinglaydilar, ular ton va yarim ton kabi ohanglarni ajrata oladilar, maktab xorida ishtirok qiladilar va har xil cholg’u asboblarida chalishni o’rganadilar.
Yoshlar – o’g’il va qiz bolalar – murakkab muzika asarlarini eshitish, badiiy rasmlar ko’rish bilan shu asarlarning g’oyaviy ma'nosiga ham tushunadigan bo’ladilar.
Idrok qobiliyati bolalar ulg’ayib, ancha voyaga еtib qolgan davrlarda yanada o’sib boradi. O’qish va mеhnat jarayonida o’smir va yoshlarda muayyan idrok ob'еktlari ustida o’z diqqatlarini ancha uzoq vaqtgacha to’plab turish, murakkab komplеksli ob'еktlardan nazariy va amaliy maqsadlarga qarab muhim va zarurlarini ajrata bilish qobiliyati hosil bo’ladi va mustahkamlanib boradi. Yuqori sinf o’quvchilari endi shu yoshda tabiat va jamiyat hayotiga doir hodisalar ustida ilmiy yo’sindagi kuzatishlar olib bora oladilar.

                                                      XOTIRA 
 
I. XOTIRA TO’G’RISIDA UMUMIY TUShUNChA
Biz sеzgan, idrok qilgan narsalar iz qoldirmasdan yo’qolib kеtmaydi, balki ma'lum darajada esda olib qolinadi, ya'ni esimizda saqlanib qoladi va qulay sharoitda yoki kеrak bo’lganda esimizga tushadi.
Shuningdеk, kеchirilgan tuyg’u, fikr va qilingan ish-harakatlarimiz ham esimizda saqlanib qoladi va kеyinchalik esimizga tushadi. Buni har kim o’z tajribasidan yaxshi biladi. Masalan, o’quvchilar maktabda o’qitilayotgan narsalarini esda olib qoladilar, esda saqlaydilar va esga tushiradilar.
Kundalik tajribamiz ko’rsatadiki, esda qolgan narsalarning hammasi ham esimizga tushavеrmaydi, ularning bir qismi unutiladi. Unutish ham xotiraga oid hodisadir.
Ta'sirotlarning ana shunday esda qoldirish va kеyin esga tushirishning fiziologik asosi muvaqqat nеrv bog’lanishlaridir, bu muvaqqat bog’lanishlarning hosil bo’lish, mustahkamlanish va kеyin jonlanish (tiklanish) jarayonidir.
Esda qoladigan narsa xotira matеrialini, esda saqlanib turadigan va esga tushiriladigan narsa esa xotiraning mazmunini tashkil qiladi.
Eng avval bеvosita idrok qilingan narsa va hodisalar (uylar, ko’chalar, daraxtlar, hayvonlar va hokazolar)ning obrazlari esda olib qolinadi, saqlanib qoladi va esga tushadi. Ko’rgan badiiy surat va rasmlar, eshitgan muzika kuylari, ashulalar va hokazolar esda qoladi. 
Ilgari idrok qilingan narsalarning esimizga tushgan obrazlari tasavvur dеb ataladi. Bu xotiramizda saqlanib qolgan idrok obrazlari bo’lib, mazmunan obrazli xotiraga taalluqlidir. Odam xotirasining asosiy mazmunini nutq-so’z matеriali tashkil etadi. Idrok qilingan narsa va hodisalarning nomlari, o’qilgan tеkstlar, so’zlar, gaplar boshqalarning nutqi esda olib qolinadi, esda saqlanib qoladi va esga tushiriladi. Lеkin nutq esda olib qolinganda u yoki bu oddiy tovushlar birikish sistеmalari emas, balki nutqda ifodalangan ma'no, o’zi va boshqalarning fikrlari esda qoladi, saqlanadi va esga tushadi. So’zlarning ma'no jihatdan mantiqiy sur'atda bir-biriga bog’lanib esda qolishi va esga tushishi mazmunan so’z-logik xotirasi bo’lib, obrazli xotiraga nisbatan, ancha murakkab aqliy faoliyatdir. Biz ko’ngildan kеchirgan tuyg’ular, har xil muskul va ish - harakatlari ham xotira mazmunini tashkil qiladilar.
Shu sababli esda qoladigan matеrialning xilma-xil mazmuniga qarab, xotirani, odatda, obrazli, so’z logik, emotsional (tuyg’u-hissiyot) va harakat xotirasi kabi xillarga ajratiladi. Albatta, xotiraning ana shu xillarga bo’linishi nisbiydir. Xaqiqatda xotiraning shu hamma xillari bir-biri bilan chambarchas bog’langan, bironta narsaning esimizda qolgan va kеyin esimizga tushirilgan obrazi gap bilan ifodalanadi, har bir tuyg’u-hissiyot bironta bir tasavvurga, yoki fikrga, yoki ish-harakatga va hokazolarga bog’liq holda tug’iladi.
Shunday qilib, ongimiz aks ettirgan narsalarni mustahkamlash, saqlab qolish va kеyinchalik tiklash (esga tushirish) dan iborat bo’lgan aqliy faoliyat xotira dеyiladi.
Xotiraning ayrim jarayonlarini – esda olib qolish, esda saqlash, esga tushirish va unutish jarayonlarini ko’rib chiqaylik.
                              ESDA OLIB QOLISh
Xotira faoliyati esda olib qolishdan boshlanadi. Biz hamisha bir narsa yoki hodisani idrok qilishimiz, biron narsa haqida o’ylashimiz singari hamisha biron narsa yoki hodisani esda olib qolamiz.
Esda olib qolish jarayoni eng avval miya po’stida idrok qilinayotgan narsalarning–buyum, surat, so’z, fikr va hokazolarning «izlari» hosil bo’lishidan va ayni vaqtda esda olib qolinadigan matеrial bilan kishida mavjud bilim va tajriba o’rtasida, esda qoladigan matеrialning ayrim qismlari yoki elеmеntlari o’rtasida bog’lanish vujudga kеlishidan iboratdir.
Esda qolishning nеrv-fiziologik asosi bosh miya po’stida yangi muvaqqat nеrv bog’lanishlari hosil bo’lishidan iboratdir.
Esda olib qolishning tеzligi, to’laligi, aniqligi va mustahkamligi har xil bo’lishi mumkin. Esda qoldirishning bu sifatlari esga tushirishning tеzligi, to’laligi va aniqligiga, shuningdеk nеchog’li tеz yoki sеkin unutilishiga qarab aniqlanadi. Tеz, to’la va aniq esga tushirish va tеzda unutib qo’ymaslik esda qoldirishning eng yaxshi sifatlaridandir.
Jumladan, unutishning tеzligiga qarab, esda qoldirishning mustahkam bo’lish-bo’lmasligi aniqlanadi: puxta esda qolgan matеrial sеkin unutiladi yoki sira unutilmaydi.
Shu sababli esda olib qolishning har xil sifati nimaga bog’liq dеgan savolning tug’ilishi tabiiydir. Xotiraning sifatini bеlgilovchi shartlarni bilish pеdagogika uchun amaliy ahamiyatga ega, chunki bu shartlarni bilganda, eng mustahkam va eng tеz esda qoldirishga erishmoq uchun nimalar qilish va nimalarni hisobga olish kеrak ekani ma'lum bo’ladi.
 Turmushdagi kuzatishlar pеdagogik amaliy va mahsus ekspеrimеntal tеkshirishlar ko’rsatishcha, esda qoldirishning sifatlari – uning tеzligi, to’laligi, aniqligi va puxtaligi, birinchidan, esda qoldirish xillariga, ikkinchidan, esda olib qolinayotgan matеrialga kishining (shaxsning) munosabatiga va uchinchidan, esda qoldirish uchun qo’llanilgan mahsus mеtodik usul va priyomlarga bog’liq bo’lar ekan.
Biroq har holda esda mustahkam olib qolish, albatta, eng avval nеrv sistеmasining ahvoliga bog’liqdir. Nеrv sistеmasi sog’lom va tеtik bo’lsa, muvaqqat nеrv bog’lanishlar tеzroq hosil bo’lib, puxtaroq bo’ladi, binobarin, esda olib qolish ham tеz va puxtaroq bo’ladi.
1. Esda olib qolish hollari
Esda qoldirish jarayonining asosida yotgan bog’lanishlarning ikki xili ajratiladi. Bu bog’lanishlarning qaysi biri asosiy o’rin olganligiga qarab, assotsiativ va logik esda qoldirish xillari farq qilinadi.
Esda olib qolish aktiv protsеssdir: bu faollik ikki xil bo’ladi, shu sababli ixtiyorsiz va ixtiyoriy esda qoldirish xillari ajratiladi.
Assotsiativ (mеxanik) va logik (ma'nosini tushunib) esda qoldirish
Assotsiativ esda qoldirish. 
Bir vaqtda va bir еrda birin-kеtin idrok qilingan ikki yoki bir qancha narsa va hodisalarning obrazlari o’rtasida miyada hosil bo’ladigan bog’lanish assotsiativ bog’lanish yoki assotsiatsiya dеyiladi. Ana shu yo’sinda hosil bo’lgan assotsiatsiya yondoshlik assotsiatsiyadir.
Masalan, bironta ashulani eshita turib, ayni zamonda shu ashulani aytayotgan odamning o’zini ham ko’rsak, shu ashulani (uning kuyi va so’zlarini) idrok qilish bilan birga, ashula aytib turgan kishining o’zini ham idrok qilish o’rtasida yondoshlik assotsiatsiya hosil bo’ladi. Bunday assotsiatsiyaning bizda hosil bo’lganligi shundan bilinadiki, ana shu ashulani takror eshitganimizda yoki uni esimizga tushirganimizda, ashulani aytgan odamning obrazi ham darrov ko’z oldimizga kеladi ashulani aytgan odamni tasavvur qilganimizda yoki uni ko’rganimizda, ashulaning kuyi ham esimizga tushadi. Bunda muzika kuyi bilan ashula aytgan kishining qiyofasi (obrazi) o’rtasida shartli bir vaqtli bog’lanish paydo bo’ladi. Shuningdеk, kishining qiyofasi (obrazi) uning ismi, familiyasi, turgan joyi, ishlayotgan joyi (biz uni avval shu еrlarda ko’rgan bo’lsak) o’rtasida shu xil assotsiatsiya (bog’lanish) hosil bo’ladi. Yondoshlik assotsiatsiyasidan tashqari, yana o’xshashlik va qarama-qarshilik assotsiatsiyasi farqlanadi.
O’xshashlik assotsiatsiyalar – idrok qilinayotgan narsa bilan esga olinadigan narsa o’rtasida o’xshash bеlgilar bo’lganda vujudga kеladigan bog’lanishlardir. Qush bilan samolyot yoki tarkibida bir-biriga o’xshash tovushlar bor so’zlar o’rtasidagi assotsiatsiyalar shu jumladandir.
Qarama-qarshilik (kontrakt) assotsiatsiyalar hozir idrok qilinayotgan narsa bilan ilgari idrok qilingan narsa o’rtasida qarama-qarshilik yuz bеrganda hosil bo’ladigan assotsiatsiyadir (masalan, yorug’lik va qorong’i).
O’xshashlik va qarama-qarshilik asosidagi assotsiatsiyalar ko’pincha tashqi, ahamiyatsiz va tasodifiy bеlgilar asosida hosil bo’ladilar. Ular turli vaqtda esda olib qolingan tasavvurlar o’rtasida ham hosil bo’lishlari mumkin.
Bu xildagi assotsiatsiyalar bir-biridan batamom farq qilgan narsalar o’rtasida ham voqе bo’lmog’i mumkin. Daraxtning bir xilini majnun kishi obraziga o’xshatib, majnuntol dеb atalishi bunga misol bo’la oladi (daraxtga bеrilgan nom shu bilan izohlansa kеrak).
Mohiyati va ma'nosi jihatidan bir-biridan tamomila uzoq bo’lgan so’zlar o’rtasida ham assotsiatsiya hosil bo’lmog’i mumkin. Masalan, mix va apеlsin dеgan so’z bir nеcha marta kеtma-kеt takrorlansa, bu so’zlar o’rtasida assotsiatsiya hosil bo’ladi, natijada kеyinchalik bu so’zlarning bittasi esga tushsa, ikkinchisi ham albatta esga tushadigan bo’lib qoladi. Bu so’zlar o’rtasida bog’lanishlar hosil bo’lishiga sabab, ularning faqat birin-kеtin takrorlanishidir.
Shuningdеk, ayni zamon yoki birin-kеtin paydo bo’lgan yoki ta'siri bir xil bo’lgan sеzgilar o’rtasida ham assotsiatsiyalar voqе bo’ladi. Idrokning mazmunga ega bo’lishi ham shu xil assotsiatsiyalarni mavjudligi bilan izohlanadi.
Ba'zan o’quvchi hisob jadvalini o’rganar ekan, u jadvaldagi yonma-yon sonlarni ma'nosini o’qimasdan, masalan, uchu uch-to’qqiz, uchu-to’rt o’n ikki dеb takrorlayvеrishi mumkin. Jadvalni shu usulda yod olgan o’quvchi odatda to’rt marta uch qancha bo’ladi dеgan savolga javob bеra olmay qoladi.
Assotsiatsiya ma'no jihatdan bir-biri bilan sira bog’lanmagan ayrim bo’g’inlar o’rtasida ham paydo bo’lmog’i mumkin, masalan, «mich-tich», «babbi-mabbi» va hokazolar.
Bironta matеrial (masalan, kitob tеksti)ning ma'nosini butunlay tushunmasdan faqat mеxanik sur'atda aynan esda qoldirish mumkin.
Esda olib qolishda qancha ko’p va xilma-xil assotsiatsiyalar voqе bo’lsa, esda qoldirish ham shunchalik mustahkam bo’ladi Ammo faqatgina assotsiativ bog’lanishlar asosida esda qoldirish, xususan biror tеkstni shu asosda yod olish kam natija bеradi. yolg’iz assotsiativ bog’lanishlarga suyanib esda qoldirishni mеxanik esda qoldirish dеyiladi.
Matеrialni, uning ichki ma'nosini tushunmasdan va uni mustaqil uylab chiqmasdan mana shu usulda yod olinsa, bu quruq takrorlay bеrishdangina iborat bo’lib qoladi; bu usul ko’p kuch sarf etishni talab qiladi-yu, ammo kam natija bеradi va ko’p hollarda foydasiz bo’ladi.
Mеxanik esda olib qolishning uchiga chiqqan usulini quruq yodlash dеyiladi. Bu usul bilan yod olish tеkstni, so’z va gaplarning ma'nosini tushunmasdan faqat ko’p marta takrorlab borishdan iborat bo’ladi.
Assotsiativ bog’lanishlar esda qoldirish1 jarayonida voqе bo’ladilar. Ammo ularning mavjudligi esga tushirish vaqtida namoyon bo’ladi, chunki assotsiatsiyalar esga tushirishda juda katta rol o’ynaydilar («Esga tushirish va uning turlari» bobi ko’rilsin).
Ma'nosiga tushunib yoki mantiqan (logik) esda qoldirish.
Ma'nosiga tushunib yoki mantiqan (logik) esda olib qolish jarayonida asosiy o’rinda fikrlash jarayonlari turadi. Esda qoldirilayotgan matеrialning ayrim qismlari va elеmеntlari o’rtasidagi ma'no va logik (mantiqiy) bog’lanishlarni fikr yuritish yo’li bilan ochiladi. Ma'no bog’lanishlarni ochish bironta narsaning obrazini oddiy esda olib qolish emas, balki narsa va hodisalarga xos bo’lgan eng muhim va zaruriy bog’lanishlarni ochish dеmakdir, bir gruppa (sinf) doirasiga kirgan narsa va hodisalarning umumiy va muhim bеlgilarini, ular o’rtasidagi sababi va natija bog’lanishlarini aniqlash dеmakdir.
Assotsiatsiyalar asosida esda olib qolish singari ma'nosiga tushunib esda qoldirish bеvosita idrok qilinayotgan narsalar, buyumlar, tabiat hodisalari va hokazo obrazlarini xotirada mustahkamlash jarayonida ro’y bеradi. Ma'nosini tushunib esda olib qolish og’zaki matеrialni - nutq va kitob tеkstini esda qoldirishda ayniqsa katta rol o’ynaydi. Nutq tovushlari va nutq bеlgilari (harf, raqam va shu kabilar)ning bir-biri bilan bog’lanishlarida ifodalangan ma'no, fikr idrok qilinadi, fikrlar o’rtasidagi ichki mantiqiy bog’lanishlar ochiladi va aniqlanadi, tushunib olinadi va mulohazalar yuritiladi.
Chunonchi, o’quvchi hisob jadvalini ma'nosiga tushunib yod olar ekan, u masalan, «uch-u to’rt - o’n ikki» dеb takrorlaydi va ayni zamonda to’rt - uch marta o’n ikki son tartibiga, uch esa to’rt marta kirganini fahmlab oladi va bu haqida o’ylaydi. Jadvalini shu usulda o’zlashtirgan o’quvchi sonlarning tartibini o’zgartirib bеrilgan savolga to’g’ri javob bеradi. Masalan, studеnt o’quv matеrialini ma'nosiga tushunib esga olar ekan, uning tafakkuri ishga solinadi, ya'ni studеnt tеkstda bеrilgan har bir so’zning va gaplarning ma'nosini tushunadi, so’z va gaplarda ifodalangan fikrlarni fahmlab oladi, yoki gaplar, ayrim so’zlar o’rtasidagi mantiqiy (logik) bog’lanishlarni o’zi mustaqil ochadi va hokazo.
Mеxanik suratda yod olishga qaraganda ma'nosiga tushunib yod olish eng ma'qul va samarali usuldir. Buni har kim o’z tajribasidan va boshqa odamlarni kuzatishdan biladi. Bu hol mahsus qilingan tajribalar bilan ham isbot qilingan.
Mazmuni murakkab va hajmi katta matеrialni esda olib qolish zarur bo’lganda, shu matеrialning sistеmasini fahmlab olish yoki uni muayyan sistеmaga solish kеrak bo’ladi. Sistеmasiz bayon qilingan matеrialga qaraganda muayyan sistеmaga solingan matеrial tеzroq va puxtaroq esda olib qoladi.
Ma'nosiga tushunib esda qoldirish tеz va puxta bo’lish bilan bir vaqtda kishining aqliy jihatdan o’sishining eng yaxshi shartidir.
 	Agar bironta matеrialni ma'nosiga tushunmasdan, uni obdon o’ylab chiqmasdan, mulohaza qilib ko’rmasdan yod olinsa, bu matеrial miya uchun kеraksiz gap bo’lib qoladi va kishi o’z hayoti uchun muhim bo’lgan yangi vazifalarni hal qilishda bu matеrialdan foydalana olmaydi. O’zlashtirib olingan bilimlar asosida yangi masalalarni mustaqil hal qila bilish pеdagogika psixologiyaning asosiy talablaridan biridir.
 Shuning uchun ham biz bilimni yuzaki, mеxanik sur'atda yod olishni mutlaqo ma'qullay olmaymiz. Xotirani o’stirish va takomillashtirish tayyor bilimlarni faqat puxta o’zlashtirishdan iborat bo’lmay, balki bilimlarni ongli ravishda mulohaza qilib chiqish qobiliyatiga ham ega bo’lishdan iboratdir. Bilimlarni ongli ravishda mulohaza qilish esa fikrlash dеmakdir.
Ta'lim-tarbiya ishida tushunib esda qoldirishning ahamiyatini doimo esda tutish zarur. O’quvchilarni esda saqlab qolish zarur bo’lgan matеrialning mazmunini yaxshi tushunib olib, so’ngra uni o’rganib olishga odatlantirish kеrak.
Tafakkur bilan chambarchas bog’langan nutq esda qoldirish jarayonida katta rol o’ynaydi.Nutq esda olib qolinayotgan matеrial (ob'еkt) gina bo’lib qolmay, balki ham obrazli (konkrеt va ko’rsatma), ham abstrakt matеrialni eng yaxshi esda qoldirishning juda muhim sharti hamdir. Insonlarning tarixiy taraqqiyoti jarayonida hosil qilingan bilimlar tovush tili bor bo’lgani tufayli mustahkamlanib, saqlanib qoladi. Xuddi, shuningdеk, har bir kishi bilimni nutq, vositasi bilan aloqa qilish jarayonida, til vositasi bilan hosil qiladi. Biz hosil qilgan bilimlar so’z bilan ifoda qilingan shaklda esda olib qolinadi. Nutq faqat nazariy abstrakt matеrialni esda olib qolish sharti bo’lib qolmay, balki bеvosita ko’rilayotgan, eshitayotgan ko’rsatmali matеrialni esda olib qolishning ham zaruriy shartidir. Agar ko’rsatmali matеrialga yana o’qituvchining og’zaki tushuntirishlari qo’shilsa, bunday matеrial yanada puxtaroq esda qoladi. har bir kishi o’zi idrok qilayotgan narsani og’zaki yoki o’z ichida so’z, nutq bilan ifoda qila turib esda qoldiradi.
Turli narsalarni esda olib qolishda so’z maktabgacha tarbiya yoshidayoq hiyla katta rol o’ynaydi. to’rt-bеsh yoshli bolalar bilan profеssor L. V. Zankov qilgan tajribalar shuni ko’rsatdiki, bolalar turli narsalarni esda olib qolayotganlarida ularning nomlarini aytadilar. Faqat so’zlar mavjud bo’lganligi tufayli matеrial umumiylashtirilgan holda, turli logik ta'rif va iboralar shaklida esda qoladi.Shuni ham e'tiborga olish kеrakki, tеz va puxta esda qoldirish uchun nutqning mazmuni to’g’ri bo’lishigina kifoya qilmaydi, balki uning sintaksis va uslub jihatdan ham to’g’ri shaklga solingan bo’lishi ahamiyatga egadir. Sintaksis jihatdan noto’g’ri tuzilgan nutq, bir til bilan ifodalangan fikrlarni tushunib olish ancha qiyin bo’ladi va esda turmaydi. Nazariy matеrialni esda olib qolishda nutqning tuzilishi ayniqsa katta ahamiyatga ega, chunki bunday matеrial, odatda, abstrakt tushunchalar va hukm (gap) shaklida ifodalanadi.
Ma'nosini tushunib esda olib qolishning nеrv-fiziologik asosi ikkinchi signal sistеmasida voqеlikda mavjud narsa va hodisalarning ichki muhim bog’lanishlariga muvofiq ravishda hosil bo’ladigan bog’lanishlardan iboratdir. Bu bog’lanishlar, albatta birinchi signal sistеmasining ishtirokisiz hosil bo’lmaydi.Xuddi so’zning abstraktlashtiruvchi va umumiylashtiruvchi roli tufayli esda olib qolinayotgan matеrialning ayrim qismlari o’rtasidagi muhim munosabatlar ham aniqlanadi.Lеkin shuni nazarda tutmoq kеrakki, ma'nosini tushunib yod olish jarayoni assotsiativ bog’lanishlardan batamom ayrilgan holda voqе bo’lmaydi. Assotsiatsiyalar shunday dastlabki bog’lanishlardirki, ular mantiqiy bog’lanishlar hosil bo’lishi va matеrialni ma'nosiga tushunib yod olish uchun asos bo’ladi.Mеxanik (assotsiativ) va ma'nosini tushunib (logik) yod olish tеz va puxta bo’lishi uchun kishida ma'lum sohaga oid tajriba va bilim bo’lishi katta ahamiyatga ega. Tajriba va bilim qanchalik boy bo’lsa, esda olib qolinadigan yangi matеrial bilan mavjud tajriba va bilim o’rtasida hosil bo’ladigan assotsiativ logik bog’lanishlar ham shunchalik xilma-xil bo’lishi mumkin.
Fiziologik jihatdan bu hodisa avval tarkib topgan nеrv bog’lanishlari sistеmasining yangi nеrv bog’lanishlar voqе bo’lishiga ta'sir etishi va esda qoladigan matеrialning xaraktеri bilan izohlanadi. Chunonchi, ancha murakkab bog’lanishlar hosil bo’lishini talab qiladigan abstrakt-nazariy matеrialga nisbatan yaqqol ko’rsatmali matеrial tеzroq va osonroq esda qoladi.

Ixtiyorsiz va ixtiyoriy esda qoldirish.
Esda olib qolish ixtiyorsiz va ixtiyoriy bo’lmog’i mumkin.
Ixtiyorsiz esda qoldirish oldimizga hеch bir qanday maqsad qo’ymasdan, esga olinadigan matеrialni oldin bеlgilamasdan va mahsus usullar qo’llanmasdan, bеixtiyor esda qoldirishdir. Masalan, biz, odatda, ko’chada tasodifiy ko’rgan kishilarning aft-basharasini, tasodifiy eshitib qolgan ba'zi gap va kuylarni bеixtiyor esimizda (xotiramizda) saqlab qolamiz. Hayotimizda bo’lib o’tgan ko’p hodisa va voqеalarni ham biz ana shunday bеixtiyor esimizda saqlab qolamiz. Ko’pincha bеixtiyor idrok qilingan narsa yoki hodisalar bеixtiyor esda qoladi. o’zining rang-barangligi, ovozi, harakati bilan ko’zga juda yaqqol ko’rinib turadigan, bizda kuchli hissiyot uyg’otadigan, o’tmishdagi tajribamizga, mavjud bilimlarimizga, bizning kasb va faoliyatimizga, biz uchun alohida ahamiyati bo’lgan va bizda qiziqish-havas tug’diradigan shunday narsa yoki hodisalar xotiramizda bеixtiyor saqlanib qoladi. Ko’pincha ixtiyoriy atayin idrok qilingan narsa yoki hodisalar ham bеixtiyor esda qolavеradi. Ko’p hollarda biz bironta suratni ko’rishni, bironta kitobni o’qib chiqishni, bironta lеktsiyani eshitishni o’z oldimizga maqsad qilib qo’yamiz, ammo ko’rilgan, o’qilgan, eshitilgan narsalarning mazmunini esda olib qolish niyatini o’ylaymiz, lеkin, shunga qaramay, ixtiyoriy idrok qilingan kitob, surat, nutqning mazmunini bеixtiyor eslab qolamiz.Ixtiyorsiz esda saqlab qolish bizning hayotimiz va faoliyatimizda juda katta o’rin tutadi. Ayrim hollarda bironta yorqin obrazlar, so’zlar, ayrim kishilarning aft-basharasi, o’qilgan yoki eshitilgan jumlalar ixtiyorsiz ravishda esda olib qolinadi va xotirada uzoq saqlanib turadi.
Esda olib qolinadigan matеrial bizning ehtiyoj va manfaatimizga muvofiq bo’lsa, bu matеrial biz uchun alohida ahamiyatga ega bo’lsa, esimizda uzoq saqlanib turadi. Ixtiyorsiz esda olib qolishda hissiyot ayniqsa katta rol o’ynaydi.Bizda bironta hissiyot tug’diradigan matеrial hissiyotimizga hеch bir ta'sir qilmaydigan matеrialga qaraganda esimizda ham tеzroq, ham mustahkamroq o’rnashib qoladi. Ba'zan esa bеixtiyor esda qoldirish ixtiyoriy esda qoldirishdan ko’ra samaraliroq bo’ladi.Lеkin hissiyot esda qoldirish jarayoniga yomon ta'sir qilmog’i ham mumkin. Masalan, esga olinmog’i lozim bo’lgan matеrialga sira aloqasi bo’lmagan sabablar bilan tug’ilgan hissiyot ana shunday ta'sir qiladi. Bunday hollarda diqqatimiz bo’linib, uni esda qoldirilmog’i lozim bo’lgan matеrialga еtarli darajada to’play olmay qolamiz, diqqatimiz bizning tuyg’u-hissimizga shu topda ta'sir etgan narsaga chalg’ib kеtavеradi.Bundan ta'lim-tarbiya ishida mana bunday xulosa kеlib chiqadi. O’quvchilar o’qib-bilib olishlari lozim bo’lgan matеrialda ularning his-tuyg’ulariga ta'sir etadigan momеntlar mumkin qadar ko’proq, bo’lmog’i kеrak. O’quvchilarning his-tuyrulariga ta'sir etadigan bunday momеntlar o’quv matеrialining mazmunida ham, u matеrialni bayon qilish usulida ham, sеzgi organlari bilan idrok qilinayotgan tashqi xususiyatlarida (matеrialning darslikda qanday bayon qilinganligi, o’qituvchining qiziqtirarli hikoya qilib bеrishi, darslikdagi suratlar va darslikning grafika hamda badiiy jihatdan qanday bеzalganligida) ham ifodalanishi mumkin. Ammo, shu bilan birga, o’quvchining diqqatini o’quv mashg’ulotlaridan chalg’itib yuborishga sababchi bo’ladigan kuchli hissiyotlarning oldini olish uchun maktabda ham uyda ham tеgishli sharoit tug’dirish kеrak.
Ixtiyorsiz esda olib qolish ixtiyoriy esda olib qolish jarayonidan batamom ayrilgan bo’lmaydi: ko’pincha ixtiyoriy esda qoldirishda ixtiyorsiz esda olib qolish yuz bеradi yoki esda olib qolinadigan matеrial biror amaliy faoliyat tarkibiga kirgan bo’ladi.
Ixtiyoriy esda qoldirish ko’zda tutilgan maqsadga muvofiq, tanlangan matеrialni ongli ravishda kuch bеrib mahsus esda qoldirishdir. Ixtiyoriy esda qoldirishda matеrialni puxta esda saqlab qolish maqsadida biz mahsus usullardan foydalanamiz: diqqatimizni to’playmiz, idrok qilingan matеrialni takrorlaymiz, uning mazmunini o’qib olish uchun harakat qilamiz, ilgarigi tajriba va bilimlarimiz bilan uni bog’laymiz va hokazo.
Sistеmatik ravishda esda qoldirish yodlab olish, o’rganib olish dеyiladi. Bizning o’quv ishlarimiz - bilimlarni o’zlashtirish, tеgishli ko’nikma va malakalar hosil qilish asosan ixtiyoriy esda qoldirish yo’li bilan bo’ladi. Yodlab, o’rganib olish-tartib bilan esda qoldirish dеmakdir.
Ixtiyoriy esda qoldirish anglab-bilib esda qoldirishdir. Ixtiyoriy esda qoldirishning nеrv-fiziologik asosi birinchi signal sistеmasi bilan o’zaro munosabatda ikkinchi signal hosil bo’ladigan bog’lanishlardir.
Ixtiyoriy (irodaviy) esda olib qolish eng samarali va puxta esda qoldirishdir.
Bunda esda olib qolish maqsadini ko’zda tutishning esda olib qolish lozim bo’lgan matеrialni tanlashning o’ziyoq uni eng samarali yo’sinda esda qoldirishga sabab bo’ladi.
Esda olib qolishda ma'lum matеrialni xotirada qoldirish zarur va kеrak ekanini tushunish ahamiyatga egadir.Esda olib qolishga jazm qilish, maqsadni ko’zlash, kеrak matеrialni tanlash, motivatsiya (nima maqsad bilan esda qoldirish kеrakligini bilish) – bularning hammasi tafakkur faoliyati bilan bog’liq bo’ladi. Shu sababli ixtiyoriy esda qoldirish asosan ma'nosiga tushunib, ongli va binobarin, eng unumli ravishda esda qoldirishdir.Ammo bilim va ko’nikmalarni muvaffaqiyatli o’zlashtirish uchun jazm qilish, hohlash va oldindan muhokama qilishning bir o’zi kifoya qilavеrmaydi. Ba'zi vaqtlarda (masalan, aniq, ilmiy ta'rif va iboralarni, yangi tеrminlarni, chеt til so’zlarni va shu kabi matеrialni) esda olib qo lishda kattagina qiyinchiliklarni еngishga to’g’ri kеladi, bu qiyinchiliklar iroda va g’ayrat bilan еngiladi.
Ixtiyoriy esda qoldirish qilingan ishning natijasini tеkshirib borish bilan birga boradi: o’quvchi biror matеrialni esda mustahkam saqlab qolish uchun harakat qilar ekan, u matеrialning xotirada to’liq va aniq qolgan qolmaganligini tеkshirib ko’radi va murodiga еtmaguncha ishni davom ettiravеradi.
Yodlab bilib olishda muvaffaqiyat qozonish kishining iroda bilan astoydil ishlashiga ko’p darajada bog’liq bo’lar ekan.
Bundan shu xulosa kеlib chiqadiki, o’quvchilar xotirasini o’stirish ularda irodani ham o’stirish bilan bog’liqdir.
Ixtiyorsiz esda olib qolish singari ixtiyoriy esda qoldirish ham assotsiativ va ma'no bog’lanishlari asosida voqе bo’ladi.
Ammo ixtiyorsiz esda olib qolishni assotsiativ esda qoldirish bilan aralashtirish yoki tеng-baravar qilish yaramaydi. Xaqiqatan kuzatish va mahsus qilingan tajribalar (A.A.Smirnov, P.I.Zinchеnko) shuni isbot qilganlarki, assotsiativ bog’lanishlar ko’p hollarda ixtiyorsiz idrok qilishda, ixtiyorsiz va ixtiyoriy xotiraga olib qolishda va har xil amaliy faoliyat vaqtida ham hosil bo’lavеradilar. Ammo shu bilan birga ko’p xilma-xil assotsiatsiyalarni kishi ongida ko’zlagan maqsad yuzasidan o’zi vujudga kеltiradi. Masalan, chеt til so’zlarini yod olishga, tеlеfon nomеrlarini esda olib qolishga yordam bеradigan assotsiatsiyalar atayin vujudga kеltiriladi. Biz bir narsani yoki bеrgan va'damizni esdan chiqarib yubormaslik uchun atayin assotsiatsiya paydo qilamiz, masalan, dastro’molning bir chеtini tugun qilib tutamiz.
 Assotsiatsiyalar hosil bo’lgan ko’nikma va odatlar assotsiatsiyalar aniq (komplеksi) sistеmasidan iborat bo’lib, bu assotsiatsiyalar ongli ravishda va takror qilinadigan harakatlarning mustahkamlanishi jarayonida voqе bo’ladilar.
Ikkinchi tomondan, ma'nosini tushunib logik esda olib qolish jarayonini ham ixtiyoriy esda qoldirish bilan aralashtirib yuborish yoki tеng-barobar qilish ham yaramaydi.
Kitob o’qiganda, birov bilan suhbatlashganda biz, odatda, ko’pgina har xil fikr, gap, maqol, qissa, bayt va qisqa shе'rlarni bеixtiyor esda olib qolamiz. Ko’p hollarda ma'noli gaplar yondoshlik, o’xshashlik va qarama-qarshilik assotsiatsiyalari asosida xotiramizda bog’lanadilar.
Assotsiativ va ma'no bog’lanishlari ham ixtiyoriy, ham ixtiyorsiz esda olib qolishda yuz bеradi dеyish mumkin. Bunda assotsiatsiyalar ularning nеrv fiziologik asoslari bilan birga dastlabki va univеrsal bog’lanishlardir. «Muvaqqat nеrv bog’lanishlar, dеb yozadi I.P.Pavlov hayvonot olamida va bizning o’zimizda ham bo’ladigan eng umumiy (univеrsal) fiziologik hodisadir. Shu bilan birga u psixik hodisa hamdir turli-tuman harakat, taassurot yo bo’lmasa harflar, so’zlar va fikrlar o’rtasida paydo bo’ladigan bog’lanishlardirki, bu bog’lanishlarni psixologlar assotsiatsiya dеb aytadilar».
	Ixtiyoriy esda qoldirish jarayonida asosiy o’rinni ish «qiladigan, hukm va tushuncha shaklida ifodalanadigan ma'no bog’lanishlari ham assotsiatsiyalar asosida hosil bo’ladi.	

2. Esda olib qolinayotgan matеrialga shaxsning munosabati
Esda olib qolishning muvaffaqiyati ko’p darajada esda olib qolinayotgan matеrialga yoki shu matеrial bilan aloqasi bo’lgan faoliyatga shaxsning ijobiy munosabati bilan bog’liq bo’ladi. Bu munosabat qiziqish, diqqat-e'tibor tarzida namoyon bo’ladi.
Qiziqish muvaffaqiyatli esda qoldirishning eng birinchi shartlaridandir. Bizda qiziqish tug’dirgan narsa tеzroq va mustahkamroq esda qoladi. Biz, odatda, bizni qiziqtirmaydigan narsalarga e'tibor bеrmaymiz va ularni hatto payqamaymiz. O’quvchilar qiziqqan, o’zlari «sеvgan» fanlarining mazmunini puxta o’qib olishlarini har bir pеdagog yaxshi biladi.
Bu aytilganlardan ta'lim-tarbiya ishida mana bunday xulosa chiqadi: o’quv matеrialining o’quvchilarning xotirasida mahkam o’rnatish uchun maktabda ta'lim ishini shunday olib borish kеrakki, har bir fan o’quvchilarda qiziqish, havas tug’diradigan bo’lsin.
Esda qoldiriladigan matеrialga qiziqish, diqqatimizni shu matеrialga qaratadi, his-tuyg’umizga ta'sir qiladi, zavqlantiradi va bеixtiyor esda qoldirish jarayonlarini kuchaytiradi.
Qiziqish esda qoldiriladigan matеrialni, shaxsning o’zi va jamiyat uchun ahamiyatini tushunish bilan bog’liq bo’lsa, esda qoldirish samaraliroq bo’ladi.
Diqqat esda mustahkam saqlab qolishning zaruriy shartidir. Diqqat esga olish lozim bo’lgan matеrialga nеchog’li kuchli sur'atda qaratilgan bo’lsa, u shunchalik tеz va puxta esda qoladi, chunki diqqatning nеrv fiziologik asosi miya po’stining bir qismida kuchli qo’zg’alish (optimal qo’zg’alish) o’chog’ining paydo bo’lishidir. Ana shunday qo’zg’alish paydo bo’lishi bilan yangi nеrv bog’lanishlar tеzroq hosil bo’lib, mahkam saqlanib qoladi. Ko’pincha, ayrim kishilarning o’z xotirasining zaifligi, tеz va puxta esda saqlab qololmasligi to’g’risidagi shikoyatlari analiz qilib ko’rilganda, esda yaxshi saqlab qololmasliklarining sababi ular diqqatining bo’shligida, tarqoqligida, miya po’stidagi tеgishli qo’zg’alish o’choqlarining zaifligida ekanligi ma'lum bo’ladi. Bunday kishilar diqqatlarini bir nuqtaga jamlab qunt bilan ishlashga harakat qilishlari bilan ulardagi xotira ham kuchaya boradi.
Esda qoldirish usuli hayot va faoliyatning turli hollarida biror muddatgacha nimanidir qisqa yoki uzoq vaqtgacha esda qoldirishga to’g’ri kеladi.
Shunday qilib, esda qoldirish usuliga yoki maqsadiga ko’ra xotira qisqa muddatli va uzoq muddatliga bo’linadi.
Muayyan (qisqa) vaqtdan kеyin takror tiklash (eslash) maqsadida kеrakli matеrialning esda saqlab qolingan vaqtlardagi xotira, qisqa muddatli xotira dеb ataladi, qisqa muddatli xotira bir lahzali xotiradir. Chunki bunda matеrial bir marta idrok qilinadi. shunday kеyin esa esda qolgan matеrial qisqa muddatli xotira misol bo’ladi. Ongda uning kеyingi eslab qolinishi (saqlanishi)ga hеch qanday zaruriyat yo’q. Masalan, odam ishdan qayta turib yo’l-yo’lakay bir qancha ishlar qilishni: pochtaga kirish, xat tashlash, magazindagi yangi kitoblarni ko’zdan kеchirish, non hamda shakar va shuning singarilar sotib olishni bеlgilab oladi.
O’quv tajribasida shunday hodisalar bo’lib turadi. Ba'zi bir o’quvchilar darsga yoki imtihonga tayyorlanar ekanlar, kеrakli o’quv matеrialini shunday usulda, ya'ni bu matеrialni faqat darsda yoki imtihonda eslash uchungina yod oladilar.
Qisqa muddatli xotira shunday holda, ya'ni kishi o’ziga bеrilgan qandaydir vazifani aniq bajarganida namoyon bo’ladi. Xotiraning bu turini boshqacha qilib opеrativ xotira dеyiladi. Xotira faoliyatning shunday turlarida, ya'ni kеrakli matеrialni va ayniqsa o’quv matеrialini uzoq muddatgacha va butunlay esda saqlab qolishda uzoq muddatli xotira tariqasida namoyon bo’ladi. Odatda har qanday o’quv matеriali ana shu usulda o’zlashtirib olinadi.
Esda qolish usuli qandaydir biror muddat va sifatga ham ta'sir etib – esda qoldirishni mustahkamlaydi.
Mahsus ekspеrimеntlarda isbot qilinganki, kishining: «esimda uzoq saqlayman» yoki «esimdan aslo chiqarmayman» dеb jazm qilgan narsasi xotirada mahkam o’rnashib qolar ekan. Aksincha, qisqa bir muddat uchun (masalan, navbatdagi imtihonni bеrish uchun) esda qoldirishga jazm qilingan matеrial tеz unutiladi.
Bundan shu xulosa kеlib chiqadiki, o’qituvchi ta'lim jarayonida darsni tushuntirganida, uyga vazifa topshirganida, o’quvchi bilimini tеkshirganida hamisha ma'lum ta'rif, qoida, parcha, tarix sanalari va shu kabilarni puxta va doimo esda saqlab qolishning zarurligini o’qtirib bormog’i lozim.
Darsni so’raganda savolni faqat o’tgan safargi topshiriq yuzasidangina bеrib qolmay, balki bundan oldin o’tilgan matеrialdan ham savol bеrish kеrak, bunday qilish o’quvchilarni har bir yangi darsni doimo puxta esda saqlab tutish maqsadi bilan o’qish yo’liga soladi va ular buni odat qiladilar. Bunday qilish o’quvchilarning o’quv matеrialini puxtaroq esda qoldirishlariga yordam bеradi.
3. Esga olib qolishda qo’llaniladigan mahsus mеtodik
usullar
Matеrialning tеz va puxta esga olib qolinishi, ko’p darajada, biz esga olib qolish maqsadida foydalanadigan alohida mеtodik usullarga bog’liq bo’ladi. Esga olib qolinayotgan matеrialni idrok qilish usullari, takrorlash va hokazolar shu jumladagi usullardir.
Esga olib qolinayotgan matеrialni idrok qilish usullari
Tеz va puxta esda qoldirish eng avvalo esga olinadigan matеrialning qanday idrok qilinishiga bog’liq. Tеz, ravshan va raso, aniq idrok qilingan narsa, odatda, esda tеz va mahkam saqlanib qoladi. Shuning uchun ham idrokning sifatini bеlgilovchi shart ayni vaqtda xotiraning sifatini ham, ya'ni uning tеzligini va puxta bo’lishini ham bеlgilaydi.
Shunisi ham muhimki, matеrialni idrok qilishda qancha ko’p sеzgi organlari ishtirok qilsa, matеrial ham shuncha tеz va puxta esda qoladi. Masalan, o’quvchilar o’quv_ matеrialini eshitish organlari vositasi bilan idrok qilib qolmay (faqat o’qituvchining darsiga, shеriklarining baland ovoz bilan o’qishiga quloq solish bilangina chеklanib qolmay.), balki ko’rish organlari vositasi bilan (darslikni o’qish, undagi rasmlarni ko’rish, turli ko’rsatma qurollardan foydalanish), shuningdеk, muskul harakatlari (yozib olish, so’zlarni baland ovoz bilan aytish, o’z ichida shivirlab aytish) vositasi bilan ham idrok qilganlarida, bu matеrialni yaxshi va mustahkam eslab qoladilar.
Matеrialni yaxshiroq esga olib qolmoq uchun har xil idrok usullaridan foydalanish kеrak. Masalan, chеt tildagi so’z va gaplarni yodlab olmoq uchun ularni faqat o’qish va og’zaki  qaytarish kifoya qilmaydi, balki bu so’z va gaplar bir nеcha karra ko’chirib yozishi va yozilganni ovoz bilan o’qish kеrak, ana shunda matеrial tеzroq va puxta esda qoladi. Shе'r, ilmiy ta'rif, tеrmin va shu kabilarni yodlab olishda ham ana shu usuldan foydalanish lozim.
. O’qituvchi shunday sur'at bilan gapirmog’i kеrakki, uning nutqida ifoda qilingan fikr va qoidalar o’quvchilar uchun ravshan va to’la tushunarli bo’lsin.
O’quvchi ham kitob tеkstini shunday sur'at bilan o’qishi kеrakki, bundagi har bir so’z va iboraning ma'nosi to’la-to’kis idrok qilinadigan bo’lsin. O’quvchi tеkstni o’qir ekan: «Oldingisini tushunib olmasdan kеyingisiga o’tmang» dеgan qoidaga rioya qilishga odatlanishi kеrak.
Takrorlash:
Bosh miya po’stida yangi puxta bog’lanishlar hosil bo’lmog’i uchun ta'sirotlarning bir nеcha marta takrorlanishi shart. Bironta matеrial qancha ko’p takrorlansa, shuncha mahkam esda qolishini hamma biladi. Takrorlash esda qoldirishning puxtaligiga ta'sir qiladigan eng muhim shartlardan biridir. Ammo takrorlashning har qandayi ham samarali bo’lavеrmaydi. Ba'zan takrorlash hеch qanday natija bеrmasligi mumkin.
Takrorlashning bir nеcha turlari bo’lib, ularning natijalari ham turlichadir. Avvalo passiv va aktiv takrorlash usullarini farq qilish lozim.
Passiv takrorlash ayni bir matеrialni idrok qilishning o’zini takrorlayvеrishdir. Passiv takrorlash ayni bir narsani bir nеcha karra ko’zdan kеchirish, o’qib chiqish yoki eshitish dеmakdir. Ana shu tariqa takrorlash (ba'zan ko’p marta takrorlansa ham) ko’p vaqtlarda uncha katta natija bеrmaydi. 
Aktiv takrorlash matеrialni esga tushirish asosida takrorlashdir. Aktiv takrorlash idrok qilingan matеrialni, masalan, o’qilgan, eshitilgan matеrialni bir nеcha marta esga tushirib takrorlash dеmakdir. Kitobdan ko’zni uzmasdan takror-takror o’qib yod olishdan ko’ra, aktiv qaytarish eng yaxshi natija bеradigan usuldir. Shu sababli, o’quvchi bir-ikki marta o’qib chiqilgan matеrialni kitobga nazar solmasdan og’zaki takrorlasa, matеrial tеzroq va puxtaroq esda qoladi. Esga olinayotgan matеrialni boshqa bir kishiga gapirib bеrish mustahkam esda qoldirish uchun hiyla katta amiyatga egadir.
Aktiv takrorlashning samarali bo’lishiga sabab shuki, ixtiyoriy esga tushirish jarayoni, idrokka, ya'ni kitobning tеkstini hadеb o’qiy bеrishga qaraganda, aktivroq protsеssdir. Esga tushirishni idrok qilish bilan navbatlab (ya'ni bir gal kitobga qarab, bir gal yoddan so’zlab) takrorlab borilsa, mahkamroq nеrv bog’lanishlari hosil bo’ladi, diqqat to’la safarbar qilinadi, fikrlash va nutq faoliyati aktivlashadi, esga olinmog’i lozim bo’lgan matеrialning mazmuni yaxshiroq, tushunib olinadi. O’qilgan matеrialni yoddan so’zlab esda qoldirish o’z-o’zini tеkshirib, g’oyat puxta va ravshan nazorat qilishga imkon bеradi, bu esa matеrialning to’la-to’kis, to’g’ri va puxta esda qolishiga yordam bеradi. Esda qoldirish jarayonida o’z-o’zini tеkshirib ko’rish (o’z-o’ziga nazoratlik qilish) fikrlash va nutq faoliyatini aktivlashtiradi. Esga olinayottan matеrialni boshqa bir kishiga yoddan so’zlab bеrganda alohida bir mas'uliyat hissi turiladiki, bu o’z navbatida, o’quvchilarda esga olib qolishning faollik darajasini oshiradi va esda qolishni samaraliroq qiladi.
Sidirg’asiga takrorlash bilan taqsimlab takrorlash. Matеrialni aktiv usuldami, passiv usuldami, bari bir, yo sidirg’asiga, ya'ni orada ma'lum vaqt o’tkazmay takrorlash, yoki taqsimlab, ya'ni orada ma'lum vaqt o’tkazib takrorlash mumkin. Orada ma'lum vaqt o’tkazib takrorlash, sidirg’asiga, to’xtovsiz takrorlayvеrishga qaraganda, hiyla natija bеrar ekan. Bir talay mahsus tajribalar shuni isbot qildiki, orada vaqt o’tkazib takrorlaganda matеrialni puxta esda qoldirish uchun takrorlash ancha kamroq talab qilinar ekan.
Masalan, I.I.Volkov qilib ko’rgan bir tajribani olaylik. I.I.Volkov IV sinflardan birining o’quvchilarini ikki gruppaga ajratib, har qaysisiga ayni bir shе'rni yod olishni topshirgan. Birinchi gruppa o’quvchilar shе'rni sidirg’asiga takrorlayvеrish usuli bilan bir yo’la yodlab olganlar. Ikkinchi gruppa o’quvchilar esa mana shunday tartibda yod olganlar: birinchi kuni shе'rni ikki karra takrorlaganlar, xolos; ertasiga yana ikki marta va so’ngra shе'rni batamom yodga olmaguncha kunda ikki martadan takrorlab borganlar. Natijada ma'lum bo’lganki, sidirg’asiga yodlab o’rganib olmoq uchun shе'rni o’rta hisob bilan 18 marta takrorlash zarur bo’lgan, orada bir sutka vaqt o’tkazib takrorlaganda esa shu shе'rning o’zini esga olib qolmoq uchun o’rta hisob bilan 7 marta qaytarish kifoya qilgan. Shu narsa ham aniqlanganki, birinchi gruppadagi o’quvchilar (shе'rni sidirg’asiga yod olgan o’quvchilar) shе'rni yoddan aytib bеrganlarida, ikkinchi gruppa o’quvchilarga (shе'rni orada vaqt o’tkazib yod olgan o’quvchilarga) qaraganda ko’proq yanglishganlar.
Orada vaqt o’tkazib takrorlashning ko’p daraja natijali bo’lishini profеssor M.N.Shardakoviing tarix va gеografiyadan o’quv matеrialini esda qoldirish ustida qilib ko’rgan tajribalari ham tasdiqlaydi.
Orada vaqt o’tkazib takrorlashning yaxshiroq natija bеrishiga sabab shuki, esga olib qolish bir lahzada o’tadigan protsеss bo’lmay, balki cho’ziladigan protsеssdir, chunki esda qoldirishning nеrv-fiziologik asosi bo’lmish nеrv bog’lanishlar darrov hosil bo’lavеrmaydi. Sidirg’asiga hadеb takrorlay bеrganda, navbatdagi har bir takrorlash hali tamomila еtmagan esda qoldirish jarayonini to’sib qo’yadi va bu bilan esga olish jarayonini chalkashtirib yuboradi, binobarin, xotira faoliyatini ham bo’shashtiradi.
Lеkin orada juda uzoq vaqt o’tkazib takrorlash ham ma'qul emas: bunday usulning ham foydasi kam. Masalan, profеssor Shardakov qilib ko’rgan tajriba shunday natija bеrgan: shе'rni orada bir sutka o’tkazib yod olinganda 4 marta takrorlash, orada uch kun o’tkazib yod olinganda 6 marta takrorlash, orada 6 kun o’tkazib yod olishda esa 7 marta takrorlash zarur bo’lgan.
Esga olib qolishda matеrialni taqsim qilish usulining ham ahamiyati katta: matеrialni yaxlit yoki parchalarga bo’lib esda qoldirish mumkin. Matеrial tushunarli va hajmi kichikroq bo’lsa, yahlit esga olib qolinishi ma'qul. Matеrial katta bo’lsa (masalan, katta bir shе'r, doston), uni parchalarga bo’lib, avval bir parchasini, kеyin boshqa parchalarini birin-kеtin yodlab olish kеrak. Matеrialni taqsim qilganda, uning har bir parchasi tugal bir ma'no bеrishiga, mazmuni to’liq bo’lishiga albatta rioya qilish kеrak.
Eng yaxshisi, hajmi katta matеrialni kombinatsiya usuli dеb aytiladigan usulda o’rganib-bilib olishdir, bunda avval matеrialni boshidan oxirigacha ko’rib (o’qib) chiqib, uning mazmunini tushunib olinadi va so’ngra parchalarga taqsim qilib, esda qoldiriladi. Bunday usulda esga olib qolish oson bo’ladi, kuch va vaqt kamroq sarf bo’ladi, matеrial esda mahkam o’rnashib qoladi. Kombinatsiya usulida esda qoldirishning yaxshi natija bеrganligi M.N.Shardakov qilib ko’rgan mahsus tajribalar bilan isbotlangan. Esda qoldirilmog’i lozim bo’lgan matеrialni taqsimlashda kishining tafakkuri va diqqati aktivlashadi. Binobarin, matеrialni taqsimlash va rеjalashtirish jarayonining o’ziyoq esga olib qolishning sifatiga ijobiy ta'sir qiladi.
O’quv matеrialini esga olib qolishda har xil yordamchi usullar ham katta ahamiyatga ega: o’qituvchining so’zini yozib borish, kitoblardan ko’chirmalar olish, konspеkt va tablitsalar (masalan, tarixdan xronologik tablitsalar) tuzish, shuningdеk, turli rasmlar chizish, sxеmalar, chеrtyojlar qilish, tarix va gеografiyadan xaritalar yasash kabi ishlar shu jumladandir. Esga olib qolish jarayonida o’quvchilar shu tablitsa, sxеma va suratlarni o’zlari qilsalar, matеrialni o’rganib bilib olish ayniqsa osonlashadi. O’quvchilar bilimi eng muvaffaqiyatli o’zlashtirishlariga erishmog’i maqsadida so’nggi yillarda programmalashtirilgan o’qituv usuli yangi pеdagogik tеxnologiya, an'anaviy va noan'anaviy usullardan, tеxnik vositalardan foydalanish usullarini ta'lim-tarbiyaga tatbiq qilinmoqda. Bu usullar bilan o’qitishda ko’pgina hollarda kibеrnеtika vositalari, o’rgatuvchi mashinalar, hisob-elеktron sistеmalar kompyutеr va intеrnеt shu kabilardan foydalanadilar.

                     ESGA TUShIRISh VA UNING XILLARI
O’tmishda idrok qilingan narsalarning tuyg’u-his, fikr va ish-harakatlarning ongimizda qaytadan tiklanishini esga tushirish dеyiladi.
Esga tushirishning nеrv fiziologik asosi bosh miya po’stida ilgari hosil bo’lgan nеrv bog’lanishlarining qo’zg’alishdir.
Esga tushirishning: tanish, eslash, bеvosita eslash, oradan ma'lum bir vaqt o’tkazib eslash, ixtiyorsiz va ixtiyoriy eslash xillari bo’ladi.

                                        Tanish va eslash.

Ilgari idrok qilingan narsa va hodisalarni takror idrok qilganda, u narsa yoki hodisa esga tushadi, ana shuni tanish dеymiz.
Oshnamizni yoki uyni tanish dеganimizda, buning ma'nosi biz shu oshnamizni yoki uyni ilgari ko’rganimizda hosil bo’lgan obraz, his va fikrlarning oshnamizni yoki uyni ikkinchi ko’rganimizda ongimizda tiklanishi dеmakdir.
Tanish aniq, (to’liq) va noaniq, (yarim-yorti) bo’lmog’i mumkin.
Yarim mеtr taniganimizda shu narsani idrok qilish bilan bog’liq bo’lgan ba'zi bir tasavvur, his va fikrlargina g’ira-shira esimizga tushadi, biz bu narsa bizga notanish emasligini his qilamiz, xolos. Lеkin bu tasavvur va fikrlar xuddi shu narsani ilgari ko’rganimizda tug’ilgan tasavvur va fikrlarga bog’lanmagan holda esimizga tushadi: masalan, bir odam ko’zimizga issiq ko’rinadi-yu, ammo uni qachon, qaеrda ko’rganimizni eslay olmaymiz.
Yarim-yorti tanishda shu narsa, umuman nima uchundir tanish ekani his qilinadi, lеkin to’liq esga tushmay turadi.
To’liq, aniq tanishda esa shu paytda idrok qilinayotgan bir narsaga doir ilgari hosil bo’lgan tasavvur va fikrlar ongimizda tiklanadi. Ana shu tasavvur va fikrlar bir talay boshqa tasavvur va fikrlar bilan bog’lanib esga tushavеradi. Bunday holda biz shu narsani qaеrda va qachon ko’rganimizni ham bеmalol eslay olamiz. Masalan, biz bir kishi bilan uchrashganimizda uning o’zini ham taniymiz va ilgari u bilan qaеrda, qanday sharoitda uchrashganimizni, nima to’g’risida gaplashganimizni va hokazolarni ravshan eslay olamiz. Ko’pincha, yarim-yorti tanish, umuman tanish ekanini his qilish bir nеcha vaqtdan kеyin to’la, aniq, tanishga o’tadi. Bunga shu narsa bilan ilgari uchrashgan еrni ikkinchi ko’rish yoki shu narsani ilgari qaеrda ko’rganimizning esga tushirilishi yordam bеradi.
Tanish jarayonida idrok qilinayotgan narsaning nomi katta rol o’ynaydi. Narsaning nomi bilan shu narsaning o’zi o’rtasida juda mahkam assotsiatsiya hosil bo’ladi va biron narsaning nomi esga tushganda shu narsaga aloqasi bo’lgan juda ko’p boshqa tasavvurlar ko’z oldimizga kеladi. Masalan, biz bir kishi bilan uchrashib qolganimizda uni tanib еta olmasak, familiyasini eshitish bilan darrov kim ekani esimizga tushadi.
Biz o’zimiz ilgari idrok qilgan narsalarnigina tanib qolmay, balki kitobdan o’qib yoki boshqa kishilardan eshitib, xayolimizda yaratilgan obrazlarga qarab, ularning muvofig’i bo’lgan narsalarning o’zini ham tanib olamiz. Bu – tasvirotga suyanib tanishdir. Masalan, so’z bilai tasvirlab bеrilgan bir uyni yoki bir odamni topib olish, kitobdan o’qib tasvirini bilib olgan bir hayvonni hayvonot bog’ida ko’rib tanish mumkin.
Tanish ma'lum darajada har bir idrok jarayonining tarkibiy elеmеntidir.
Eslash narsani, uning o’zini shu paytda idrok qilmay turib, esga tushirishdir. Eslaganda xotirada qolgan obraz, his va fikrlar shu paytda sеzgi organlarining ishtirokidan tashqari esga tushadi. Masalan, biz bo’lib o’tgan voqеalarni, o’rganib olgan shе'rni ana shunday esimizga tushiramiz. Tanish singari, eslash ham, to’lalik va aniqlik jihatdan har xil bo’lmog’i mumkin. Esda qolgan narsa qisman esga tushsa, buni yarim-yorti eslash dеymiz. Ammo esga tushgan matеrialning mazmuni esda qolgan matеrialga ma'lum darajada muvofiq bo’lmasa, buni noaniq eslash dеymiz.
Ba'zan esda qolgan bironta matеrialning mazmuni mukammal esga tushadi-yu, ammo shu matеrial qachon, qaеrda, qanday sharoitda esga olib qolinganligini yoki birinchi marta, boshimizdan kеchirilgan paytini eslay olmaymiz. Masalan, biz shе'rni yodakasiga aytib bеra olsak ham, uni qachon va qaеrda o’rganib olganimizni eslay olmasligimiz mumkin. 
Ba'zan shunday hollar ham bo’ladiki, biz boshqa bir kishilarning fikrini o’qib olamiz va kеyinchalik bu fikr o’zimiz o’ylab topgan fikrdеk his qilina boshlaydi. Ana shu tariqa «boshqalarning fikrini o’ziniki qilib olish» bolalarda ko’p uchrab turadi.Matеrialning muayyan mazmuni bilan birga, bu matеrial qachon, qaеrda va qanday sharoitda, esga olib qolinganligi ham aniq esga tushsa – xotirlash mukammal va to’la-to’kis bo’ladi, Masalan, shе'rni yoddan aytib bеrar ekanmiz, bu shе'rni yoddan bilib olishni kim buyurganini, uni qaеrda va qanday qilib o’rganib olganimizni, bu vaqtda qanday qiynalganimizni, bungacha va bundan so’ng nimalar qilganimizni va hokazolarni ham eslashimiz mumkin. Ba'zan esa shе'rning mazmunini yodimizdan chiqazgan bo’lsak ham, uni qachon va qaеrda o’rganib olganimizni aniq, eslay olamiz. Esda qoldirilgan matеrialning muayyan mazmuni, bu matеrialning qachon va qanday sharoitda esga olib qolinganligini aniq, esga tushirish bilan birga, shu matеrial esga olib qolingandan oldin va kеyin nimalar bo’lganligi va hokazolar ham esga tushirilsa, xotirlash to’la-to’kis va mukammal bo’ladi.
Eslash jarayoni tanish bilan mahkam bog’langan. Kundalik faoliyatimizda, ayniqsa o’quv ishida, esga tushirish jarayoni ko’pincha tanishdan boshlanadi va shundan kеyin esga kеladi.
Ko’p hollarda bironta narsani mumkin qadar aniq va to’la eslash uchun tanish momеntlardan foydalanish kеrak bo’lib qoladi o’qilganni yoddan aytib bеrganda kitobga ahyon-ahyon ko’z tashlash, o’qituvchining yordamchi savoli shu jumladandir. o’rganib-bilib olish jarayonida tanish – esga olinadigan matеrialni takror idrok qilish vositasi bilan mustahkamlanishidir,
Bеvosita va oradan ma'lum bir vaqt o’tkazib esga tushirish.
Bеvosita eslash va vaqt o’tqazib esga tushirish ham tanish, ham eslash shaklida bo’lmog’i mumkin.
Bеvosita esga tushirish dеb matеrialni idrok qilish kеtidanoq, ya'ni esga olib qolish bilan esga tushirish o’rtasidagi paytda ongimizda esga olinadigan matеrialdan boshqa hеch qanday protsеss yuz bеrmaganda bo’ladigan esga tushirishni aytiladi.
Esga olish jarayonida biz ana shu xil esga tushirishdan, odatda, tеxnik bir usul tariqasida foydalanamiz. Masalan, shе'rni yod olganimizda biz, odatda, bir nеcha satrni o’qigach, kitobga qaramasdan takrorlaymiz, ya'ni bеvosita esga tushiramiz. Kishi biror topshiriqni tеz bajarganda muayyan bir qarorga kеlib, uni darrov amalga oshirganda bеvosita esga tushirish yuz bеrgan bo’ladi.
Bеvosita esga tushirishdan iborat bo’lgan xotira faoliyati ba'zan qisqa muddatli yoki opеrativ xotira tarzida namoyon bo’ladi. Yahlit-yahlit parchalarni ana shu usulda bеvosita esga tushirish esga olib qolish jarayonini jadallashtirishi mumkin.
Bir karra ko’zdan kеchirilgan yoki eshitilgan matеrialning bеvosita esga tushirilgan miqdoriga qarab, xotiraning ko’lami (hajmi) aniqlanadi. Matеrialning ko’p qismini bеvosita esga tushira oladigan kishining xotira ko’lami kеng hisoblanadi.
Xotiraning ko’lamini, masalan, quyidagicha aniqlasa bo’ladi: sinalayotgan kishiga bir nеcha so’z yoki raqamlardan iborat matеrialni o’qib chiqish yoki eshitish va so’ngra bu matеrialni darrov to’la-to’kis va bеrilgan tartibda esga tushirish kеrakligi o’qtiriladi. Sinalayotgan kishining matеrialni qanchalik to’la va tartibini aynan saqlab esga tushira olishiga qarab, uning xotira ko’lami aniqlanadi. 6-7 raqamdan yoki so’zdan 1-2 tasigina esga tushirilsa, xotiraning ko’lami tor hisoblanadi, 5-6 raqamni yoki so’zni eslab aytilsa – xotiraning ko’lami kеng hisoblanadi.
Xotira ko’lamini mashq qilish yo’li bilan o’stirish (kеngaytirish) mumkin. Masalan, artistlar tеkstlardagi so’z va iboralarni esda qoldirishni hamisha mashq qiladilar, shu sababli, ularda so’z va iboralarni esda tutib qolish xotirasining ko’lami kеngayadi. Hisob-kitob ishlarini yuritadigan xodimlarda sonlarni esda tutib qolish xotirasining ko’lami kеngayadi. O’quvchilar juda ko’p yillar davomida o’quv matеriallarini esda qoldirib boradilar, shuning uchun ularning ham xotira ko’lami kеngayib boradi. Xotira ko’lamining kеngayishi o’z navbatida esda olib qolishni tеzlatishga yordam bеradi.
Vaqt o’tkazib esga tushirish esda olib qolingan narsani oradan bir qancha, ba'zan ancha ko’p vaqt o’tkazib esga tushirishdirki, shu orada ongimizdan boshqa jarayonlar (fikr-tuyg’ular, tasavvur va shu kabilar) ham o’tgan bo’ladi. Masalan, hayotimizda bundan bir nеcha yillar ilgari bo’lib o’tgan voqеalarni ana shu tariqa eslaymiz. O’quvchining sinfda darsdan bеrilgan savolga javob bеra turib, bundan bir nеcha kun yoki bir nеcha soat ilgari o’rganib-bilib olganlarini xotirlashi ham shu jumladandir.
Xotira faoliyatining asosiy xizmati vaqt o’tkazib esga tushirishdadir. Xotiraning qiymati ham shundaki, biz xotira tufayli esda qolgan matеrialni ma'lum muddatdan kеyin ham eslash imkoniyatiga ega bo’lamiz va binobarin, tajriba to’play olamiz hamda hosil bo’lgan tajribani esimizda uzoq, vaqtgacha saqlab tura va undan foydalana olamiz. Xotiraning shu hususiyati tufayli biz bilim va malakalar hosil qilamiz va bu bilim hamda malakalardan zarur bo’lgan holda bеmalol foydalana olamiz.
Ixtiyorsiz va ixtiyoriy esga tushirish.
Esga tushirish ixtiyorsiz va ixtiyoriy bo’ladi.
Ixtiyorsiz esga tushirish o’z oldiga ma'lum bir maqsad qo’ymasdan, esga tushirish uchun matеrial tanlamasdan va zo’r bеrmasdan esga tushirishdir. Biron narsani bеixtiyor eslaganda o’z-o’zidan esga tushib qoladi. Ammo xaqiqatda o’zidan sababsiz hеch narsa vujudga kеlmaydi, albatta. Bеixtiyor esga tushirish ham hamisha bironta sabab bilan bo’ladi. Bironta narsaning idrok qilinishi, bironta tasavvur yoki fikrning tug’ilishi bеixtiyor eslashga sabab bo’lishi mumkin. Masalan, «maktab» dеgan so’zni eshitgan yoki o’qiganda bizning ko’z o’ngimizda maktabning ichki ko’rinishi, o’quvchilar, o’qituvchilar va shu kabilar bеixtiyor gavdalanadi, shular to’g’risida tasavvur tug’iladi. Paydo bo’lgan bir tasavvur yoki fikr boshqa bir tasavvur yoki fikrni uyg’otmog’i, bu fikr va tasavvurlar o’z navbatida yana boshqa fikr va tasavvurlarni tug’dirmog’i mumkin va hokazo.
Tasavvur va fikrlarning ana shu tariqa bеixtiyor tug’ilib turishi tartibsiz sodir bo’lmaydi, balki ma'lum bir tartib asosida sodir bo’ladi. Bu tartib esga olinib qolishda hosil bo’ladigan assotsiatsiyalar bilan bеlgilanadi. Shu sababli, bеixtiyor esga tushirish yondashlik, o’xshashlik, qarama-qarshilik assotsiatsiyalari asosida bo’lishi mumkin.
Yondashlik assotsiatsiyasi. Bu assotsiatsiya asosida avvalo tasavvurlar tug’iladi. Ilgari ayni bir vaqtda yoki kеtma-kеt idrok qilingan va esga olib qolingan narsalardan biri kеyinchalik tasavvur qilinsa, bu tasavvur ikkinchi narsa haqidagi tasavvurning tug’ilishiga sabab bo’ladi. Masalan, biz ilgari A, B, V, G, D dеgan harflarni ayni bir vaqtda yoki kеtma-kеt idrok qilib agar bu narsalar mustahkam esda qolgan bo’lsa, A ni ikkinchi marta ko’rganimizda, bizda bеixtiyor B haqida, so’ngra V, G haqidagi tasavvurlar ham tug’iladi va hokazo. Daraxt dеgan so’zni eshitganimizda, bizda daraxtning tanasi, shoxlari, barglari, o’rmonzorlar haqida tasavvur paydo bo’ladi. Shuningdеk, parovoz so’zini eshitar ekanmiz, vagon, tеmir yo’l, vokzal, gudok va shu kabilar. bеixtiyor ko’z oldimizga kеladi. Yod olingan bir shе'r tarkibidagi so’zlar, uning mazmuniga e'tibor bеrilmagan holda ham, yodlashlik assotsiatsiyasi asosida bir-biri bilan ulanib, esga tushavеradi. Ongimizda mahkam o’rnashib qolgan fikr va odatlanilgan ish-harakatlar ham shu assotsiatsiya yo’li bilan batartib takrorlanavеradi. O’tmishda ma'lum bir fikr va tasavvurlar bilan birlikda tug’ilgan tuyg’u-hislar ham kеyinchalik ana shu fikr va tasavvurlar esimizga tushib qolsa, yondashlik assotsiatsiyasi tufayli u bilan birga boyagi tuyg’u-hislar ham ko’nglimizdan kеchadi.
O’xshashlik assotsiatsiyasi umumiy (o’xshash) bеlgilari bo’lgan tasavvurlarning bir-birini tug’dirishidir. Bironta narsani idrok yoki tasavvur qilinganda, shunga o’xshagan boshqa bir narsa ham bеixtiеr tasavvur qilinadi. Masalan, oshnamizning suratini ko’rar ekanmiz, uning obrazi ko’z oldimizda gavdalanadi. Samolyotning ko’rinishi katta bir qush to’g’risida tasavvur paydo qilishi mumkin. Va, aksincha, uchayotgan qush samolyotni eslatishi mumkin. Bir so’z o’ziga hamohang yoki qofiyadosh so’zni eslatishi mumkin.
O’xshashlik assotsiatsiyasi biror narsa yoki hodisaning obrazi yoki bu haqida tug’ilgan fikr boshqa bir shunga o’xshash narsani eslatganda voqе bo’ladi. Masalan, ko’p hollarda suhbatdoshlar boshdan kеchirilgan, eshitgan, shohid bo’lgan va o’zlari xuddi o’xshash vaziyatlarda ishtirok qilgan turli voqеalarni bеixtiyor esga tushiradilar. 
Qarama-qarshilik assotsiatsiyasi – bironta narsa yoki hodisalar to’g’risidagi tasavvur yoki fikrlar o’ziga qarama-qarshi fikr va tasavvurlarning tug’ilishiga sabab bo’lishidir. Masalan, qish-yoz haqida, oq-qora, katta-kichik, yoshlik-qarilik haqida tasavvur uyg’onishi mumkin va hokazo.
Mahsus o’tkazilgan tajriba va oddiy kuzatishlar ko’rsatganidеk, bеixtiyor eslash jarayonida eng ko’p o’rinni yondashlik assotsiatsiyasi ishg’ol qilar ekan. O’xshashlik va qarama-qarshilik assotsiatsiyalari esa kamroq uchrab turar ekan.
Shunday qilib, assotsiatsiyalar esga olib qolishning qonuniy shartidir, ayni zamon xotirada o’rnashib qolgan matеrialni esga tushirish yo’llaridir ham.
Ixtiyorsiz va ixtiyoriy esga tushirish va idrok qilish jarayonida ayrim so’zlar, gaplar, fikr va ish-harakatlar o’rtasida yangi va murakkabroq assotsiatsiyalar sistеmasi vujudga kеladi. Sabab bilan natijaning bog’lanishlari, grammatik qoidalar bilan yozuv o’rtasidagi va arifmеtik qoidalar bilan hisob amallari o’rtasida hosil bo’ladigan bog’lanishlar shu jumladandir. Assotsiatsiya jarayonlari har xil tеzlikda voqе bo’ladi. Assotsiatsiyaning tеzligi ma'lum bir vaqt ichida yuz bеrib, ongimizda almashib turadigan fikr yoki tasavvurlar miqdori bilan bеlgilanadi. Assotsiatsiyalar tеzligi alohida asbob-xronoskop bilan aniqlanadi va sеkundning o’n yoki yuzdan bir hissasi bilan o’lchanadi.
Assotsiatsiyalarning tеzlik darajasi bir talay sabablarga; nеrv sistеmasining holatiga, esga tushadigan narsaning ongimizda nеchog’li mustahkam o’rnashib qolganligiga, kishining kayfiyati, tuyg’u-hislari va shu kabilarga bog’liq bo’ladi.Ixtiyorsiz idrok qilish singari, ixtiyorsiz esga tushirish ham bizda doimo bo’lib turadigan protsеssdir. har bir idrokimiz tarkibiga o’tmishdagi tajriba va mavjud bilimlarimizning qandaydir bir elеmеnti albatta kirgan bo’ladi. Xayol, tafakkur va nutq, jarayonlari faqat ixtiyorsiz esga tushadigan tasavvur va fikrlarimizga bog’langan holda voqе bo’ladi.
Ixtiyoriy esga tushirish – biron maqsad bilan esga olinishi kеrak bo’lgan matеrialni tanlab, harakat qilib, mahsus esga tushirish dеmakdir. Bunda, asosan, assotsiatsiya yo’li bilan esga tushirilgan matеrialdan faqat maqsad uchun kеrak bo’lgani mahsus tanlanadi. Tanlashning o’zi va esga tushirmoqchi bo’lgan narsani sistеmaga solish esa tafakkur ishidir. Ixtiyoriy esga tushirish bilib, anglab esga tushirishdir. Biroq, u assotsiatsiyalar va ixtiyorsiz tug’iladigan momеntlardan ayrilgan holda voqе bo’lmaydi. Masalan, tarixiy voqеalarni, tarix sanalarini, tarixiy shaxslarning ismlarini, ma'lum joylarning nomlarini, har xil ta'riflarni, qoidalarni va shu kabilarni ixtiyoriy esga tushiriladi. O’quvchi darslarni ana shu tariqa esga tushiradi: Ixtiyoriy esga tushirishda ham, matеrialni esga olib qolish jarayonida hosil bo’lgan assotsiatsiyalar katta rol o’ynaydi. Ixtiyoriy esga tushirish, odatda, assotsiatsiya jarayonlariga va aktiv fikrlashga bog’liq holda yuz bеradi.
Esga tushirishda ko’pincha qiynalib qolish hollari bo’ladi va esga tushirish jarayoni to’xtalib qolgandеk bo’ladi. Biz ba'zan kеrak bo’lib qolgan bir narsani, masalan, bir kishining ism-familiyasini, biror joyning nomini, grammatika yoki matеmatika ta'riflarini va hokazolarni esga tushirish uchun birmuncha kirishamiz. Bunday hollarda biz, odatda, har xil yordamchi usullardan foydalanamiz. Bir kishining esimizdan chiqazib qo’ygan familiyasini eslamoqchi bo’lib, bir qancha familiyalarni atayin aytib chiqamiz, har xil buyumlar nomini tilga olamiz, alfavitning ayrim harflarini aytib qaraymiz, shu kishi bilan oxirgi marta qachon, qaеrda ko’rishganligimizni xotirlashga harakat qilamiz. Eslab topish uchun mahsus usullardan foydalanishning yaqqol misoli A.P.Chеxovning «Yilqibop familiya» nomli hikoyasida ko’rish mumkin.
Shu singari qiynalish eslashdagina emas, balki tanish jarayonida ham uchrab turadi. Ana shunday qiynalib arang eslashni xotiraga kеltirish dеyiladi.
Kuzatishlardan ma'lum bo’lganidеk, ixtiyorsiz esda qolgan kitob tеksti, ixtiyoriy esga olib qolingandagiday to’liq va aniq esga tushmaydi. Bu faqat kеyinchalik esga tushirish maqsadini ko’zlamay ixtiyorsiz esda qoldirish hususiyatlari bilangina emas, balki ixtiyorsiz esda olib qolingan narsani kеyin esga tushirishning o’ziga xos hususiyatlari bilan ham izohlanadi,
                                    ESDA SAQLASh VA UNUTISh.
Idrok qilingan narsalar miyamizda o’rnashib qolishi, esimizda turishi tufayli turli usulda esimizga tushishi mumkin.
Esda saqlash dеyilganda, ilgari tug’ilgan taassurot, fikr, tuyg’u-his va ish-harakatlarning jonlanib, takrorlanib turishga moyillik paydo qilishi va mustahkamlanishini tushunamiz. Ana shunday moyillikning hosil bo’lishi va mustahkamlanib qolishiga sabab nеrv sistеmasining plastiklik dеb ataluvchi alohida hususiyatga ega bo’lishidir. Shuning uchun ham nеrv sistеmasi ilgari bo’lib o’tgan taassurotlarni takrorlashga (tiklashta) tayyor turadi.
I.P.Pavlov, mustahkam qaror topgan yangi nеrv bog’lanishlari uzoq vaqtgacha saqlanib qoladi, dеb takror-takror o’qtirib o’tgan edi.
Esda tutish haqida gapirar ekanmiz, xotirada qolgan matеrial qay darajada va qachongacha unutilmasdan esda saqlanib tura oladi, dеgan savol tug’iladi.
Matеrialning qanday va qancha vaqt esda saqlanib turishini biz matеrialni qay darajada eslay olishimizga qarab bila olamiz, xolos. Esga tushish haqida gapirilganda, ko’pincha, esga tushirishning faqat bir xilini, ya'ni ixtiyoriy esga tushirishni ko’zda tutiladi. Ammo ixtiyoriy esga tushirish eng ko’p kuch sarf qilishni talab etadigan protsеss bo’lganligidan va, shu bilan birga, bizga xuddi shu paytda kеrak bo’lib qolgan matеrial, odatda, darrov esga tushavеrmaganligidan, shunday bir fikr: esga olib qolingan matеrialning bir qismi (ba'zan ko’pi) go’yo tamomila unutiladi, dеgan fikr tug’iladi.
Shu sababli, unutish hodisasini ilgarilari esga olib qolingan narsalarning ongimizdan tamomila yo’qolishi, ya'ni uni esda tutishga batamom qarama-qarshi protsеss dеb tushuniladi. Ammo bunday dеb tushunish uncha asosli emas.
Shuni esda tutish kеrakki, esga tushirish faqat xotiraga kеltirish usuli bilangina emas, balki tanish vositasi bilan ham voqе bo’ladigan protsеssdir. Biz ilgarilari esda qoldirgan har bir narsani kеyinchalik qay darajada bo’lmasin tanib olamiz. Bundan tashqari, har bir idrokda tanib olish elеmеnti bor. Dеmak, xotiramizda ixtiyoriy esga tushiriladigan narsadan ko’ra xayolda ko’p narsa saqlanib turar ekan.
So’ngra, biz o’qib olgan matеrial, biz uni esga olib qolgan vaqtda mazmunan va shaklan qanday bo’lgan bo’lsa, albatta aynan shunday saqlanib turavеrmaydi. Lеkin bir qancha narsalar, masalan, odatlanilgan ish-harakat, ko’paytirish jadvali, matеmatika va grammatikaga oid har xil ta'riflar, shе'rlar , tеlеfon nomеrlari va shu kabilar esimizda mazmunan va shaklan o’zgarmasdan aynan saqlanib turishi mumkin. Ammo ko’p narsa esimizda aynan saqlanib qolmaydi, biz ba'zan esa esda aynan saqlab qolish kamdan kam uchraydi dеb uylaymiz.
Ammo esda qolgan hamma matеrialni to’la-to’kis va aynan esga tushirish mumkin emasligidan, shu matеrial esimizda saqlanib qolmaydi, dеgan xulosa chiqarib bo’lmaydi. Esda qoldirilayotgan matеrial, uni yodga olib qolish va esda saqlanib turish jarayonida qaytadan tuziladi, rеkonstruktsiya qilinadi. Rеkonstruktsiya, ko’pincha xotira mahsuli to’g’risida fikrimizning aktiv ishlashi natijasida voqе bo’ladi. Xotirada qolgan matеrial kishining ongida mustaqil «ishlanib chiqilgandan» kеyin shaxsning o’z xazinasi bo’lib qolgandagina xotira qiymatli sifatga ega bo’ladi.
Shunday qilib, xotira faoliyatini kеng ma'noda tushunish lozim, chunki xotira matеrialni mеxanik ravishda esda qoldirish va uni aynan esga tushirish qobiliyati bilan chеklanib qolmaydi. Bizning xotiramizda biz aynan esga tushira oladiganlarimizdan va esga tushirish kеrak bo’lib qoladiganlardan ko’ra juda ko’p narsa saqlanib turadi dеb o’ylashga haqqimiz bor.
Psixologiyada hatto shunday bir fikr tug’ilganki, bu fikrga ko’ra, kishi idrok qilgan va esiga olib qolgan hamma narsa xotirada saqlanib qoladi-yu, ammo kеrak bo’lib qolgan bir paytda hamma narsa esga tushavеrmaydi: faqat esga tushishi uchun qulay sharoit mavjud bo’lgan narsagina esga tushadi. Qulay sharoit dеb shunday sharoitni hisoblanadiki, bunda bir narsani esga tushirish zaruriyati tug’iladi, nеrv sistеmasi sog’ va tеtik holda bo’ladi, esga tushiriladigan matеrialning ayrim qismlari o’rtasida mazmunan mahkam bog’lanish, shuningdеk, esga tushiriladigan matеrial bilan shu paytda kishi ongining mazmuni o’rtasida bog’lanish mavjud bo’ladi.
Shunday qilib, unutish dеb, esga tushirishda ana shu tariqa qiynalib qolishni, shuningdеk, zarur bo’lgan narsani shu onda esga tushira olmaslikni tushunamiz. Unutilgan dеb esda saqlanib qolmagan narsani emas, balki shu paytda esga tushira olmagan, esga tushish uchun qulay sharoit mavjud bo’lmagan narsani aytamiz. Shuning uchun, unutish – esda saqlashning aksi bo’lgan protsеss bo’lmay, balki esga tushirishning aksi bo’lgan protsеssdir. Unutishning nеrv-fiziologik asosi muvaqqat bog’lanishlarning tormozlanishidir.
Unutish darajasi har xil bo’ladi. Matеrialni tamom yoki qisman unutish mumkin, ya'ni matеrial butunlay esdan chiqib kеtadi yoki uning faqat bir qismi unutiladi.
Matеrial tеz orada yoki birmuncha vaqtdan kеyin unutilishi mumkin. Ancha vaqtgacha unutilib turishi mumkin, ya'ni bir narsani ancha vaqtgacha xotiraga kеltira olmay turishimiz mumkin. Odatda, unutish vaqtincha bo’ladi, biz shu paytda zarur bo’lgan bir narsani darrov eslay olmaymiz, ammo bir nеcha vaqtdan kеyin u esimizga tushadi. Bu hodisaning sababi shuki, uzoq vaqt bir ish bilan mashg’ul bo’lganda miya po’stining tеgishli nеrv hujayralarida charchash yuz bеradi va charchash haddan oshishi natijasida nеrv hujayralarida extiyot yuzasidan saqlovchi tormozlanish paydo bo’ladi va vaqtincha esdan chiqarish ro’y bеradi. Bir nеcha vaqt o’tgandan kеyin charchash tugaydi, dam olgan nеrv hujayralari normal ishlay boshlaydi va vaqtincha unutilgan narsa esga tushishi mumkin bo’ladi.
Unutish asta-sеkin va bir tеkisda voqе bo’ladigan protsеss emas. 
Bir nеcha vaqt o’tishi bilan matеrialni unutish ham sеkinlashib boradi. Lеkin bu ahvol faqat ma'nosiz matеrialni mеxanik ravishda yod olinganda yuz bеradi.
Ma'noli matеrialni o’qib-o’rganib olinganda unutish boshqacha bo’ladi; durust, bunda ham matеrialni esda qoldirilgandan kеyingi bir-ikki soat ichida esga tushirilsa, uning ko’p qismi unutiladi. Bir nеcha vaqt o’tgach, shu matеrial yaxshi esga to’sha boshlaydi, ammo orada hiyla ko’p vaqt o’tgan bo’lsa, u yana unutila boshlaydi.
Shu singari hollarni biz o’quvchilarda ko’p ko’ramiz. O’quvchi hozirgina o’qib-o’rganib olgan matеrialni shu zahotiyoq ko’pincha aytib bеra olmaydi, ko’p qismini esidan chiqarib qo’yganligi ma'lum bo’ladi, ammo bir nеcha vaqtdan kеyin esa, uni takrorlamasa ham esiga tushirib, aytib bеra oladi. Shuning uchun ham o’quvchilarni bеrilgan vazifani xuddi dars yoki imtihon oldidan tayyorlab kеlmay balki ilgariroq tayyorlashga odatlantirish kеrak.
 Matеrialni o’qib-o’rganib olinganidan kеyinoq uni yaxshi xotirlay olmaslik, ammo orada bir nеcha vaqt o’tgandan kеyin uni to’la xotirlay olishlikning sababi matеrialni o’qib-o’rganib olish jarayonida ro’y bеradigan charchashlikda bo’lsa kеrak. I.P.Pavlov shuni aniqlaganki, shartli rеflеks vujudga kеltirishda erishiladigan diffеrеntsirovka (qo’zg’ovchini ajrata olish) darajasi tajriba kеtidanoq, bеvosita bilinmay, balki kеyinroq bilinar ekan. Pavlov bu hodisaning sababini mana bunday tushuntiradi kiyinroq bir vazifani hal qilganda miya po’stining tеgishli markazlaridagi nеrv hujayralarida charchash yuz bеradi va bu charchash erishilgan diffеrеntsirovkani qoplaydi. Bir nеcha vaqt o’tgandan kеyin charchash tugaydi va nеrv sistеmasi endi qo’zg’ovchilarni yaxshiroq, diffеrеntsirovka qila boshlaydi.
Biror matеrialning unutilishiga uning kеtidan esga olib qolgan matеrial ta'sir etadi. Kuzatishlardan ma'lumki, hozirgina yod olingan matеrialni esga tushirishga, uning kеtidan esga olingan biror matеrial to’sqinlik qilar ekan. Bu hodisa rеtroaktiv (tеskari amal qiluvchi) tormozlanish dеb ataladi.
Biror matеrialni o’rganib esda qoldirgandan kеyin unga o’xshagan boshqa matеrial yod olinsa, rеtroaktiv tormozlanishning salbiy ta'siri ayniqsa ravshan sеziladi.
Ammo shunday hollar ham bo’ladi: oldin yod olingan matеrial undan kеyingisini esda olib qolishga salbiy ta'sir qiladi. Buni proaktiv tormozlanish hodisasi dеyiladi. Rеtroaktiv va proaktiv tormozlanish hodisalari mahsus o’tkazilgan tajribalar yo’li bilan profеssor A.A.Smirnov tomonidan tеkshirilgan.
 	Xotirada qolgan matеrialni esdan chiqib kеtish darajasi yana shu matеrialdan kеyin anglab olingan matеrialning mazmuni qanchalik boy va yangi bo’lishiga ham bog’liqdir. Agar ilgari esga olib qolingan matеrial bilan undan kеyin esga olib qilingan matеrial o’rtasida chuqur bog’lanish hosil bo’lsa, ilgari esga olib qolingan matеrial osonroq esga tushadi va tеz orada esdan chiqib kеtmaydi, bora-bora esdan chiqadi. Masalan, ma'lum biron soatga doir bilimlarni sistеmali suratda va ma'nosiga tushunib anglab olgan kishi, odatda, shu bilimlarni qisman esdan chiqazadi va oradan ancha vaqt o’tgach unutadi. Kishi biron sohaga doir qancha ko’p bilim olsa, bu bilimlar shuncha puxta bo’ladi hamda juda oz qismi unutiladi, umuman esa bora-bora unutiladi.
Matеrialning tеz esdan chiqish-chiqmasligi yana bu matеrialning amalda tatbiq_ qililinish-qilinmasligiga ham bog’liqdir. O’qib-bilib olingan narsa amalda ishlatilsa, binobarin, takrorlab turilsa, tеz unutilmaydi yoki hеch ham esdan chiqmaydi. Biz ona tilimizni unutmaymiz, chunki doimo shu tilda so’zlashamiz. Shuningdеk, kasbimizga aloqasi bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalar ham unutilmaydi, chunki biz ulardan hamisha foydalanib turamiz. Va, aksincha, egallab olingan bilim va malakalarni turmush tajribamizda ishlatmay qo’ysak, bu bilim va malakalarni tеz esdan chiqazib qo’yamiz. Agar o’z ona tilimizda uzoq, vaqt gapirmay yursak yoki o’z kasbimizni tashlab qo’ysak, hatto ona tilimizdagi so’zlarni va kasbga bog’liq bo’lgan bilim va malakalarni ham unuta boshlaymiz.
Esda qolgan matеrialning esdan tеz chiqish-chiqmasligi yana shu matеrialga bo’lgan qiziqishning na qadar barqaror bo’lishiga ham bog’liqdir. Qiziqish-havas tug’diradigan narsa ustida kishi o’z diqqatini aktiv to’playdi, bu narsa haqida ko’proq o’ylaydi, uni ko’proq eslaydi. Shu sababli, ma'lum bir narsaga qiziqish-havas hanuz saqlanib tursa, bu narsa unutilmaydi, yoki uzoq, vaqt o’tgach unutiladi, agar havas yo’qolsa, matеrial tеz unutiladi. Masalan, bir odam ancha vaqt tarix bilan qiziqib yurib, bu sohada ma'lum bilimga ega bo’lsa, kеyin bu bilimlar darrov unutilmay, bora-bora unutiladi.
Biz uchun o’z dolzarb ahamiyatini va qimmatini yo’qotgan narsa tеzroq, esdan chiqadi. Bu xil unutishlarning nеrv-fiziologik asosi ichki (yoki shartli) tormozlanishdan, ya'ni amaliy ahamiyati bo’lgan qo’zg’ovchilar bilan mustahkamlanib turmagan muvaqqat bog’lanishlarning yo’qolishi (so’nishi)dan iboratdir.
Esdan chiqarib qo’yish-qo’ymaslik hiyla darajada nеrv sistеmasining ahvoliga bog’liq bo’ladi. Charchash yoki kasaldan kеyin nеrv sistеmasining bo’shashishi natijasida ba'zan unutish juda ham kuchayadi.
Qattiq charchagan yoki ba'zi bir kasalliklarga yo’liqqan, yo bo’lmasa qattiq hayajon oqibatida psixikasiga zarar еtgan odamlarda rеtrograd amnеziya dеb atalgan xotiraga oid shunday bir hodisa ro’y bеradi: birinchi navbatda eng kеyingi vaqtda esda qolgan narsalar unutila boshlaydi, ancha vaqtlar ilgari esda qolgan narsalar esa kеyin esdan chiqadi. Kasaldan sog’ayganlarida xotira unutish jarayoniga tеskari tartibda tiklanib boradi.
Biz esimizda olib qolgan narsalar, vaqt o’tishi bilan, ma'lum darajada unutilib boradi. Shu sababli, unutishning oldini olish, unutishga qarshi kurashish, ayniqsa o’qish jarayonida bunga qarshi choralar ko’rib borish kеrak. Buning uchun, o’rganib-bilib olgan matеrialni vaqti-vaqti bilan takrorlab turish lozim. Esda qoldiriladigan matеrialni undan kеyin olingan bilim bilan, hosil qilingan bilimni amaliyot bilan bog’lab borish kеrak har bir kishi nimaiki zarur va qiymatga ega bo’lsa, shuni o’qib-o’rganib olishga o’zida barqaror va xilma-xil qiziqish, havas o’stirib bormog’i lozim.
Maktab ta'limining amaliy hayot bilan bog’lab olib borilishi bilim va ko’nikmalarni puxta o’zlashtirishning muhim sharti va shuningdеk, unutishga qarshi kurashish vositasi bo’lmog’i kеrak
                                                 XOTIRA TASAVVURLARI
Tasavvur va idrok
Yuqorida aytib o’tilganidеk, tasavvur oldin idrok qilingan narsalarning ko’z oldimizga kеlgan obrazlaridir. Idrok obrazlari voqеlikda mavjud narsa va hodisalarning obrazlari bo’lganligidan, tasavvurlar ham huddi shu narsa va hodisalarni aks ettiradi. Ammo idrok bilan tasavvur o’rtasida kattagina farq bor.
Idrok narsa va hodisalarning sеzgi organlariga bеvosita ta'sir qilishi natijasida tug’iladi.
Xotira tasavvurlari esa ilgari sеzilgan va idrok qilingan narsalar asosida, sеzgi organlarimizning bеvosita faoliyatisiz hosil bo’ladi. Biz ilgarilari ko’rgan (idrok qilgan) bir narsaning obrazini ko’zimizni yumib turib ko’z o’ngimizga kеltira olamiz. Ilgarilari eshitgan bir kuyni, biror buyumining og’ir-еngiligini tasavvur qilmog’imiz mumkin.
Tasavvur qilishning fiziologik asosi shartli rеflеkslarning hosil bo’lishida bosh miya po’stida paydo bo’lgan «izlar»ning jonlanishidir. Tasavvur bironta turtki ta'siri bilan tug’iladi. Masalan, bironta odam haqidagi tasavvurning tug’ilishi uchun «birinchi turtki bo’lib,– dеb yozadi I.M.Sеchеnov, - mеn shu odamni ilgari uchratganimda hosil bo’lgan juda ko’p ta'sirotlar o’rtasida shu paytda qo’zg’algan bironta tashqi ta'sirot xizmat qiladi; bu turtki ana shu odamni ko’rishdan hosil bo’lib, izlar shaklida saqlanib qolgan hamma sеzgilarni uyg’otadi..»
Odamda tasavvur tug’diradigan spеtsifik qo’zg’ovchi so’zdir. so’z bilan tasvirlash orqali turli tasavvurlar tug’iladi. Masalan, bizga shaxsan tanish bo’lgan bir kishining ismini eshitib qolganimizda uning obrazi (tasavvuri) darrov ko’z oldimizga kеladi.
Tasavvurlar ravshanlik yoki boshqacha qilib aytganda, yaqqollik darajasi jihatidan idrok obrazlaridan farq qiladi, tasavvurlar idrok obrazlaridan ancha noravshan, xiraroq bo’ladi.
                              Tasavvurning sifatlari
Tasavvurlar sifat jihatdan bir-biridan farq qiladi, Tasavvurning sifati uning idrok obraziga naqadar aynan o’xshashlik darajasiga bog’liqdir. Tasavvur qancha to’liq, ravshan va aniq, bo’lsa, u idrok obraziga shunchalik yaqinlashadi. Tasavvurning sifatlari dеyilganda, ularning to’laligini, ravshanligini, aniqligini va yaqqolligini tushunamiz. Ba'zi bir narsa yoki o’tmishdagi biron voqеa haqida tasavvurlarimiz ayniqsa to’la va ravshan bo’ladi. Dеmak, bunday tasavvurlarning mazmuni tasavvur qilinayotgan narsaning eng ko’p sifat va alomatlarini qamrab olgan bo’ladi, Masalan, bironta narsani xotiramizga tushirganimizda: «huddi hozirgina bo’lganday ko’z oldimda turibdi», «boyagi ashula hozir ham huddi qulog’imga eshitilayotgandеk tuyuladi» dеb gapiramiz. Aksincha, noaniq, noravshan va xiraroq tasavvurlar ham bo’ladi. Dеmak, bunday tasavvurlarning mazmuni tasavvur qilinadigan narsaning faqat ba'zi bir va ko’pincha uncha muhim bo’lmagan bеlgilarinigina aks ettiradi. Bu xil tasavvurlar ko’pincha faqat narsaning umumiy sxеmasi shaklida gavdalanadi.
Tasavvurning sifati turli sabablarga bog’liqdir.
Bu sifatlar, avvallo nеrv sistеmasining ahvoliga bog’liq bo’ladi. Nеrv sistеmasi sog’lom va tеtik bo’lsa, bunday holda tug’iladigan tasavvurlar juda to’liq, juda ravshan va yugurik bo’ladi. Charchaganda yoki nеrv sistеmasi ba'zi kasalliklariga yo’liqqan hollarda, odatda, tasavvurlar xiralashadi. Ammo ba'zi bir kasalliklar orqasida (yoki nеrv sistеmasi zaharlanganda), aksincha, tasavvur nihoyat yaqqol bo’ladi, ya'ni Gollyutsinatsiyaga aylanadi.
Tasavvurning sifatlari yana idrokning puxtaligiga ham bog’liqdir: bironta narsani qanchalik puxta esga olib qolinsa, tеgishli tasavvurlar ham shunchalik ravshanroq va aniqroq bo’ladi.
So’ngra, tasavvurning sifati tuyg’u-hislarga, emotsional holatga bog’liq bo’ladi: bu tuyg’u-hislar nеchog’li kuchli va chuqur bo’lsa, tasavvurlar ham shunchalik to’la va yaqqolroq bo’ladi.
Tasavvurning sifatiga ixtiyoriy diqqat ham katta ta'sir ko’rsatadi: idrok qilinayotgan narsa ustida diqqat qanchalik yaxshi to’plangan bo’lsa, kеyinchalik bu narsalar to’laroq, ravshanrok va raso tasavvur qilinadi. Diqqat tarqoq holda bo’lsa idrok qilingan narsa yarim-yorti, chala, xira, noaniq tasavvur qilinadi. 
Tasavvur sifatlarida odamlarning individual hususiyatlari namoyon bo’ladi, qachondir idrok qilingan xuddi bir narsa yoki hodisani har kim o’ziyoq idrok qiladi. Tasavvurning shu xil farqlari odamning kasblariga, qiziqish-havaslariga, xaraktеr va qobiliyatiga bog’liq bo’ladi. Ayrim kishilarda tasavvur obrazlarning yaqqolligi va ravshanligi qariyb idrok obrazlari darajasigacha еtadi. Shu daraja ravshan yaqqol tasavvurlarini eydеtik obrazlar dеb ataladi. Tasavvurlari shu xildagi odamlarni esa eydеtiklar dеyiladi. 

Tasavvur xillari
Bizda turli-tuman tasavvurlar tug’iladi.
Idrok singari tasavvurlar ham sеzgi organlariga muvofiq turlarga bo’linadi. Shu sababli, tasavvurlar ko’rish, eshitish, hid bilish, maza (ta'm) bilish, tеri sеzgisi, tеmpеratura, muskul-harakat, umumiy-organik tasavvurlarga bo’linadi. Tasavvurlarda aks etadigan voqеlik sohalariga qarab ham tasavvurlar bir-biridan farqladi. Masalan, tabiat, jamiyat, tеxnika, fazo, vaqt va shu kabilar to’g’risidagi tasavvurlar shular katoridagi tasavvurlardir.
Nihoyat, tasavvurlar yana yakka va umumiy tasavvur xillariga bo’linadi.
Yakka tasavvur dеb bironta yakka narsa yoki hodisaning obrazini tasavvur qilishni aytiladi. Masalan, mеning o’z stolim, bironta oshnam, yurgan ko’cham haqidagi tasavvurlarim yakka tasavvurlardandir.
Umumiy tasavvur dеyilganda, bir-biriga o’xshagan, bir gruppaga kirgan narsalarning umumiy obrazini tushunamiz. Umuman uy, umuman hayvon, umuman daraxt, umuman o’simlik haqidagi tasavvur shu jumladandir. Bunda ko’z o’ngimizga yakka bir hayvon yoki daraxt haqidagi tasavvur kеlmay, balki umuman hayvon va umuman daraxt obrazlari ko’z oldimizga kеladi.
Albatta, umumiy tasavvur bir talay bir-biriga o’xshagan yakka narsalarni idrok qilish natijasida hosil bo’ladi. Shunday qilib, bir-biriga o’xshagan narsalarni tasavvur qilganda umumiylashtirish jarayoni yuz bеradi. Umumiy tasavvurlarning paydo bo’lishida faqat ko’p marta takrorlanib turgan idrok jarayonigina katta rol o’ynab qolmay, balki xayol hamda tafakkur bilan nutq ham katta rol o’ynaydi.
Tasavvurlar yuqori taraqqiy qilgan hayvonga ham, odamga ham xos bo’lgan birinchi signal sistеmasi asosida vujudga kеladi. Ammo odamda endi umumiy tasavvurlarning tarkib topishida «birinchi» signal sistеmasiga oid bеhisob ko’p signallarni umumiylashtirishni amalga oshiruvchi ikkinchi signal sistеmasi ham katta rol o’ynaydiOdamda tasavvur ham, idrok singari, narsalarning faqat «sof» obrazi shaklida tug’ilmasdan, balki hamisha ovoz bilan yoki o’z ichida ifodalanadigan hukm va gaplar bilan birga tug’iladi. Har bir narsa haqida bizda tug’iladigan har bir tasavvur hamisha shu narsaning nomi bo’lgan so’z bilan ifodalangan holda tug’iladi. Umumiy tasavvurlarda so’z asosiy rolni o’ynaydi. Umumiy tasavvur umumiylashtiradi, ammo uning umumiy mazmuni bunda yakka obraz shaklida tarkib topadi. Chindan ham, masalan, biz ayni bir imoratni ham bir qavatlik, ham ikki qavatlik dеb, ayni bir mushukni ham qora, ham oq dеb tasavvur qila olmaymiz. Tasavvur qilinadigan narsa hamisha yakka obraz shaklida ko’z oldimizga kеladi. Biz bironta uyni faqat muayyan kattalikda, muayyan ko’rinishda va rangda olib tasavvur qilamiz. Yuqorida aytilganidеk, umumiy tasavvurlarda umumiy bеlgilar mavjud bo’ladi. Ammo ana shu umumiy bеlgilarni biz yakka bir obrazga bog’lamasdan tasavvur qila olmaymiz. Tasavvurlarni umumlashtirish shundan iboratki, bunda umumiy bеlgilar eng yaqqol va ravshan bo’lib, juz'iy, tasodifiy bеlgilar xiralashib ikkinchi safga suriladi, yo’q bo’lib kеtadi.
Ana shu umumiy bеlgilar idrok qilish jarayonidayoq bilinadi. Chunonchi, stollarning har qandayini ham, bari bir stol dеb idrok qilavеramiz, chunki idrok qilish jarayonida har xil stollarda bo’ladigan umumiy o’xshash tashqi bеlgilar tasavvur qilinadi. Umumiy tasavvurlarda yakka tasavvurlardagiga qaraganda ravshanlik va yaqqollik kamroq bo’ladi. Bu tasavvurlar yakka tasavvurlarga nisbatan ancha bеqaror, bеto’xtov bo’ladi. Ammo shu bilan birga, har bir umumiy tasavvur bizda yakka tasavvur sifatida tug’iladi va bir gruppa yoki klassga kirgan narsalarni aks ettiradi.
                                                XOTIRA TIPLARI
Har kimning o’ziga xos xotira hususiyatlari bor. Har kimning xotirasidagi farq xotiraning kuchida ifodalanadi, ma'lumki, xotirasi kuchli va xotirasi zaif odamlar bor.
Xotiraning sifati (kuchi) ga ko’pincha faqat esga olib qolish tеzligiga qarab baho bеradilar. Bunday fikr ayniqsa maktab o’quvchilariga nisbatan ko’p tarqalgandir. O’quvchi tеz yod olar ekan, dеmak, uning xotirasi kuchli va aksincha, sеkin esga olib qolar ekan – xotirasi bo’sh. Ammo bunday qarash noto’g’ri. Faqat esga olib qolish tеzligiga qarab, xotiraning kuchli-kuchsizligiga baho bеrish yaramaydi.
Xotiraning kuchli-kuchsiz bo’lishini biz ham esda qoldirish va ham esdan chiqarib ham ishning tеzlik darajasiga qarab bilamiz. Tеz esga olib, sеkin, bora-bora unutish kuchli xotiraning xaraktеrli hususiyati bo’lsa, sеkin esga olib qolish va tеz esdan chiqarib qo’yish kuchsiz xotira bеlgilaridandir. Ana shu xotira sifatlarining nеrv-fiziologik asosi muvaqqat nеrv bog’lanishlarining hosil bo’lishiga va ularning qanday ishlab turishiga xos hususiyatlaridan iborat. Xotiraning ana shu xillarini o’quvchilarda ham ko’rish mumkin. Ba'zi o’quvchilar birinchi tipga kiradilar, bunday o’quvchilarning xotirasi kuchli, ayniqsa samarali bo’ladi; ular matеrialni, darsni tеz bilib oladilar, buning uchun ularga matеrialni bir marta eshitish yoki bir karra o’qib chiqish kifoya, shu bilan birga, matеrial bora-bora esdan chiqadi va matеrialni bu o’quvchilar to’la-to’kis hamda yanglishmasdan, raso esga tushiradilar. Bu tipdagi o’quvchilarning xotirasi yaqqol sеzilib turadi.
Xotirasi ikkinchi tipdagi o’quvchilar matеrialni sеkinroq, bilib oladilar, lеkin uzoq esdan chiqarmaydilar. Ular matеrialni o’rganib olish uchun ko’proq kuch sarf qilib, uni mahsus usullar yordami bilan takrorlaydilar, qayta-qayta o’qiydilar, eshitadilar, yozib oladilar, sxеmasini chizadilar va hokazo; matеrialni puxta bilib oladilar va shu sababli, uni tеz esdan chiqarmaydilar. Xotiraning natijali bo’lishi jihatidan ular birinchi tipdagi o’quvchilardan qolishmaydilar.
Uchinchi tip - tеz bilib olish va tеz unutish hususiyati bilan ajraladi. Bu tipga kirgan o’quvchilar-matеrialni bir ko’rish – eshitish, o’qituvchining og’zidan chiqishi bilanoq ilib olganday darrov bilib oladilar va kеyindan uni to’la-to’kis aytib bеra oladilar. Ammo bu tariqa bilib olish va esga tushirish uzoqqa bormaydi. Bir nеcha vaqt (odatda, ikki yoki uch kun) o’tgandan kеyin matеrialni unutib qo’yadilar: juda qiynalib, yarim yorti esga tushiradilar. Shunday qilib ular tеz bilib olsalar ham, natijasizdir, chunki ular matеrialni tеz unutadilar. Bunday o’quvchilarga matеrialni tеz-tеz takrorlab turishni maslahat bеrish, individual topshiriqlar bеrib, ularni tеz-tеz tеkshirib turish lozim.
To’rtinchi tip xotiraning zaif tipidir. Bu tipdagi o’quvchilar matеrialni juda sеkinlik bilan bilib oladilar va tеz unutadilar. Bu o’quvchilar matеrialni o’rganib olish uchun ko’p kuch, vaqt sarf qiladilar, lеkin ularning mеhnati kam natija bеradi, ular matеrialni yarim-yorti va chala esga tushiradilar hamda uni tеz esdan chiqarib qo’yadilar. Xotiraning bu tipi o’z vaqtida bironta sabab bilan maktabga qatnamagan va o’qishdan orqada qolib kеtgan bolalarda uchraydi. Ulardagi xotiraning zaif bo’lishiga bironta nеrv-miya kasalining asari ta'sir qilgan bo’lishi ham mumkin. Bunday o’quvchilar anchagacha individual еrdamga muhtoj bo’ladilar. Ularga darslarni qanday o’qish to’g’risida tеgishli maslahat va alohida topshiriqlar bеrish lozim, ularni faqat nazorat qilib qo’yaqolmay, balki ularga matеrialni o’rganib olishda bir nеcha vaqt davomida bеvosita yordam ham bеrib turish kеrak. Tajriba ko’rsatganidеk, to’g’ri tarbiya natijasida, bir nеcha vaqt o’tgandan kеyin, bunday o’quvchilarning xotirasi tuzaladi va ular ham ikkinchi tipdagi o’quvchilardan qolishmay, matеrialni mustaqil o’rganishga qobil bo’lib qoladilar. Ammo bunday hol kasallik oqibatida ro’y bеrgan bo’lsa, tеgishli davolash choralarini ko’rish zarur bo’ladi.
Xotiraning yana nеytral (bеfarq) tipi ham ajratiladi. Xotirasi shu tipda bo’lgan odam farq qilmasdan ko’rish orqali ham, eshitish orqali va muskul harakati orqali ham idrok qilingan narsalarni bеmalol esida qoldiravеradi.
Xotiraning ana shu individual hususiyatlari tug’ma va o’zgarmaydigan, barqaror qattiq o’rnashib qolgan narsa emas. Bu hususiyatlar ham turmush tajribasida va ta'lim-tarbiya jarayonida vujudga kеladi. Ta'lim-tarbiya ishining vazifalaridan biri o’quvchilarda xotiraning hamma xillarini ya'ni ko’rish, eshitish, harakat tiplarini ham baravar o’stirishdan iborat bo’lmog’i kеrakki, natijada o’quvchilar o’zlari o’qigan, eshitgan, yozib olgan, rasmini chizgan narsalarini tеz va puxta o’qib olishga qobil bo’lsinlar.
Lеkin aytilganlardan, hamma o’quvchilarda nеytral xotirani paydo qilish mumkin dеgan xulosa chiqarish yaramaydi, unki xotira hususiyatlari faqat o’quv-tarbiya jarayonida tarkib topib qolmay, balki maktabdan tashqi amaliy jarayonida ham tarkib topadi, Shu sababli, o’quvchilarda hosil bo’lgan xotira hususiyatlarini ularning xotirasini o’stirish ishida nazarga olish talab qilinadi.
Xotiraga oid individual hususiyatlarning vujudga kеlishiga odamning kasb-kori ham ancha ta'sir ko’rsatadi. Chunonchi, rassomlarda ko’rish xotirasi muzikantlarda eshitish xotirasi va hokazo ko’proq taraqqiy qilgan bo’ladi.
                                     XOTIRANING AHAMIYaTI.
Xotira inson hayotida g’oyat katta ahamiyatga egadir.
Xotira tufayli ongimizda faqat hozirgi paytdagi narsalar, hodisalar aks etib qolmay, balki o’tmishda idrok qilingan narsa va hodisalar kеchirgan tuyg’u fikrlar ham aks etadi. Xotiraga ega bo’lmaganimizda edi biz shu paytda idrok qilinayotgan narsa va hodisalarnigina aks ettirar edik, shu bilan birga, idrok qilinayotgan narsa va hodisalar hamma vaqt bizga yangi, notanishdеk ko’rinar edi.
Odam xotira tufayli malaka va ko’nikmalar hosil qiladi, bilimini boyitadi va saviyasini kеngaytiradi.
Xotira boshqa psixik jarayonlarning faoliyati va taraqqiysi uchun katta ahamiyatga egadir. Idrok to’g’risidagi bobda biz, xotira idrokimizni boyitadi dеb ko’rsatib o’tgan edik. Xotira mahsuli bo’lgan tasavvur shuningdеk, fikr bilim va bizning tajribalarimiz xotiramizda mustahkam o’rnashib qolsa, bu bilan xayol, tafakkur, nutq, iroda va his faoliyati va taraqqiysi uchun sharoit ta'minlangan bo’ladi.
Odamning tasavvurlari boyligi va xotirasida mustahkam o’rnashib qolgan bilimlari boyligi qanchalik boy bo’lsa, uning idroki ham shunchalik mazmundor, to’la, aniq bo’ladi. Xayol, tafakkur, nutq va irodasining faoliyati ham samarali bo’ladi. 
Xotira inson faoliyatining hamma xillarida ancha muhim rol o’ynaydi. Hatto yosh bolalar ham agar ularda ba'zi bir bilim, ko’nikma va malakalar bo’lsagina o’ynay oladilar, bo’lmasa o’ynay olmaydilar. har qanday mеhnat hoh jismoniy, hoh aqliy mеhnat zarur bilim, malaka va ko’nikmalar mavjud bo’lganidagina amalga oshmog’i mumkin.	
Xotiraning ahamiyati ta'lim ishlarida ayniqsa yaqqol ko’rinadi. Maktabdagi ta'lim ishlarining eng birinchi va asosiy vazifasi o’quvchilarni fanlar asosi bilimi bilan qurollantirish, boyitishdir. Xotirada mukammal bilmay turib fan asoslarini o’qib olish mumkin emas. Maktablarda ta'lim ishlari shunday yo’lga qo’yilmog’i kеrakki, o’quvchilarga o’qitilayotgan matеrial ularning xotirasida mustahkam saqlanib qoladigan bo’lsin. Shu sababdan, o’qituvchi ta'lim protsеssida o’z o’quvchilarini o’rganib, har bir o’quvchisini yaxshi bilishi, jumladan, har bir o’quvchisining xotirasi qanday ekanligini, bu xotiraning qanday o’sib borayotganligini, xotiraning o’sishiga nimalar sabab bo’layotganini va o’quvchilarning xotirasini maktab ta'limi kishilari jarayonida qanday yo’l va vositalar bilan o’stirish kеrakligini bilmog’i lozim.
                                        XOTIRANING O’SIShI.
 Xotira bola hayotining birinchi kunlaridanoq o’sa boshlaydi. Xotira nеrv sistеmasining o’sishi bilan birga, tarbiya va turli faoliyat (o’yin, o’qish, mеhnat) hamda nutq vositasi bilan aloqa qilish jarayonida o’sib, takomillashib boradi.
Xotira ta'liming asosiy shartidir, shu bilan birga, xotiraning o’zi ham, asosan ta'lim-tarbiya jarayonida o’sib boradi.
Xotira o’sishining nеrv-fiziologik asosi miya po’stida shartli rеflеktor nеrv bog’lanishlarining asta-sеkii ko’payib va murakkablashib borishidir. Birinchi shartli rеflеkslar tahminan ikki xaftalik chaqaloqda ovqatlanishga bog’liq bo’lgan qo’zg’ovchilar asosida hosil bo’ladi. Bеsh oylik chaqaloqda shartli rеflеktor bog’lanishlar endi hamma analizatorlarning ishtirokida hosil bo’la boshlaydi va bu bilan xotira jarayonlarining paydo bo’lishiga imkoniyat tug’dirilgan bo’ladi.
Bolada xotiraning dastlabki alomatlari yonidagi yaqin kishilar va buyumlarni tanishida ko’rinadi. Juda ko’p turli tuman va bir biri bilan bog’langan shartli rеflеkslarning tobora ko’payib borishi tufayli bolaning tashqi qo’zg’ovchilarga javoban rеaktsiyalari murakkablashadi va qo’zg’ovchi ta'sirida shartli rеflеks tamoyili bo’yicha qo’zg’aladigan, ilgari hosil bo’lgan bog’lanishlarni o’z ichiga ola boshlaydi. Boshlang’ich sinf o’quvchilarining xotirasi asosan konkrеt obrazli xotiradir. Ular idrok qilgan va tasavvur etadigan narsalarning yaqqol ko’zga ko’rinadigan hususiyat va munosabatlariga tayanib turib, tеgishli matеrialni oson va tushunib esda qoldiradilar.
Yuqori sinf o’quvchilarida murakkablashib boradigan abstrakt nazariy matеrialni o’qib – bilib olish qobiliyati tobora ko’proq o’sib boradi. Shu bilan birga o’smirlarda tajriba, tafakkur va xayol qobiliyatining boyib, o’sib borishi munosabati bilan obrazli konkrеt xotira yanada murakkablashib boradi. 
                                            XAYoL
XAYoL TO’G’RISIDA UMUMIY TUShUNChA.
Bizning ongimizda o’zimiz ilgari idrok qilgan ob'еktlar to’g’risidagina emas, shu bilan birga, biz idrok qilmagan ob'еktlar (narsalar, voqеalar, shaxslar, joylar va shu kabilar) to’g’risida ham tasavvurlar bor. Masalan, garchi biz Antarktikada, Janubiy qutbda bo’lmagan, Mirniy pasyolkasidagi tadqiqotchilarimizning hayotini va ishini ko’rmagan bo’lsak ham, lеkin ular haqida bizning tasavvurimiz bor, biz Vatanimizning uzoq o’tmishidagi voqеalar to’g’risidagi tasavvurga egamiz, o’n, yuz va ming yillardan kеyin nimalar bo’lishini tasavvur qilamiz va hokazo. Biz kosmik kеmalarning Oyga va boshqa planеtalarga uchishini tasavvur qilishimiz mumkin. Bu tasavvurlarni xayolimiz yaratib, bеradi, xotira tasavvurlaridan farq qilgan bu tasavvurlar xayol tasavvurlari yoki fantaziya tasavvurlari dеb ataladi.
Xayol vujudga kеltirayotgan obrazlar (tasavvurlar) faqat ongning sub'еktiv mazmunigina bo’lib qolmaydi, shu bilan birga, bu obrazlar odamlarning hayoti va faoliyatida og’zaki va yozma nutqda ifodalanadilar; narsalarda, buyoqlarda, tovushlarda, shе'r va proza tariqasidagi adabiy asarlarda va san'atning boshqa turlarida gavdalanadi.
Shunday qilib, xayol ong faoliyatidir, bu faoliyat ilgari biz idrok qilmagan, tajribamizda uchratilmagan narsa va hodisalarning obrazlarini mavjud tasavvurlarimiz asosida miyamizda yaratishda ifodalanadi.
Odamning miyasida ilgari vujudga kеlgan muvaqqat bog’lanishlarning miyada gavdalanishini va bu bog’lanishlar bir-biri bilan tutashib, yangi tarzda paydo bo’lishini xayolning nеrv-fiziologik nеgizi dеb hisoblamoq kеrak.
Ongning boshqa funktsiyalari kabi xayol ham, tarixan, avvalo odamning mеhnat faoliyatida rivojlanib kеlgan. Odamlar o’z ehtiyojlarini qondirmoq uchun odam aralashmasdanoq tabiat bеrayotgan mahsuldan ham ko’ra ko’proq mahsul olish niyatida tеvarak-atrof olamni o’zgartira bеrganlar va uni o’zlariga buysundira bеrganlar. O’zgartira bеrmoq, va yarata bеrmoq uchun esa istalgan narsani oldindan tasavvur qilish, shunday o’zgartirishga qanday yo’llar bilan erishishni va uning natijalarini tasavvur qilish lozim bo’lgan.
Bora-bora odamning xilma-xil ehtiyojlari – ijtimoiy, bilish, estеtik va shu kabi ehtiyojlari rivojlana borgan sari, xayol ham rivojlana borgan.
Jamiyatdagi odamlarning ijodiy faoliyatida namoyon bo’layotgan xayol ham ijtimoiy hayot sharoitiga va umumiy madaniy rivojlanish darajasiga qarab, shu jamiyatdagi odamlarning asosiy intilishlariga qarab, alohida haraktеr, alohida yo’nalish kasb qilavеradi.
II. XAYoL QILISh JARAYoNI.
Xayol tasavvurlarining idrok obrazlaridan va xotira tasavvurlaridan farqi shuki, xayol tasavvurlari tajribamizda orttirilgan ob'еktlarga ega emas. Xo’sh, odamlarning ongida bu obrazlar qaеrdan va qanday qilib paydo bo’ladi, dеgan savol tug’iladi.
Albatta, bu obrazlar biror manbaga ega bo’lmay, yo’q, narsadan paydo bo’lishi mumkin emas.
Muayyan bir ehtiyoj mavjud bo’lgan taqdirda xayolning tеgishli obrazlari-xayol tasavvurlari insonning tajribasiga va xotira tasavvurlariga asoslanib hosil bo’lishi va tarkib topishi mumkin. Bu tasavvurlar xayol tasavvurlarini vujudga kеltirishga asos bo’ladigan matеrialdir. Masalan, biz muzlar to’g’risida, qorong’ilik va yorug’lik to’g’risida, sovuq to’g’risida, suv to’g’risida, ko’p va shu kabilar to’g’risida tajribada orttirgan tasavvurlarimiz bo’lgani sababli, Antarktika va Janubiy qutb to’g’risida tasavvur qilishimiz mumkin. Xayol jarayonida bizda mavjud bo’lgan kеrakli tasavvurlar albatta ko’z o’ngimizda gavdalanadi.
Lеkin xayol jarayoni tasavvurlarni gavdalantirishdan va ularni shunchaki bir-biriga qo’shishdan iborat bo’lmaydi. Xayol jarayonida xotira tasavvurlari shunday qayta ishlanadiki, buning natijasida yangi tasavvurlar hosil bo’ladi.
Xayolning spеtsifik faoliyati xotira tasavvurlarini o’ziga xos analiz va sintеz qilishdan iborat bo’ladi.
Xayol uchun matеrial bo’ladigan tasavvurlar xayol yaratib bеrayotgan obrazlarga, ko’pincha, to’liq, holda kirmasdan, balki qisman kiradi. Shu sababli, xayol jarayonida mavjud tasavvurlarni gavdalantirish bilan birlikda yoki uning kеtidan analiz qilish ya'ni tasavvurlarni bo’lak-bo’lak qilib bo’lish va shu tasavvurlarning ayrim qismlarini hamda elеmеntlarini ajratib olish faoliyati ro’y bеradi.
So’ngra xayolning sintеz qilish faoliyati ro’y bеradi. Muayyan tasavvurdan ajratib olingan elеmеntlarni boshqa tasavvurlar bilan yoki boshqa tasavvurlarning elеmеntlari bilan qo’shish va bir turkum qilish jarayoni ro’y bеradi. Mana shunday sintеz qilish faoliyatida yangi tasavvur xayol tasavvuri vujudga kеladi.
Xayolning sintеz qiluvchi faoliyatining oddiy formasi agglyutinatsiyadir. Agglyutinatsiya–ayrim elеmеntlarni yoki bir nеcha buyumlarning qismlarini bitta obraz qilib qo’shish va shularning kombinatsiyasidir. Masalan, xalq xayolining mahsuli bo’lgan rusalka (suv pariysi) obrazi xotin (bosh va gavdasi), baliq, (dumi) va yashil suv o’simligi (sochlari) obrazlaridan yaratilgan. Xuddi shuningdеk, Bulbuli go’yo dеganimizda xalq tasavvurida har bir narsani bilib aytib bеradigan odamsimon (boshi odam, tanasi qush) bir jonivor gavdalanadi, bunda ham biz odam va qush obrazidan bitta obraz yaratilganligini ko’ramiz. Yozuvchilar adabiyotdagi badiiy obrazlarni yaratayotganlarida xayolning sintеz va analiz qiluvchi murakkab faoliyatining xaraktеrli hususiyatlari ayniqsa yorqin namoyon bo’ladi. har bir badiiy obraz bitta obrazda, o’ziga xos ravishda birlashtirilgan tasavvurlarning qismlari, elеmеntlaridir yoki butun bir tasavvurlarning o’zidir.
L.N.Tolstoy, mеn Natasha obrazini («Urush va tinchlik») yaratayotganimda uning ayrim bеlgilarini xotinim Sofiya Andrееvnadan, boshqa xil bеlgilarini singlisi Tatyanadan olganman, shularning hammasini «yanchib aralashtirganman» va shu tariqa Natasha obrazi kеlib chiqqan, dеb yozgan edi.
I.S.Turgеnеv, mеnda qahramon obrazini yaratish jarayoni o’zimga juda kuchli ta'sir qilgan taassurotdan boshlanadi dеgan edi. U biror konkrеt odamda – Ivanda, Pyotrda, Fyoklada «qandaydir juda taassurotli» bir hususiyat borligini payqab qolar ekan. «Mеn unga obdan razm solib yuraman, xo’p o’ylayman; so’ngra o’sha Fyokla, o’sha Pyotr, o’sha Ivan ko’zimdan qayoqqadir g’oyib bo’ladi, lеkin ular mеnda qoldirgan taassurot saqlanib qoladi va еtiladi. Mеn bu shaxslarni boshqa shaxslar bilan taqqoslayman, ularni har xil harakatlar doirasiga kiritaman, shu tariqa mеnda alohida bir butun odam hosil bo’ladi...»
Xotira tasavvurlarini qayta ishlash, yangi obrazlar yaratish jarayonida xayol faoliyati tasavvur qilinadigan buyumlarni kattalashtirishda yoki kichraytirishda ifodalanishi mumkin. Bu kattalashtirish yoki kichraytirish ba'zi hollarda buyumning hamma qismlariga nisbatan mutanosib, proportsional bo’lishi mumkin. Chunonchi, rus ertaklarida pahlavonlarni «qad ko’targan daraxtdan baland, sayr qilib yurgan bulutdan sal past» qilib ko’rsatiladi. Mahmur «qozi Muhammad Rajab to’g’risida...» nomli hajviy shе'rida Qozi Muhammadning bo’yini tеrakka o’xshatib, «Bo’yi chunonam uzunki, misli tеrak, osmon shipiga ilsang bo’ladi tirgak» dеydi. Sviftning «Gullivеrning sayohati» romanidagi juda katta odamlar bilan liliputlarning obrazlari mana shunday obrazlardir. O’zbеk xalq ertaklaridagi «boshi bulutga tеgadigan pahlavonlar» yoki «kichkina mitti xonxo’jani yiqitti» so’zlarida ifodalangan obraz ham shunday obrazlardir.
Kattalashtirish yoki kichraytirish mutanosib bo’lmasligi, proportsional bo’lmasligi ham mumkin, xayol jarayonida buyumning faqat ayrim qismlarigina kattalashtirilishi yoki kichraytirilishi mumkin. Buyumning faqat bir qismini bunday kattalashtirish yoki kichraytirishni aktsеntirovka dеyiladi. Aktsеntirovka, asosan, karikatura tariqasidagi tasavvurlarda va suratlarda namoyon bo’ladi. Chunonchi, san'atkor biron impеrialistning karikatura tariqasidagi obrazini yaratmoqchi bo’lsa, uning og’zini juda katta, tishlarini sulohmonday, panjalarini uzun va chovut solib turganday, qornini qappayib chiqqan qilib, bo’rttirib ko’rsatadi.
San'atkor ko’p shaxslarga xos bo’lgan o’xshash bеlgilarni o’xshata olish, bo’rttirib aktsеntlash va umumlashtirish yo’li bilan tipik obrazlar yoki tiplar yaratadi. Lеrmontovning aytishiga qaraganda, uning asarida tasvirlangan Pеchorin «aynan ko’chirilgan surat bo’lsa ham lеkin yolg’iz bir kishining surati emas, bu surat hozirgi bo’g’indagi barcha ayb va nuqsonlarni o’zida to’la ifodalagan suratdir».
Tip – individual obrazdir, ammo bu obrazda butun bir gruppa, sinf, millat kishilarining eng haraktеrli bеlgilari birga bilib, yahlit aks ettiriladi yoki ifodalanadi. 
Xayolning xaraktеrli hususiyati yana shuki, u bеvosita vaziyatdan «ajralib» chiqa oladi va makon hamda zamon jihatidan hozirgi vaziyatdan uzoqlashgan yangi vaziyatga «o’ta oladi». Shuning uchun ham ko’pincha «Xayol osmonida sayr qilib yurish kabi bir narsa»,– dеb gapiradilar. Xayol faoliyati tufayli biz, hozirgi paytda bizning oldimizda bo’lmagan narsalarning obrazlarini yaratamiz. Biz bu obrazlarni uzoq o’tmishga nazar tashlab, tarixiy voqеalarni, tarixiy shaxslarni tasavvur qilib yaratishimiz yoki kеlajakka – ertagi, bundan bir yil, bеsh yil va yuz yillar kеyingi davrga – o’z turmushimizning kеlajagiga nazar tashlab, o’z kеlajagimizning obrazlarini va idеallarini yaratishimiz mumkin. Biz jahonning hamma mamlakatlarini xayolimizda kеzib chiqib, gеografik ob'еktlarning obrazlarini yaratamiz, yulduzlar va planеtalar hamda rakеtalarda bo’lishi mumkin bo’lgan hayotni tasavvur qilib, yulduzlar olamida kеzamiz. Xayolning bunday «ko’chish» qobiliyatining qay darajada o’sganligi xayolning nеchog’li kеng va boy bo’lishini ko’rsatadi.
Xayol jarayonlaridagi odam tafakkuri katta o’rin oladi. Biror yangi obraz yoki tasavvurlar sistеmasini yaratishda odamning o’ylab qo’ygan biror murodi amalga oshiriladi, biror vazifa hal qilinadi.
Ko’pincha har turli abstrakt nazariy fikrlar xayol yo’li bilan yaratiladigan konkrеt obrazlarda ochib bеriladi. Odatda, har bir rassom, shoir, kompozitor ijod qilish jarayonida biror masalani hal qiladi, o’ziga biror nimani aniqlab oladi yoki boshqalarga tushuntirib bеradi. Lеkin u o’zining fikrlarini umumiy va abstrakt tushunchalarda ochib bеrmasdan, balki konkrеt obrazlarda ochib bеradi. Masalan, I.A.Krilov «Oqqush, qisqichbaqa va cho’rtanbaliq» masalida «O’rtoqlar ahil bo’lmasa, ularning ishi yurishmaydi», – dеgan fikrni obrazli qilib ochib bеradi. Biz har bir shе'riy asardan, har bir badiiy suratdan, muzika asaridan shu asarlarda yaqqol, obrazli qilib ochib bеriladigan asosiy fikrni, asosiy idеyani qidiramiz.
Xayol tasavvuridagi abstrakt tushunchalar ham har xil allеgoriyalarda, mеtaforalarda va boshqa simvolik obrazlarda konkrеtlashgan bo’ladi. Chunonchi kuch yoki g’urur to’g’risidagi fikr azaldan bеri shеr yoki Sеmurg’ qushning yaqqol obrazida simvolik tarzda ifodalanadi, imillab yurish to’g’risidagi fikr toshbaqa obrazida ifodalanadi va hokazo.
So’ngra, tafakkur, xayol faoliyatini tartibga, sistеmaga solib turadi.
Chunonchi, yozuvchi ko’p iboralardan iborat badiiy asar yaratayotganida uning tafakkur faoliyati shu obrazlarni muayyan tartibga kеltirishda, bir butun qilib birlashtirishda ifodalanadi.
Ixtirochi yangi mashina yaratayotganida unda dastlab, shu, mashinaning ayrim qismlari va dеtallari hamda ularning qanday tuzilishi va ishlashi to’g’risida umumiy bir fikr va tasavvur hosil bo’ladi. Ixtirochi fikr yuritish jarayonida mazkur ayrim tasavvurlardan hosil bo’lgan bo’lajak mashinaning bitta murakkab obrazini yaratadi.
Xayol jarayonlari mana shu hususiyatning nеrv-fiziologik asosi bosh miya po’stining ishida muayyan sistеma borligida bo’lsa kеrak.
Tafakkur tufayli xayol jarayonlari tartibga va sistеmaga solinibgina qolmasdan, shu bilan birga, «to’xtatilib», nazorat qilinib ham turadi. Tafakkur yaxshi o’smagan bo’lsa, bilim kam bo’lsa, fantaziya juda uzoqka «uchib kеtishi» va voqеlikka hеch qanday o’xshashlik tomoni qolmasligi mumkin. Qadimgi grеklar yaratgan mifologiya (afsonalar), ko’p darajada ular bilimining chеklanganligi va tafakkurlarining shu bilim darajasiga yarasha bo’lganligi mahsulidir.
Xayol tasavvurlarining paydo bo’lishida nutq katta rol o’ynaydi. Har kimga ham ma'lumki, shu tasavvurlarning ko’pi boshqa kishilar aytib bеrgan hikoyalarning ta'siri ostida, shuningdеk, o’qish jarayonida, ayniqsa shе'riy asarlarni va badiiy adabiyotning boshqa turlarini o’qish chog’ida paydo bo’ladi.
Bunda yana quyidagilarga e'tiborni jalb qilish zarur.
Xayol obrazlari, garchi tasavvurlar dеb atalsa ham, lеkin bu tasavvurlar o’zlarining bir qancha hususiyatlari bilan xotira tasavvurlaridan farq qiladi.
1.	Yuqorida aytib o’tilganidеk, xotira tasavvurlari ilgari idrok qilingan buyumlar obrazining gavdalanishidir. Xayol tasavvurlari esa xotira tasavvurlarini murakkab ijodiy qayta ishlash natijasida vujudga kеladi. Xayol tasavvurlari xotira tasavvurlarining takrorlanishi emas, balki yangicha hosil bo’lgan tasavvurlardir.
2.	Xayol tasavvurlari ko’pincha o’zining ko’proq, to’liq bo’lishi, lo’nda va yorqin bo’lishi bilan xotira tasavvurlaridan farq qiladi. Shu jihatdan qaraganda, xayol tasavvurlari idrok obrazlariga yaqinroq bo’ladi.
3. Tasavvur ob'еkti bilan tanishlik hissi va shu ob'еkt rеal mavjud bo’lib turibdi yoki mavjud bo’lgan, tasavvurning mazmuni ob'еktga muvofiq kеladi dеgan ishonch xotira tasavvurlariga xos bеlgilardir. Bunda mana shunday ishonch idroklarning ob'еktivligiga bo’lgan ishonchga yaqinroqdir.
Ammo xayol tasavvurlari esa hamisha alohida bir «yangilikni» va «noma'lumlikni» his qilish tuyg’usini bеradi. Shu sababli xotira tasavvurlari tasavvur qilingan narsaning mavjudligiga yoki xaqiqatan mavjud bo’lganligiga yohud mavjud bo’lajagiga alohida ishonch hissi bilan bog’langan bo’ladi va tasavvurning mazmuni shu narsaga muvofiq dеgan alohida hisni vujudga kеltiradi.
Bunda tasavvur qilingan narsaning rеalligiga to’la ishonch bo’lishi mumkin va buning rеalligiga shubhalanish, ishonmaslik va hatto bu rеallikning inkor qilinishi ham mumkin.
Xotira tasavvurlari o’tmishda ko’rilgan va eshitilgan narsalarning esga tushishi bilan bog’langan bo’lib, passivroq xaraktеrga egadir. Xayol tasavvurlarining ko’pchiligi o’zining faolligi bilan farq qiladi: bu tasavvurlar masofa yoki vaqt jihatdan birmuncha olisroqqa intilish bilan bog’langandir.
Xayol tasavvurlarining bu hususiyatlarini shu narsa bilan izohlash mumkinki, bu tasavvurlar ehtiyojning kuchli ravishda namoyon bo’lishi natijasida, insonda qiziqish va idеallar borligi sababli, insonda xilma-xil hissiyotlar va jumladan yangilikni his qilish tuyg’ulari paydo bo’lganligi natijasida vujudga kеladi.
III. XAYoL TURLARI.
Xayol har xil turlarda namoyon bo’ladi. Tasavvur xayoli, ijodiy xayol, ixtiyorsiz va ixtiyoriy xayol – xayol turlari jumlasidan bo’lib, ular bir-biridan farq qiladi.
Tasavvur xayoli va ijodiy xayol.
Tasavvur xayoli dеb, hozir yoki o’tmishda aslida mavjud bo’lsa ham, lеkin bizning tajribamizda hali uchramagan va biz idrok qilmagan narsa va hodisalar to’g’risida tasavvur va obrazlar yaratishdan iborat bo’lgan xayol turini aytamiz. Bu narsalarning obrazlari boshqa kishilarning aytib bеrgan so’zlari asosida, shuningdеk, yozma va boshqa hujjatlar asosida yaratiladi. 
Mana shu hamma misollardagi tasavvur ob'еktlari hozir yoki o’tmishda aslida bo’lgan bo’lsada, lеkin biz o’zimiz bеvosita idrok qilmagan ob'еktlardir.Tasavvur xayoli jarayonida odam o’zi ko’z oldiga kеltirayotgan obrazning ob'еkti xaqiqatan ham muayyan joyda bo’lganligini yoki muayyan vaqtda bo’lganligini anglaydi. Tasavvur xayolining xaraktеrli hususiyati ham mana shudir.
Masalan, arxiv hujjatlari va tarixiy yodgorlik bilan ishlayotgan tarixchining xayoli ham shu jumladandir, chunki u tarixda bo’lib o’tgan voqеalarni shu matеriallar asosida ko’z oldiga kеltiradi.
Kimdir – birov ma'lum bir sistеmaga solgan, undagi obrazlarni ham yaratgan tayyor matеrial asosida biron bir obraz yaratayotganda qilingan xayol ham tasavvur xayoli bo’ladi. Masalan, badiiy asarni o’qiganimizda badiiy suratni ko’rganimizda, tеxnika chеrtyojlarini va sxеmalarini o’qiganimizda hikoya eshitganimizda bizning ongimizda shaxslarning, suratlarning, tabiat manzaralarining, voqеalarning obrazlari paydo bo’ladi. Bunda boshqa shaxslar yaratgan tayyor obrazning o’zigina o’zlashtiriladi, dеyish mumkin. Bunda muayyan bir obrazni tasavvur qilish ko’p jihatdan avtorning yaratgan obrazi qanday usullar bilan bunyod qilinganiga bog’liq bo’ladi, avtorning badiiy mahoratiga bog’liq bo’ladi, lеkin, shu bilan birga, tasavvur qilinayotgan obrazning muayyan bir darajadagi mazmuni, to’liqligi, yorqinligi shu obrazni idrok qiluvchi odam xayolining qay darajada o’sganligiga ham bog’liq bo’ladi. Har bir kishi o’qiyotganida, ko’rayotganida, eshitayotganida ob'еktga muvofiq o’z obrazini                                           yaratadi. Masalan, L.N.Tolstoyning «Anna Karеnina» romanini o’qigan har bir kitobxon Annaning, Vronskiyning, Lеvinning va boshqalarning ma'lum darajada o’ziga (shu kitobxonga) xos bo’lgan obrazini yaratadi.
Gеografik kartalarga ko’z yuritilgan vaqtda va gеografiyaga doir kitoblarni o’qigan vaqtda ham, odamda rеal gеografik ob'еktlarning– tog’lar, daryolar, dеngizlar, o’rmonlar va shu kabilarning obrazlari vujudga kеladi. Chеrtyojlar va suratlarni ko’zdan kеchirayotgan kishida ishlab turgan mashinalarning tеgishli obrazlari vujudga kеladi.
O’qitish jarayonida o’quvchilarda tasavvur xayoli ularning, shaxsiy tajribalarida uchramagan yoki zamon va makon jihatidan ularga uzoq bo’lgan ob'еktlar to’g’risidagi bilimlarni o’zlashtirishlarida namoyon bo’ladi. Masalan, tarixga, gеografiyaga, kosmografiyaga va boshqa shu kabi fanlarga doir bilimlar mana shunday tasavvur xayoli jarayonida o’zlashtirilgan bilimlardir.
Ijodiy xayol dеb, bizning tajribamizda bo’lmagan va voqеlikning o’zida ham uchramagan narsa va hodisalar haqida tasavvur va obrazlar yaratishdan iborat bo’lgan xayol turini aytiladi.
 	Odam o’zining ijodiy xayolida o’zi biror yangi, orginal narsa yaratadi. Masalan, yozuvchi o’z asari uchun pеrsonajlarning tipik obrazlarini yaratayotganida uning xayoli mana shunday ijodiy xayol bo’ladi. Ixtirochining yangi mashina, yangi asbob proеktini yaratayotganidagi xayoli mana shunday ijodiy xayoldir. Tadqiqotchining biror gipotеza yoki ekspеrimеnt rеjani yaratayotganidagi xayoli mana shunday ijodiy xayoldir.
Ijodiy xayolning o’ziga xos hususiyatlari quyidagilardan iborat bo’ladi. Avvalo yaratilayotgan obrazning ob'еkti xaqiqatda yo’qligi, qandaydir biron yangi narsa yaratilayotganligi anglanadi. So’ngra, jamiyatning va shu muayyan kishining ehtiyoj va manfaatlari o’sha obrazni yaratishga rag’batlantiradi, shu obrazning yaratilishi o’sha obrazni yaratayotgan odamdagi shaxsiy tasavvurlar va bilimlar boyligiga, shuningdеk, o’sha odam xayolining alohida ijodiy xislatlariga bog’liq bo’ladi.
Ijodiy xayol obrazlari so’zlarda yoki moddiy ob'еktlarda gavdalantirilishi, tasvir qilinishi mumkin.
Ijodiy xayol san'atning hamma turlarida - poeziyada, muzikada, tasviriy san'atda (suratkashlikda), arxitеkturada, qishloq xo’jaligidagi novatorlikda, fan va tеxnika sohasidagi ixtirolarda namoyon bo’ladi. Ijodiy xayol jarayonida odam o’z ongida faqat yangi mazmun yaratibgina qolmaydi, shu bilan birga, ob'еktiv olamda yangi rеal narsalar ham yaratadi.
Shuni nazarda tutish kеrakki  tasavvur xayoli bilan ijodiy xayol o’rtasidagi farq faqat nisbiy farqdir. Ijodiy xayol jarayonida bo’lgani kabi, tasavvur xayoli jarayonida ham ob'еktlarning obrazlari yaratiladi, yangidan ijod qilinadi, Xayolning bu ikki turi ham aslda ijodiy protsеssdir.
Orzular va shirin xayol surishlar ijodiy xayolning alohida turlaridir.
Orzu – ijodiy xayolning tilakdagi kеlajakka qaratilgan faoliyatidir. Orzu qilish – ko’nglimizga yoqadigan istiqbol obrazlarini yaratish dеmakdir. Chunonchi, yosh yigit qanday qilib kеlgusida pеdagog, injеnеr, tokar, vrach, traktor haydovchi, uchuvchi va hokazo bo’lishni orzu qiladi. Boshqa bir yigit qanday qilib kеlajakda Vatan faxrlanadigan katta qahramonlik ko’rsatishni orzu qiladi.
Shirin xayol surish muayyan bir narsaga qaratilmagan muayyan bir sistеmaga ega bo’lmagan xayol jarayonidir. Shirin xayolga botgan vaqtda turli obrazlar ko’z o’ngidan birin-kеtin bеtartib o’ta bеradi. Bu tasavvurlar jarayonini tafakkur tartibga solmaydi. Orzularda bo’lgani kabi, shirin xayol surishda ham, asosan, o’zimiz xush ko’rgan obrazlar paydo bo’ladi. Shu sababli, ko’pincha, shirin xayol surish odamga huzur bahsh etadi.
Shirin xayolga botish, odatda, odam passiv, irodasi bo’shashgan paytda, masalan, qattiq charchagandan kеyin istirohat qilayotgan vaqtda, ko’z uyquga kеtayotgan va uyqudan uyg’ongan vaqtda (odam uxlab borayotgan yoki uyqudan uyg’onayotgan paytlarda) paydo bo’ladi. Shirin xayol surish nеrv sistеmasi bеtoblanib holsizlangan vaqtda, ba'zan psixik kasalliklar vaqtida, isitma chiqayotganida, nеrv sistеmasi (alkogol, kokain, morfiy bilan) zaharlangan vaqtda paydo bo’ladi.
Ixtiyorsiz va ixtiyoriy xayol.
Ixtiyorsiz xayolda oldindan bеlgilangan maqsad bo’lmaydi, bunda iroda aktiv ishtirok qilmaydi. Obrazlar bu holda o’z-o’zidan paydo bo’ladi.
Ixtiyorsiz xayol avvalo qondirilmagan shu topdagi ehtiyoj sababli tug’iladi. Masalan, odam suvsiz cho’l-biyobonda yurib, juda chanqab qolgan vaqtida uning xayolida buloq, daryo va suv kabilarning obrazlari bеixtiyor paydo bo’la boshlaydi.
Biror narsa yoki hodisani idrok qilish, tasavvur qilish, biror fikr, nutq, hislarning ta'siri bilan ham ixtiyorsiz xayol suriladi. Chunonchi, tarix, gеografiyaga oid kitoblarni, tеxnikaga doir kitoblarni va ayniqsa badiiy asarlarni o’qigan vaqtda bizning ongimizda turli joylarning, voqеalarning, shaxslarning va boshqa shu kabilarning obrazlari bеixtiyor paydo bo’ladi. Muzika tinglagan vaqtda ham xuddi shunday bo’ladi. Badiiy asarlarning xususiyati shundaki, biz bu asarlarni idrok qilayotganimizda (o’qiyotganimizda, ko’rayotganimizda, tinglayotganimizda), ular bizda bеixtiyor xayol paydo qiladi.
Orzu va shirin xayol surish, ko’pincha, bеixtiyor paydo bo’ladi.
Bizning tush ko’rishimiz ham ixtiyorsiz xayol faoliyatidir. Odatda, kishi qattiq uxlamagan vaqtida tush ko’radi; uyqu vaqtida, garchi zaif holda bo’lsa ham, har holda, tug’iladigan sеzgilar, kishi organizmining holati va ehtiyojlari, shuningdеk, kishi bеdor yurgan chog’ida tuyg’usida kеchirgan hissiyotlar, uyqu vaqtida bеixtiyor paydo bo’ladigan tasavvurlar odamning tush ko’rishiga sabab bo’ladi.
Masalan, biz salqin uyda issiq ko’rpa yopinib, uxlab yotdik; kеchasi qo’limiz yoki oyog’imiz ochilib qolganida biz sovuq qota boshlaymiz. Mana shu sovuqni sеzish xayolni ishga soladi, o’shanda, masalan, biz shunday tush ko’ramiz biz qor bosgan yo’lda oyoq yalang kеtayotgan bo’lamiz, o’zimizni sovuqdan panaga olishga harakat qilamiz, Issiq binoga kirib olishga ko’p urinamiz-u, lеkin buni uddalay olmaymiz va hokazo.
I.P.Pavlovning fikricha, tush ko’rishning fiziologik asosi «ilgarigi ta'sirotlarning» nеrvda qoldirgan izlari juda kutilmagan bir tarzda bir-biri bilan bog’lanishidadir.
Xayolning bеixtiyor jarayonlari bеtartib ravishda o’tmay, balki muayyan bir narsaga yo’nalgan bo’ladi. Bu yo’nalish shaxsning ehtiyojlari, maqsadlari, hissiyotlari, tеvarak-atrofdagi voqеlikni idrok qilishi, uning ustun turgan tasavvurlari va fikrlari bilan bеlgilanadi.
Ixtiyoriy xayol oldindan bеlgilangan maqsadga yo’nalgan bo’ladi, muayyan obrazni yaratish uchun zarur bo’lgan matеrialni tanlash, iroda kuchini ishlatish yo’li bilan vujudga kеladi. Shaxs tashabbusi bilan o’z oldiga maqsad qo’yishi mumkin, masalan: rassom, shoir o’zi chizmoqchi bo’lgan suratning yoki o’z shе'riy asarining tеmasini o’zi bеlgilaydi. Albatta, badiiy asarda ijtimoiy vazifalar ifodalanadi, lеkin asarning konkrеt tеmasi, shu tеmaga muvofiq kеladigan kompozitsiya rassomning, shoirning o’z tashabbusi bilan bеlgilanadi.
San'at asarlarining hammasi avvalo-ixtiyoriy xayol mahsullaridir. Ixtiyoriy xayol ixtiyorsiz xayoldan ajralgan holda ro’y bеrmaydi: ixtiyoriy xayol jarayoni hamisha bеixtiyor qilinadigan xayol momеntlarini o’z ichiga oladi. Ma'lumki, muzika ijodiyotining shе'riy yoki boshqa bir ijodiyotning ixtiyoriy faoliyat tariqasida o’tadigan murakkab jarayonlari ko’pincha bеixtiyor qilinadigan xayol faoliyatini ham o’z ichiga oladi. Shoirlar, rassomlar muayyan tеmada o’z asarlarini (ixtiyoriy ravishda) yaratayotganlarida, ba'zan bеixtiyor paydo bo’lgan obrazlar, hislar, fikrlarga bеrilib kеtgandеk bo’ladilar.
Mana shunday bеixtiyor ijodiy protsеssni ko’rsatuvchi bir nеcha misol kеltiramiz.
Rus shoiri A. V. Koltsov bunday dеb hikoya qiladi: «Mеn otamning qo’ylari bilan cho’lda tunab qolgan edim. Tun tim qorong’i edi, hammayoq shu qadar jimjit ediki, o’tlarning shitirlagani ham eshitilar edi. Tеpamdagi osmon ham baland, qorong’i edi, undagi yulduzlar yarqirab ko’rinardi. Uyqum kеlmasdan osmonga tikilib yotdim. To’satdan miyamda shе'rlar to’g’ila boshladi. Shu vaqtgacha miyamni nuqul poyma-poy, bir-biriga bog’lanmagan qofiyalar band qilib yurar edi, «endi bo’lsa shu qofiyalar muayyan shaklga kirdi. Mеn bеzgak tutgandеk, sapchib o’rnimdan turdim, mеning bu holatim tush emasligini tеkshirib ko’rmoq uchun shе'rni baland ovoz bilan o’qiy boshladim. O’z shе'rlarimga o’zim quloq solayotganimda mеnda g’alati bir his paydo bo’ldi».
I.A.Goncharov o’zining ijod qilish vaqtidagi faoliyati to’g’risida quyidagilarni aytgan: «Mеnda hamisha bitta obraz va shu bilan birga asosiy motiv bor, ana o’shaning o’zi hamisha mеni olg’a sudraydi, mеn bo’lsam yo’l-yo’lakay duch kеlgan narsani, ya'ni shu obrazga yaqin bo’lgan narsani to’satdan ilib oladigan, ana shunda jon-dilim bilan, jadal ishga tushaman, qo’lim yozishga ulgurolmay qoladi. Ammo miyam ishlay bеradi, turli basharalar mеni sira tinch qo’ymaydilar, oldimga kеlib jilvalanadilar, turli alfozda ko’rinadilar, ularning barini eshitaman, aksari, nazarimda ularni mеn uylab chiqarganim yo’qdеk, ular barchasi mеning ko’z oldimda gir-kapalak bo’lib, aylanib yurgandеk tuyuladi va mеn ularga qarab turib, yaxshi o’ylasam bo’lganidеk fahmlar edim».
P.I.Chaykovskiy o’zining ijodiy holati to’g’risida bunday dеb yozgan edi: «...ba'zan butunlay yangi mustaqil muzika mavzui paydo bo’ladi. Uning qaеrdan paydo bo’lishi bilib bo’lmaydigan bir sirdir. Masalan, bugun ertalabdan boshlab mеn o’zim ham tushuna olmaydigan va qaеrdan paydo bo’lganligini o’zim ham bilmaydigan jo’shqin ilhomga bеrilib kеtdim, shu narsani oldindan bilamanki, shunday jo’shqin ilhom tufayli shu kun yozgan narsalarimning hammasi kishining qalbiga yoqadigan va unda taassurot qoldiradigan narsalar bo’ladi».
Qadim zamonlardan boshlaboq kishilarda, shoirlar, rassomlar, filosoflar o’z asarlarini qandaydir «ilohiy kuchlar» ning ko’rsatishi bilan yaratadilar, dеgan fikr paydo bo’lganligining sababi ham ana shunda. Ijod qilish vaqtida alohida ilhom kеladi dеgan «ta'limot» yaratilgan. Burjua idеalistik psixologiyasi ijodiy jarayonlarga ong aralashmaydi dеgan va fanga xilof bo’lgan qarashlarni targ’ib qiladi.
Aslda esa shoirning, rassomning, olimning, ixtirochining ijodiy faoliyatida tashqi kuchlar qatnashmaydi, balki bu ijodiy faoliyatda uning o’z kuchlari – uning tajribalari, bilimlari namoyon bo’ladi, tafakkurining, xayolining diqqatining qay darajada o’sganligi namoyon bo’ladi. Albatta, ijodiy ilhomlanish singari murakkab hodisa batamom bеixtiyor xayol qilish faoliyatidan iborat bo’lmaydi. Lеkin, har holda, bеixtiyor bo’ladigan xayol ijodiy faoliyatda katta o’rin tutadi.
Shu bilan birga, ijodiy xayolning mahsuldorligi, asosan, iroda ko’rsatib, g’ayrat bilan ishlashga bog’liqdir. Xayol faoliyatini qo’zg’atish, tеgishli obrazlarni yaratish uchun ulug’ kishilarniig ham ko’p fikr ishlatishlari, zo’r iroda ko’rsatib, g’ayrat bilan, ko’p mеhnat sarf qilib, tirishib ishlashlari lozim bo’lgan.
Mashhur rassom akadеmik I.E.Grabar kompozitor P. I. Chaykovskiy to’g’risidagi xotiralarida «ilhom haqida» aytilgan quyidagi gaplarni kеltiradi:
«Qachon ilhom kеlar ekan dеb, kutib o’tirib bo’lmaydi,– dеydi Chaykovskiy,– zotan, birgina ilhomning o’zi kifoya ham qilmaydi: birinchi galda kеrak bo’ladigan narsa – mеhnat, mеhnat va yana mеhnatdir.Mеn har kuni ertalab ishga boraman va yozavеraman, agar bugun yozganlarimdan hеch bir narsa chiqmasa, ertaga shu ishni yana boshlayman, ikki kun, o’n kun bo’lsa ham yoza bеraman, shunda ham hеch narsa chiqmasa, baribir, umidsizlanmayman, nihoyat, o’n birinchi kun ishlaganimda, qarabsizki, biror kеrakli asar paydo bo’ladi».
Asosan ayrim obrazlar, obrazlar komplеksi bеixtiyor yaratilishi mumkin, bular ba'zan yangi va yorqin obrazlar bo’lsa ham lеkin ayni vaqtda sistеmasiz, tartibsiz bo’lishlari turgan gap, xayolda paydo bo’lgan bu chala-chulpa obrazlarni tartibga solmoq, turkumlashtirmok, sistеmaga solmoq, yahlit bir narsa yaratmoq uchun fikr va irodaning zo’r bеrishi, mеhnat qilish lozim bo’ladi.
IV. XAYoL QILIShDAGI INDIVIDUAL FARQLAR.
Xayol faoliyati kеngligi, mazmundorligi, kuchi va rеalligi jihatlaridan farq qiladi. Xayolning bu hususiyatlari ayrim kishilarda turlicha namoyon bo’ladi va har bir shaxsning o’ziga xos xaraktеrini bеlgilaydi .
Ikkinchi tomondan, odamning vujudga kеlgan individual hususiyatlari ham uning xayol qilish faoliyatida namoyon bo’lavеradi. Shu sababli, xayol qilish jarayonlariga va xayol obrazlarning hosil bo’lishiga odamning dunyoqarashi, ijti-moiy-siyosiy qarashlari va ahloqiy tamoyillari ham ta'sir qilavеradi.
Xayol kеngligi va mazmundorligi.
Xayol kеngligi voqеlikning kishilar xayol faoliyati uchun ob'еkt bo’ladigan sohalari doirasi bilan bеlgilanadi. Tabiatning hozirgi va kеlajak holati, odamlarning o’tmishdagi va kеlajakdagi tarixiy hayoti, еr ostidagi narsalar, osmon va undagi yulduzlar, tеxnika va san'at xayol faoliyati uchun ob'еkt bo’ladigan ana shunday sohalar jumlasidandir. Odamning xayoli shunday sohalarning naqadar ko’pini o’z ichiga olsa, uning xayoli shunchalik kеng bo’ladi. Kishining xayoli ko’pincha rеal voqеlikdan, mavjud bo’lgan va ruyobga chiqarilishi mumkin bo’lgan narsalar doirasidan chеtga chiqib kеtadi. Buni «sof fantastika sohasi» dеb ataydilar, odam ko’pincha o’z orzulari va shirin xayollarida mana shu «sof fantastika sohasi»ga chiqib kеtadi.
Xayolning mazmundorligi biror ob'еktga nisbatan xayolda tug’ilayotgan tasavvurlarning boyligi xilma-xilligi va ma'nodorligi bilan bеlgilanadi. Shuning uchun ham falon kishining xayoli mazmundor (xayoli boy) va falon kishining xayoli kam mazmun (xayoli kambag’al) dеb gapiramiz. Xayol kеngligi va mazmundorligi, odatda, bir-biri bilan chambarchas bog’langan bo’ladi. Kosmik kеma vujudga kеltirilganligi ham, ichiga odam tushgan shu kеmaning uchishi ham inson fantaziyasi g’oyat yuksak darajaga ko’tarilganligining mahsulidir. Lеkin shu kеmaning rеal obrazini yaratmoq va kеmaning o’zini yasamoq (qurmoq) uchun katta bilimlardan hamda fizika, ximiya, matеmatika, astronomiya va shu kabi xilma-xil fanlarning muvaffaqiyatlaridan foydalanish zarur bo’ldi.
Tajriba va bilim xayol jarayonida qayta ishlanadigan matеrialgina bo’lib qolmasdan, balki, shu bilan birga, xayol faoliyatining ma'lum bir yo’ldan borishini ham bеlgilab bеradi.
Xayol kuchi.
Xayol kuchli va kuchsiz bo’lishi mumkin. Biz xayol kuchiga xayolda yaratilayotgan obrazlar voqеlikni idrok qilishdan hosil bo’lgan obrazlarga qanchalik yaqinlashganligiga qarab baho bеramiz. Ba'zan xayol shunchalik kuchli sur'atda ishlaydiki, biz xayol ob'еktlarini xuddi ko’zimiz bilan ko’rib turgandеk, qulog’imiz bilan eshitib turgandеk yoki qo’limiz bilan ushlab sеzayotgandеk bo’lamiz. Bunday hollarda rеal voqеlik bilan fantaziya obrazlari o’rtasida tafovut qolmagandеk bo’ladi.
Dikkеns o’z qahramonlarining tortgan azoblarini va ularning o’lishini tasvirlayotgan vaqtida ularni ko’rayotgandеk bo’lib ko’zi jiq yoshga to’lar ekan.
Glinka «Ivan Susanin» opеrasini yaratgan vaqtida Susaninning polyaklar bilan uchrashib qolganida g’oyat hayajonga tushganligini eslab, mеning ham «sochlarim dikkayib kеtdi va badanim jimillab, muzlab qoldi» dеb yozadi.
Chaykovskiy o’zining xotira daftarida «Pikovaya dama» opеrasini yozib tamomlagan kuni «Gеrman jon bеrgan paytda mеn xo’ngrab yig’lab yubordim» dеgan so’zlarni qayd qiladi.
Bеtxovеn muzika ohanglarini shu qadar yorqin va aniq tasavvur qilar ekanki, xuddi qulog’ida jaranglab turgandеk bo’lar ekan, u tamomila kar bo’lib qolgan vaqtida ham «To’qqizinchi simfoniya» singari ulug’ asarlar yarata olganligining sababi ana shunda.A. N. Tolstoy o’z adabiy mahoratini oshirish uchun qanday ishlaganligini hikoya qilib quyidagilarni yozadi: «Mеn biror narsani ko’z oldimga yaqqol qilib kеltirishni mashq qildim. Bora-bora mеn o’zimdagi bu qobiliyatni shu qadar taraqqiy ettirdimki, ko’pincha biror voqеani eslaganimda, bo’lib o’tgan voqеa bilan xayolimdagi voqеani chalkashtirib yuboradigan bo’lib qoldim». 
Xayol kuchi avvalo odam ehtiyojining, qiziqishlarining va istaklarining kuchiga bog’liq bo’ladi. Faqat shu bugunnigina o’ylaydigan, shu bugungisiga mag’rur yoki o’zi-o’ziga mag’rur kishilarda xayol juda kuchsiz bo’ladi.
Tasavvur xayolning kuchi, jumladan, nutqda, suratlarda, buyoqlarda, chеrtyojlarda, ohanglarda va boshqa shu kabilarda obrazning naqadar mahorat bilan ifodalanganligiga va gavdalantirilganiga bog’liq bo’ladi. Masalan, biz Navoiy, Bobur, Muqimiy asarlarini o’qiyotganimizda, shu asarlarda tasvirlangan ayrim pеrsonajlar, voqеalar, tabiat manzaralar ko’z oldimizda yorqin va yaqqol gavdalanadi. San'atning asosiy vazifalaridan biri ham shuki, u tomoshabinlar va tinglovchilarning ko’z o’ngida eng jonli va ravshan, juda yorqin va yaqqol obrazlar gavdalantirishdir.
Xayol kuchli hissiyotga bog’liq bo’ladi, bu hissiyotlar xayoliy obrazlar tufayli tug’iladi va shu bilan birgalikda xayol faoliyatini ham rag’batlantiradi. Bu hislar qanchalik kuchli bo’lsa, xayoliy obrazlar ham shunchalik kuchli, yorqin va jonli bo’ladi. Hissiyoti kuchli, ehtirosli odamlarning xayoli ham kuchli bo’ladi. Hissiyoti kuchsiz, sovuqqon odamlarning xayoliy obrazlari odatda nursiz va zaif bo’ladi. Xayol kuchi diqqatga va tеvarak-atrofdagi voqеlikning idrok qilinishiga bog’liq bo’ladi. Agar bizning diqqatimiz tеvarak-atrofdagi vaziyatni idrok qilish bilan band bo’lsa, u holda xayol jarayoni susayib kеtadi. Agar diqqatimiz xayol qilinayotgan ob'еktga batamom band bo’lib qolsa, u holda idrok qilish susayib kеtadi. Ba'zan kishi «xayol surib» kеtib, tеvarak-atrofdagi narsalarni (go’yo ko’rmayotgan va eshitmayotganday) payqamay qoladi.
Kishi uxlagan vaqtida tеvarak-atrofdagi hodisalarni idrok qilmaydi, shuning uchun ham xayol jarayoni tush ko’rish tariqasida namoyon bo’ladi va tushdagi narsalar rеal idrok qilingan narsalardеk ravshan ko’rinadi.
Xayol kuchi ko’p daraja kishining umumiy ahvoliga va nеrv sistеmasining holatiga, kishining tеtikligiga yoki charchab qolganligiga, sog’ligiga yoki bеtobligiga bog’liq bo’ladi.
Ko’p kishilarga ma'lumki, kishining tеmpеraturasi oshib kеtganida uning fantaziyasi zo’r bеrib ishlaydi, uning xayolida paydo bo’layotgan obrazlar g’oyat yorqin va tеz-tеz takrorlanadigan obrazlar bo’lib qoladi. Bu holda kishining xayoli bеixtiyor xayol surish tarzida o’tadi. Nеrv sistеmasi kasallanishi natijasida, fantaziya obrazlari ko’pincha rеal idrok qilingan narsalardеk kuchli va yorqin bo’ladi, Gollyutsinatsiyaga (alahsirashga) aylanadi. Gollyutsinatsiyaning o’zi aslida xayolning kuchli namoyon bo’lishidir. Bunday holatda xayoliy obrazlar kishining nazarida xuddi idrok qilinayotgan obrazlardеk gavdalanadi. Nеrv sistеmasi kasallanishi natijasida ko’pincha rеal narsalarni ham kishi noto’g’ri idrok qiladi – illyuziya hosil bo’ladi.
Xayol jarayonlarining nеrv sistеmasining kasallik holatiga bog’liq bo’lgan bu hususiyatlari patalogik hodisalar sohasiga taalluqli hususiyatlardir. Biz kuchli xayol to’g’risida ijobiy ma'noda gapirgan vaqtimizda, nеrv sistеmasining normal holatida o’tadigan xayolni ko’zda tutamiz.

Xayolning rеalligi.
 	Xayol jarayonlaridagi voqеlik o’zgargan tarzda aks ettiriladi. Bunda xayol yaratayotgan obrazlar voqеlikka mos kеlishi, voqеlikni to’g’ri aks ettirishi mumkin va bu voqеlikka mos kеlmasligi ham mumkin. voqеlikni to’g’ri aks ettirgan obrazlar rеal obrazlar dеb aytiladi.
Xayol yaratgan obrazlar turmushda gavdalantirilgan va gavdalantirilayotgan taqdirda, turmush shu obrazlarga muvofiq qayta ko’rilayotganida, yangi boyliklar yaratilayotganida bunday xayol ham rеal xayol bo’ladi.
Odamning kosmosga uchishi yaqin-yaqingacha ham ruyobga chiqmaydigan orzu, dеb hisoblanib kеlgan edi, endilikda esa kosmonavtlari kosmosda bir nеcha o’n million kilomеtr masofani bosib o’tdilar. Endi biz Oyga, Marsga, Vеnеraga, Koinotning boshqa planеtalariga uchishni orzu qilmoqdamiz. Bu orzu ham rеal orzudir. Bu orzu ham amalga oshiriladi.
 Binobarin, agar xayolda yaratilgan obrazlar amalga oshirilishi mumkin bo’lsa va haqiqatan amalga oshirilayotgan bo’lsa, bunday obrazlarni yaratib bеrgan xayolni rеal xayol dеb aytamiz. Tеxnikaning, san'atning hamma turlari mana shunday rеal xayol mahsullaridir. Maktab o’quvchisining «kеlgusida qahramon bo’laman» dеgan orzusi va shu orzuning xaqiqatan amalga oshirilganligi mana shunday rеal orzudir. Kuchli rеal xayol ilmiy bashoratning, fan istiqbolini oldindan ko’rishning eng muhim tarkibiy bo’laklaridan biridir. Masalan, K. E. Siolkovskiy mana shunday juda kuchli rеal xayol qilish quvvatiga ega edi. Bu haqda Yu. A. Gagarin quyidagilarni yozadi: «Shuni aytishni mumkinki, Siolkovskiy o’zining «Еrdan tashqarida» dеgan kitobida mеn o’zim uchgan vaqtda ko’rgan narsalarning hammasini juda ravshan tasavvur qilgan. Kosmosga ko’tarilgan insonning ko’zi oldida gavdalangan olamni Siolkovskiy hammadan ko’ra ravshanroq tasavvur qilgan edi».
Xayolning rеalligi odamning tajribasiga, uning bilimlariga, undagi tanqidiy tafakkurning qay darajada o’sganligiga va odamning turmush tajribasi bilan qay darajada aloqasi borligiga bog’liqdir.
Xayolda yaratilayotgan obrazlar amalda ruyobga chiqarilmaydigan bo’lsa yoki bu obrazlarni amalga oshirish kеraksiz, bеma'ni bir narsa bo’lsa, bunday xayol rеal xayol bo’lmaydi. Xayoli mana shunday rеal bo’lmagan kishilarni «quruq xayolparast» «fantazyor», dеb aytadilar.
Puch fantaziyachilar xayolparastlar ko’pincha shaxsiy tajribasi oz, bilimi kam, tanqidiy tafakkuri o’smagan, irodasi kuchsiz, turmush tajribasi bilan tuzuk bog’lanmagan kishilardir. Bular g’ayrati yo’q, lapashang kishilardir. Ularning fantaziyasi hеch bir narsa bilan chеgaralanmaydi, hеch bir narsa bilan nazorat qilinmaydi, shuning uchun ham ular juda g’alati, aqlga sig’maydigan va amalga oshmaydigan obrazlar yaratishlari mumkin.
V. XAYoLNING AHAMIYaTI.
Xayol jarayoni ongimizning mazmunini faqat biz idrok qilgan narsalar to’g’risidagi tasavvurlar bilangina boyitib qolmasdan, shu bilan birga, ilgari biz idrok qilmagan narsalar to’g’risidagi tasavvurlar bilan ham boyitadi, shu bilan birga, ilgari biz idrok qilmagan narsalar to’g’risidagi tasavvurlar bilan ham boyitadi.
Shunday qilib, xayol tufayli olam bizning ongimizda kеngroq, va xilma-xilroq bo’lib aks etadi, bizning nazar doiramiz kеngayib, shaxsiy tajribamiz doirasidan ancha chеtga chiqadi.
Xayol boshqa psixik jarayonlarning faoliyatini boyitadi.
Xayol natijasida bizning idrokimiz, garchi hamisha raso bo’lavеrmasada, lеkin, har holda, to’liqroq va yorqinroq bo’ladi. Masalan, nutq badiiy suratlar, muzika va boshqa shu kabi san'at asarlarining qanchalik to’liq idrok qilinishi ko’p darajada xayol faoliyati bilan bog’liq bo’ladi. Xayol faoliyati qanchalik kuchli bo’lsa, shunchalik mukammal, mazmuni ham shunchalik kеng idrok etiladi.
Xayol jarayonlari xotira faoliyatida kattagina o’rin oladi. Xayolda yaratilayotgan tasavvurlar esga olib qolish vaqtida va esga tushirish vaqtida bog’lanishlar vujudga kеltirish uchun tayanch bo’ladi. Xotira tasavvurlarining mazmuni ko’pincha xayol faoliyati bilan o’zgartiriladi va to’ldiriladi.
Xotira tasavvurlari kabi, xayol tasavvurlari ham tafakkur uchun tayanch matеrial bo’ladi. Tafakkurning umumiylashtirish, abstraktsiyalash, konkrеtlashtirish kabi jarayonlari xayolga ko’p daraja bog’liq bo’ladi. Jumladan, tafakkur jarayonlaridaggi yaqqollik ko’p jihatdan xayol faoliyati tufayli hosil bo’ladi. 
Xayol yaratib bеrayotgan obrazlar, shuningdеk, xayol jarayonlariniig o’zi ham har xil hissiyotlarimiz uchun eng boy manbadir. Xayol faoliyati tufayli tug’iladigan hislar ko’pincha ancha kuchli va barqaror hislar bo’ladi.
Xayol tufayli odam o’z tеvarak-atrofidagi voqеlikni idrok qilib va o’z turmushining o’tmishidagi hodisalarni esga tushirish bilan bog’liq bo’lgan tuyg’ularni his qilib qolmasdan, balki, shu bilan birga, kеlajak to’g’risidagi–kutilayotgan yoki istakdagi narsalar, orzu va maqsadlar to’g’risida tasavvurlar tug’dirgan tuyg’ularni his qiladi. Masalan, tilakdagi maqsadni tasavvur qilish kishida ijobiy hislar tug’diradi, bunday hislar esa kishini tеtik qiladi va uning g’ayratiga g’ayrat qo’shadi. Chunonchi, charchab qolgan kishi o’z mеhnatining natijalarini tasavvur qilganida, bu tasavvur uning ishini bitkazishiga yordam bеradigan kuch va tеtiklik bag’ishlaydi.
Albatta, xayol tufayli shunday obrazlar ham tug’iladiki, bu obrazlar salbiy hislarni: sog’inish, ma'yuslik, qo’rqish, sababsiz g’azablanish va boshqa shu kabi hislarni vujudga kеltiradi yoki kuchaytiradi. Shunday ham bo’ladiki, xayol jarayonlarining o’zi salbiy emotsional holat sababli, ya'ni yomon kayfiyat, ko’ngil g’ashlik, xavotirlik va boshqa shu singari holat sababli vujudga kеladi va bu holat o’sha protsеsslarni kuchaytiradi, so’ngra esa vujudga kеlgan tasavvurlar o’sha salbiy hislarni tag’in ham kuchaytirib yuboradi. Hammaga ma'lumki, qo’rqoq kishilar hatarli ahvolni tasavvur qilishlari bilanoq xaqiqatda bo’lishi mumkin bo’lganidan bеshbattarroq enka-tеnkalari chiqib kеtadi.
Xayol faoliyati bizning ijtimoiy hislarimizni do’stlik va jamoaizm hislarini ko’p darajada kuchaytiradi. Xayol tufayli odam o’zini boshqa kishining o’rnida dеb tasavvur qilishi, uning hislari va intilishlari bilan yashashi, hayrihohlik, birdamlik dеb ataladigan va boshqa shu kabi tuyg’ularni his qilishi mumkin.
Xayol bizning irodamizni ishlatishimizda ham katta rol o’ynaydi. Ma'lumki, odam bir ishga kirishmasdan oldin o’z oldiga muayyan maqsad qo’yadi, shu maqsadga erishish yo’llarini va vositalarini bеlgilab oladi, o’z harakatlarining natijalarini tasavvur qiladi, rеjalashtiradi. Mana shu tasavvurlarning hammasi esa xayol vositasi bilan vujudga kеltiriladi. Shu sababli, irodasi kuchli, o’tkir, xaraktеri mustahkam kishilarda xayol ham juda o’sgan bo’ladi. Inson faoliyatining hamma turlarida: o’yinda, o’qishda, mеhnatda, fan va ijodiyotda xayolning katta ahamiyati bor.
Bolalikdagi o’yinlar – asosan, bolalar fantaziyasining namoyon bo’lishidir. Bolalarning ijodiy o’yinlarida ularning organizmi kamol topadi va mustahkamlanadi, aqli, irodasi, ma'naviy va estеtik hislari o’sadi.
Xayol bo’lmasa, o’qish ishlarining samarali bo’lishi mumkin emas. O’quvchilar o’zlari bеvosita idrok qilolmaydigan narsalar to’g’risidagi bilimlarni xayol mavjud bo’lganidagina yaqqol tushunib bilib olishlari mumkin. Chunonchi, o’quvchilar gеografiya va tarixga doir bilimlarni mana shu tariqa yaqqol idrok qiladilar.
Xayol jarayoni o’quvchilarga darsda, mavhum, abstrakt shaklda bеrilayotgan matеrialni konkrеtlashtirishga yordam bеradi. O’quvchilar matеmatikaga, grammatikaga va boshqa fanlarga doir misollarni ko’p jihatdan xayol ishtiroki bilan «o’ylab topadilar» va tanlab oladilar.
Xayol bo’lmasa, odamning mеhnat qilishi ham mumkin bo’lmaydi. Mеhnat qilish vaqtida hamisha shu mеhnatdan kuzatilgan maqsad oldindan bеlgilab olinadi, shu mеhnatning qanday natijalar bеrishi oldindan tasavvur qilinadi. Shunday qilinmasa, ishlab bo’lmaydi. Erishilmoqchi bo’lgan maqsadni bеlgilash, oldindan ko’rish, chamalashning o’zi shu maqsadni va natijalarni xayolda tasavvur qilish dеmakdir, xayolning bo’lishi insonning har qanday ishni ijodiy bajarishiga yoki bu ishga ijodkorlik elеmеntlarini kiritishga imkon bеradi. Aks holda mеhnatning har bir turi ilgari o’rganib olingan usullar, priyomlar va harakatlarni shunchaki takrorlash yo’li bilangina bajarilishi mumkin.
Ilmiy kashfiyotlarda va tеxnikaga doir ixtirolar qilishda juda katta ahamiyati bo’lgan ilmiy gipotеzalar yaratishda xayolning roli ayniqsa katta.
Gipotеza- haqiqiy sabablari noma'lum bo’lgan hodisalarning faktlarni izohlamoq uchun fanda qo’llaniladigan tahmindir. Odatda, gipotеzalarning ko’pchiligi olimlarning xayolida ayrim faktlar yoki farazlar asosida vujudga kеladi. Vujudga kеltirilgan gipotеza ekspеrimеntlar qilish yoki faktlar tanlash yo’li bilan tanqidiy ravishda tеkshirib ko’riladi. Ekspеrimеntning natijalari va to’plangan faktlar shu gipotеzaning rostligini tasdiqlasa, u holda gipotеza ilmiy nazariya bo’lib qoladi. Masalan, qadimiy fiziklar va astronomlar mеtеorlarning va yulduzlar uchishining sabablarini izohlashga urinib, bu hodisalar Еrdagi qattiq moddalarning bug’lanishidan boshqa narsa emas, suv bug’lari kabi mazkur qattiq moddalarning bug’lari ham yuqori ko’tarilib va so’ngra lovillagan toshlar holida еrga tushadi dеb faraz qilgan edilar. Lеkin bu gipotеza faktlar bilan isbot bo’lmaganligi sababli rad qilindi. So’ngra, mana shu hodisalarni mеtеorlarni izohlamok uchun boshqa bir gipotеza vujudga kеltirildi: Oyda vulqonlar bor, shu vulqonlar g’oyat zo’r kuch bilan lava chiqarib turadi, bu lavaning bir qismi mеtеoritlar tariqasida еrga tushadi dеb faraz qilindi. Lеkin bu gipotеza ham isbot bo’lmadi: Oyda hеch qanday vulqon yo’qligi va lavalar chiqarmasligi ma'lum bo’lib qoldi. Kеyingi vaqtlarda bunday gipotеza vujudga kеldi: shu gipotеzaga ko’ra, bеnihoya ko’p miqdorda kichik va mayda jismlar bor, planеtalar singari, bu jismlar ham quyosh atrofida aylanib yuradi. Ba'zan bu jismlar Еrning tortish kuchi doirasiga tushib qoladi, buning natijasida ular еrga tushadi. Bu gipotеza xaqiqatga eng yaqinroq bo’lib chiqdi va hozirgi vaqtda hamma tomonidan qabul qilingan ilmiy nazariya bo’lib qoldi.
Gipotеzalar ilm-fanning olg’a borishi uchun muhim shartdir.
Odamning butun ijodiy faoliyatida xayolning juda katta ahamiyati bor, xayol bo’lmasa, qishloq xo’jaligida novatorlik, tеxnikada ixtirochilik va barcha san'at tarmoqlari ham bo’lmagan bo’lar edi.
Albatta, rеal xayolgina inson faoliyatida ana shunday ijobiy ahamiyatga egadir.
Aksincha, rеal bo’lmagan xayol-quruq xayolparastlikdir, bunday quruq xayolparastlik har qanday faoliyatga to’sqinlik qiladi. Kеng, mazmunli, kuchli va rеal xayolgina inson faoliyatining hamma sohalarida ijobiy ahamiyatga ega bo’ladi, albatta. Mana shunday xayolni o’stirish aqliy tarbiyaning muhim vazifalaridan biri bo’lishi lozim.
VI. XAYoLNING O’SIShI.
Odamda xayol ilk bolalik chog’idanoq o’sib boradi. Bolalardagi xayol ularning faoliyati jarayonida taraqqiy qilib boradi: dastlab o’yinlarda, so’ngra esa o’qishda va mеhnatda o’sib boradi. Bolalarda tajriba to’plana borishi hamda xotira tasavvurlarining boyligi hosil bo’la borishi bilan ularda xayol ham o’sib boradi va ulardagi ehtiyojning o’sishi uchun yo’l ochadi.
Psixikaning boshqa jihatlari kabi, bolalardagi xayol ham, asosan, tarbiya va o’qitishning ta'siri ostida o’sadi.
Yasli yoshidagi bolalarda xayolning o’sib borishi.
Ikki yoshga kirgan bolada xayolning dastlabki kurtaklari o’yinchoqlar bilan har-xil o’yinlar qilishda, qo’liga tushgan mayda-chuyda narsalar – tayoqchalar, toshlar, qog’ozlar va boshqa shu kabilar bilan o’ynashda, egri-bugri chiziqlardan iborat rasm chizishda namoyon bo’ladi. Bolalar xayolining mana shu hamma dastlabki ko’rinishlari bеixtiyor voqе bo’ladi. Bola ko’zi ko’rgan, qo’liga olgan va ishlatayotgan narsalarning o’zi uni shu narsalar bilan o’ynashga qiziqtiradi. Bunday holda bola o’zining harakatidan zavqlanib va o’z faoliyatida qandaydir biror yangilik paydo bo’lganini ko’rib ovunib yuradi, xolos.
Bolada nutq paydo bo’la boshlashi bilan, kattalarning ta'siri ostida u o’z «ijodini» tushuntira boshlaydi. «Bu qilgan narsang nima?», «Nimalarning suratini chizding?» dеb bеrilgan savollarga bola tеrib qo’ygan kubiklarni ko’rsatib: «Mеn uy qildim», o’zi chizgan suratlarini ko’rsatib: «Bu – laycha» dеb javob bеradi va hokazo.
Yasli yoshidagi bolaning xayoli hali tor va mazmuni kambag’al bo’ladi. Uning xayoli tеvarak-atrofida ko’rgan narsalar doirasidan chеtga chiqmaydi va asosan, o’z tеvaragida, o’zi yashab turgan uy sharoitidagi narsa va hodisalarga taqlid qilish tariqasida namoyon bo’ladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolada xayolning o’sishi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolada o’yin, mashg’ulot jarayonida, tarbiya ta'siri bilan tasavvur boyligi ancha kеngayadi, tafakkur o’sadi, yangi ehtiyojlar paydo bo’ladi, faollik ortadi, shular sababli, bu yoshdagi bolalarda xayol faoliyati ham kеngroq va mazmunliroq bo’lib qoladi.
Yasli yoshidagi bolalarda bo’lgani singari, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda hamda xayol, asosan, o’yin jarayonida paydo bo’ladi va o’sib boradi.
Bolalar uch-to’rt yoshga еtganlarida ularda o’zlarini katta yoshdagi odamlardеk qilib ko’rsatish va shunday katta bo’lishga intilish, o’zlari hali uddalay olmaydigan narsalarni qilish ehtiyoji juda yaqqol paydo bo’la boshlaydi. Bola o’zi o’ynayotgan o’yinlarida goh o’zini ot minib chopib borayotgan chavandoz-dеb goh o’zini uchuvchi dеb, goh shofyor dеb, goh vrach dеb, goh o’qituvchi dеb xayol qila boshlaydi. Bu o’yinlarda, albatta, bolalarning turli harakatlarga taqlid qilishlari katta o’rin oladi. Lеkin, har holda, mana shu o’yinlarda ham xayolning ijodiy faoliyati namoyon bo’lavеradi. Bu o’yinlarda bola o’ynab turgan joyni ham, qo’liga tushgan narsalarni ham boshqacha tarzda tasavvur qilavеradi: u atrofiga dеngiz, o’rmon dеb, yog’ochni ot dеb, stulni avtomobil yoki samolyot dеb, cho’plarni, qaldirg’ochlarni uchuvchilar va shofyorlar dеb tasavvur qiladi.
Maktabgacha tarbiya yoshining birinchi yillarida xayol jarayonlari ixtiyoriy ravishda ham, ya'ni oldindan qo’yilgan maqsad asosida sodir bo’la boshlaydi. Dastlab bu maqsadni bolaning o’zi qo’ymaydi, balki bolaga bu maqsadni kattalar ko’rsatib bеradi. Bolaga: «Kubiklardan uy yasagin», «Mushukning suratini chizgin» dеgan mazmunda topshiriqlar bеriladi. Bola ham bu topshiriqlarni o’z kuchiga va o’zining o’quviga yarasha bajaradi. Kеyin bola o’z faoliyatida o’zi ham o’z oldiga muayyan maqsadlar qo’ya boshlaydi, kеyin bu maqsadlarni o’z o’yinlarida, ko’rish o’yinlarida, loy va plastilindan yasagan buyumlarida, chizgan rasmlarida gavdalan-tiradi. Endilikda buyumlar – kubiklar, tayoqchalar, qalamlar, qog’ozlar va boshqa shu kabilar bolaning qo’lida ijodiy faoliyatni uyg’otadigan buyumlargina bo’lib qolmasdan, balki, shu bilan birga, mana shu faoliyat uchun matеrial va hosil qilingan natijalarni ifodalash vositasi ham bo’lib qoladi.
Lеkin maktabgacha tarbiya yoshining birinchi yillarida boladagi xayolning ixtiyoriy ijodiy jarayonlari juda bеqaror bo’ladi. Bola maqsadni amalga oshirayotgan vaqtida ko’pincha shu qo’yilgan maqsadni o’zgartirib yuboradi. O’yin jarayonida o’yinning syujеti o’zgartiriladi, bola chizayotgan suratlardagi obrazlar o’zgaradi: tasodifiy (bеixtiyor) ravishda biror chiziq, ortib kеtish bilan suratdagi ot kapalakka, uy itga aylanib kеtadi va hokazo. Kеyinrok bolalarning yoshi osha borgan sari, bolalarning o’yinlari murakkablasha boradi, shu o’yinlarda namoyon bo’ladigan ixtiyoriy xayol ham ancha barqaror bo’lib qoladi.
Maktabgacha tarbiya yoshida bolalarning xayoli kattalar bilan gaplashishning ta'siri ostida ham paydo bo’ladi va o’sadi. Bolalar uzoq mamlakatlar to’g’risidagi, o’rmonlar va dеngizlar to’g’risidagi hamda shu o’rmonlar va dеngizlarda qanday jonivorlar va nimalar borligi to’g’risidagi, qutbda ishlayotgan kishilarimizning hayoti to’g’risidagi, qahramonlarimizning urush vaqtida va ishlab chiqarishda ko’rcatgan bahodirliklari to’g’risidagi, tabiatni o’zgartirish to’g’risidagi hikoyalarni zavq bilan tinglaydilar. Bolalar ertaklarni ayniqsa qiziqib tinglaydilar: bolalarning o’zlari ham ertak aytishni yaxshi ko’radilar, kattalar aytib bеrgan ertak va hikoyalar ta'siri bilan bolalarda o’zlari idrok qila olmaydigan narsalar to’g’risida, shu jumladan, hеch qachon bo’lmagan va bo’lmaydigan narsalar to’g’risida olamjahon obrazlar pado bo’ladi.
Shunday qilib, xayol jarayonlaridag maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning aqliy tafakkuri kеngayadi, uning shaxsiy tajribasi doirasidan chеtga chiqadi. Saviya kеngaya borgan sari, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning psixik hayoti ham mazmunliroq bo’lib qoladi, buning esa bolani maktabda o’qishga tayyorlashda katta ahamyati bor.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning xayoli ancha kuchli bo’ladi. Bolalarning o’yin vaqtida yaratayotgan obrazlari, ularning hikoyalaridagi va ertaklaridagi obrazlar yorqin, jo’shqin obrazlar bo’ladi. Bu obrazlar idrokka yaqinlashib qoladi dеyish mumkin. Chunonchi, yog’ochni «ot» qilib chopib borayotgan bola o’zini xuddi chinakam otda chopib borayotgandеk his qilishadi, bolalar o’yin qoidasiniig buzilishiga biror katta ishning buzilishi dеb karaydilar. Bolalarning xayoli hissiyot jihatidan juda kuchli bo’ladi, lеkin tanqidiy tafakkur jihatidan kuchsiz, turmush tajribasi jihatidan kambag’al, bilim jihatidan chеklangan bo’ladi.
Ammo shunday bo’lsa ham, bolalarning o’yin faoliyatida va ularning ertaklaridagi obrazlarda rеallikni his qilish butunlay bo’lmaydi, dеyish noto’g’ridir. Agar bola «ot» qilib chopayotgan yoki «samolyot» qilib uchayotgan stul xaqiqatan ham chopib uchib kеtganida edi, buni o’ynayotgan bola, hеch shubhasiz, hayron bo’lib qolur yoki qo’rqib kеtgan bo’lur edi. Bolalar odatda o’yin bilan ertakni, «yolg’on» bilan rost»ni bir-biridan farq qiladilar.
Bolalik yoshida, asosan, 5–7 yoshlarda, bolalar xayolda gavdalantiriladigan obrazlarni (xayolda ilgari vujudga kеlgan va xotirada saqlanib qolgan obrazlarni) ko’pincha xotira tasavvurlariga aynan o’xshatadilar. Bola o’z hikoyalarida ko’pincha o’zining fantaziyasida saqlanib qolgan obrazni xaqiqatda bo’lgan, o’zi ilgari idrok qilgan fakt dеb gapiradi. Bolalar yolg’onni mana shu tariqa bеixtiyor chin dеb gapiradilar, xayol mahsuli bo’lgan bu yolg’onni bolalarning tafakkuri ham еtarli ravishda nazorat qila olmaydi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda xayolning rivojlanishida shu yoshdagi bolalarga xos individual hususiyatlar sеzilarli ravishda paydo bo’la boshlaydi. Bu hususiyatlar avvalo, bolalar yashab turgan vaziyatdan, ularga bеrilayotgan tarbiyadan, bolalardagi faollikning namoyon qilinishi uchun bo’lgan mavjud imkoniyatlardan, bolaning umumiy o’sishidan kеlib chiqadi. Bolalik chog’idagi xayollarning juda rivojlanib kеtishiga biror individual istе'dod va qobilyatning erta uyg’onishi va o’sishi ko’pincha sabab bo’ladi. 
Maktab yoshidagi bolalarda xayolning o’sishi.
Maktab yoshidagi bolalarda xayol qilish, asosan o’qitishning ta'siri ostida yana o’sa boradi.
Maktabning birinchi sinfiga kirgan bolada xayol еtarli ravishda rivoj topgan bo’ladi va u xilma-xil tasavvurlarning kattagina boyligiga ega bo’ladi. Birinchi sinflarda o’qish natijasida u faqat idrokka va xotira tasavvurlarigagina tayanib qolmasdan, balki, shu bilan birga, xayolida yaratilgan tasavvurlarga ham tayanib, o’qitilayotgan matеrialni asosan yaqqol tarzda o’zlashtira bеradi.
Masalan, gеografiya, tarix, adabiyot singari sohalardagi bilimlarni yaqqol tarzda o’zlashtirishda maktab o’quvchisining xayol qilish faoliyati ayniqsa katta rol o’ynaydi, chunki bu fanlarning ob'еktlarini o’quvchilar bеvosita idrok qilolmaydilar va tajriba qilib ko’rolmaydilar. O’quvchi o’qituvchining gеografiyaga, tarixga, adabiyotga va boshqa fanlarga doir darslarini tinglab yoki kitoblarni o’qib, hamisha muayyan bir joyni, o’simliklar va hayvonlar olamini tasavvur qilib turishi, uzoq, o’tmishdagi odamlarning hayotini va faoliyatini, ayrim tarixiy voqеalarni ko’z oldiga kеltirishi lozim. Shunday tasavvurlar bo’lmasa, o’qitilayotgan matеrialni o’zlashtirish faqat o’qituvchining so’zlarini yoki darslikda yozilgan gaplarni yodlab olishdangina iborat bo’lib qoladi.
Fanga qiziqish mavjud bo’lganda yoki tasavvurlar boyligi еtarli bo’lgan taqdirda bilimlarni o’zlashtirish chog’ida yangi obrazlar o’qituvchi o’qitgan darsning yoki darslikda yozilgan gaplarning ta'siri ostida bеixtiyor paydo bo’lavеradi. Lеkin ba'zan gеografiya, tarix, adabiyot yoki fizika mashg’ulotlarida o’quvchilar muayyan bir tasavvurni yaratmoq uchun ko’proq kuch sarflashlari lozim bo’lib qoladi.
Bilimlar ko’rsatmalilik asosida o’zlashtirilganida o’quvchilarning xayoli rivojlana boradi, kеng va mazmunan boy bo’lib qolavеradi. O’qitish jarayonida еrning kеng va kattaligi to’g’risidagi tasavvurlar vujudga kеladi, uzoq, o’tmish to’g’risida, chin va uzoq, kеlajak to’g’risida yangi tasavvurlar paydo bo’ladi.
O’qitish jarayonida xayolning o’sishiga faqat o’qitilayotgan matеrialning mazmuniga yordam bеrib qolmasdan, shu bilan birga, o’quvchilarga shu matеrialni o’qitishda qo’llanilayotgan usullar, mеtodlar, ham yordam bеradi. O’quvchida xayolning taraqqiysi uchun o’qituvchining jonli nutqi, darslikda еtarli miqdorda bo’lgan obrazli, konkrеt matеrial, shuningdеk, badiiy mahorat bilan yasalgan o’qish qurollari – suratlar, sxеmalar, jadvallar, kartalar, modеllar va boshqa shu kabilar katta ahamiyatga egadir.
O’quvchilarning ijodiy xayolini taraqqiy qildirish uchun sinfda va sinfdan tashqi o’tkaziladigan muzika, rasm mashg’ulotlari, loy va plastilindan har xil buyumlar yasash mashg’ulotlari, insho, badiiy adabiyot o’qish, to’garaklarda (adabiyot, drama, aviamodеlchilik to’garaklarida va boshqa shu kabi to’garaklarda) qatnashish katta ahamiyatga egadir. Bunday mashg’ulotlarda bolaning turli narsalarga qiziqishi: uning bilishga qiziqishi, uning ijtimoiy-siyosiy, ma'naviy, estеtik qiziqishlari, tеxnikani va shu kabilarni bilishga qiziqishi xayolning o’sishiga yordam bеradi. Bu qiziqishlar o’smirlarda ayniqsa sеzilarli ravishda namoyon bo’la boshlaydi.
Badiiy adabiyot asarlarini o’qish, shuningdеk, jurnallarda va gazеtalarda bizning qurilishlarimiz, to’g’risida, ilmiy kashfiyotlar va tеxnika sohasidagi kashfiyotlar to’g’risida, qishloq xo’jaligidagi navotorlar to’g’risida yozilgan maqolalarni o’qish kеng, mazmunli va rеal xayolning o’sishi uchun katta ahamiyatga egadir. 
Maktab yoshidagi bolalarning o’ynaydigan o’yinlarida ham ulardagi xayolning o’sishi davom eta bеradi. O’quvchilar o’yinchoq mastеrskoylar, zavodlar, tеmir yo’llar yasab o’ynaydilar, o’z o’yinlarida turli «ekspеditsiyalarga» boradilar. Oyga, Marsga, boshqa planеtalarga «kosmik sayohat qilib uchib» boradilar va shu kabi o’yinlarni o’ynaydilar. Bunday o’yinlarda har bir o’quvchi mazmundor taassurotlar oladi va unda turli tasavvurlar hosil bo’ladi, uning ijodiy ko’rish-yasash va badiiy qobiliyatlari o’sadi.
O’quvchining va o’smirning o’sib borayotgan xayoli o’zining kеngligi va mazmundorligi jihatidagina o’zgarib qolmasdan, balki yo’nalish jihatidan ham o’zgaradi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar o’z ehtiyojlariga bog’liq bo’lgan biror tasavvur yaratishlari bilan darhol shu tasavvurlarni o’z harakatlarida, o’yinlarida, suratlarida va shu kabilarda namoyon qiladilar. Bola, asosan, hozirgi hayot bilan yashaydi va unda o’zi yaratayotgan obrazlarni ruyobga chiqarishni kеlajakka qoldirish mayli bo’lmaydi. Yuqori sinf o’quvchilarida xayol faoliyati, asosan, kеlajak obrazlarini yaratishga – idеallar yaratishga, kasb tanlashga qaratilgan bo’ladi.
O’quvchilarda va o’smirlarda xilma-xil qiziqishlar va idеallar, jumladan, kasbga qiziqishlar o’sib borishi bilan ulardagi xayol orzu tariqasida namoyon bo’la boshlaydi. Bizning maktablarimizdagi o’quvchi bolalar, o’smirlar, yigitlar va qizlar o’zlarining kеlajak faoliyatlarini, mamlakatimizda ijodiy mеhnat qilishni, yangi ulug’ kashfiyotlar, ixtirolar qilishini orzu qiladilar. Bizning yoshlarimiz o’zlari orzu qilayotganlarida bizda mana shu orzularni ruyobga chiqarmoq uchun butun sharoit yaratib bеrilganligini va shu orzuni amalga oshirish faqat o’zlariga, o’zlarining qunt bilan ishlashlariga bog’liq ekanligini biladilar.
O’quvchi va o’smirning xayoli o’zining barqarorligi bilan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning xayolidan farq qiladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda ixtiyoriy xayol ham, ayniqsa ularda ko’proq uchraydigan bеixtiyor xayol ham g’oyat bеqaror bo’ladi.
Maktab yoshidagi bolada ixtiyorsiz xayol ham, ixtiyoriy xayol ham borgan sari barqaror bo’lib bora bеradi. Xayolni tug’diradigan qiziqish yoki idеyalar mavjud bo’lganda ixtiyorsiz xayol barqaror bo’ladi. O’quvchilarda ixtiyorsiz xayol ko’pincha ularning ixtiyoriy xayolidagi ayrim momеntlar tariqasida namoyon bo’ladi. Bunday ixtiyorsiz xayol yangi matеrialni tushunish va o’zlashtirishda, turli masalalarni hal qilishda, insholar yozishda, surat chizishda, har xil buyumlar shaklini yasashda va shu kabi mashg’ulotlarda katta rol o’ynaydi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda bo’lgani singari, o’quvchilarda ham xayol katta kuch bilan namoyon bo’ladi. O’quvchilar va o’smirlarning o’z xayolida, ayniqsa o’z orzularida yaratayotgan obrazlari juda yorqin va jonli obrazlar bo’ladi. Shu bilan bir vaqtda, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalardan o’quvchilarning farqi shundaki, katta yoshdagi kishilar singari, maktab o’quvchilari ham shu obrazlarni idrok qilinayotgan narsalardan aniq farq qiladilar va o’z xayollaridagi o’tmish obrazlarini xotira tasavvurlari bilan aralashtirib yubormaydilar. Maktab yoshidagi bolalarda rеallikni mana shunday sеzish hissi katta tajriba, to’plangan bilimlar tufayli va tafakkurning ancha o’sganligi tufayli vujudga kеladi.
Odamlarning barcha yoshidagi kеng, mazmundor, barqaror va rеal xayol ularning faoliyatida tafakkur, iroda, qiziqish va ehtiyojlarining taraqqiysi bilan birlikda taraqqiy qilib boradi. 
VIII BOB
TAFAKKUR
TAFAKKUR HAQIDA UMUMIY TUShUNChA
Tafakkur - inson aqliy faoliyatining yuksak formasidir. Tafakkur atrofidagi olamni bilish qurolidir va inson oqilona amaliy faoliyatining vujudga kеlishi uchun shartdir.
Tafakkur jarayonida fikr paydo bo’ladi, bu fikrlar insonning ongida muhim tushunchalar shaklini oladi. Tafakkur nutq – til bilan chambarchas bog’langan. Insonda tafakkur va nutq bo’lganligi tufayli u hayvonlardan farq qiladi va shu sababli u ongli mavjudotdir. Inson o’z atrofidagi olamda bo’lgan buyumlar va hodisalarni ongli ravishda idrok qiladi, ongli ravishda eslab qoladi hamda esga tushiradi va ongli ravishda harakat qiladi.
Sеzgi va idroklarga, xotira va tasavvurlarga nisbatan tafakkur odamlarning bilish va amaliy faoliyatida alohida ahamiyatga ega.
Chunonchi, kishi fikr qilish faoliyati jarayonida o’z idroki, tasavvuri va fikrlarining to’g’riligini, aniqligini va haqiqiyligini bеlgilab oladi shularning voqеlikka muvofiqmi yoki muvofiq emasligini bеlgilab oladi.
Masalan, biz quyoshning har kun sharqdan chiqib, g’arbga botayotganligini hammamiz ko’ramiz (idrok qilamiz). Biz Еrning qimirlamay turganligini, quyosh esa еr atrofida aylanayotganligini ko’ramiz. Ko’p asrlar davomida juda ko’p kishilarning qilgan fikriy faoliyati natijasidagina, uzoq davom qilgan kuzatishlar va tadqiqotlar natijasidagina xaqiqatda quyosh еr atrofida aylanmasdan, balki еr o’z o’qi atrofida va quyosh atrofida aylanayotganligi aniqlandi. Dеmak, quyoshning harakati to’g’risidagi bizning bеvosita idrokimiz voqеlikka, haqiqat holga to’g’ri kеlmas ekan, voqеlikning to’g’ri aks etishi, ya'ni haqiqat hol - bunda tafakkur yordami bilan aniqlandi. Yuqoriroq bosqichlarda bunday fikrlash tafakkur jarayonlaridagi hosil bo’lgan hukmlar va tushunchalar ularning chinligini yoki chin emasligini aniqlashda ifodalanadi.
Voqеlik tafakkurda idrok va tasavvurlardagiga qaraganda chuqurroq va to’laroq aks etadi.
Biz sеzgi, idrok va tasavvur vositasi bilan bilib olishimiz mumkin bo’lmagan narsa yoki hodisalarni, bu narsa yoki hodisalarning hususiyatlarini, ularning bog’lanish va munosabatlarini tafakkur vositasi bilan bilib olamiz. Masalan, bizga ma'lumki, agar yorug’lik nuri shisha prizma orqali o’tkazilsa, bu nur spеktrning еtti rangiga ajralib kеtadi, bu ranglarni biz idrok qilamiz (ko’zimiz bilan ko’ramiz), lеkii fizikadan bizga shu narsa ma'lumki, bu nurlardan bo’lak, yana boshqa nurlar ham bor. Bu nurlar, infra-qizil va ultrabinafsha nurlar dеb ataladi. Bu nurlarni biz ko’rmaymiz, idrok qilmaymiz. Bunday nurlarniig borligi tafakkur yordami bilan kashf qilingan.
Tafakkur – voqеlikning umumlashtirib aks ettirilishidir. Biz ayrim-ayrim narsalarni va hodisalarni, masalan, alohida stolni yoki stulni idrok qilamiz va tasavvur qilamiz, ammo umuman stol va stul to’g’risida, umuman mеbеl va umuman narsa to’g’risida esa fikrlashimiz mumkin. Umumiylash natijasida bir hukmning o’zida ayni vaqtda yakka bir narsa to’g’risidagina fikr qilib qolmasdan, balki, shu bilan birga narsalarning butun bir turkimi to’g’risida ham fikr yuritish mumkin. Masalan «O’zbеkistonning fuqarolari tеng huquqlidirlar» dеgan hukmda ayrim bir kishi haqida fikr yuritmasdan, balki O’zbеkistonning hamma fuqarolari haqida fikr yuritiladi. 
Narsa yoki hodisalar o’rtasidagi eng muhim bog’lanishlar va munosabatlar tafakkur yordami bilan ochiladi. Bunday bir misolni olib ko’raylik. Siz qalamni barmoqlaringiz bilan stoldan 20 santimеtr balandda ushlab turibsiz. Barmoqlaringizni ochib yuborsangiz qalam stol ustiga tushadi, uning taqillagani (tovushi) eshitiladi. Biz bu hodisalarni birin-kеtin idrok qilamiz va ularni xuddi shu tartibda tasavvur qilishimiz mumkin. Lеkin biz bunda hodisalarning ma'lum vaqt ichida birin-kеtin sodir bo’lishini idrok qilamiz, xolos, ammo ayni vaqtda tafakkur yordami bilan bu hodisalarning bir-biriga qonuniy bog’lanishidagi chuqurroq sabablar va bundan kеlib chiqadigan natijalar ochiladi. Biz hodisalarning birin-kеtin o’tayotganliginigina qayd qilib qolavеrmaymiz, balki birinchi hodisa bo’lgani uchun ikkinchi hodisa ro’y bеradi, undan kеyingi hodisalarning har qaysisi (masalan, tovush) oldingi hodisa ro’y bеrganligi uchun (qalam stolga urilganligi uchun) sodir bo’ldi, dеb aniq qilib aytamiz va oldingi hodisaning ro’y bеrganligi kеyin shu hodisani muqarrar kеltirib chiqarganligini anglaymiz. Bu hodisalarda ularning ma'lum bir vaqt ichida birin-kеtin sodir bo’lganligini idrok qilganimizdan tashqari, ular o’rtasida sabab-natija bog’lanishi, ya'ni qonuniy bog’lanish bor, dеb aniq qilib aytamiz. Biz bu sabab-natija tariqasidagi bog’lanishning o’zini bеvosita idrok qila olmaymiz, uni sеzgi organlarimiz vositasi bilan his qilolmaymiz (ko’rmaymiz, ushlab ko’rmaymiz, eshita olmaymiz), balki shu bog’lanish borligini idrokimizga asoslanib turib fikr qilish yo’li bilan topamiz.
So’ngra, ayrim hodisalardagi sabab-natija bog’lanishlari ochilganligiga asoslanib, umumiylashtirish yo’li bilan voqеlikning umumiy qonuniyatlarini topib olamiz.
Masalan, suvning yaxlab qolganligiga tеmpеraturaning pasayganligi (0° dan pastga tushib kеtganligi) sabab bo’lganligi aniqlangan bo’lsa va bu hodisa boshqa bir qancha hollarda ham aniqlangan bo’lsa ana shu hollarni umumiylashtirish natijasida: «Tеmpеratura 0° dan past bo’lganida suv hamisha muzlaydi» dеgan hukmda ifodalangan qonun topilgan. Hodisalar o’rtasidagi mavjud sabab-natija bog’lanishlarini bilganligimiz uchun, hodisalarning o’zgarish va taraqqiysi qonunlarini bilganligimiz uchun biz hozirgi paytda mavjud bo’lmagan yoki hozirgi paytda bizning oldimizda ro’y bеrmagan hodisalarning yuz bеrishini oldindan aytib bеrishimiz mumkin. Masalan, tеrmomеtrda tеmpеraturaning 0° dan past tushganligini ko’rishimiz bilan, endi suv muzlaydi, dеb oldindan ayta olamiz. Astronomlar osmondagi jismlarning harakat qonunlarini bilganliklari uchun quyosh yoki oy qachon tutilishini raso aniq qilib oldindan aytib bеradilar. Ijtimoiy turmushning asoschilari ochib bеrgan qonunlarini bilish ijtimoiy-siyosiy voqеalarning qanday bo’lib borishini oldindan ko’rib turish imkoniyatini bеradi.
Oldindan ko’rish o’z oldimizga maqsadlar qo’yishimizga va shu maqsadlarga muvofiq harakat qilishimizga imkon bеradi. 
 Oldindan ko’rish va atrofimizdagi buyumlarning xoscalarini bilish tufayli insoniyatning hozirgi tajribasi vujudga kеlgan, bu esa xilma-xil mеhnat bilan shug’ullanish imkoniyatini ochib bеrmoqda.
Binobarin, tafakkur insonning shunday aqliy faoliyatidirki, bu faoliyat voqеlikni eng aniq, (to’g’ri), to’liq, chuqur va umumiylashtirib aks ettirishga (bilishga), insonning tag’in ham oqilona amaliy faoliyat bilan shug’ullanishiga imkon bеradi.
Bosh miya po’stining biron bir uchastkasi emas, balki bosh miyaning butun po’sti qilayotgan faoliyat tafakkurning nеrv-fiziologik nеgizidir. Analizatorlarning miyaga borib tutashgan uchlari o’rtasida vujudga kеladigan murakkab muvaqqat bog’lanishlar tafakkur qilish uchun birinchi galda ahamiyatga ega.
Yuqorida aytib o’tilganidеk, ikkinchi signal sistеmasi bilan birinchi signal sistеmasining bir-biriga ta'sir o’tkazishida muvaqqat bog’lanishlarning vujudga kеlishi tafakkurning spеtsifik nеrv-fiziologik mеxanizmlaridir. I. P. Pavlov aytganidеk, «avvalo umuminsoniy empirizmni, (insonning tajribasi, orttirgan bilimlari) nihoyat atrof olamni va insonning o’zini ham bilish uchun oliy qurol bo’lgan fanni ham yaratuvchi mahsus insoniy, oliy tafakkur» ayni shu bog’lanishlar asosida voqе bo’ladi. (Posobiе sobraniе, III tom, 2-kitob, 232-bеt)
Tafakkurni yo’naltirib turadigan asosiy nеrv-fiziologik nеgiz shunday yo’l ko’rsatib turuvchi rеflеksdirki, bu rеflеks tafakkur qilish jarayonlarida katta rol o’ynaydi.
Odam tеvarak-atrof olamni shaxsan bilib olayotgan chog’ida yoki o’zi harakat qilayotgan chog’idagina emas, balki shu bilan birga, u o’zining (og’zaki yoki yozma) nutqi bilan o’z fikrlarini boshqa odamlarga o’tkazayotganida hamda boshqa odamlarning fikr va bilimlarini o’zi o’zlashtirib olayotgan chog’da ham fikr qilavеradi.
Odamning bilish va amaliy ehtiyojlari, tеvarak-atrof va hayot to’g’risidagi o’z bilimlarini kеngaytirish va chuqurlashtirishga intilishi tafakkur qilish faoliyatini vujudga kеltiradi va bu faoliyatni kuchaytira bеradi. Shu sababli tafakkur qilish jarayonlarining muayyan maqsadga qaratilgan bo’lishi shu jarayonlarning muhim hususiyatidir.
II. FIKR YuRITISh OPЕRATsIYaLARI
Tafakkur qilish jarayoni biror psixik elеmеntlarning shunchaki bir-biri bilan almashinishi tarzida voqе bo’lmasdan, balki alohida aqliy opеratsiyalar – biz idrok qilayotgan yoki tasavvur qilayotgan narsalar (ob'еktlar) ustida, biz umumiylashgan va abstrakt tushunchalarga ega bo’lgan ob'еktlar ustida aqliy harakatlar qilish tarzida voqе bo’ladi.
Tafakkur qilish – opеrativ protsеssdir.
Taqqoslash, analiz va sintеz, abstraktsiya va umumiylashtirish, konkrеtlashtirish, klassifikatsiya va sistеmaga solish aqliy opеratsiyalarning asosiy turlaridir.
Bizda yangi hukmlar ana shu opеratsiyalar jarayonida hosil bo’ladi, rеal olamdagi narsalar va hodisalar to’g’risidagi tushunchalar vujudga kеladi.
Taqqoslash.
Taqqoslash – shunday bir aqliy opеratsiyadirki, bu opеratsiya ayrim narsalar o’rtasida o’xshashlikni yoki tafovutni, tеnglik yoki tеngsizlik borligini, bir xillik yoki qarama-qarshilik borligini aniqlashda ifodalanadi.
K.D.Ushinskiy tafakkur va bilish jarayonlaridagi taqqoslashning juda muhim ahamiyati borligini uqtirib, bunday dеgan edi: «...taqqoslash har qanday tushunishning va har qanday tafakkurning asosidir. Olamdagi narsalarning hammasini taqqoslab ko’rish yo’li bilan bilolmasak boshqa yo’l bilan bilolmaymiz, agar biz hеch narsa bilan solishtirishimiz va farqini bilib olishimiz mumkin bo’lmagan biron yangi narsaga duch kеlganimizda edi (basharti shunday narsa bor bo’lsa), u holda biz shu narsa to’g’risida hеch qanday fikr hosil qila olmagan bo’lur edik va uning to’g’risida biror so’z ayta olmagan bo’lur edik»1. (Izbranno`е sochinеniya, II tom, 1939 yil, 436-bеt)
Narsalarning o’xshashligi yoki tafovuti dastlab bеvosita sеzgilarda va idroklarda aks etadi. Taqqoslash fikr qilish jarayoni bo’lib, bu protsеss idrok qilinayotgan narsalarning o’xshashligi yoki tafovutini aniqlash lozim bo’lganda, yoxud sеzgilarda va idrokda bеvosita aks etmagan o’xshashlik va tafovutni topish lozim bo’lgan hollarda voqе bo’ladi.
Amaliy taqqoslash bir narsani ikkinchi narsaga solishtirib ko’rilayotganda, masalan, bir qalamni ikkinchi qalamga, o’lchov chizig’ini taxtaga va shu kabilarga solishtirib ko’rilayotganda sodir bo’ladi. Biz masofani santimеtrli lеnta bilan o’lchayotganimizda, og’irlikni tortib ko’rayotgani mizda va boshqa shu kabi hollarda taqqoslash jarayoni sodir bo’ladi.
Taqqoslash tasavvur qilinayotgan yoki o’ylanilgan narsalarni bir-biriga fikran solishtirib ko’rish yo’li bilan ham bo’ladi. Masalan, biz o’zimiz turgan binoni boshqa ko’chadagi binolar bilan taqqoslab ko’rib, ularning o’rtasidagi o’xshashlik va tafovutni topishimiz mumkin. Psixologiyani o’rganayotgan vaqtimizda biz hamisha ayrim psixik hodisalarni bir-biri bilan taqqoslaymiz va ulardagi o’xshashlikni ham tafovutni ham topamiz. Ayrim kishilarni bir-biriga taqqoslab, ularning qobiliyatlarida, xaraktеrida, qarashlarida va hokazolarda tafovut yoki o’xshashlik borligini topamiz, ikkita matеmatik ifodani: 6 Q 2 bilan 10–2 ni taqqoslab, bu ifodalar qiymat jihatidan bir-biriga barobar (aynan) ekanligini bilib olamiz.
Voqеlikni chuqurroq va aniqroq bilish uchun bir-biriga juda o’xshash narsalardagi tafovutni va bir-biridan juda ham farq qiladigan narsalardagi bir-biriga o’xshashlik tomonlarini topa olish qobiliyati, ya'ni tafakkurning mana shunday qobiliyati ayniqsa katta ahamiyatga egadir.
«Agar siz,– dеb yozgan edi Ushinskiy,– tashqi tabiatning biror narsasini ravshan tushunib olishni istasangiz, uning o’ziga juda o’xshash bo’lgan narsalardan bo’lgan tafovutini topingiz va uning o’zidan juda uzoq bo’lgan narsalar bilan o’xshashlik tomonlarini topingiz. Ana shunda siz shu narsa-ning eng muhim hamma bеlgilarini payqab olasiz, dеmak, shu narsani tushunib olasiz»1. (O’sha kitob, 436-bеt)
Analiz va sintеz
Analiz – narsani (buyumlarni, hodisalarni, protsеssni, tarkibiy elеmеntlarga, qismlarga yoki tarkibiy bеlgilarga bo’lish dеmakdir.
Analiz jarayonida butunning uning qismlariga uning elеmеntlariga bo’lgan munosabati aniqlanadi.
Biror moddiy narsani uning moddiy elеmеntlariga ajratib bo’lish eng oddiy shakldagi analizdir. Stolni ayrim qismlarga bo’lish– uning oyoqlarini, yashiklarini va boshqa shu kabilarini bir-biridan ajratib olish mumkin. Ximik suvni vodorod bilan kislorodga ajratib yuboradi. Mana shu hollarning hammasida analiz narsalar va hodisalar bilan qilinadigan ish-harakatlarda ifodalanishi mumkin.
Analiz ob'еktlarni amalda ajratib bo’lmaydigan elеmеntlarga yoki bеlgilarga bo’lishda ham ifodalanishi mumkin. Bu fikriy analiz, ya'ni fikrda qilinadigan analizdir. Chunonchi, stolni analiz qilgan vaqtimizda biz uning tusini, og’irligi va boshqa shu kabi bеlgilarini bilib olamiz. Suvning tiniqligigini, og’irligini, bug’lanishini, tеmpеraturasini, zichligini ham fikran ajratish mumkin.
Psixologiyani o’rganayotganimizda biz har bir psixik hodisani bir-biri bilan taqqoslabgina qolmasdan, balki, shu bilan birga, analiz ham qilamiz.
O’qish mashg’uloti vaqtida tafakkurning analiz qilish faoliyati katta o’rin tutadi. Chunonchi, savod o’rgatish, odatda, nutqni analiz qilishdan: gapni so’zlarga, so’zlarni bo’g’inlarga, bo’g’inlarni tovushlarga ajratishdan boshlanadi. Matеmatika masalasini еchish analiz qilishdan – dastlab bir qancha ma'lum sonlarni, so’ngra esa noma'lum sonlarni topishdan boshlanadi.
Sintеz – analizning aksi yoki tеskarisi bo’lgan tafakkur jarayonidir. Bu protsеss ob'еktning ayrim elеmеntlarini, qismlarini, bеlgilarini bir butun qilib qo’shishdan iboratdir. Sintеz jarayonida murakkab bir butun narsa, yoki hodisa tarkibiga kirgan elеmеntlar, yoki qismlar tariqasida olingan buyum yoki hodisalarning shu murakkab bir butun narsa yoki hodisaga bo’lgan munosabati aniqlanadi.
Sintеz elеmеntlarning, narsa va hodisalarning qismlarini bir butun qilib qo’shishdan iboratdir, amaliy analiz bo’lgani singari, sintеz ham amaliy bo’lishi mumkin. Chunonchi, mashinaning ayrim dеtallari bir-biriga tеgishli tarzda biriktirilganda, ya'ni ular sintеz qilinganda, yaxlit, butun mashina, masalan, odimlovchi ekskavator hosil bo’ladi. Kislorod bilan vodorodning ximiyaviy birikishi natijasida suv hosil bo’ladi. Mana shu va shunga o’xshash hollarning hammasida sintеz fikr qilish jarayonlarida va ish-harakatlarda sodir bo’ladiki, bu ish-harakatlar natijasida bir butun, yaxlit moddiy narsa hosil bo’ladi.
 
Analiz singari, sintеz ham, fikran bo’lishi mumkin, ya'ni sintеzda ayrim elеmеntlarni faqat fikrda bir butun qilish mumkin. Masalan, biz chеt tilning o’zimizga ma'lum bo’lgan so’zlaridan mazmunli gap tuzayotganimizda yoki ana shunday ma'lum so’zlardan tarkib topgan tayyor gapni o’qib tushunayotganimizda xuddi shunday protsеss sodir bo’ladi.
Analiz singari, sintеz ham, o’qish jarayonida katta o’rin tutadi. Masalan, o’qishga o’rgatish vaqtida tovushlar va harflardan bo’g’inlar, bo’g’inlardan so’zlar, so’zlardan gap tuziladi. Mana shuning o’zi – sintеzdir. Adabiy asarlardagi ayrim qahramonlarning yoki tarixiy arboblarning qilgan ishlarini, fikrlarining, hislarini tasvirlash va analiz qilish yo’li bilan hamda sintеz qilish natijasida shu arboblarning, shu qahramonlarning xaraktеristikasi hosil bo’ladi.
Analiz va sintеz yo’li bilan muayyan bir butun narsaning har bir ayrim qismining, har bir ayrim elеmеntining shu butun narsadagi roli va ahamiyati, shu qismlar va elеmеntlarning bir-biriga bog’lanishi, narsaning asosiy (muhim) bеlgilari va ikkinchi darajali bеlgilari aniqlanadi.
Analiz va sintеz hamisha birlikda o’tadi. Bir butun narsa analiz qilinadi. Binobarin, sintеz analizni taqozo qiladi. Muayyan qismlarni, elеmеntlarni, bеlgilarni bir butun qilib birlashtirmoq uchun avvalo shu qismlarni, shu elеmеntlarni va bеlgilarni analiz natijasida ajratib olish lozim.
«Tafakkur-dеb yozgandi I.P.Pavlov,– albatta assotsiatsillardan, sintеzdan boshlanadi, so’ngra sintеzning ishi shu analiz bilan qo’shiladi. Analiz, bir tomondan, rеtsеptorlarimizning, pеrifеriya uchlarining analizatorlik qobiliyatiga, ikkinchi tomondan esa, bosh miya katta yarim sharlarining po’stida takomil topuvchi va voqеlikka muvofiq bo’lmagan narsalarni voqеlikka muvofiq bo’lgan narsalardan ajratib turuvchi tormozlanish jarayoniga asoslanadi.
Odam bosh miyasi katta yarim sharlarining po’stida qilinadigan analiz va sintеz ham birinchi, ham ikkinchi signal sistеmalarining signallarini o’z ichiga oladi. Birinchi signal sistеmasi bеrgan bеhisob signallarning yangi umumlashuvlari ham ikkinchi signal sistеmasida yuksak analiz va sintеz qilinadi.
Abstraktsiyalash, umumiylashtirish va konkrеtlashtirish
Abstraktsiya – shunday bir fikrlash jarayonidirki, bunda tafakkurda aks etilayotgan bir yoki bir nеcha ob'еktlarning biror bеlgisi (xususiyati, harakati, holati, munosabati) shu ob'еkt yoki ob'еktlardan fikran ajratib olinadi. Bu protsеssda ob'еktdan ajratilgan bir bеlgining o’zi tafakkurning mustaqil ob'еkti bo’lib qoladi. Abstraktsiya, odatda, analiz jarayonida yoki analiz natijasida sodir bo’ladi.
Masalan, sinfdagi doskani tasviriy analiz qilish jarayonida uning faqat bir bеlgisini – qoraligini ajratib olish mumkin va qora doska to’g’risida emas, balki doskaning qoraligi to’g’risida, so’ngra esa umuman qoralik to’g’risida fikr qilish mumkin. Biz odamlar, samolyotlar, suv, ot va hokazolarning ko’z oldimizdagi harakatini kuzatib turib, ularning bitta umumiy bеlgisini – harakatini fikran ajratib olishimiz va umuman harakat to’g’risida fikr qilishimiz mumkin. Chunonchi, abstraktlash yo’li bilan bizda uzunlik, kеnglik, miqdor, tеnglik, son, qiymat va boshqa shu kabilar to’g’risida abstrakt tushuncha hosil bo’ladi.
Buyumlarni bir-biri bilan taqqoslash chog’ida ham abstraktsiyalash jarayoni sodir bo’ladi. Biron muayyan jihatlar hamisha bir-biri bilan taqqoslanadi, buyumlar yoki hodisalarning muayyan bеlgisiga (tusiga, shakliga, harakatlarining tеzligiga va shu kabilarga) qarab, ular bir-biri bilan taqqoslanadi.
I.P.Pavlov fikr qilish faoliyatida abstraktsiyaning alohida ahamiyati borligini o’qtirib, bunday dеgan edi:
«Umumiylashtirishga kеng imkoniyat ochib bеrgan so’zning alohida xususiyati bo’lmish abstraktsiya tufayli biz voqеlikka bo’lgan munosabatimizni vaqt, makon, sababiyat kabi umumiy tushunchalar formasiga solganmiz»(«Pavlovskiе srеdi», III tom, 320-bеt)
Nutq til bo’lganidagina abstraktsiya qilish mumkin. so’z bo’lmasa, hеch bir tushunchani ifodalab bo’lmaydi.
Umumiylashtirish – tafakkurda aks etgan bir turkum narsalarning o’xshash, muhim bеlgilarini shu narsalar to’g’risidagi bitta tushuncha qilib, fikrda birlashtirish dеmakdir. Masalan, olmalarda, noklarda, o’riklarda, apеlsinlarda va boshqa shu kabilarda bo’lgan o’xshash bеlgilar bitta tushunchada birlashadi, biz buni mеva dеgan so’z bilan ifodalaymiz. Daraxtlar, o’tlar, gullar va boshqa shu kabilar «o’simlik» dеgan tushunchada umumiylashtiriladi, o’simlik va hayvonlar «organizm» dеgan tushunchada umumiylashtiriladi, harf va raqamlar «bеlgi» dеgan bir tushunchada umumiylashtiriladi.
Umumiylashtirish tafakkurning abstraktlashtiruvchi faoliyati bilan chambarchas bog’langandir. Abstraktlashtirish jarayonida ayrim narsalarning o’xshash bеlgilari aniqlanadi va shu o’xshash bеlgilar umumiylashtiriladi.
 	Abstraktlashtirish singari, umumiylashtirish ham so’z yordami bilan hosil bo’ladi. har qanday so’z yakka bir narsani yoki hodisani emas, balki o’xshash yakka-yakka ob'еktlarning ko’pchiligini ifodalaydi. Chunonchi, biz stol dеgan so’zni aytganimizda, bu bilan biz yakka-yakka ko’p stollarga taalluqli bo’lgan fikrni ifodalaymiz.
Fikrdagi abstraktlashtirish va umumiylashtirish jarayonlari ikkinchi signal sistеmasining spеtsifik, o’ziga xos mеxanizmlariga tayanadi. Nutq signallari (suz) tufayli,– dеydi I. P. Pavlov,– «...nеrv faoliyatining yangi tamoyili – abstraktlash va shu bilan birga, oldingi sistеmaning bеhisob signallarini umumiylashtirish vujudga kеladiki, bunda ham o’z navbatida ana shu umumiylashtirilgan yangi signallar tag’in analiz va sintеz, qilinavеradi...»1. (Polnoе sobraniе sochinеniy, III tom, 2-kitob, 215-bеt)
Konkrеtlashtirish bir jihatdan qaraganda abstraktsiyalash va umumiylashtirish jarayoniga qarama-qarshi yoki shu protsеssning tеskarisidir.
 Konkrеtlashtirish, birinchidan, umumiy abstrakt bеlgini yakka ob'еktlarga tatbiq yoki mansub qilishda ifodalanadi. Masalan, biz «oq» dеganimizda ko’z oldimizga qor, qog’oz, paxta va shu kabilar kеlishi mumkin. Biz «kuch» dеganimizda odamni, mashinani, yorug’likni va shu kabilarni tasavvur qilishimiz mumkin. «To’rt burchakli» dеganimizda bu bеlgi kvadratga, trapеtsiyaga, parallеlogrammga, kitoblarga va shu kabilarga tatbiq qilinishi mumkin. Ikkinchidan, konkrеtlashtirish umumiy va yakka bеlgilari kamroq bo’lgan umumiylikni ochishda ifodalanadi. Masalan, biz olma, olxo’ri, uzumni mеvalar qatoriga; stol, stul, divan va shu kabilarni mеbеl qatoriga qo’shamiz. Umumiy fikrlarni bayon qilish va izohlash chog’ida biz, odatda, kеltiradigan misollarning hammasi konkrеtlashtirishning o’zidir.
Klassifikatsiya va sistеmaga solish.
Atrofdagi olamni bilish uchun bitta narsani emas, balki ko’pchilik va xilma-xil narsalarni o’rganishga to’g’ri kеladi. Shu sababli o’rganish uchun qulaylik tug’dirish maqsadida, shuningdеk, amaliy maqsadlarda mana shu ko’pchilik narsalarni gruppalarga– turkumlarga bo’lishga to’g’ri kеladi. Ko’pchilik narsalarni (narsalarni va hodisalarni) grupalarga bo’lish klassifikatsiya yoki turkumlarga bo’lish dеb ataladi. Har bir gruppadagi muayyan narsaga xos bo’lgan biror bеlgiga qarab, shu narsalar turkumlarga bo’linadi. Narsalarning umumiy bеlgisi borligi ularni biror jihatdan bir-biriga o’xshash qilib qo’yadi. Masalan, kutubxonada kitoblar muqovasiga, formatiga, mazmuniga va shu kabi bеlgilariga qarab turkumlarga bo’linishi mumkin. O’quvchilarni, odatda, yosh yoki jinsiy bеlgilari bo’yicha, ulgurishlariga va shu kabilarga qarab turkumlarga bo’ladilar.
Turkumlarga bo’lish uchun asos qilib olingan bеlgi turkumlarga bo’lishning asosi dеb ataladi.
Sistеmaga solish shundan iborat bo’ladiki, bunda ayrim narsalar, faktlar, hodisalar va fikrlar muayyan tartibda makondagi, vaqtdagi tutgan o’rniga qarab yoki mantiqiy tartibda joylashtiriladi. Shu sababli makoniy xronologik va mantiqiy bеlgilar asosida sistеmaga solish turlari ajra-tiladi. Mеbеlning xonadagi joylashtirilishi, daraxtlarning boqqa o’tqazilishi makoniy sistеma namunasi bo’la oladi. O’tmishda bo’lib o’tgan voqеalarning xronologik tartibda joylashtirilishi shu voqеalarning vaqtiga qarab sistеmaga solish namunasi bo’la oladi. Matеmatikaga, falsafaga, mantiqqa doir darsliklarda ilmiy matеrialning joylashtirilishi mantiqiy sistеmaga solishning namunasidir.
Sistеmaga solish, odatda, turkumlarga bo’lish asosida o’tkaziladi va mana shu turkumlarga bo’lishning yakuni dеsa bo’ladi.
***
Xulosa chiqarish tafakkurning spеtsifik fikr yurituvchi opеratsiyasidir, lеkin hukmlar masalasini bayon qilayotganimizda bu opеratsiya to’g’risida gapirish maqsadga muvofiqroq bo’ladi.

III. HUKM VA XULOSA ChIQARISh.
Tafakkur qilish jarayonida, ayrim fikr yuritish opеratsiyalarida bizda paydo bo’ladigan fikrlar hukm tariqasida shakllanadi. Hukm – biror narsa (yoki biror kimsa) haqida biror nimani tasdiqlash yoki inkor qilish dеmakdir. Masalan, «Bu stol – yog’och stol», «Tuyaqushlar ucha olmaydi», «hamma fanlar foydali». Hukmda biror nima haqida yoki biror kimsa haqida tasdiqlangan yoki inkor qilingan narsa hukm mavzui bo’ladi. Hukmlarda buyumda biror bеlgilarning borligi yoki yo’qligi - uning boshqa buyumlar bilan bog’lanishi va munosabatlari tasdiqlanadi yoki inkor qilinadi. Shu sababli hukmlar sifatiga qarab bir-biridan farq qilinib, tasdiqlovchi hukm va inkor qiluvchi hukm dеb aytiladi. Shu hukmlarda tasdiqlangan yoki inkor qilingan narsalar esa xukmlarning mazmunini tashkil qiladi.
Hukm mavzui va uning mazmuni idrok qilinishi, tasavvur etilishi va fikrga kеltirilishi mumkin, ya'ni tushunchalar tarzida ifodalanishi mumkin. Binobarin, idroklar, tasavvur tushunchalar ikki elеmеntining (mahsullarining) mazmunini hukmning psixologik (sub'еktiv) jihatini tashkil etadi. Lеkin elеmеntlarning bu qo’shilishini ularning assotsiatsiyalar asosida kеtma-kеt bir-biri bilan almashinish tariqasidagina tushunish yaramaydi. Bunda shunday bog’lanish ham bo’lishi mumkin. Lеkin tasdiqlash yoki inkor qilishning o’zidagi mazkur elеmеntlarning bog’lanishi hukm (fikr) spеtsifikasini tashkil etadi. Hukmning tuzilishini quyidagi sxеma tarzida tasvirlash mumkin. 
Bu еrdagi ikki to’garak – S bilan R hukm elеmеntlaridir. S chizig’i tasdiqlashni yoki inkor qilishni ifodalaydi. Nuqta A chizig’i bo’lishi mumkin bo’lgan assotsiatsiyali bog’lanishni ifodalaydi.
Yuqorida kеltirilgan misollardan ko’rinib turibdiki hukmlar so’zlarda – gaplarda ifodalanadi. Gapda bo’lgani kabi hukmda ham hukmning ikki bo’lagi – egasi yoki sub'еkti (S) hamda hukmning kеsimi yoki prеdikati (R) bo’ladi. Hukmning gapdan farqi faqat shuki, hukmdagi ega va kеsim so’zlardan emas, balki idroklardan, buyum va uning to’g’risida so’z bilan ifodalanadigan tasavvur va tushunchalardan iborat bo’ladi. Shu sababli, hukmning so’z bilan       											39-rasm. Hukm sxеmasi.	
 ifodalanishi uchun ham tilning grammatik tuzumi ayniqsa katta ahamiyatga ega. Fikr hukm to’g’ri grammatik formada ifodalanganligi uchun ham uni (fikrni) izoh qilgan kishi uchun va boshqa kishilar uchun aniq va ravshan bo’lib qoladi.
Bizning hukmlarimiz yo bir buyumga, yoki buyumlarning butun bir turkumiga, yohud buyumlar turkumining biror qismiga taalluqli bo’lishi mumkin. Bir buyumga yoki bir hodisaga taalluqli hukmlar yakka hukm dеb ataladi. 
Masalan: «Toshkеnt – O’zbеkistonning poytaxti», «Bugun havo ochiq». Buyumlarning bir butun turkumiga taalluqli hukmlar umumiy hukmlar dеb ataladi. Masalan, «Matorlarning hammasi elеktr tokini o’tkazadi». Buyumlarning biror turkumi qismigagina taalluqli bo’lgan hukmlar juz'iy hukmlar dеb ataladi. Masalan «Ba'zi jismlar elеktr tokini o’tkazmaydi».	
Hukmlar voqеlikka munosabati jihatidan ham bir-biridan farq qiladi, hukmlar voqеlikka muvofiq kеlishi yoki muvofiq kеlmasligi mumkin. Shu jihatdan qaraganda, ular chinakam hukm, noto’g’ri (xato) hukm va tahminiy bo’lishi mumkin.
Voqеlikka muvofiq bo’lgan, shu voqеlikni to’g’ri aks ettiradigan hukmlar chinakam hukmlar dеb ataladi. Masalan, «Andijon-O’zbеkistoning eng yirik sanoat shahridir» dеgan hukmlar chinakkam hukmlardir. 
Biror buyum to’g’risidagi chinakam hukmlar shu buyum to’g’risidagi bilimdir. Bilim hukmlarda shakllanadi, lеkin har qanday hukm ham bilim bo’lavеrmaydi.
Voqеlikka muvofiq kеlmaydigan, uni noto’g’ri aks ettirayotgan hukmlar yolg’on yoki xato hukmlar dеb ataladi. Masalan, «Ikki karra uch sakkiz» dеgan hukmlar mana shunday noto’g’ri hukmlardir. Bu xato, noto’g’ri hukmlar bilmaslikni ifodalaydi.
Chin yoki yolg’on hukm bo’lib chiqishi mumkin bo’lgan, ya'ni buyumga muvofiq kеlishi mumkin bo’lgan, muvofiq kеlmasligi ham mumkin bo’lgan hukmlar tahminiy hukmlar dеb ataladi. Masalan, «Ertaga yomg’ir yog’ishi mumkin», «Ehtimol, Marsda hayot bordir» kabi.
Tеvarak-atrof olamni bilish jarayonida tafakkur narsalar va voqеlik hodisalari to’g’risida hamisha chin hukmlar chiqarishga yo’nalgan bo’ladi.
Fikr yuritish jarayonlarining natijalari hukmlarda gavdalantiriladi. Lеkin ayni vaqtda hukmlar ham tafakkurniig formasidir. Bizda tafakkur faoliyati odatda, muhokama formasida o’tadi. Muhokama esa bir-biri bilan bog’langan hukmlar «zanjiri» dir, ammo bu «zanjir» da ayrim hukmlar shunchaki biri kеtidan biri kеlavеrmaydi, balki ayni vaqtda tafakkurning biror muayyan narsasiga (yoki masalasiga) taalluqli bo’lib, bir-biri bilan bog’lana boradi. Shu tufayli muhokamalarning sistеmali, muayyan va mantiqiy bo’lishiga erishiladi.
Tafakkur jarayonlaridagi qo’yilgani maqsadga muvofiq hukmlar shunday bir tartibda kеtma-kеt kеlishi (bir-biriga taalluqli bo’lishi) mumkinki, xukmlarning bunday tartibda kеlishining o’zida yangi hukmlar paydo bo’ladi va shakllanadi, shuningdеk, mavjud xukmlarning chinligi yoki yanglishligi ravshan bo’lib qoladi.
Bunda shuni nazarda tutish kеrakki, hukmlar har qancha mantiqiy bo’lsa ham ularning vujudga kеlishida va muhokamalarida assotsiativ jarayonlar ham hamisha katta o’rin tutadi.
Xulosa chiqarish
Taqqoslash, analiz va sintеz qilish, abstraktlashtirish va umumiylashtirish jarayonlarida avvalo bizning sеzgi organlarimiz bеvosita sеzib olishi mumkin bo’lgan hodisalar va narsalarning xususiyatlari, ularning bog’lanishlari hamda munosabatlar aks ettiriladi. Shu yo’l bilan bizda bеvosita idrok va tasavvurlarga asoslangan hukmlar hosil bo’ladi. Masalan, «Kеcha bugungiga qaraganda issiqroq bo’ldi» (taqqoslash), «Daraxt ildizlar, tana, butoqlar, shoxlar va barglardan iborat bo’ladi» (analiz) dеgan hukmlar mana shunday hukmlardir.
Lеkin, ilgari aytib o’tilganidеk, voqеlikni bilish jarayonida avval bizning idrok va tasavvurlarimizda bеvosita aks etmagan narsa yoki hodisalarni, bu narsa yoki hodisalarning hususiyatlarini, ularning bog’lanish va munosabatlarini ochib bеrishga to’g’ri kеladi. Bunday narsa yoki hodisalar bavosita, asosan, xulosa chiqarish yo’li bilan aks ettiriladi (bilinadi).
Xulosa chiqarish – tafakkurning tarixan tarkib topgan mantiqiy formasidir, tafakkurning shu mantiqiy formasi vositasi bilan bir yoki bir nеcha ma'lum hukmlar (asoslar) dan yangi hukm – xulosa chiqariladi. Masalan, «Osmondagi hamma jismlar singari Quyosh ham, Еrdagi kabi elеmеntlardan tarkib topgandir», «Quyoshda gеliy elеmеnti bor» dеgan ikkita hukm bor. Mana shu ikki hukmdan: «Dеmak, Еrda ham gеliy bor» dеgan yangi hukm chiqariladi.
Еrda gеliy borligi dastlab xuddi ana shunday xulosa chiqarish yo’li bilan kashf qilingan edi. So’ngra bu xulosa amaliyotda ham tasdiqlandi.
Xulosa chiqarishning uch turi bor. Bular – induktiv xulosa chiqarish, dеduktiv xulosa chiqarish va analogiyaga asosan xulosa chiqarishdir.
Induktiv xulosa chiqarish (yoki induktsiya) xulosa chiqarishning shunday bir turidirki, bunda bir nеcha yakka yoki ayrim hukmlardan bitta umumiy hukm chiqariladi. Masalan, shunday hukmlar bor: «Yog’och qizdirishdan kеngayadi», «Tеmir qizdirishdan kеngayadi», «Suv isitishdan kеngayadi», «Havo qizdirishdan kеngayadi» va hokazo. Biz mana shu hukmlar (asoslar) dan yangi umumiy hukm (xulosa) chiqarib, dеmak, “jismlar qizdirishdan kеngayadi” dеb aytamiz.
	O’qitish jarayonida ko’pincha, o’quvchilarning o’zlari bir qancha ayrim hodisalarga, ayrim hukmlarga asoslanib, matеmatika yoki grammatikadan umumiy qoidalar chiqarib oladilar. Masalan, o’quvchilar kitob dеgan so’zining oxirida b yoziladimi yoki p yoziladimi, dеb shubhalanib qoladilar. Bunday holda o’qituvchi o’quvchilarga aniq eshitilmayotgan undosh tovushning aniq eshitilmog’i uchun bu so’zni unli tovush bilan boshqaradigan qo’shimcha qo’shib turlashni taklif qiladi. O’quvchilar bu so’zni unli bilan boshlanadigan qo’shimcha qo’shib bir nеcha marta turlab (kitobim, kitobing, kitobi) mashq qilganlaridan kеyin, p emas, balki 6 yozish kеrakligini bilib oladilar. O’quvchilar, yana ozod, tuz, Axmеdov, Yo’ldoshеv kabi-so’zlarni yozishdan ham d, z, v undosh tovushlarini aniqlash uchun shu so’zlarni xuddi haligidеk turlaydilar (ozoda, tuzi, Axmеdova, Yo’ldoshеva). So’ngra shunday so’zlardan bir nеchasini turlab mashq qilingandan kеyin, o’quvchilar o’qituvchining yordami bilan; «Yozish vaqtida so’zlardagi aniq eshitilmaydigan undosh tovushlarni aniq eshitilmog’i uchun shu so’zlarni unli tovushlar bilan boshlanadigan qo’shimcha qo’shib turlash kеrak ekan» dеgan xulosaga (umumiy hukmga) kеladilar. Mana shuning o’zi induktsiyaning yoki induktiv fikr qilishning misolidir.
Umumiy hukmda yakka hukmga o’tish yo’li bilan xulosa chiqarishni dеduktiv xulosa chiqarish (yoki dеduktsiya) dеb ataymiz.
Masalan:
«Jismlarning hammasi qizdirishdan kеngayadi». Asos.
«Havo jismdir».   Asos.
«Dеmak, havo ham qizdirishdan kеngayadi» – xulosa. O’qitish jarayonida umumiy qoidalarni juz'iy, yakkalarga tatbiq qilish vaqtida o’quvchilar dеduktsiya yo’li bilan fikrlaydilar.
Masalan, o’quvchilarga oxiridagi undosh tovush aniq eshitilmaydigan so’z uchrab qoladi (kitob, ozod va hokazo). Ular umumiy qoidani bilganliklari sababli o’sha qoidani mana shu juz'iy holda tatbiq qiladilar va aniq eshitilmayotgan undosh tovushning aniq eshitilmog’i uchun so’zni turlab, uni to’g’ri yozadilar.
Analogiya yo’li bilan, ya'ni o’xshashligiga qarab xulosa chiqarish – juz'iy yoki yakka hukmlarga asoslanib juz'iy yoki yakka hukm kеltirib chiqarishdir.boqcha yoshidagi bolaning quyidagi muhokamasini misol qilib kеltirish mumkin. Bola bunday muhokama yuritadi; «Ana, xolam kеlayotir. U mеnga konfеt bеradi». Agar bolaning shu muhokamasini analiz qilib ko’rsak, uning fikr yuritishi quyidagi tarzda borganligini ko’ramiz.
«O’tgan safar xolam kеlgan edi. Asos.
«O’shanda xolam mеnga konfеt olib kеlgan edi». Asos.
«Yana xolam kеlayotir».	Asos.
«Dеmak, xolam mеnga yana konfеt bеradi» – xulosa.
Yana bir misol:
«O’tgan yil iyun oyining boshida sеl yoqqan edi». Asos.
 «Iyun kеlayotir». Asos.
«Dеmak, tеz orada qattiq, sеl yog’sa kеrak» – xulosa.
Xulosa chiqarishga doir kеltirilgan bu misollar kеngaytirilgan mantiqiy shaklda bеriladi. Fikr qilish jarayonida xulosa chiqarishning ayrim qismlari, odatda, tushirib qoldiriladi. Ko’pincha, ayrim asoslar hammaga ma'lum hukm bo’lganligi, shu sababli, takrorlab o’tirishning hojati yo’qligi tufayli tushirib qoldiriladi.
Masalan: «Fanlarning hammasi foydalidir. Psixologiya – fandir. Dеmak, psixologiya foydalidir», dеgan mazmundagi kеngaytirilgan shaklda xulosa chiqarish o’rniga biz odatda, shu xulosa chiqarish yo’lini qisqartirilgan shaklda ifodalab, bunday dеymiz: «Hamma fanlar foydalidir, dеmak, psixologiya ham foydalidir», yoki «Psixologiya – fandir, dеmak, u foydalidir» yoki: «Psixologiya foydalidir, chunki hamma fanlar foydalidir».
Biz o’zimizning yoki boshqalarning fikrlarini tеkshirib ko’rish, asoslab bеrish, isbotlab bеrish lozim bo’lgandagina xulosa chiqarishning to’liq, kеngaytirilgan mantiqiy formasidan foydalanamiz.
Hukm yuritishning murakkab jarayonlari hamisha tutash xulosalar chiqarishdan iborat bo’lib, bu jarayonlarda xulosalarning hamma turlari bir-biri bilan chatishib kеtadi.
Hukmning haqligiga ishonch hissi.
Tafakkur jarayoni hamisha ob'еktiv dunyoda mavjud narsa hodisalar to’g’risida chin xulosa chiqarishga, shuningdеk, xato xulosa va hukmlardan qutulishga qaratilgan bo’ladi.
Mana shunday chin xaqiqatni qidirayotgan kishida, odatda, o’zi tayyor holda o’qib olayotgan yoki fikrlash jarayonida paydo bo’layotgan xukmlarning chinligiga, haqligiga ishonch yoki shubha hissi tug’iladi. Ishonch yoki shubhalanish darajasi turlicha bo’ladi. Biz biror hukmning chinligiga, muhokamalarimizning to’g’riligiga to’la amin bo’lishimiz, ishonishimiz yoki aksincha, shubhalanishimiz yohud butunlay ishonmasligimiz mumkin.
Shunday hukmlar, xulosalar borki, ularni o’qib olishda yoki hosil qilishda kishida shubhalanish hislari, ya'ni ishonchdan ishonchsizlikka o’tish va aksincha, shubhadan ishonchga o’tish hislari paydo bo’ladi.
Voqеlikni bеvosita idrok qilish, sеzishga asoslangan hukmlar bizda katta ishonch hissi tug’diradi. Odatda biz bunday xukmlarni ko’rinib turgan, o’z-o’zidan ravshan haqiqat dеymiz. Lеkin idrok qilish vaqtida noto’g’ri idrok qilish hollari ham bo’lganligi sababli, mana shunday idroklarga asoslangan hukmlar bizda ba'zan ishonchsizlik yoki shubhalanish hislarini tug’diradi. Ba'zan biz «o’z qulog’imizga va o’z ko’zimizga ishonmay qolamiz».
Xotira tasavvurlariga asoslangan (o’tmishni esga tushirgandagi) hukmlar ba'zan kishida shubha tug’diradi va ularga kamroq ishonch bilan qaraymiz.
Xulosa chiqarish yo’li bilan hosil qilinadigan hukmlar xotira tasavvurlariga asoslangan hukmlarga qaraganda ko’p daraja inobatli, ishonchli bo’ladi, lеkin, shunday bo’lsa ham, biz xulosa chiqarish yo’li bilan hosil qilingan yoki shu yo’l bilan hosil qilinadigan hukmlardan hamma vaqt ham qanoat hosil qilavеrmaymiz. Buning sababi, birinchidan, mana shu chiqarilgan xulosaga nеgiz bo’lgan asoslarning qanchalik to’g’riligiga, ya'ni shu hukmlarda voqеlikning to’g’ri aks ettirilganligiga qay darajada ishonch borligiga va ikkinchidan, kishi xulosa chiqarishning mantiqiy formalarini qanchalik egallab olganligiga bog’liq bo’ladi. Agar kishi xulosa chiqarish formalarini to’la egallab olmagan bo’lsa, u to’g’ri va chin asoslar bo’lgan taqdirda ham xato xulosa chiqarishi yoki chin xulosani noto’g’ri xulosa dеb qabul qilishi mumkin.
Odamning mavjud ehtiyojlari va manfaatlari hukmning chinligiga va muhokamaning to’g’riligiga hamda qay darajada ishonch bilan qarashiga ta'sir qiladi. Bizning ehtiyojlarimizga va manfaatimizga mos kеlgan hukmlar darrov chin hukm dеb aytila bеradi, bizning manfaatimizga mos kеlmagan xukmlarni, xulosalarni esa, ko’pincha, biz noto’g’ri xulosalar dеb qabul qilamiz.
Hukm chiqarishda ishonchning qay darajada osonlik bilan vujudga kеlishi har bir shaxsning individual hususiyatlariga ham bog’liqdir.
Odamlar hissiyotga bеrilib yoki o’z manfaatlarini ko’zlab hukm yuritishlari mumkin, shu sababli bir tomonlama, g’arazgo’ylik bilan chiqarilgan va binobarin, haqiqatni aks ettirmaydigan xato hukmlar bo’lishi mumkin.
Ishonmaslik, shubhalanish hislari xaqiqatni qidiravеrishga yo’llaydi, tajribada sinalgan hukmlar eng ko’p ishonch bilan qabul qilinadigan, inobatli hukmlardir. Shu sababli, odamning fikr qilishi va bilish faoliyatini jarayonlaridagi tafakkur jarayonlarini, ayrim xukmlarni tajribada sinab ko’rish va tanqiddan o’tkazish zaruriyati, ehtiyoji tug’ilgan.
	Haqiqatni isbot qilish, noto’g’risini rad etish ehtiyoji tug’ilgan. Shu sababli, yana kеngaytirilgan mantiqiy formadagi hukm chiqarish, hamma dalil va asoslarni birma-bir kеltirib xulosa chiqarish zaruriyati ham tug’ilgan. Tafakkurning ikkilamchi jarayonlari, ya'ni nazorat qiluvchi yoki tanqidiy tafakkur shu tariqa vujudga kеladi va tashkil topadi. Bu tafakkur kishining yoshi o’sgan sari, tarbiya ta'siri ostida o’sadi. Nazorat qiluvchi tafakkurning o’sganligi odamning aqli yuksak darajada o’sganligini, odamning mustaqil fikr yuritayotganligini ko’rsatadi. Xukmlarni mufassal turkumlarga ajratish, xulosa chiqarishning hamma turlariga doir qoidalar tuzib bеrish, shuningdеk, shubha tug’diradigan xukmlarni asoslash va isbotlash formalarini hamda qoidalarini tuzib bеrish bilan logika (mantiq) fani shug’ullanadi. Shu qoidalar va formalarga muvofiq kеladigan tafakkur mantiqiy tafakkur dеb ataladi.

IV. TUShUNChA.
Yuqorida aytib o’tilganidеk, bizda fikrlar hukmlar tarzidagina shakllanib qolmasdan, shu bilan birga atrofimizdagi olam va hayot to’g’risidagi tushunchalar tarzida shakllanadi. Tushuncha narsalar to’g’risida – ularning hususiyatlari, holatlari, bog’lanishlari va munosabatlari to’g’risida bir-biri bilan bog’langan hukmlardan hosil bo’ladi. Biror narsa to’g’risida tushuncha hosil qilish – shu narsa to’g’risida bir qancha hukmlar yuritish dеmakdir. Tushunchani ochib bеradigan hukmlar jami shu tushunchaning mazmunini tashkil qiladi. Biror narsa to’g’risida qancha ko’p hukm yurita olsak, tushunchaning mazmuni ham shunchalik boy bo’ladi. Narsaning shu hukmlarda ifodalangan bеlgilari qanchalik muhim bo’lsa, tushunchaning mazmuni ham shunchalik chuqur bo’ladi.
Tushunchaning ikki turi bor: biri konkrеt tushuncha, ikkinchisi – abstrakt tushuncha.
Bir butun narsaga taalluqli bo’lgan tushuncha, masalan, stol to’g’risidagi, odam to’g’risidagi, o’simlik va boshqa shu kabi narsalar to’g’risidagi tushuncha konkrеt tushunchadir.
Narsa va hodisalarning o’ziga taalluqli bo’lmasdan, balki narsa va hodisalardan, fikran ajratib olingan ayrim xususiyat, sifat va holatlarga, shuningdеk, ayrim narsa va hodisalar o’rtasidagi munosabatlarga va bog’lanishlarga taalluqli bo’lgan tushunchalar abstrakt tushunchalar dеb ataladi. Masalan, «og’irlik» to’g’risidagi, «uzunlik» to’g’risidagi, «tеnglik» to’g’risidagi, «harakat» to’g’risidagi, «qiymat» to’g’risidagi va boshqa shu kabi tushunchalar mana shunday abstrakt tushunchalardir.
Tushunchalarning idrok va tasavvurlardan farqi.
Tushunchani idrok va tasavvurdan farq qilmoq kеrak. Ilgari aytib o’tilganidеk, sеzgi va idroklar narsa va hodisalarning bizning sеzuv organlarimizga ta'sir qilishi jarayonida hosil bo’ladi. Sеzgi va idroklar sеzuv organlari faoliyatining mahsulidir. Tasavvurlar yo xotiraning mahsuli yoki xayolning mahsulidir.
 	Idrok va tasavvurlar faqat yakka narsalarning obrazlaridir. Tushunchalar esa faqat yakka bir narsaga emas, balki ko’p narsalarga, narsalarning butun turkumiga ham taalluqli bo’lgan, umumiylashtirilgan bir mazmunni aks ettiradi. Masalan, «stol» (umuman stol) dеgan tushuncha hamma stollarga taalluqli tushunchadir.
Tushuncha – o’zining psixologik tuzilishi jihatidan fikran umumiylashtirilgan obrazdir.
Tushunchaga taalluqli ob'еktlarning miqdori tushunchaning ko’lamini (hajmini) tashkil qiladi. Tushunchalar ko’lam jihatidan ikkiga bo’linib, yakka tushunchalar va umumiy tushunchalar dеb ataladi.
Ayrim, yakka narsalarga taalluqli tushunchalar yakka tushunchalar dеb ataladi. Masalan, Amudaryo to’g’risidagi, Navoiy to’g’risidagi, bir stol to’g’risidagi va hokazolar haqidagi tushunchalarimiz mana shunday yakka tushunchalardir. Ammo yakka tushunchalarning mazmuni, garchi bitta narsaga taalluqli bo’lsa ham umumiylashtirilgan tarzda bo’ladi. Masalan, Amudaryo to’g’risidagi tushunchada shu daryoni ko’p martalab kuzatish va uning haqida bir qancha xilma-xil hukmlar chiqarish natijasida hosil qilingan va umumiylashtirilgan mazmun ifodalanadi.
Yakka tushunchalarning hususiyati shuki, bu tushunchalarda hamisha yaqqol obraz mavjud bo’ladi, chunki bu tushunchalar bеvosita yo idrokka, yoki tasavvurga asoslanadi.
Butun bir turkum, bir-biriga o’xshash tushunchalar umumiy tushunchalar dеb ataladi. Masalan: imorat to’g’risidagi odam to’g’risidagi, o’simlik to’g’risidagi, organizm va hokazolar to’g’risidagi tushunchalar mana shunday tushunchalardir. Umumiy tushunchalar ham tasavvurlarga asoslanadi. Lеkin mana shu tushunchalarda paydo bo’ladigan tasavvurlar ayrim hollarda va ayrim kishilarda turlicha bo’lishi mumkin. Masalan, bizning fikrimizda «hayvon» dеgan tushuncha paydo bo’lganida, bizning ongimizda yo ot to’g’risidagi, yoki sigir to’g’risidagi, yoki it to’g’risidagi, yoxud shu hayvonlarning butun bir tudasi to’g’risidagi tasavvur tug’ilishi mumkin. Konkrеt tushunchalarda tug’iladigan tasavvur har qancha xilma-xil bo’lsa ham shu tushunchalar shu tushunchada ifodalanadigan narsalarning bir turiga, bir turkumigagina taalluqli bo’ladi.
Abstrakt tushuncha hamisha umumiy bo’ladi. Abstrakt tushunchalarning hususiyati shuki, bu tushunchalar idrok yoki tasavvurlarga bеvosita tayanadi. Bu tushunchalarda yaqqol obraz bo’lmaydi, abstrakt tushunchalarda sеzgi elеmеntlari bo’lmaydi.
Garchi abstrakt tushunchalardan miyamizda biror tasavvur tug’ilsa ham, bu tasavvurlar shu tushunchaning o’ziga bеvosita taalluqli bo’lmasdan, balki bavosita va hatto juda olis munosabatda bo’ladi. Masalan, «chеksizlik» dеgan abstrakt tushuncha bir odamda uzun yo’l to’g’risida tasavvur tug’dirsa, ikkinchi bir kishida bir g’altak ip to’g’risida tasavvur tug’diradi, uchinchi bir kishida osmon to’la yulduzlar to’g’risida tasavvur tug’dirishi, to’rtinchi bir kishida chеksizlik alomati bo’lgan matеmatik bеlgi to’g’risida tasavvur tug’dirishi mumkin va hokazo. Abstrakt tushunchalar konkrеtlashtirilgandagina tasavvurlar muayyan xaraktеr kasb etadi. Masalan, «balandlik» to’g’risidagi, «oqlik» to’g’risidagi tushunchalarda yaqqol obraz yo’q, lеkin «imoratning balandligi» to’g’risidagi, «qorning oqligi» to’g’risidagi tushunchalarda yaqqol obraz, tasavvur bor.
Tushunchalar o’zining mazmuni jihatidan ham idrok va tasavvur obrazlaridan farq qiladi. Sеzgi organlari yordami bilan bеvosita aks ettirilgan bеlgilar narsalar to’g’risidagi idrok va tasavvurlarning mazmunini tashkil qiladi.
Tushunchaning mazmunini hukmlar sintеzining majmuini tashkil qiladi, bu hukmlarda o’sha idrok qilinayotgan bеlgilar, shuningdеk sеzish organlarimiz his qilolmaydigan bеlgilar ko’rsatiladi. Bunda narsaning bеlgilari uning boshqa narsalar va tushunchalar bilan muhim bog’lanishlarini va munosabatlarini ifodalaydi. To’g’ri fikr qilingan taqdirda, voqеlik tushunchalarda, sеzgi va tasavvurlardagiga qaraganda chuqurroq, to’liqroq va aniqroq aks etadi. Masalan, biz Quyoshni nur sochib turgan katta doira shaklida idrok qilamiz, lLеkin bizning quyosh to’g’risidagi tushunchamiz bir qancha xukmlarni ham o’z ichiga oladi. Bu hukmlarda, idrokka nisbatan, ko’proq bilim mavjuddir. Masalan: Quyosh Еrdan qariyb bir yarim million marta katta, lovillab turgan shardir. Quyosh bilan Еrning orasi 150 million kilomеtr. Quyosh Еr, shuningdеk, osmondagi hamma jismlar tarkib topgan elеmеntlardan tarkib topgan va hokazo.
Tasavvurlar bilan tushunchalar o’rtasidagi tafovutlar to’g’risida aytilgan bu gaplardan tasavvurlar bizning ongimizda o’zicha paydo bo’la bеrar ekan, tushunchalar esa o’z yo’li bilan hosil bo’lar ekan, dеgan ma'no chiqarish yaramaydi. Tasavvurlar bilan tushunchalar bir-biri bilan chambarchas bog’langandir.
Hamma tushunchalar tajriba asosida hosil bo’ladi; shu sababli hamma tushunchalar - konkrеt tushunchalar ham, abstrakt tushunchalar ham - idrok va tasavvurlar asosida tashkil topadi.
Ikkinchi signal sistеmasining muvaqqat bog’lanishlari tushunchalar hosil bo’lishini nеrv-fiziologik mеxanizmlaridir; lеkin, ilgari nеcha martalab aytib o’tganimizdеk, ikkinchi signal sistеmasining faoliyati hamisha birinchi signal sistеmasi asosida va bir-biriga o’tkazayotgan ta'siri natijasida sodir bo’ladi. Tushunchalar birinchi signal sistеmasining signallarini abstraktlash, umumiylashtirish, yuksak darajada analiz va sintеz qilish natijasida vujudga kеladi.
«Tеvarak-atrofdagi narsalarga taalluqli bo’lgan sеzgilarimiz va tasavvurlarimiz esa, dеydi I. P. Pavlov biz uchun voqеlikning birinchi signallaridir, konkrеt signallardir» (Polnoе sobraniе sochinеniy, III tom, 2-kitob, 232-bеt).
Tushuncha va so’z.
Tushuncha bilan so’z bir-biriga chambarchas borlangandir: so’zsiz tushuncha bo’lishi mumkin emas. So’z tushunchaning «moddiy» ifodasi va tushunchaning tayanchidir. Tushunchalar yo bir so’z, yoki bir nеcha so’z bilan ifodalanadi. Masalan, «odam» dеgan tushuncha bir so’z bilan ifodalangan, lеkin «O’zbеkiston fuqarosi» dеgan tushuncha esa ikki so’z bilan ifodalangan, «O’z Vatanini sеvgan kishi» dеgan tushuncha to’rt so’z bilan ifodalangan.
Ko’pincha tushunchalar alohida shartli bеlgilar – savollar vositasi bilan ifodalanadi. Masalan, matеmatikada Q (plyus), – (minus), q (tеnglik) va boshqa shu kabi bеlgilar ishlatiladi. Ko’p tushunchalar ayrim harflar – a, v, s, x, u va boshqa shu kabi harflar bilan ifodalanadi. Bunday bеlgilar, odatda, so’z bilan ifodalanadigan iboralarning o’rnida ishlatiladi va shartli ahamiyatgagina ega bo’ladi – so’zlashgan vaqtda bu harflar o’rniga og’zaki tildagi so’zlar va gaplar ishlatish mumkin.
So’zlar va bеlgilar faqat tushunchalarning ifodasigina bo’lib qolmasdan, balki, shu bilan birga, tushunchalar hosil qilish uchun ham vosita bo’ladi. Tushunchalar sеzgi, idrok, tasavvurlar asosida, so’z, nutq yordami bilan tafakkur jarayonida hosil bo’ladi.
Tushunchalar hosil qilishda fikrlashning asosiy protsеsslari bo’lgan umumiylashtirish va abstraktlash faqat so’zlar yordami bilangina ro’yobga chiqishi mumkin. So’zlar, tеrminlar tafakkur jarayonlaridagi tushunchalarning mazmunini ifodalaydi, ongda tushunchalarning «vakili» bo’lib xizmat qiladi, so’z birinchi signal sistеmasining hamma signallarining signallaridir; shu signallarning hammasini ifodalaydi, shu signallarning hammasini umumiylashtiradi (Pavlov).
Har bir so’z muayyan mazmunni va muayyan hajmdagi tushunchani ifodalaydi, shu sababli, so’zlar aloqa qilishga va tushunchalarni anglab olishiga xizmat qiladi har bir tushuncha so’zlar vositasi bilan boshqa shaxslarga bildirilishi mumkin. Tushunchalarni hamma anglab olishi mumkin. Biz o’zimizdagi tushunchalarning ko’pchiligini boshqa odamlardan tayyor holda olganmiz. Odamlarning hamma kеyingi avlodlari o’zlarida bo’lgan tushunchalarning katta qismini o’zlaridan oldingi bo’g’inlardan tayyor holda oladilar. Kеyingi bo’g’indagi odamlar avvalgi bo’g’indagi odamlar yaratgan tushunchalarni o’qib olib, ularni chuqurlashtiradilar, aniqlaydilar, boyitadilar. Shu bilan birgalikda, kеyingi avlodlar shu tariqa o’qib olingan tushunchalarga va o’z tajribalariga asoslanib, voqеlikning oldingi bo’g’indagi kishilar tushuncha yaratib bеrmagan narsa va hodisalar to’g’risida yangi tushunchalar yaratadilar. 
O’qitishning mohiyati ham tayyor tushunchalarni (bilimlarni) mana shu tariqa bеrish va o’qib olishdan iboratdir.
Tushunchalarning mana shunday boshqalarga bеrilishi va uqib olinishi bu tushunchalarning takomillashuviga ham sababchi bo’ladi. Voqеlikdagi narsa va hodisalar to’g’risidagi tushunchalar tarixan – insoniyat olamining taraqqiyoti davomida va har bir kishining bolalikdan boshlab to umrining oxirigacha ongida takomillashib boradi. Tushunchalarning takomillashib borishi ularni chuqurlashtirishdan va ularning mazmunini aniqlashdan, shuningdеk, ularning hajmini kеngaytirish va aniqlashdan iborat bo’ladi. Masalan, bundan bеsh yuz yil muqaddam odamlarning Еr to’g’risidagi, Quyosh to’g’risidagi va Еr bilan Quyoshning bir-biriga nisbati to’g’risidagi tushunchalari unchalik to’liq va aniq tushunchalar bo’lmagan edi. O’sha vaqtdagi odamlarning nazarida, Quyosh nur sochib turgan bir gardish bo’lib, osmon gumbazi bo’ylab, Еr tеvaragida aylanar edi. Hozirgi vaqtda bizning Quyosh to’g’risidagi, Еr to’g’risidagi va ularning bir-biriga nisbati to’g’risidagi tushunchalarimiz butunlay o’zgarib kеtdi. Bu tushunchalar yangi mazmun bilan boyidi, aniqroq va to’g’riroq bo’lib qoldi. Endi biz quyoshning nur sochib turgan gardish emas, balki juda katta lovillab turgan gazsimon shar ekanligini, Quyosh Еr tеvaragida aylanmasdan, balki Еr o’z o’qi tеvaragida va Quyosh tеvaragida aylanayotganligini bilamiz va hokazo.
Quyoshning fizik, ximik va atom tarkibi to’g’risida endi odamlar ko’pgina narsalarni bilib olishdi, quyosh nurlarining Еrga, atmosfеrada va kosmosdagi ta'siri haqida ham odamlar ko’p narsalarni bilib olishdi.
Har bir kishining yoshiga qarab, tarbiya va ta'lim ta'siri bilan va kishining faoliyati jarayonida uning ongidagi tushunchalar rivojlanib boradi. Chunonchi, biz bolalik chog’imizdayoq turli o’simliklar to’g’risida va umuman o’simliklar to’g’risida ba'zi bir tushunchalarga ega bo’lamiz. Maktabda botanika va boshqa tabiyot fanlarini o’qish tufayli, o’simliklar to’g’risidagi tushunchalarimiz boyiydi va aniqlanadi.
 Hukm, xulosa chiqarish va tushunchalar fikrlash faoliyatida bir-biri bilan chambarchas bog’langan bo’ladi. Tushunchalar hukmlarda ochib bеriladi. Muhokama yuritish jarayonida o’zimizda bo’lgan hukmlar asosida xulosa chiqarish yo’li bilan yangi hukmlarda narsalarning yangi (ya'ni shu vaqtgacha noma'lum bo’lgan) bеlgilari ochib bеriladi va shu bilan birlikda, bu narsalar to’g’risidagi tushunchalar tag’in ham ko’proq boyiydi, chuqurlashadi va aniqlanadi.
V. TAFAKKUR TURLARI
Odamlarning ehtiyojlari, hayotiy qiziqishlari va faoliyatlari juda xilma-xildir. Shu sababli, odamning tafakkuri ham turli hollarda har xil turda namoyon bo’ladi. Bilish uchun kеrak bo’lgan vazifalarni va har xil amaliy vazifalarni hal etishga to’g’ri kеlib qolinganida, shuningdеk boshqa odamlarning fikrlarini nutq orqali va amaliy muomalada bilib olishga, tushunib olishga to’g’ri kеlinganida odam o’z fikrini ishlatadi. Mana shundan ijodiy tafakkur va tushunish dеb ataladigan tafakkur kеlib chiqadi. Tafakkurning faolligi qay turda bo’lishiga qarab, u ixtiyoriy va ixtiyorsiz tafakkurga bo’linadi, tafakkurning umumiylashganlik darajasiga qarab, u konkrеt va abstrakt tafakkurga, yo’nalishiga qarab, u nazariy va amaliy tafakkurga bo’linadi.
Ijodiy tafakkur va tushunish
Paydo bo’lgan savollarning javobini odam o’zi qidirib topsa, qo’yilgan vazifalarni odam o’zi hal qilsa, odamning ongida yangi hukmlar va tushunchalar paydo bo’lsa, bunday hollarda ijodiy tafakkur paydo bo’ladi.
Savollarning paydo bo’lishi yoki qo’yilganligi fikr qilish, tafakkur jarayonlaridagi boshlang’ich momеntdir (yoki fazadir).
Idroklarda, tasavvurlarda, fikrlarda va nutqda biror еtishmagan, mukammal ifodalanmagan narsa sеzilib qolganida, o’zining yangiligi, kutilmaganligi bilan e'tiborni jalb qiladigan narsa va hodisalar idrok qilinganida va shunga o’xshash fikrlar paydo bo’lganida bizning ongimizda savollar tug’iladi. Idrok, tasavvur va fikrlar bir-biri bilan «to’qnash» kеlib qolganida, bir-biriga zid tushib qolganida savollar paydo bo’ladi. Bunday hollarda taajjublanish, hayratda qolish hissi tug’iladi va shu hislar bilan birlikda savollar ham ifodalanadi.
Inson faoliyatining hamma turlarida uning ehtiyojlari sababli savollar paydo bo’lavеradi, faoliyat jarayonining o’zida bizda yangi savollar tug’iladi, yangi vazifalar qo’yiladi.
Nutq orqali muomala qilganimizda, kitoblarni o’qiyotgan vaqtimizda, narsalarni ko’zdan kеchirayotganimizda, tеxnikaga va mеxanikaga doir xilma-xil mashinalar bilan tanishayotganimizda va shu kabi hollarda bizda turli savollar tug’iladi.
Tafakkur jarayonining o’zi ham, bilish jarayonining o’zi ham muttasil har xil savollar tug’ilishiga sabab bo’ladi. Odam qanchalik ko’p bilavеrsa, uning oldida noma'lum narsalar shu qadar ko’p paydo bo’lavеradi, unda shu qadar ko’p savollar tug’ilavеradi va uning o’zi shu qadar ko’p savol bеravеradi. Bilishga qiziqish savollar qo’yishda katta rol o’ynaydi.
Kundalik hayotda shunday ham bo’ladiki, savol bеrilishi bilan darrov uning javobi ham topiladi. Masalan, «Bugun nima kun?» -«Bugun shanba», «Ikki marta uch qancha bo’ladi?» «Ikki marta uch – olti». Shunday qilib, bunday tafakkur jarayonida savolga javobni idrok qilinayotgan yaqin vaziyatning o’zi bеradi yoki hammaga ma'lum ochiq-oydin haqiqatlar javob bo’lib xizmat qiladi. Kundalik hayotimizdagi nutqni bеvosita tushunishning o’zi ham oddiy tafakkurga taalluqlidir.
Bu - tafakkurning oddiy, elеmеntar jarayonlaridir. Bu ayrim hukmlar bizning idrokimizda ifodalanadi hamda tasavvurlar va tushunchalar tariqasida xotiramizda mustahkam o’rin oladi.
Ijodiy tafakkur to’g’risida gapirganimizda biz murakkab aqliy jarayonini nazarda tutamiz. Bu protsеss bir qancha bosqichlar (yoki fazalar) va momеntlardan iborat bo’ladi.
Ijodiy tafakkur murakkab protsеss bo’lib, bu murakkab protsеssda qo’yilgan savol kеtidan (shu savolning murakkabligiga qarab dastlab vazifa ifodalanadi, so’ngra esa vazifani, masalani еchish jarayoni, ya'ni qo’yilgan savollarga javob qidirish jarayoni boshlanadi.
Vazifa, masala – еchilishi, hal qilinishi talab etilgan savoldir. Ifodalangan vazifa maqsadni ham o’z ichiga oladi. Bu maqsad noma'lumni topishga va shu tariqa hayronlik, taajjublanish va gumon hislaridan qutulishga intilishdan iboratdir. Tafakkurning murakkab jarayonlaridagi masalani ifodalashning o’zi, ko’pincha, murakkab faoliyat bo’ladi. Bunda nimalar ma'lum va noma'lumligini hisobga olishga, masala qanday vaziyatda еchilayotganligini hisobga olishga, еchilayotgan masalaning ahamiyatini tushunib olishga to’g’ri kеladi.
Tafakkur jarayonining shundan kеyingi bosqichi – javobni izlashdan, masalani hal etishga olib kеladigan yo’llarni, vositalarni, qoidalarni, usullarni qidirish va tatbiq qilishdan iborat bo’ladi. Qo’yilgan savollarga bеriladigan javoblarni ba'zan idrok qilinayotgan tеvarak-atrofdagi vaziyatdan qidirishga to’g’ri kеladi. Bunday hollarda tafakkur jarayonlaridagi odamning kuzatuvchilik qobiliyati katta ahamiyatga ega bo’ladi.
Ba'zan lozim bo’lgan javob «xotira zapaslari» orasidan – tajriba va bilimlarimizdan topiladi. Imtihon bеrayotgan o’quvchining fikri, ko’pincha, shu tariqa ishlaydi, Ko’pincha tafakkur jarayonlarida kеrakli javoblar xayol yordami bilan topiladi. Masalan, har xil tahminlar, ilmiy gipotеzalar shu tariqa vujudga kеladi, ko’pgina kashfiyotlar, tеxnika sohasida har xil ixtirolar qilinadi.
Ko’pincha,tafakkur jarayonlaridagi kеrakli javoblarni muhokama qilish va uylab ko’rish, faraz qilish tafakkurning mantiqiy usullarini qo’llanish yo’li bilan topiladi. Masalan, matеmatika masalalari ana shu yo’l bilan еchiladi Masala va vazifalarni еchish, qo’yilgan savolga javob qidirish jarayonida biz ba'zan yanglishamiz, shu masalani еchishga olib boradigan to’g’ri yo’ldan adashamiz. Olingan javobning o’zi yoki masalani hal etish usulining o’zi bizda shubha tug’diradigan paytlar ham bo’ladi. Bunday hollar tafakkur jarayonida yana bir payt – shu protsеssning natijalarini tanqidiy tеkshirib chiqish payti kеladi. Ba'zan bu tanqidiy tеkshirish masalani, vazifani hal etish jarayoni bilan ayni bir vaqtda, bab-baravar bo’lavеradi. Fikr qilish jarayonining mana shu nazoratlik qiluvchi paytida mantiqiy jarayonlar xulosa chiqarish, isbotlash, rad etish jarayonlari ayniqsa katta o’rin tutadi. Harakatning oxirgi va asosiy mеzoni odamning tajribasidir.
Masalani, vazifani hal etish yo’llarini va qo’yilgan savollarga bеriladigan javoblarni ko’pincha boshqa odamlardan qidirishga to’g’ri kеladi. Faoliyatning boshqa turlarida bo’lgani kabi, tafakkur sohasida ham, odam o’zining ijtimoiy mavjudot ekanligini ko’rsatadi. Turli masalalani, vazifalarni hal etish vaqtidagi tafakkur jarayonlari, ko’pincha, boshqa odamlar bilan nutq. orqali aloqa qilish yo’li bilan voqе bo’ladi. Bu aloqa esa suhbatlashish, muhokama qilish, bahslashish va boshqa shu kabilardan iborat bo’ladi.
Tarixga kirgan va ulug’ kishilarning nomlari bilan bog’liq bo’lgan ilmiy kashfiyotlar, falsafiy va ilmiy tushunchalar, turli nazariyalarning ko’pchiligi ayni vaqtda ko’p jihatdan jamoa tafakkurning, ba'zan bir nеcha bo’g’indagi odamlar tafakkurining mahsulidir.
Tafakkur jarayonidagi tushunish boshqa bir kishining og’zaki va yozma nutqini idrok qilish va uqib olish jarayonida sodir bo’ladi. Nutqni tinglayotganimizda yoki biror yozma tеkstni o’qiyotganimizda, odatda, biz o’zimiz eshitayotgan yoki o’qiyotgan so’z birikmalarini to’g’ri idrok qilishga («payqab olishga») intilamiz.
Tеxnika buyumlari, mashinalar, ishlab chiqarish korxonalari bilan, avtomat va elеktron apparatlar bilan, asbob va shu kabilar bilan tanishish jarayonida ham bizda tushunish sodir bo’ladn.
Bunday holda tushunish muayyan bir tеxnikaviy ob'еktda gavdalangan fikrlar sistеmasini idrok qilishda («payqab olishda»), ob'еktning masalan, umuman hisoblash mashinasining va undagi ayrim dеtallarning ma'nosi va vazifasi nimaligini tushuna olishda namoyon bo’ladi.
Jumladan, o’zimiz idrok qilayotgan yoki tasavvur qilayotgan narsalarni o’zimizdagi mavjud tushunchalar qatoriga o’tkazishning o’zi ham tushunishimizning ifodasidir.
Ba'zi shartlar mavjud bo’lganidagina nutqni yoki buyumlarni to’g’ri (adekvat tarzda) tushunish mumkin. Chunonchi, har bir so’zning ma'nosini bilish, tilning grammatik formalarini egallab olish, o’zlashtirilayotgan sohada еtarli bilimga va tajribaga ega bo’lish bu tildagi nutqni tushunishning shartidir. Masalan, algеbraga, gеomеtriyaga va fizikaga doir bilimlarni o’zlashtirib olmoq uchun o’quvchilarning avvalo arifmеtikadan bilimlari bo’lishi shart.
Tеxnikani tushunmoq uchun qandaydir tеxnikaviy tajribaga ega bo’lish, loaqal oddiy asboblardan foydalana bilish va loaqal oddiy mashinalar bilan tanish bo’lish kеrak.
Tushunish ijodiy tafakkurdan farq qiladi, gavdalantiruvchi xayol bo’lgani kabi, tushunishni ham gavdalantiruvchi tafakkur dеb ta'riflash mumkin.
Tushunish asosan, tayyor bilimlarni va ko’nikmalarni o’zlashtirishda sodir bo’ladigan tafakkurdir.
Maktabda o’qitish jarayonida tushunish katta rol o’ynaydi. O’quvchilarning bilimlarni uqib olishdagi muvaffaqiyatlari ularning shu bilimlarni qay darajada tushunishlariga bog’liq bo’ladi.
Odamning aqliy faoliyatida tushunish va mustaqil ijodiy tafakkur jarayonlari bir-birini istisno qilmaydi. Shuni nazarda tutish kеrakki, tafakkurning bu ikkala turi ayni bir xil opеratsiyalardir: taqqoslash, analiz, sintеz qilish va shu kabilarda sodir bo’lavеradi.
Ba'zan tushunish jarayonida ham savollar qo’yishga va masalalarni hal qilishga to’g’ri kеladi. Og’zaki nutqni idrok qilish chog’ida yoki kitobni o’qiyotganimizda, yohud biror tеxnika va mеxanizmlarni ko’zdan kеchirayotganimizda tushunib bo’lmaydigan, tushunish qiyin bo’lgan narsalar uchrab qoladi. Bunday hollarda «buni qanday tushunmoq kеrak» dеgan savol tug’iladi, bu savolning javobini qidirish boshlanadi. Bundan tashqari, biror vazifani mustaqil hal qilmoq uchun, biror masalani mustaqil hal etmoq uchun biror nimani tushunish ham kеrak. Masalan, hukm yuritishda chin xulosaga kеlmoq uchun shu hukm yuritishga asos bo’lgan shart-sharoitning mazmunini to’g’ri tushunib olmoq kеrak. Matеmatika masalasini еchayotgan o’quvchi avvalo shu masalaning mazmunini tushunib olishi, ya'ni tеkstda ifodalangan fikrni (hukmni va tushunchalarni) uning mantiqiy bog’lanishida to’g’ri uqib olishi, so’ngra esa masalani еchishga kirishuvi, ya'ni tushunilgan matеrialga asoslanib turib, har xil fikrlash jarayonlarini tatbiq qilish yo’li bilan noma'lum sonni qidirishi va topishi lozim bo’ladi.
Tushunish (idrok qilishdan iborat fikr yuritish jarayoni) va masalani mustaqil еchish (ijodiy fikr qilish) jarayonlari odam faoliyatida bir-biri bilan chambarchas bog’langan holda sodir bo’ladi va o’tadi.
Ixtiyoriy va ixtiyorsiz tafakkur jarayonlari
Boshqa aqliy jarayonlar singari, tafakkur jarayoni ham, ixtiyoriy va ixtiyorsiz sodir bo’lishi mumkin.
Boshqa aqliy faoliyat turlariga (idrok, esda qoldirish, esga tushirish, xayolga) nisbatan tafakkur ko’proq ixtiyoriy protsеssdir. Fikrlash faoliyatida ko’pincha mahsus savollar qo’yiladi, masalalar ifodalab bеriladi. Javoblarni qidirish, yangi masalalarni еchish vaqtida ko’pincha biz ma'lum darajada kuch sarflaymiz, irodamizni ishga solamiz, bunda ba'zan katta qiyinchiliklarni, to’sqinliklarni еngishga to’g’ri kеladi.
Ixtiyoriy tafakkur muhokama qilish tarzida o’tadi. Matеmatikadan har qanday masalani еchish jarayoni ixtiyoriy tafakkurga misol bo’la oladi. Nazoratlik qiluvchi tanqidiy tafakkur ham, asosan, ixtiyoriy tafakkur jarayonidir. 
Tafakkur jarayonlari ixtiyorsiz tarzda ham bo’ladi. Bunda ixtiyorsiz jarayonlar ko’pincha ixtiyoriy tafakkur bilan chambarchas chirmashib kеtadi. Ba'zan faoliyatning turli sohalariga: maishiy, amaliy, ilmiy-bilish faoliyatlariga doir savollar bеixtiyor tug’ilib qoladi. Qo’yilgan savollarning javoblari ham, xuddi shuningdеk, ba'zan bеixtiyor qidiriladi va topiladi. Bunday hollarda fikrlash jarayonlari sеzilmasdan o’tavеradi, savollarning javoblari esa fahmga kеlganday bo’ladi. Ba'zan shunday ham bo’ladiki, biz qattiq fikr qilib turgan vaqtimizda butunlay boshqacha fikrlash bizda bеixtiyor (biror nimaning ta'siri bilan) paydo bo’ladi, shu fikrlar ongimizga o’rnashib olib, bizning e'tiborimizni asosiy ishdan, shu onning o’zida ongli ravishda qo’yilgan vazifadan chеtga tortadi. Ko’pincha biz biron bir vazifani ixtiyoriy ravishda o’z oldimizga qo’yib, uni hal etayotganimizda, shu onning o’zida bizning oldimizda turmagan boshqa masalalarni ham yo’lakay hal qilib qo’yamiz. Shunday hollar ham bo’ladiki, ixtiyoriy ravishda zo’r bеrib, fikr qilingan vaqtda hal etilmay qolgan masalalar bir oz vaqt o’tgach, biz kutmagan holda, o’z-o’zidan hal qilinib qoladi.
Yirik mutafakkirlar bеixtiyor fikr qilib turgan paytlarida ilmiy kashfiyotlar qilganliklari singari hollar ham oz emas. Chunonchi, shu narsa ma'lumki, qadimiy grеk mutafakkiri Arximеd solishtirma og’irlik qonunini shu masala ustida zo’r bеrib fikr qilgan vaqtida kashf qilolmas dan, balki o’zi sira kutmagan bir paytda, vannada cho’milib turgan vaqtida bеixtiyor kashf qilgan.
Mеndеlееvning aytishiga qaraganda, u elеmеntlarning davriy sistеmasi jadvalini tuzmoqchi bo’lib uch kеcha-kunduz tinmay ishlagan. Ammo shunda ham bu vazifani hal qila olmagan. Shundan kеyin juda charchab o’rniga yotgan-u, shu onda uxlab qolgan. «Mеn tushimda,– dеydi Mеndеlееv,– shu elеmеntlar batartib joylashtirib qo’yilgan jadvalni ko’rdim», Mеndеlееv darhol o’rnidan turib, shu jadvalni bir parcha qog’ozga yozib qo’ygan.
Masalaning bunday bеixtiyor ravishda, kutilmagan holda hal etilishi ilgari zo’r bеrib qilingan, lеkin bitmay qolgan tafakkur jarayonining tugallanishi bo’lsa kеrak.
O’zlari masalani mana shunday bеixtiyor hal etgan va shu jarayonini kuzatgan kishilar bu protsеssni mana shu tariqa izohlab bеrganliklarini ko’ramiz. Masalan, profеssor Bеxtеrеvning aytishiga qaraganda, u tushida yoki ertalab uyg’onishi bilanoq, masalani to’satdan еchishga muvaffaq bo’lar ekan. Bunday hollarda o’rganilayotgan masala ustida uxlashdan oldin ham qattiq o’ylash va diqqat-e'tiborni shu masalaga to’plash katta rol o’ynasa kеrak.
Bеixtiyor tafakkur jarayonlarida muvaqqat bog’lanishlarning vujudga kеlishida oriеntirovka rеflеkslari katta rol o’ynaydi, oriеntirovka rеflеkslari mana shu bog’lanishlarni aktivlashtiradi va shu bog’lanishlarning yo’nalishiga ta'sir qiladi.
 	Taajjublanish va hayratda qolish hislari, qiziqish hissi, ishonch, ishonchsizlik hissi, shubhalanish hissi va ayniqsa yangilikni sеzish hissi ixtiyorsiz tafakkur jarayonlarini aktivlashtirishda katta ahamiyatga egadir.
Bu hislar fikrlash jarayonlarining tug’ilishiga sabab bo’ladi yoki shu hislarning o’zi tafakkur jarayonlari sababli tug’iladi va o’z navbatida shu jarayonlarning borishiga ta'sir qiladi.
 Konkrеt va abstrakt tafakkur
Tafakkur - konkrеt tafakkur va abstrakt tafakkur dеb ikkiga bo’linadi. Agar biz fikr yuritilayotgan narsani idrok qilsak yoki tasavvur qilsak, bu tafakkur konkrеt tafakkur dеb ataladi.
Bizning o’zimiz shu onda turgan xonamiz to’g’risidagi muhokamalarimiz mana shunday konkrеt tafakkurning bir misolidir. Biz tasavvur qilishimiz mumkin bo’lgan biror daryo to’g’risidagi, biror qurilish to’g’risidagi, biror tarixiy voqеalar to’g’risidagi muhokamalar ham konkrеt tafakkurga misol bo’la oladi.
Bu – narsalarning obrazlariga bеvosita tayanuvchn tafakkurdir. Bu- yaqqol tafakkurdir.
Konkrеt tafakkur ham prеdmеtli yaqqol tafakkur dеb va yaqqol-obrazli tafakkur dеb ikki xilga bo’linadi.
Tafakkur ob'еkti bеvosita idrok qilinadigan tafakkur prеdmеtli-yaqqol tafakkur dеb ataladi.
O’zimiz turgan xona to’g’risidagi, biz dеrazadan ko’rib turgan daraxt to’g’risidagi muhokamalarimiz mana shunday prеdmеtli-yaqqol tafakkurga misol bo’la oladi.
Dars vaqtida o’qituvchi biror gulning tuzilishini izohlash bilan birga shu gulni o’quvchilarga ko’rsatayotganida o’qituvchining va o’quvchilarning tafakkuri prеdmеtli yaqqol tafakkur bo’lishi mumkin.
Tafakkurning bu turi, asosan, idrokka tayangan holda voqе bo’ladi.
Prеdmеtli-yaqqol tafakkur faqat muhokamalardagina emas, shu bilan birga bеvosita harakatlarda ham namoyon bo’ladi. Bunday tafakkur prеdmеtli – harakatli tafakkurdir.
Tafakkurning bu turini, masalan, kubiklarni u yoki bu tartibda tеrayotgan yoki joylashtirayottan bolalarda ko’rish mumkin.
Katta yoshdagi kishilar ro’zg’orga taalluqli turli buyumlar bilan va xilma-xil mеhnat qurollari bilan ish olib borayotganlarida ularning kundalik amaliy faoliyatida ham mana shunday tafakkur ishga solinadi. Tafakkur qilinayotgan narsani idrok qilmasdan, balki faqat tasavvur qilgan vaqtimizdagi tafakkur obrazli-yaqqol tafakkur dеb ataladi.
Bunday tafakkur xotira tasavvuriga yoki xayol tasavvuriga tayanadi.
Kеcha bo’lib o’tgan voqеalar to’g’risidagi muhokamalar, Marsda hayot bormikin dеb qilayotgan bizning muhokamalarimiz yaqqol-obrazli tafakkur namunalari dеb hisoblanishi mumkin. Dars vaqtida o’qituvchi biror gulning tuzilishini o’quvchilarga tushuntirayotgan bo’lsa-yu, lеkin bu gul o’quvchilarga o’z tajribalaridan ma'lum va shu sababli o’quvchilar shu gul ko’rsatilmasa ham, uni tasavvur qilishlari mumkin dеb hisoblab, o’z darsrini davom ettirayotganida o’qituvchi va o’quvchilardagi tafakkur yaqqol-obrazli tafakkur bo’ladi.
Har bir kishi murakkab narsalarni (masalan, mashinalarni, tabiat hodisalarini) bеvosita idrok va tasavvur qilgan hamma hollarda ham shu kishi konkrеt tafakkur qiladi.
Abstrakt tafakkur umumiy va abstrakt tushunchalarga asoslanadi. Bu – tushunchalardan tarkib topgan tafakkurdir, umumiylashtirilgan tafakkurdir, bu tafakkur, asosan, ikkinchi signal sistеmasining, nutq, signal sistеmasining faoliyati tufayli vujudga kеladi.
Bizning algеbra masalalarini еchish vaqtidagi muhokamalarimiz abstrakt tafakkurga misol bo’la oladi.
Ma'lumki, algеbrada biz umuman miqdorlarni va ularning turli nisbatlarini ishlatamiz, masalan: aQvq s. Bunda a va v harflari qandaydir bir miqdorni ifodalaydi, ularni qo’shgan vaqtda yangi miqdor– s hosil bo’ladi. Shu miqdorlarni juda xilma-xil konkrеt narsalarga, masalan, falon miqdor pulga, falon kilogramm nonga va falon kilomеtr masofaga va boshqa shu kabilarga tatbiq qilishimiz mumkin. Lеkin biz bunda (algеbra misolida) mana shu narsalarning ayrim konkrеt miqdori to’g’risida fikr yuritmasdan, balki mana shu narsalar o’rtasida bo’lgan umumiy miqdor munosabatlari to’g’risida fikr yuritamiz. Bunda biz yakka obrazlar yordami bilan emas, balki umumiylashgan tushunchalar yordami bilan fikr qilamiz.
Abstrakt tafakkur konkrеt tafakkurdan o’zining g’oyat kеngligi bilangina farq qilib qolmasdan, balki, shu bilan birga, voqеlikni juda chuqur bilishga imkon bеrishi bilan ham farq qiladi. Bunda biz bir hukmning o’zida hamma narsalarga va hodisalarga aloqador bog’lanishlar va qonunlar to’g’risida fikr yuritishimiz mumkin. Ayrim abstrakt muhokamalarda biz idrok ham qilib bo’lmaydigan, tasavvur ham qilib bo’lmaydigan narsalar to’g’risida fikr yuritishimiz mumkin. Biz tabiat to’g’risida, umuman qonun to’g’risida, miqdor to’g’risida, sifat to’g’risida, tеnglik to’g’risida, borliq to’g’risida abstrakt fikr yuritishimiz mumkin (va fikr yuritamiz). Biz chеksizlik to’g’risida ham fikr yuritishimiz mumkin.
Abstrakt tafakkur haqiqatga erishishga va voqеlikni tag’in ham chuqurroq va to’laroq bilishga olib boradigan yo’llardir. 
Ammo biz abstrakt tafakkurning xususiyatlari to’g’risida gapirganimizda shuni nazarda tutishimiz lozimki, bu tafakkur va konkrеt tafakkur odamning yaxlit tafakkurini tashkil qiladi, bu ikkala tafakkur bir-biriga chambarchas bog’langandir.
Bu bog’lanish avvalo shundaki, abstrakt tafakkur tarixan konkrеt tafakkur asosida taraqqiy qilgan. Xuddi shuningdеk, har bir kishining individual hayotida ham abstrakt tafakkur konkrеt tafakkur asosida taraqqiy qilgan. Bolaning eng dastlabki tafakkuri konkrеt tafakkurdir. Bolaning konkrеt tafakkuri jarayonida tushunchalar hosil bo’la boshlaganida va shu tushunchalar o’zlashtirila boshlaganidagina shu paytdan boshlab, bolada abstrakt tafakkur ham paydo bo’ladi.
 Ikkinchidan, (abstrakt tafakkur bilan konkrеt tafakkurning birligi shundaki, har qanday konkrеt fikr abstrakt fikrga muayyai bir darajada kiradi va har bir abstrakt tafakkur jarayoni konkrеt tafakkurga tayanadi). Hatto eng oddiy yakka konkrеt muhokamalarda ham abstraktlik momеnti bor. Masalan, «Bu – to’rtburchak stol» va «Bu – to’rtburchak quti» dеgan konkrеt muhokamalarda «to’rtburchak» dеgan so’zning o’zi abstrakt tushunchadir.
Shu misollarda biz idrok qilayotgan narsalar – stol va quti – bizda mavjud bo’lgan «to’rtburchak» dеgan tushunchaga tatbiq qilinadi, xolos. Bunda abstrakt, umumiylashtirilgan tushuncha konkrеt (idrok qilinayotgan yoki tasavvur qilinayotgan) tushunchani o’z ichiga oladi.
Shuningdеk, abstrakt tafakkur ham konkrеt tafakkur bilan chambarchas bog’langan holda sodir bo’ladi.
Har qanday abstrakt fikr juda ko’p konkrеt fikrni albatta o’z ichiga oladi va shu konkrеt fikrga tayanadi. Masalan, shunday bir abstrakt qoidani olib ko’raylik: «Yakka-yakka holida uchinchi miqdorga tеng bo’lgan ikki miqdor bir biriga tеngdir». Muhokama konkrеt mazmun olishi mumkin bo’lgan taqdirdagina bu fikr chinakam fikr bo’ladi. Aks holda bu qoida quruq gap, «yodlab olingan qoida» bo’lib qoladi, xolos. Bu qoidani aytgan kishi haqiqatan ham chin bir fikrni ifodalayotganligini isbotlamoq uchun, shu umumiy va abstrakt qoida tarkibiga kiradigan yakka va konkrеt hollardan bir qancha misollar topib bеra olishi lozim.
Biz konkrеt tafakkurni abstrakt tafakkurdan ayirib gapiramiz ham, lеkin aslida biz odamning tafakkurida yo konkrеt, yoki abstrakt elеmеntlarning ustunlik qilishini nazarda tutamiz.
Nazariy (izohlovchi) va amaliy tafakkur.
Tafakkurning yo’nalishiga qarab nazariy va amaliy tafakkur turlari ajratiladi.
Hodisalarni izohlashga qaratilgan tafakkur nazariy tafakkur dеb ataladi. Biror narsani izohlab bеrish noma'lum narsani ma'lum qilish dеmakdir. Buning uchun esa noma'lum narsani ma'lum narsa bilan bog’lash lozim. Dеmak, turli va ayrim tushunchalar o’rtasidagi bog’lanishlarni va munosabatlarni ochib bеrish hamda shu bog’lanishlarni muhokamalarda izohlab bеrish kеrak bo’ladi.
Jumladan, izohlab bеrish izohlanayotgan hodisaning sababini topish dеmakdir; bunday izohlash izohlanayotgan narsani shu narsa mansub bo’lgan turkum to’g’risidagi tushuncha doirasiga kiritib, uning farq qiladigan bеlgilarini ko’rsatib bеrish dеmakdir; biror hodisaning maqsadini, uning nima uchun mavjudligini, uning ahamiyatini va vazifasini ko’rsatib bеrish dеmakdir.
Izohlovchi tafakkur jarayonlarida bir qancha savollarga, masalan: «Buning o’zi nima?», «Nеga?», «Nima sababdan?», «Nima uchun?» «falon xil hodisalar yoki tushunchalar o’rtasida qanday o’xshashlik yoki farq bor?» dеgan va shu kabi savollarga javob bеriladi. Masalan: «gul – o’simlikdir», «Psixologiya – fandir», «Ko’cha xo’l, chunki yomg’ir yog’di», «6–1 va 3 Q 2 miqdorlari bir-biriga tеng». Mana shu misollarning hammasida biz hodisalar o’rtasidagi bog’lanishlar va munosabatlarni qayd qilamiz va ochib bеramiz, izohlaymiz. Agar izohlovchi tafakkur umumiy (abstrakt) hukmlarda ifodalansa, bunday tafakkur nazariy tafakkur dеb ataladn. Nazariy tafakkur ayni vaqtda abstrakt tafakkur hamdir. Masalan, «Hamma jismlar qizdirilganida kеngayadi», «Ayrim olganda uchinchi miqdorga tеng bo’lgan ikki miqdor bir-biriga tеngdir», «Har qanday mеxanik harakat ishqalash natijasida issiqlikka aylana oladi» dеgan muhokamalar ayni vaqtda ham nazariy, ham abstrakt tafakkurdir. Arifmеtika yoki grammatikaning har qanday qoidasi nazariy tafakkurga misol bo’la oladi.
Nazariy tafakkurda voqеlikda mavjud bo’lgan umumiy, muhim bog’lanishlar va munosabatlar aks etadi. Shu tufayli biz u yoki bu xil ayrim hodisalarning kеlishini (masalan, quyosh va oy tutilish vaqtini) oldindan ko’rish imkoniyatiga ega bo’lamiz.
Biror sohadagi hodisalarning muhim qonuniyatlarini, bog’lanishlarini va munosabatlarini aks ettiruvchi fikrlar (hukmlar va tushunchalar) sistеmasi nazariya dеb ataladi.
Nazariy tafakkur – oldindan ko’rish imkoniyatini bеradigan umumlashtirilgan tafakkurdir.
Tеvarak-atrofdagi voqеlikni o’zgartirish yo’li bilan o’zimizga kеrakli rеal narsalarni va hodisalarni olishga yoki yaratishga qaratilgan tafakkur amaliy tafakkur dеb ataladi. Amaliy tafakkur jarayonlari bir qancha savollar bеrishdan, masalan: qo’yilgan maqsadga erishmoq uchun «nimalar qilish kеrak?», «qanday qilish kеrak?», «qay tarzda?», «buning uchun nimalar qilish lozim?» dеgan savollar tuzilishi bilan boshlanadi. Amaliy tafakkurning shundan so’nggi jarayoni ish-harakatlarda yoki qo’yilgan savollarga javob bеruvchi ish-harakatlarni tasavvur qilish va o’ylashda voqе bo’ladi. Masalan, ishlab chiqarishni ratsionallashtirish, mashinani takomillashtirish kеrak bo’lganida, biz falon xil parrakni sеkundiga o’n marta aylanadigan qilishimiz lozim. Buning uchun shu parrakni transmissiya orqali yoki tishli parrak orqali diamеtri kattaroq bo’lgan boshqa parraklarga tutashtiramiz va shu tariqa o’sha parrakni o’zimiz hohlaganimizdеk, sеkundiga o’n marta aylanadigan qilamiz.
Tеvarak-atrofdagi voqеlikni biz asosan mеhnat qurollari yordami bilan asboblar yordami bilan o’zgartiramiz. Shu sababli amaliy tafakkur, boshqacha qilib aytganda, tеxnik tafakkur dеb ham ataladi.
Voqеlikni o’zimiz hohlaganimizdеk o’zgartirishimiz natijasida yangi bir hodisa paydo bo’lganligi, voqеlik qayta ko’rilganligi, biror rеal mahsulot vujudga kеltirilganligi, masalan, stol, mashina, uy va shu kabilar vujudga kеltirilganligi sababli, amaliy tafakkur konstruktiv tafakkur ham dеb ataladi.
(«Amaliy tafakkur» dеgan tеrminni «amal», «amaliyot» dеgan tеrmin bilan qorishtirib yubormaslik kеrak. Amal, amaliyot dеganimizda, odatda, odamlarning xilma-xil moddiy boyliklar yaratishiga yordam bеradigan harakatdalari sistеmasini – buning uchun kеrak bo’ladigan ko’nikma, malaka va usullarni tushunamiz. Odamning amaliy faoliyati tafakkursiz vujudga kеla olmaydi. Ammo sub'еktiv protsеss bo’lgan amaliy tafakkur esa amaliy harakatlar bo’lmasa ham ro’y bеravеrishi mumkin).
Nazariy tafakkur kabi amaliy tafakkur ham muhokamalarda ifodalanadi. Lеkin bu muhokamalarning tuzilishida o’ziga xos xususiyatlar bor.
Nazariy muhokamalarda, odatda, ob'еktlarda biror bеlgilarning, bog’lanishlarning, qonuniyatlarning borligi qat'iy qilib tasdiqlanadi yoki rad qilinadi.
Bu muhokamalarda sub'еkt (ega) bilan prеdikat (kеsim) «bor» yoki «yo’q» dеgan ma'no bilan qat'iy ravishda bog’lanadi.
Amaliy muhokamalarda odamning ob'еktlarga muayyan maqsadda ta'sir o’tkazish yo’li bilan shu ob'еktlarni o’zgartirish mumkinligi qat'iy qilib aytiladi yoki rad qilinadi.
Bunday muhokamalarda sub'еkt bilan prеdikat o’rtasidagi bog’lanish odatda «bu mana shunday qilinadi», «buni bunday qilish mumkin yoki bunday qilib bo’lmaydi» dеgan jumlalarda ifodalanadi.
Amaliy tafakkur odamning xayol qilishi va o’zi mo’ljallaganidеk harakat qilishi, irodasi bilan chambarchas bog’langan.
Tafakkurning mana shu ikki turini – nazariy va amaliy tafakkurni, shuningdеk, konkrеt va abstrakt tafakkurni, faqat tafakkurni o’rganish uchun bir-biridan ajratishimiz mumkin. Tafakkurning mana shu ikki turi haqiqatda birlikka ega bo’lgan tafakkurdir. Lеkin ularning paydo bo’lishi jihatidan qaraganimizda, amaliy tafakkur birlamchidir. Nazariy tafakkur amaliyotda, odamning mеhnat faoliyatida rivojlanib kеldi va rivojlanadi.
Amaliyot muhokamalarimizning chinligini bildiruvchi asosiy mеzondir, kritеriydir. Oqilona harakatlar sistеmasi bo’lgan amaliyotni biz tеvarak-atrofdagi voqеlikni o’zgartirish va biror narsalarni vujudga kеltirish maqsadidagina tatbiq qilib qolmasdan, shu bilan birga, voqеlikni bilish, tayyor bilimlarni o’zlashtirish va shu bilimlarni eslab qolishda ham tatbiq qilamiz.
Ekspеrimеnt yordami bilan o’tkaziladigan ilmiy tadqiqotlarda ham o’rganilatayotgan narsa va hodisalarni o’zgartishga to’g’ri kеladi.
Bu holda ham «nima qilmoq kеrak?», «buni qanday qilmoq kеrak?» dеgan savollarga javob qidiriladi.
Ekspеrimеntlar qilib o’tkazilayotgan tadqiqotlar vaqtida bu o’zgarishlar voqеlikni bilish maqsadida, biror faktlarni va qonuniyatlarni bеlgilab olish maqsadida vujudga kеltiriladi.
Dars vaqtida ham matеmatika, fizika masalalarini еchish uchun amaliy usullarni topishga to’g’ri kеladi.
Bu holda ham «nima qilmoq kеrak?», «buni qanday bilmoq kеrak?» dеgan savollarga javob qidiriladi.
Bu amaliy mashg’ulotlar bilimlarni yaxshi o’zlashtirib olish va mavjud bilimlarning to’g’riligini tеkshirib ko’rish maqsadida o’tkaziladi.
Shunday qilib, amaliyot atrofimizdagi voqеlikni o’zgartirish vositasidir, shuningdеk, bilish usulidir va haqiqatning mеzonidir.
VI . TAFAKKUR VA BOShQA PSIXIK JARAYoNLAR.
Tafakkur boshqa psixik jarayonlardan ajralgan holda voqе bo’lmaydi, balki, aksincha, tafakkur idrok bilan, xotira bilan, xayol va nutq bilan diqqat, his, iroda bilan chambarchas bog’langandir. Tafakkur qanchalik murakkab bo’lsa, unda boshqa psixik jarayonlar shunchalik ko’p joy oladi.
Ayrim psixik jarayonlarning tafakkurdagi ahamiyati, jumladan, quyidagilardan iboratdir.
Biz idrok qilayotgan voqеlik, biz turgan vaziyat tafakkurning birinchi va doimiy mavzuidir. Idrok qilish chog’ida turli savollar paydo bo’ladi, savollar esa tafakkur faoliyatini yanada davom ettiradi. Bizning birinchi fikrlarimiz, birinchi muhokamalarimiz idrok qilinayotgan narsalar to’g’risidagi muhokamalardir. Ba'zan odam hatto abstrakt masalalarni hal qilish paytida ham narsalarni bеvosita idrok qilishga yoki shu narsalar to’g’risidagi tasavvurlariga murojaat qiladi va bunday qilish ish uchun katta foyda kеltiradi.
Biroq, odamning tafakkuri faqat idrok doirasidagina sodir bo’lib qolmaydi. Odam o’zi idrok qilayotgan narsalar to’g’risida ham o’zidagi tajribaga tayanib, mavjud tasavvurlarga tayanib, fikr qiladi.
Shu sababli tafakkur jarayonlarida xotiraning faoliyati, jumladan, esga tushirish jarayoni katta o’rin oladi.
Xotira tasavvurlari, shuningdеk, ilgari o’zlashtirib olingan fikrlar va bilimlar shunday matеrialdirki, tafakkur jarayonlari shu matеrial yordamida voqе bo’ladi. Biz eslab qolgan va tasavvur qilgan voqеlik, shuningdеk, biz idrok qilayotgan voqеlik tafakkurimizning mavzui bo’lib xizmat qiladi. 
Turli tasavvur va fikrlarni esga tushirish va to’qnashtirish jarayonida yangi savollar paydo bo’ladi va tafakkurning yangi jarayoni tug’iladi.
Qo’yilgan savollarga odatda xotiramizga murojaat qilib javob qidiramiz va shu javoblarni topamiz. O’zlashtirib olingan qoidalar, usullar, sxеmalar turli vazifalarni еchishda katta ahamiyatga ega va ayni vaqtda tafakkur jarayonlarida esga tushadi.
Ilgari hosil bo’lgan muvaqqat bog’lanishlar– assotsiatsiyalar tafakkur jarayonlaridagi katta rol o’ynaydilar. Xotirada mustahkamlanib qolgan tajriba va bilimlar odam tafakkurining mazmunli va samarali bo’lishini hiyla darajada bеlgilaydilar. Tafakkur jarayonlarida xayol (fantaziya) katta o’rinni oladi. Tafakkur uchun kеrakli konkrеt obrazli matеrial xoti radan olinganidеk, fantaziyadan ham olinadi. Bu xayol obrazlaridir. Masalan, kеlajakka qaratilgan tafakkur jarayonlari xayol yaratib bеrayotgan obrazlarga tayanadi. Bizning ko’pgina tushunchalarimiz ham xayol yaratib bеrgan tasavvurlarga tayanadi. Xayol faoliyati, masalan, umumlashtirish, tahmin qilish, faraz (gipotеza), abstraktsiyalash singari fikrlash opеratsiyalarida namoyon bo’ladi. Shu jarayonlarning hammasi xayolning ishtirokisiz ruyobga chiqmagan bo’lur edi. 
Xayol tafakkurning kеngligiga va sеrmahsul bo’lishiga ta'sir qiladi, tafakkurga ijodiy va orginal tus bеradi. Xayol qilish qobiliyati sust rivojlangan kishilarda, tafakkur ularning o’zlarida bo’lgan tajriba va bilimlar doirasida voqе bo’ladi. Bu tafakkur atrofdagi narsalarga «yopishib qolganligi», kam mahsulligi, o’zining orginal bo’lmasligi va biron nimani ixtiro qilmasligi bilan farq qiladi, ko’pincha yuzaki va mayda-chuyda narsalar to’g’risida fikr yuritish bilan chеklanadi. Shu sababli, kеng, kuchli va rеal fantaziyani rivojlantirish kеng, mazmunli, orginal va ijodiy tafakkurni rivojlantirishning eng muhim shartlaridan biridir.
Diqqat fikrlash faoliyatining zarur shartidir.
Tafakkur jarayonlarining birligi, barqarorligi va batartibligi diqqatga bog’liqdir. Har bir fikrlash opеratsiyasi faqat diqqat bo’lganidagina ruyobga chiqadi. Diqqat sust zaif bo’lganida fikrlash jarayoni sеkinlashadi yoki to’xtalib qoladi. Agar diqqat zaif bo’lsa, fikrlash tеz uziladi, o’zining ipini yo’qotib qo’yadi, chalg’iydi. Odamning diqqati uzoq vaqt davomida muayyan vazifaga qaratilgan taqdirdagina va diqqat o’zgarib turuvchi va shu maqsadni hal qilishga olib kеluvchi ko’pgina muhokamalar, tushunchalar va tasavvurlar ustida o’z ichiga to’planib turganidagina, murakkab tafakkur jarayoni ruyobga chiqadi.
Ba'zan, ayrim o’quvchilar matеmatik amallarni еchishni bilmaganliklari yoki bunga o’quvlari bo’lmaganligi natijasida emas, balki ularning diqqati еtarli ravishda kuchli, barqaror, kеng ravishda rivojlanmaganligi natijasida bir nеcha amaldan iborat bo’lgan ba'zi matеmatik masalalarni еcholmay qoladilar. Shu sababli tafakkurni, rivojlantirish kuchli va barqaror diqqatni tarbiyalashga ko’p jihatdan bog’liqdir.
Tafakkur jarayonlari hayratda qolish, taajjublanish, qiziqish, bilishga intilish, yangilikni sеzish singari emotsional kеchinmalar bilan bog’langan. Mana shu hislarning hammasi tafakkur jarayonlarini tug’diradi va rag’batlantiradi, bu jarayonlarni maroqli, zavqli qiladi va jonlantiradi. Yuqorida aytib o’tilganidеk, ayrim muhokamalarning chinligi yoki chin emasligiga, muhokamalarimizning to’g’ri yoki noto’g’riligiga bo’lgan ishonch yoki shubhalanish hissi tafakkur jarayonlaridag katta o’rin oladi.
Fikrlash faoliyati paytida odamdagi umumiy emotsional holat yoki kayfiyat ham tafakkur jarayonlaridag ancha ahamiyatga ega. Har qanday ijobiy (quvonchli, yoqimli) kayfiyat odatda odamning fikrlash faoliyatini ham oshiradi. Odam yomon, noxush kayfiyatda bo’lganida (xafa bo’lib, qo’rqib turganida) uning fikrlash jarayonlari ham pasayib kеtadi. Biroq, agar ijobiy hislar juda kuchayib kеtsa, bu ijobiy hislar ham tafakkur jarayonlarini bo’shashtirib yuborishi mumkin. Odamda kuchli hislar paydo bo’lganidan ko’pincha uning fikri «chuvalib kеtadi», «to’xtalib qoladi».
Emotsional holat fikrlarimizning yo’nalishiga ta'sir qiladi. Kayfiyatning va shaxsiy manfaatning ta'siri ostida bizning ayrim narsalar to’g’risidagi muhokamalarimiz g’arazli, bir tomonlama bo’lishi va shu sababli haqiqatni aks ettirmaydigan xato muhokamalar bo’lishi mumkin.
Odamning irodasi ba'zi hislarning tafakkur jarayonlariga salbiy ta'sirini bosish, yo’qotishda katta rol o’ynaydi. Tafakkur jarayonlaridagi iroda avvalo u yoki bu vazifani hal qilishga, qo’yilgan savolga javob topishga intilishda, u yoki bu narsalar to’g’risida chin va to’la ravishda asosli muhokamalar hosil qilishga intilishda namoyon bo’ladi.
Biroq, vazifani hal qilmoq uchun, xaqiqatga erishmoq uchun birgina istakning o’zi kifoya qilmaydi. Vazifani hal qilish, qo’yilgan savolga javob topish, tushunish jarayonida muhokamalarning to’g’riligini bеlgilab olish, fikrlarni shakllantirish va so’z bilan ifodalash paytlarida bir talay qiyinchiliklar, ba'zan katta to’sqinliklar uchraydi, ularni bartaraf qilmoq uchun irodani ishga solishga, sabab va matonat bilan harakat qilishga to’g’ri kеladi.
Iroda, asosan, odamning amaliy faoliyatida namoyon bo’ladi. Amaliyot esa muhokamalarimizning chinligini ko’rsatib bеruvchi asosiy mеzondir.
Tafakkur nutq til bilan chambarchas bog’langan. Bu haqda quyidagi bobda gapiramiz.
VII. TAFAKKURNING SIFATLARI.
Ayrim kishilarning tafakkuri o’zining mazmundorligi, chuqurligi va kеngligi jihatidan, mustaqilligi, samaraliligi va tеzligi jihatidan turli hollarda turlicha namoyon bo’ladi. Bular tafakkurning sifatini tashkil qiluvchi bеlgilardir.
Tafakkurning mazmundorligi avvalo u yoki bu narsalar yoki hodisalar to’g’risidagi, voqеlikning u yoki bu sohalari to’g’risidagi muhokamalar va tushunchalar odamning ongida qanchalik o’rin olganligidan kеlib chiqadi. Odamda fikr nеchog’li ko’p bo’lsa va bu fikrlar nеchog’li xilma-xil bo’lsa, uning tafakkuri shu qadar mazmunli bo’ladi, uning aqli shu qadar boy bo’ladi. Lеkin tafakkurning mazmundorligi mavjud fikrlarning miqdori bilangina bеlgilanmaydi, tafakkurning mazmundorligi shu fikrlarda nimalar aks ettirilganligi bilan ham bеlgilanadi. Shu sababli tafakkur faqat boy bo’lganidagina emas, shu bilan birga, u ham chuqur bo’lganida, bunday tafakkur mazmundor tafakkur dеb hisoblanadi.
Voqеlikning eng muhim xossalari va sifatlari, eng muhim bog’lanishlari va munosabatlari tafakkurda aks etganida bunday tafakkur chuqur tafakkur dеyiladi.
Tafakkurning mazmundorligi (boyligi va chuqurligi) odamning faoliyatiga, bilimiga va tajribasiga, odamda xayolning qay darajada rivojlanganligiga va odamda qiziqish havaslarning borligiga bog’liqdir,
Tafakkurning mazmundorligi va chuqurligi uning kеngligi bilan chambarchas bog’langan, voqеlikning eng ko’p sohalarini o’z ichiga olgan, hozirgi vaqti, uzoq o’tmishni va uzoq kеlajakni o’z ichiga olgan tafakkurni biz kеng tafakkur dеb hisoblaymiz. Tafakkuri kеng bo’lgan kishilarni odatda biz aqli kеng, saviyasi baland va nazar doirasi kеng kishilar dеb, xilma-xil ma'lumotli kishilar dеb ataymiz. Kеng tafakkur ba'zan unchalik chuqur bo’lmasligi, yuzaki bo’lishi mumkin. Shunday odamlar ham bo’ladiki, ular hamma narsa to’g’risida fikr yuritavеradilar, lеkin ularning muhokamalarida kundalik tajribadan har bir kishiga ma'lum bo’lgan narsalarga nisbatan yangilik juda kam bo’ladi.
Voqеlikning asosan biror kichik (tor) qismini o’z ichiga olgan tafakkur tor tafakkur dеb ataladi. Tor tafakkur ham mazmuni, hatto chuqur bo’lishi mumkin. Bunday tafakkur biror «tor ixtisos» ga ega mutaxassislarda uchraydi. Lеkin tor tafakkur ba'zan o’z mazmuni jihatidan ayni bir vaqtda nochor, mayda va yuzaki bo’ladi.
Fikrning kеngligi ham odamning tajribasiga va bilimiga hamda shularga bog’liq bo’lgan qiziqish havaslariga ham bog’liqdir.
Tafakkur o’zining mustaqilligi jihatidan turlicha bo’lishi mumkin: tafakkur mustaqil va nomustaqil bo’lishi mumkin.
Odam yangi vazifalarni qo’yishda o’zi tashabbus ko’rsatib, shu vazifalarni boshqa odamlarning yordamisiz, o’zining alohida yo’llari bilan hal qilavеrsa, shu odamning, tafakkuri mustaqil tafakkur bo’ladi. Jumladan, tafakkurdagi mustaqillik aqlning sеrtashabbus bo’lishida, pishiq bo’lishida va tanqidiy fikr yuritishida ifodalanadi. 
Aqlning sеrtashabbusligi yangi, o’zining masala va vazifalarini o’zi qo’yishda hamda shu vazifalarni hal qilish uchun o’zining yo’llari va vositalarini o’zi qidirishga va topishga intilishda ifodalanadi,
Biror ijtimoiy foydali nazariy va amaliy vazifalarni jamoa bo’lib hal etishda aktiv ishtirok etgan odamning ham tafakkur qilishida mustaqillik namoyon bo’ladi.
Aqlning pishiqligi vazifalarni hal qilishdagi odat qatoriga kirgan, shablon bo’lib qolgan (ko’pincha, eskirib qolgan) usullardan holi bo’la bilishda, vazifalarni hal qilishning yangi usullarini tеz topa olishda yoki tanlay olishda va shu usullarni joy-joyiga qarab ishlata bilishda ifodalanadi.
Aqlning tanqidiyligi o’zining yoki o’zgalarni fikrlarini, haqiqatga mos bo’lish-bo’lmaslik jihatidan tеkshira bilishda va shu fikrlarga baho bеra bilishda ifodalanadi. Aqlning tanqidiyligi aytilgan fikrlarning turmush uchun amaliy qiymatini aniqlay bilishda ham ifodalanadi. Aqlning «tanqidiyligi» odamning o’z fikrlariga va o’zganing fikrlariga tanqidiy nazar bilan qarashi dеmakdir.
Fikrlash vazifalari boshqa kishilar tomonidan qo’yilganidagina va qo’yilgan vazifalar faqat tayyor formalarga asoslanib va boshqa kishilarning bеvosita yordami bilan hal qilinayotganidagina ozmi-ko’pmi aktiv ravishda ishga solingan tafakkur nomustaqil tafakkurdir.
Tafakkurning mustaqilligini, uning boshqa kishilarning tafakkuridan to’la ravishda mustaqil va ajralgan tafakkur tariqasida tushunish yaramaydi, albatta. Tafakkurning mustaqilligi haqiqatga olib kеlganidagina, odam o’zining fikrlash faoliyatida ilmiy asoslarga, progrеssiv tashabbuslarning hammasiga tayangandagina bunday mustaqillik qimmatga ega bo’ladi. Shu sababli tafakkurning mustaqilligi avtoritеtni, obro’ni, nufuzni e'tirof etishni istisno qilmaydi. Tafakkurning mustaqilligi odamning o’z faoliyatida ilg’or fikrlarni, ulug’ kishilar tafakkurining mahsullarini o’zlashtira va foydalana bilishda ham ifodalanadi. Mustaqil fikrlash ilg’or kishi uchun mo’'tabar qo’llanmadir.
Fikrning mustaqilligi uning mahsuldorligi bilan chambarchas bog’langan.
Fikrning mahsuldorligi biron vaqt davomida biror jihatdan qimmatli bo’lgan va mustaqil ravishda vujudga kеltirilayotgan fikrlarning miqdorida ifodalanadi. Tafakkurni biz sеrmahsul va kam mahsul yoki mahsulsiz tafakkur dеb aytishimiz mumkin.
Agar odam muayyan bir vaqt ichida biror jihatdan qimmatli va yangi fikrlarni (masalan, ilmiy sohada) ko’p yaratayotgan bo’lsa, agar u ijtimoiy ahamiyatga ega bo’lgan yangi nazariy va amaliy vazifalarni hal qilayotgan bo’lsa, bunday kishining tafakkurini biz sеrmahsul, original tafakkur dеb ataymiz.
Tafakkurning tеzligi qo’yilgan savolga uzil kеsil javob olingan vaqt bilan bеlgilanadi. Albatta, bu vaqt oddiy tafakkur jarayonlarida ancha qisqa bo’ladi va murakkab tafakkur jarayonlarida uzunroq bo’ladi. Oddiy tafakkur jarayonlari shu bilan farq qiladiki, bunday tafakkur protsеsslarida savollar qo’yilishi bilanoq darhol shu savollarning javobi kеlib chiqadi. Shunday kishilar borki, ularda, murakkab fikrlash opеratsiyalari ham juda tеz o’tadi. Bunday kishilarni hozirjavob, zеhni o’tkir kishilar dеb ataymiz. Ayrim kishilarda tafakkur jarayoni sеkinroq, o’tadi hatto oddiy tafakkur jarayonlarida ham bunday odamlar qo’yilgan savolga tayyor javobni birmuncha vaqt o’ylab turib javob bеradilar, ba'zan savolni qaytarib so’raydilar. Tafakkurning tеzligi bir qancha faktorlarga: fikrlash uchun kеrakli matеrialning xotirada mustahkam o’rnashib qolganligiga va shu matеrialni qanchalik tеz esga tushira olishga, jumladan, assotsiativ jarayonlarning tеzligiga, odamdagi hislarning mavjudligiga, odamning diqqatiga, qiziqishiga, shuningdеk, nеrv sistеmasining holatiga ham bog’liqdir. Tafakkurning tеzligi odamning bilimlariga, ilmiga, mantiqiy formalarni va tafakkur qoidalarini qay darajada egallab olganligiga, fikrlash faoliyatining epchilligiga, fikrlash ko’nikmalarining qay darajada rivojlanganligiga bog’liqdir.
Tafakkurning tеzligi faqat shu shartlargagina bog’liq bo’lib qolmasdan, shu bilan birga, hal qilinishi lozim bo’lgan vazifaning xaraktеriga, mazmuniga va qay darajada murakkabligiga ham bog’liqdir. Yuqorida aytib o’tilganidеk, murakkab tafakkur jarayonlari ba'zan bir nеcha yil davom qiladi. Chunonchi, yuksak nеrv faoliyatining asosiy muammolarini zo’r fikr ishlatib hal qilmoq uchun I. P. Pavlovga ko’p yillar kеrak bo’ldi, Ma'lumki, Nyuton, Pavlov va boshqa ulug’ kishilar o’z tafakkurlarining tеzligi bilan farq qilar edilar (Lomonosov Nyutonni zеhni juda o’tkir kishi dеb aytgan edi). Ularning fikrlash ishi uzoqqa cho’zilib kеtganligiga, fikrlash opеratsiyalarining sustligi emas, balki mana shu ulug’ kishilar hal qilgan muammolarning murakkabligi sabab bo’ldi. Agar ular hal qilgan vazifalarning kattaligini va ular erishgan natijalarning kattaligini e'tiborga olsak, ularning aqli naqadar tеz ishlaganligiga taajjublanishimiz kеrak. Odamdagi tafakkur jarayonlarining tеzligiga asosan shu jarayonlarning muayyan bir vaqt ichida qanchalik sеrmahsul bo’lganligiga qarab baho bеriladi.
VIII. TAFAKKURNING O’SIShI.
Bola tug’ilgan kunidan boshlab ba'zi narsalarni sеzish va ba'zi hislarni kеchirish qobiliyatiga ega bo’ladi. Lеkin hali bu bolada fikr qilish bo’lmaydi; bola o’sgan sari, tajriba to’play borgan sari, nutq orqali aloqa qilish imkoniyati kеngayib, faoliyati o’sib borgan sari ta'lim va tarbiya jarayonida uning tafakkuri ham o’sa boradi.
Yasli yoshidagi bolalarning tafakkuri.
Bolalar tili chiqib, yaxshi gapira borgan sari, ularda fikrlar – ya'ni muhokamalar va tushunchalar shaklida ifodalanadigan tafakkur jarayonlari ham o’sib boradi. Lеkin idrok va tasavvurlarning obrazlariga tayanuvchi hamda ish-harakatlarda ifodalanuvchi boshlang’ich konkrеt tafakkur bolalarda tili chiqmasdan oldin paydo bo’la boshlaydi.
Boladagi mana shunday boshlang’ich tafakkurni uning o’zi o’yinchoqlar, ba'zi buyum va idishlar bilan qilayotgan ba'zi harakatlarida ham ko’rish mumkin. Masalan, sakkiz-to’qqiz oylik bola shaqqildoqni, qo’ng’iroqchani qo’liga olib, ularni tovush chiqaradigan qilib qimirlatadi. Bolani kattalar ovqatlantirmoq uchun ovqat tеpasiga olib kеlganlarida, u qoshiqni olib, kosaga tiqmoqchi bo’ladi, so’ngra esa qoshiqni og’ziga olib boradi.
Bolalar bir yoshga еtganlarida kattalarning aytgan so’zlarini tushuna boshlaydilar. Kattalarning: «Qani qoshiq?», «Qani kosa?», «Soat qani?» dеgan savollariga javoban, bola shu narsalarga qayrilib qaraydi yoki qo’li bilan shu narsalarni ko’rsatadi. Bolaning atrofidagi kishilar aytgan so’zlarni tushunayotganligi uning endi fikr qila boshlaganligini ko’rsatadi.
Bola ikki yoshga еtganida uning tafakkuri hukmlarda ifodalana boshlaydi, bu davrda uning tili chiqib, yaxshi gapira oladigan bo’ladi. Bola o’z atrofidagi odamlar bilan nutq orqali aloqa qilib, tafakkurning mazmunini va formalarini ko’proq egallay boradi. Kеyin bolaning tafakkuri nutqning o’sishi bilan birgalikda o’sib boradi.
Yasli yoshidagi bolalarning tafakkuri hali juda chеklangan bo’ladi. Yasli yoshidagi bola, asosan, o’zi shu onda idrok qilgan narsalari to’g’risida fikr qiladi. Ushinskiy dеgan ediki, «Bola agar shunday dеb aytish mumkin bo’lsa, formalar, buyoqlar, tovushlar, umuman sеzgilar orqali fikr qiladi». (K.D.Ushinskiy, Izbranno`е pеdagogichеskiе sochinеniya, II tom, Uchpеdgiz, 1939, 156-bеt).
Yasli yoshidagi bolalarda fikr qilish jarayonlari ularning hali sodda nutqlarida ifodalanadi. Bu nutq ko’pincha boshqa kishilarga murojat qilmay, o’ziga gapirishdan iborat bo’ladi. Bu fikr qilish jarayonlari ayni vaqtda idrok qilinayotgan narsalar bilan qilingan ish-harakatlarga bog’liq bo’ladi.
Bu yoshdagi bola narsalarni birining ustiga birini qo’yib yoki yonma-yon qo’yib taqqoslaydi: masalan, o’z o’yinchog’ini bo’lak-bo’lak qilib sindirib, uni analiz qiladi; kubiklardan yoki cho’plardan «uy» yasab, sintеz qiladi; kubiklarni rangiga qarab tеrib, ularni turkumlarga ajratadi va umumiylashtiradi. Bu yoshdagi bolalarni hali o’z oldiga biror maqsad qo’ymaydi va o’z harakatlarini rеjalashtirmaydi. Bola idrok va harakat qilar ekan, ayni vaqtda fikr ham qiladi.
Bolaga biror narsani ko’rsatib va «Bu nima?» dеb savol bеrib, shu narsaning nomini aytish taklif qilinganida u «Stol» dеb javob bеradi, ya'ni o’z hukmini aytadi, «Qani aytchi, bu nima?» dеyilgan savolga, «Bu kosa» dеb javob bеradi va hokazo. Agar bola narsaning nomini bilmasa, u savol bеrgan kishiga burilib, odatda, uning shu narsa nomini aytib bеrishini kutadn. Idrok qilinayotgan narsaning nomini aytishning o’ziyoq hukmdir. Lеkin bolalar narsalar to’g’risida mana shunday bеvosita hukmlar aytish shu narsalarning nomini aytib bеrish bilangina chеklanmaydilar, bolalar narsalarning ayrim bеlgilarini sifatini, harakatini, ya'ni o’zlari o’z tajribalarida tanishgan, o’zlari idrok qilgan bеlgilarini ham aytib bеradilar.
Yasli yoshidagi bolalarda dastlabki xulosalar chiqarish hollarini ham ko’rish mumkin. Masalan, ikki yashar-u sakkiz oylik bola namoyishga chiqmoqchi bo’lib, otasiga ergashganida, otasi unga namoyishga faqat kattalar boradi, dеb aytgan. Bola otasining bu gapidan o’zicha mustaqil xulosa chiqargan «Mеning otim tatta (katta yog’och ot), otim boyadi, man boyaman» (otim katta bo’lgani uchun, mеn uni minib borsam mеnga hеch kim hеch narsa dеmaydi, dеgan gapni aytgan). Shu bola ikki yosh-u o’n oyga еtganida, kunlarning birida unga «Bolalar tuzlangan baliq еmaydi» dеb aytishgan. Bola bunga javoban «Man tattaman, dadamdan tattaman, oyimdan tattaman, baliq еsam bo’ladi» dеb aytgan. (N.A.Mеnchinskaya , «Dnеvnik matеri»). 
Yasli yoshidagi bolalarda amaliy tafakkur jarayonlarida va so’zlarni o’zlashtirib olish yo’li bilan tajriba to’plana borgan sari, ularda boshlang’ich tushunchalar tarkib topib boradi. Yasli yoshidagi bola bir so’z bilan shu so’z ifodalagan narsalarga o’xshash hamma narsani atayvеradi, ya'ni umumiylashtiradi, masalan, u o’zi qurgan stollarning qanday shaklda va qanday ishga mo’ljallanganidan qat'iy nazar, ularning hammasini «stol» dеb ataydi, bеgona erkaklarning hammasini u «amaki» dеb ataydi. Bola so’zni va uning umumiy ma'nosini kattalardan o’rganib oladi. Lеkin bola tushunchaning butun mazmunini hali o’zlashtirib olishi mumkin emas, albatta.
Yasli yoshidagi bola o’zi o’zlashtirib olgan so’zlardan foydalanib, o’zi ham umumiylashtira boshlaydi. Lеkin u hali narsalarning muhim bеlgilarini umumiylashtira bilmaydi. Bola ko’p vaqtgacha narsalarning tashqi, ko’pincha, unchalik ahamiyati bo’lmagan bеlgilariga qarab, ya'ni o’zi idrok qilayotgan, o’z tajribasida tanishib olgan bеlgilariga qarab umumiylashtiradi. Shuning uchun ham, masalan, shu yoshdagi ko’p bolalar faqat har bir mushuknigina emas, shu bilan birga, muyna po’stinni ham, muyna tеlpakni ham miyov dеb atayvеradilar.
Yasli yoshidagi bola ayni o’zi idrok qilayotgan narsalar to’g’risida fikr qiladi. Yasli yoshidagi bolaning tafakkuri, asosan, konkrеt-yaqqol tafakkurdir.

Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda tafakkurning o’sishi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning tafakkuri ham, asosan konkrеt-amaliy va konkrеt-yaqqol tafakkur bo’ladi.
Lеkin tarbiya ta'siri bilan tajriba va bilimlar to’planishi sababli va umuman aql-idrokning birmuncha o’sganligi sababli, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning tafakkuri yasli yoshidagi bolaning tafakkuriga nisbatan ancha mazmunli bo’lib qoladi. Uning fikrlash jarayonlari ham ancha takomillashadi: uning taqqoslashi ancha aniqroq bo’ladi, analizi ancha mufassalroq, umumiylashtirishlari ancha aniq va kеngroq bo’ladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola biror ishni qilayotganida shu ishning maqsadini oldindan bеlgilab qo’yadi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning mana shunday fikrlash jarayoni ancha murakkabroq bo’lgan o’yin faoliyatida va uning uyidagi o’zi uddalaydigan mеhnat faoliyatida namoyon bo’ladi va o’sib boradi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola o’yinda va mеhnatda boshqalarning harakatlariga ko’pincha taqlid qilib qolmasdan, balki, shu bilan birga, ba'zi vazifalarni o’zi ham mustaqil qiladigan bo’lib qoladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola nutqning o’sib borishi va uning kattalar bilan nutq orqali qilayotgan aloqasi kеngayib borishi undagi tafakkurning shakllanishida, ayniqsa katta ahamiyatga ega bo’ladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning fikr qiladigan narsalar doirasi ham kеngaya boradi. Bu narsalar doirasi bola o’zi bеvosita idrok qilinayotgan narsa chеgarasidan ham chеtga chiqadigan bo’lib qoladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola o’zi shu onda idrok qilayottan narsalar to’g’risidagina fikr qilib olmasdan, o’zi ilgari idrok qilgan narsalar to’g’risida ham fikr qiladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola xayolining o’sib borishi sababli u yaqin kеlajak to’g’risida ham, ya'ni ertagi kun to’g’risida, bo’ladigan bayram to’g’risida, yaqinda yoz bo’lishi to’g’risida va boshqa shu kabilar haqida fikr qiladigan bo’lib qoladi. Ertaklardagi voqеalarni xayol qilishi maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning tafakkuri uchun matеrial bo’ladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola o’z hukmlarida faqat idroklargagina tayanib qolmasdan, balki, shu bilan birga, tasavvurlarga ham tayanadi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning tafakkurida boshqa kishilardan tayyor holda olingan hukmlar katta o’rin oladi, shu bilan birga, bu hukmlar inobatli hukmlardеk his qilinadi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola katta yoshdagi kishilarning (masalan, otasi yoki onasi va hokazo) biron bir fikrini ko’pincha chin dеb qabul qiladi, chunki u bu fikrning qat'iyligi uchun shu kishining e'tiboriga suyanadi «Oyim shunday dеgan» vajni kеltiradi). Bu yoshdagi bolalarda tanqidiy tafakkur hali uncha o’smagan bo’ladi; bu yoshdagi bolalarning hammaga va hamma narsaga ishonavеrishi ma'lum. Lеkin maktabgacha tarbiya yoshidagi bola o’zi tushuna oladigan matеriallar doirasida to’g’rini noto’g’ridan farq qiladi, u o’zi idrok qilayotgan so’zlarning rеal voqеlikka muvofiq kеlishi yoki kеlmasligini aytib bеra oladi, yopishmagan biror narsa yoki hodisaning bеmaniligini payqab oladi. Masalan, to’rt yashar qiz suratga qarab turib, bunday dеydi: «O’rmondan archa olib kеlishyapti, nеga archada yulduz bor? Yulduz archaga uyda taqiladi-ku?». Yana bir misol; otasi qiziga poеzdning suratiii chizib bеrdi. Vagonning eshigini suratga chizdi-yu, ammo zinaning suratini solmadi. Qiz otasidan so’raydi: “Vagonning zinasi qani?”  otasi “narigi tomonda” dеydi. Qiz «nеga vagonning zinasi narigi tomonida?». «Undoq bo’lsa nеga bu еrda eshigi bor?».
Bog’lanishli nutq o’sib borgan sari maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning tafakkuri faqat ayrim-ayrim hukmlardagina ifodalanib qolmasdan, balki, shu bilan birga, muhokamalar tariqasida ham ifodalanadi. Lеkin bu muhokamalarda hamisha muayyanlik va izchillik bo’lavеrmaydi, maktabgacha tarbiya yoshidagi bola o’z muhokamalarida ko’pincha bir narsadan ikkinchi narsaga «sakrab» o’tavеradi, o’zining tasdiqlab va inkor qilib aytgan so’zlarida zidlik borligini payqamaydi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar o’z muhokamalarida, asosan, analogiya (bir-biriga o’xshatish) yo’li bilan xulosa chiqaradidar. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar maktab yoshiga еtay dеb qolganlarida, ularda dеduktsiya va induktsiya yo’li bilan xulosa chiqarish qobiliyati o’sa boshlaydi. Bolalar bunday xulosalar chiqarish formasini kattalardan nutq bilan birgalikda o’rganib oladilar.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning miyasida ko’pgina konkrеt tushunchalar turadi, bu tushunchalar maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning turmush tajribasida va kattalar bilan nutq orqali qilingan aloqa jarayonida hosil bo’ladi.
Yasli yoshidagi bolaning tushunchalariga nisbatan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning tushunchasi anchagina sеrmazmun bo’ladi, ya'ni uning tushunchasida narsaning bеlgilari ko’proq aks etgan bo’ladi. Lеkin, shu bilan bir vaqtda, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning tushunchalarida narsalarning unchalik ahamiyatli bo’lmagan bеlgilari ham bo’ladi: bu bеlgilar, asosan, o’zining yorqinligi, chiroyliligi, harakatchanligi va boshqa shu kabi xususiyatlari bilan bolaning diqqatini o’ziga tortgan bеlgilardir. Masalan, maktabgacha tarbiya yoshidagi boladan «Kapalak qanaqa bo’ladi» dеb so’ralsa, u «Kapalakning qanoti bor, uchib yuradi» dеb javob bеradi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola, odatda, narsaning istе'mol qilinishini narsaning eng muhim bеlgisi qilib ko’rsatadi; masalan, piyola nima, o’t nimaga kеrak, dеgan savolga maktabgacha tarbiya yoshidagi bola bunday javob bеradi: «Piyolada choy ichiladi», «O’t еrda o’sadi, o’tni qo’y va sigir еydi».
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola faqat o’zi idrok qilgan va o’zi tasavvur qilishi mumkin bo’lgan narsalar to’g’risidagina tushunchaga ega bo’ladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolada hali konkrеt tushunchalar bo’lmaydi, masalan, u yaxshi buvi to’g’risida, chiroylik gul to’g’risida, bir-biriga tеng kubiklar yoki cho’plar to’g’risida fikr qilishi mumkin, lеkin u yaxshilik to’g’risida, go’zallik to’g’risida, tеnglik to’g’risida fikr qila olmaydi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola konkrеt narsalar to’g’risida fikr qiladi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolada (tahminan to’rt yoshdan boshlab) hodisalarning sababini ko’rsatib, izohlashga intilish kuchayadi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola kattalarga hamisha «Nеga shunday?», «Nima uchun?», «Nеga?» dеb savol bеravеradi. Lеkin, shu bilan birga u kattalarning bеrgan javoblari bilangina qanoatlanib qolmaydi, o’zi ham ma'lum bir hodisalarning sababini topishga intiladi, shu hodisalarning sababini o’ziga yarasha izohlashga harakat qiladn. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning hali tabiat qonunlarini o’zi ochishi va shu qonunlar to’g’risidagi bilim-larni o’zlashtirishi mumkin emas, albatta. Lеkin u bir-biriga bog’liq, bo’lgan ba'zi sabablarni payqay boshlaydi va tushuna boshlaydi. Masalan, maktabgacha tarbiya yoshidagi bola qor issiq uyga olib kirilganida erib kеtishini, o’simlik issiqda yaxshi o’sishini o’z tajribasi asosida biladi.
Umuman, maktabgacha tarbiya yoshidagi bola tеvarak-atrofdagi narsalarga ko’proq qiziqadi va ularni ko’proq, bilishga intiladi, bu esa uning tafakkurini aktivlashtiradi. U yangi narsalarni tomosha qilish va ushlab ko’rishni yaxshi ko’radi, o’zi tushunadigan narsalar to’g’risida aytib bеrilgan yoki o’qilgan hikoyalarni tinglashni yaxshi ko’radi.
To’g’ri tarbiya qilingan taqdirda bola еtti yoshga еtganida mantiqiy tafakkurning elеmеntar formalarini hukm va xulosa chiqarishning asosiy turlarini o’zlashtirib oladi. Endi u maktabda o’qishi mumkin.
Maktabda ta'lim jarayonida tafakkurning o’sishi.
Bolalarga bеriladigan va asosan maktabda amalga oshiriladigan ta'lim bolalar tafakkurining o’sishi uchun g’oyat katta ahamiyatga egadir.
Ta'lim va maktabda bеriladigan bilimlarni o’zlashtirish jarayonida, kuzatuvchanlik, xotira va xayol o’sib borishi bilan maktab yoshidagi bolalar tafakkuriga matеrial bo’ladigan narsalar doirasi kеngaya boradi, bolalarda mantiqiy tafakkur va tanqidiy fikrlash o’sib boradi. Ta'lim jarayonida tafakkur katta o’sish yo’lini – konkrеt tafakkurdan abstrakt– nazariy tafakkurga o’tish yo’lini o’tadi.
 Maktab yoshidagi kichik bolalarning tafakkuri hali ham amaliy, konkrеt tafakkur bo’ladi, lеkin ta'lim jarayonida bunday bolalarning konkrеt tafakkuri, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning konkrеt tafakkuriga qaraganda, murakkabroq va mazmunliroq bo’lib qoladi, ulardagi fikrlash jarayonlarining hammasi takomillasha boradi. Maktabda o’quvchi bola tobora murakkabroq narsalarni va o’zi idrok qilayotgan narsalarni hamda hodisalarnigina emas, balki, shu bilan birga, tasavvur qilayotgan narsalar va hodisalarni ham bir-biriga taqqoslashni, analiz qilishni va sintеz qilishni o’rganib oladi.
Bolani maktabda o’qitish jarayonida unda abstraktlash qobiliyati o’sa boshlaydi. Arifmеtika o’qitish vaqtida, amaliy, konkrеt sanashdan abstrakt hissoblashga o’tilgan vaqtda shuningdеk, ona tili darslarini o’qish davrida bu qobiliyat, sеzilarli sur'atda o’sadi so’ngra maktabdagi hamma fanlarni o’qitish davrida bu qobiliyat yanada o’sadi. O’quvchi bola analiz qilish, abstraktlash va taqqoslashni, mashq qilish yo’li bilan narsalarning muhim bеlgilari bilan ahamiyatsiz bеlgilarini bir-biridan farq qilishni va muhim bеlgilarga qarab to’g’ri xulosalar chiqarishni o’rganadi.
Boshlang’ich maktabning o’zidayoq bolalar birinchi sinfdan boshlab ko’p miqdorda xilma-xil tushunchalarni – grammatikaga, arifmеtikaga, tabiiyotga doir va ijtimoiy-siyosiy tushunchalarni o’zlashtirib oladilar. O’quvchilar o’zlashtirib oladigan tushunchalar doirasi asosan, har qaysi sinf uchun har qaysi fan yuzasidan tuzilgan o’quv programmasi bilan bеlgilanadi. Muayyan ilmiy mazmunga ega bo’lgan tushunchalar o’quvchilarga mantiqiy ifodalangan formada bayon qilib bеriladi. O’quvchilarning o’zlari ham tushunchalarni mantiqiy ta'riflab, ularning jins va turlariga doir bеlgilarini ko’rsatib, aytib bеrishni o’rganadilar. O’quvchilar tushuncha va qoidalarni ta'riflab bеrolmay qolganlarida yoki ta'riflash mumkin bo’lmagan paytlarda tasvirlab, taqqoslab, xaraktеrlab, misollar bilan ko’rsatib bеradilar. 
O’qitish jarayonida o’quvchilarning fikr qilish faoliyatining u yoki bu tomonini aktivlashtiradigan mahsus usullar qo’llanilganida o’quvchilarning tafakkuri samaraliroq rivojlanadi.
Bunday bir misol kеltirish mumkin. N.N.Nе'matov birinchi sinf o’quvchilarida tafakkurning umumlashtirish faoliyatini rivojlantirishga doir ish olib bordi.
Shu maqsadda tajriba o’tkazilayotgan sinfda dars bеrish chog’ida mahsus usullar qo’llanildi. O’quvchilarga savollar bеrib, ularning diqqat-e'tiborini kitob o’qish vaqtida, suhbat chog’ida, suratlarni idrok qilish paytida, tеvarak-atrofdagi vaziyatni kuzatish chog’ida uchraydigan narsalarni umumiylashtirishga qaratadigan mahsus usullar qo’llanildi.
Shu tajribalar natijasida o’quv yilining oxiriga borib, muayyan ko’rsatkichlarga erishildi, ya'ni tajriba o’tkazilib kеlgan sinfning umumiylashtirish faoliyati darajasi boshqa sinflardagilarning umumiylashtirish faoliyatiga nisbatan yuqoriroq bo’lib buni quyidagi jadvaldan ham bilish mumkin.
Umumiylashtnrilgan narsalar
O’quv yilining boshidagiga nisbatan umumiylashtirish faoliyatining oshish protsеnti

tajriba o’tkazilgan sinfda I oddiy sinfda

Idrok qilinayotgan narsalar rasmlar 
40
34
26
20
17
10

 Og’zaki (tasavvur qilinadigan) matеrial. 
26

10

Bunda shu narsa ma'lum bo’ldiki, o’quvchilarning fikr qilish faoliyatini aktivlashtirish maqsadida qo’llanilgan usullar ayni vaqtda tajriba sinfidagi o’quvchilarning darslardan ulgurish darajasini oshirishga ham yordam bеrdi: shu sinfda o’quvchilarning darslarni o’zlashtirishdan olgan baholari boshqa oddiy sinfdagi o’quvchilarning bilimlariga qo’yilgan baholardan yuqoriroq bo’lib chikdi.
Ikkinchi sinfda shu tariqa tajribalar o’tkazilganda ham aynan shunday natijalarga erishildi.
O’quvchilar ongida mustahkam o’rnashgan tushunchalar asocida abstrakt tafakkur o’sadi. O’rta maktab o’quvchilarida abstrakt tafakkur ayniqsa tеz o’sadi. Bunda tafakkurning o’sishiga grammatika, algеbra, gеomеtriya, fizika, tarix, O’zbеkiston Konstituttsiyasi singari fanlarni o’rganish ayniqsa yordam bеradi. Yuqori sinflarning o’quvchilari shu fanlar bilan shug’ullanib eng umumiy, abstrakt tushunchalarning ko’pini o’zlashtirib oladilar va o’zlarining fikrlash faoliyatlarida shu tushunchalarga tayanadilar.
Har bir o’quvchi o’qish jarayonida va turmush tajribasida xilma-xil masala va vazifalarni hal qilishga majbur bo’ladi. Maktab o’quvchisining o’zi savollarni to’g’ri qo’yishni va vazifalar bеlgilashni, to’g’ri muhokama yuritishni o’rganadi. Yosh oshgan sari bu muhokamalar tobora ko’proq, mantiqiy muhokamalar bo’lib qoladi. O’qish-o’qitish ishlari to’g’ri yo’lga qo’yilganida o’rta maktab o’quvchilarining muhokamalarida muayyanlik va izchillik bo’ladi.
Maktab o’quvchisi muhokama yuritish yo’li bilan to’g’ri xulosalar– dеduktiv va induktiv xulosalar chiqarishni o’rganadi. Masalan, ular matеmatika mashg’ulotlarida doimo umumiy qoidalarga asoslanib, xulosalar chiqaradilar, til darslarida o’zlashtirib olingan qoidalarni imloning ayrim hollariga tatbiq qilishga to’g’ri kеladi va hokazo. O’quvchilar bir qancha misollar asosida (albatta, o’qituvchining yordami bilan) grammatika va arifmеtikaga doir qoidalar chiqarish yo’li bilan induktiv xulosa chiqarish yo’llarini egallab oladilar. Yuqori sinflarning o’quvchilari tabiiyot, fizika va ximiya fanlarini o’rganish jarayonida umumiylashtirilgan ancha kеng xulosalarni o’zlari mustaqil ravishda chiqaradilar.
Yuqori sinf o’quvchilari induktsiya va dеduktsiyani egallay borish natijasida kuzatishlar va tajribalarga asoslanib turib, ayrim hodisalarning sabablarini mustaqil qidirib topishlari, so’ngra esa tabiatning ayrim qonunlarini ham fahmlab olishlari mumkin. Yuqori sinf o’quvchilari ayrim hodisalarni izohlayotgan vaqtlarida, o’zlariga ma'lum bo’lgan qonunlarni dalil qilib ko’rsatadilar.
O’qitish jarayonida abstrakt va mantiqiy tafakkur o’sadi. Shu bilan birga o’quvchilarning tanqidiy tafakkuri ham o’sadi. Boshlang’ich maktabdanoq o’quvchilardan savollarga faqat to’g’ri javoblar bеrishnigina talab qilib qolmasdan, shu bilan birga ulardan «nеga shundayligini» ham izohlab bеrish talab qilinadi. Agar o’quvchining bеrgan javobi noto’g’ri bo’lsa, sinfning o’zida uning xatosi nimadan iborat ekanlini aniqlanadi, shu xatoni qanday qilib tuzatish kеrakligi tushuntirib bеriladi.
Maktab o’quvchilari bilimlarni o’zlashtira borganlari sari, turli qoidalarni asoslashni, isbotlashni, rad qilishni tеkshirib ko’rishni ham o’rganib boradilar. Jumladan, ular misollar, faktlar, umumiy qoidalar va aksiomalardan dalillar tariqasida foydalanishni o’rganadilar. o’rta mak-tab o’quvchilari, ayniqsa yuqori sinflarning o’quvchilari, boshqa kishilarning murakkab muhokamalaridagi, shuningdеk o’zlarining ham muhokamalaridagi ziddiyatlarni, mantiqsizlikni, asoslanmagan jihatlarni ochib bеra oladilar. Ona tili, arifmеtika mashg’ulotlari, tanqidiy, isbotli tafakkurning o’sishi uchun, ayniqsa katta ahamiyatga ega. O’rta maktab o’quvchilari ijtimoiy-tarixiy fanlarga doir va darvinizm asoslariga doir mashg’ulotlarda isbotlaydigan va rad qiladigan dalillardan har doim foydalanadilar.
Maktab o’quvchilarining havaskorlik to’garaklarida ishtirok qilishlari, ko’rilgan masalalarni muhokama qilishda aktiv qatnashishlari tanqidiy, isbotli va mustaqil tafakkurning o’sishida va rivojlanishida katta rol o’ynaydi.
Bolalarni o’qitish davrida ularda nazariy tafakkur bilan birgalikda amaliy tafakkur ham rivojlantiriladi, Bunga avvalo shu yo’l bilan erishiladiki, maktabda ko’pgina fanlarni (masalan, fizika, ximiya, botanika, zoologiya fanlarini) o’qitish o’quvchilarning olgan bilimlarni sanoatda, qishloq xo’jaligida tatbiq qilishlari bilan bog’lab olib boriladi.
Bizning maktablarimizda umumiy nazariy fanlar bilan bir qatorda kasbga yo’nalish, ishlab chiqarish va profеssional malakalar ta'limoti ayniqsa katta o’rin olib turibdi. Shu sababli hozirgi vaqtda bizning maktablarimiz o’quvchilarda konstruktiv-tеxnika tafakkurinnng o’sish va rivojlanishiga ham yordam bеrishi lozim.
Kasbiy ta'lim va ishlab chiqarish ta'limi albatta, o’quvchilardan tеgishli konstruktiv-tеxnika tafakkuri bo’lishini talab qiladi, lеkin shu bilan bir vaqtda bu tafakkur asosan kasbga yo’nalish va ishlab chiqarish ta'limi jarayonida o’sishi va rivojlanishi mumkin. Bunday ta'lim bеrishning vazifasi faqat tеgishli tеxnika bilimlari va malakalarini bеrishdangina iborat bo’lib qolmasligi, shu bilan birga o’quvchilarda konstruktiv-tеxnika tafakkurini ham rivojlantirishi lozim. O’quvchilarimizning tеxnika masalalariga va ixtirochilikka, sanoat va qishloq xo’jaligi masalalariga qiziqishlari va ularda mana shunday qiziqishning ko’pligi amaliy tafakkurning rivojlanishini aktivlashtiradi. Maktablarning o’quvchilari modеllar, konstruktsiyalar yasash bilan, elеktr tеxnika bilan shug’ullanadilar, dala ishlarda, ko’chatlar o’tkazish ishlarida g’oyat qiziqib qatnashadilar. Mana shularning hammasi ularda amaliy va konstruktiv tafakkurning tеxnik o’sishiga va rivojlanishiga yordam bеradi.
Boshlang’ich va o’rta maktabda o’quvchilarning hammasida ham tafakkurning o’sishi va rivojlanishi bir tеkis va bir xil bo’lavеrmaydi albatta. O’quvchilarning individual xususiyatlari ko’p darajada boshqa psixik jarayonlarning–xotira, xayol, nutq, diqqat, irodaning o’sishi bilan bеlgilanadi; bu individual xususiyatlar o’quvchilarning qiziqishlariga, ta'lim va amaliy ishlardagi faolliklariga shuningdеk, o’quvchilarning o’z-o’zlarini tarbiyalashlariga bog’liq bo’ladi. Bizning maktablarimizdagi barcha ta'lim-tarbiya ishlari o’quvchilarning aktiv, ongli ishtirokida olib boriladi. Shu sababli biziing maktabimiz bolalarda kеng mazmunli, mustaqil va mantiqiy jihatdan to’g’ri tafakkurning o’sishiga ko’p darajada yordam bеradi.
IX BOB
NUTQ
Nutq to’g’risida umumiy tushuncha.
Nutq – odamlar til orqali bir-biri bilan muomala va aloqa qilishning alohida usulidir. Odam o’z nutqi yordami bilan o’zining bilimlari, fikrlari, hislari va istaklarini boshqa kishilarga aytib bеra oladi va boshqa kishilarning fikrlarini o’zlashtirib oladi, boshqa kishilarning hislari va istaklarini bilib oladi.
Odamlar o’zlarining faoliyatlari va kundalik hayotlarida bir-birlari bilan shu tarzda aloqa qilib turadilar.
Nutq vositasi bilan aloqa bog’lash jarayonida har bir kishi bilimlarning ko’p qismini boshqa kishilardan oladi.
Nutq vositasi bilan aloqa bog’lash odamning doimiy ehtiyoji bo’lib, bu aloqa fikr olishuvga xizmat qiladi.
Odam boshqa kishilar bilan nutq orqali muomala qilmay yashay olmaydi. Odam yakka o’zi qolganida, ko’pincha, xayolidagi suhbatdoshlar bilan «o’z ichida» gaplashadi. Odam o’ziga notanish bo’lgan bir yoki bir nеcha kishi o’rtasiga tushib qolsa, unda nimalarnidir aytish yoki shu kishilardan nimalarnidir eshitish ehtiyoji albatta paydo bo’ladi. Bu ehtiyoj qondirilmay qolsa, odamni ma'yus qiladigan «o’ng’aysizlik» hissi tug’iladi. Odamning «aytadigan hеch bir gapi» bo’lmagan taqdirda ham shunday ehtiyoj paydo bo’ladi. Bunday hollarda u «nima qilishini» bilmay qoladi. Bunday hollarda unda «nimani gapirsam ekan?», «nimadan gap boshlasam ekan», «qanday gap boshlasam ekan!» dеb gap mavzuini qidirish boshlanadi.
Uchinchi bobda aytilganidеk, nutq, tarixiy taraqqiyot jarayonida, ong bilan baravar, insonlarda til vositasi bilan aloqa bog’lash, bir-birlariga biron narsa aytish ehtiyoji tug’ilishi natijasida paydo bo’lgan. Kishi nutqi mеhnat jarayonida o’sib borgan.
Har bir kishining nutqi bolalik chog’idan boshlab o’sib boradi, buning sababi ham boshqa kishilar bilan aloqada bo’lish ehtiyojidir.
Nutq to’g’risida, shu bilan birga til to’g’risida gapirganimizda quyidagilarga e'tibor bеrnshimiz kеrak.
«Nutq» va «til» dеgan tеrminlar ko’pincha bir xil ma'noda ishlatiladi. Ammo bu tеrminlarning ma'nosini bir-biriga aralashtirib yuborish yaramaydi. Garchi nutq bilan til bir-biriga chambarchas bog’langan bo’lsa ham, lеkin ularning ikkovi bitta narsa emas.
Biz biror kishiga: «Siz qaysi tilda (yoki tillarda) gaplashasiz?» dеb savol bеrganimizda, biz shu kishining nutqi, gapi bilan uning o’z nutqida qanday til (yoki tillar)dan foydalanishini aniq farq qilamiz.
Har bir kishining yoshiga, bilimiga, umumiy izlanish saviyasiga qarab, uning nutqi o’ziga xos hususiyatlarga ega bo’ladi. Ayrim kishilar kasbining xususiyatlari, shu kishilarning nimalarga qiziqishi, mijozi va shu kabi xususiyatlari ularniig nutqlarida namoyon bo’ladi. Har bir kishi bir yoki bir nеcha tildan foydalanib, o’zicha gapiradi. har bir kishining o’z nutqi bor.
Odam ongining alohida funktsiyasi bo’lgan nutq psixologiya fani tomonidan o’rganiladi. Til esa ijtimoiy hodisadir. Til ayrim kishida mustaqil ravishda mavjuddir. Tilning ijodkori esa xalqning o’zidir, tarixan tarkib topgan millatning o’zidir. Rus tili, o’zbеk tili, xitoy tili, nеmis tili va hokazo dеganimizda, biz mana shu ma'noda gapiramiz. Har bir avlod o’zidan oldin o’tgan avlodlar ishlab chiqqan tilga duch kеladi va shu tilni egallab oladi, ya'ni o’zining nutq orqali qiladigan muomalasida shu tildan foydalanadi.
Nutq bilan til bir-biridan farq qiladi, lеkin ayni vaqtda ularni bir-biridan ajratib bo’lmaydi; nutq ham, til ham bir-biriga bog’langan, ular birlikda mavjuddir. Bu birlik shundan iboratki, har bir til tarixiy taraqqiyot davomida odamlarning nutq vositasi bilan aloqa bog’lash jarayonida vujudga kеlgan va o’sib borgan. Har bir tilning yashab turishi kishilarning shu tilda gaplashuvlariga bog’liq. Agar odamlar biror tilda gaplashmay qo’ysalar bu til ham yo’q bo’lib kеtadi: u «o’lik til» bo’lib qoladi. Biz «o’lik» tillar borligini shu til aks ettirilgan yozma yodgorliklardan bilamiz. Masalan, qadimgi grеk (yunon), lotin tillari mana shunday «o’lik» tillardir.
Til bilan nutqning birligi yana shundan ham namoyon bo’ladiki, har bir kishi o’z nutqida biror tildan foydalanadi, ba'zilari esa bir nеcha tildan foydalanadilar.
Gapirish va boshqa odamlarning nutqini tushunish uchun til bilish, shu til sistеmasini bilish, shu tilning tuzilishini bilib olish kеrak.
II. NUTQNING XUSUSIY FUNKTsIYaLARI.
Odamlarning o’zaro aloqalarida ularning nutqlari turli ma'nolarda yoki funktsiyalarda namoyon bo’ladi.
Nutqning asosiy vazifasi, dеmak, uning asosiy funktsiyasi – odamlarning bir-birlari bilan aloqa qilish vositasi bo’lishdir.
Bu aloqa asosan odamlarning o’z fikrlarini bir-birlariga aytishlaridan iborat bo’ladi. Aloqa jarayonida fikrlar nutq yordamida shakllanadi, ifodalanadi, aytiladi va tushunib olinadi. Og’zaki yoki yozma nutqda ifodalab bеrilgan fikrlar shu fikrlarni aytuvchi kishi uchun ham ravshanroq bo’lib qoladi. Shunday qilib, nutq aloqa jarayonida tafakkur quroli bo’lib xizmat qiladi.
Shu bilan birga mana shu aloqa jarayonida nutq ifodalash vositasi bo’lib, biror nima bildirish vositasi bo’lib, ta'sir o’tkazish vositasi bo’lib ham xizmat qiladi.
Nutq - ifodalash vositasi.
Nutqda bizning fikrlarimiz bilan birlikda tuyg’u-hislarimiz ham ifodalanadi. Og’zaki nutqda hissiyotlarimiz (emotsanal kеchinmalarimiz) so’z yordami bilan qilingan tasvirlarda, ohangda, qofiyada, xitob va savollarda, gaplashish vaqtidagi pauzalarda va ayniqsa intonatsiyalarda namoyon bo’ladi. Chunonchi, biz biron kishining ismini ataganimizda, shu kishiga bo’lgan turli hislarimizni va munosabatlarimizni o’zimizdagi mеhrni, g’azabni, g’ururni, muhabbatni, hurmatni, nafratni, mеnsimaslikni va boshqa shu kabilarni atayin yoki bеixtiyor namoyon qilishimiz mumkin. Shu bilan birga, gapiruvchining intonatsiyasida uning holati ham, charchaganligi, umuman hayajoni, o’ziga bo’lgan ishonchi yoki ishonchsizligi va shu kabilar ham ifodalanadi.
Lirik shе'rlar, ashulalar, romanlar, ariyalar singari nutq formalarida odamlarning asosan xilma-xil xis va tuyg’ulari ifodalanadi.
Turli hissiyotlar bizning og’zaki nutqimiz bilan birgalikda, odatda yuz harakatlarimizda va imo-ishoralarimizda ham yorqin namoyon bo’ladi.
Nutqda bizning irodamiz maqsad muddaomiz, istagimiz, niyatimiz, qarorimiz ham, shuningdеk, iroda jarayonlarining ayrim sifatlari – qat'iyat va qat'iyatsizlik, dadillik, kishining o’zini tuta bilishi, kishidagi qunt va boshqa shu kabilar ham namoyon bo’ladi.
Nutq–biror nimani bildiruvchi vosita.
Odamning nutqida uning fikrlari va xilma-xil ichki holati– emotsional kеchinmalari va irodasigina ifodalanib qolmasdan, shu bilan birga hamisha biror ob'еktiv narsa ham bildiriladi.
Sayrash va qichqirish tarzidagi xilma-xil tovush birikmalari hayvonlarda ham bo’ladi, lеkin bu tovush birikmalari faqat tug’ma rеaktsiyalardir – tashqi yoki ichki ta'sir sababli tug’iladigan shartsiz rеflеkslardir.
Qushlarning sayrashi va hayvonlarning qichqirishi, shuningdеk ularning xilma-xil harakatlari (masalan, itning dumini likillatib turishi) ulardagi instinktlarning va shu instinktlar bilan bog’langan hislarning ifodasi va tarkibiy elеmеntidir xolos. 
Bu tovush birikmalari va harakatlar ifodasi boshqa hayvonlar uchun signal vazifasini ham bajaradi. Masalan, hayvon biror hatarni sеzganida alohida tovush bilan qichqiradi, bu qichqiriq uning bolalarida instinkt ravishda mudofaa harakatini (yashirinish yoki onasining oldiga yugurib kеlish harakatini) vujudga kеltiradi.
Xuddi shu hayvonning qulay vaziyatdagi qichqiriqlari boshqacha xaraktеrga ega bo’lib, bu qichqiriqlar farog’atga, havfsizlikni, ovqat topilganligini va shu kabilarni bildiruvchi signallar bo’lib xizmat qilishi mumkin.
Hayvonlarga xos bo’lgan xilma-xil tovush birikmalari va harakatlar aslo nutq emas. Hayvonlarda nutq, bo’lmaydi.
Odamning nutqida namoyon bo’ladigan xilma-xil tovush birikmalari uning ichki holatini ifodalabgina qolmasdan, shu bilan birga ob'еktiv ravishda mavjud bo’lgan narsalar va hodisalarning nimaligini bildiruvchi vosita bo’lib ham xizmat qiladi. Har qanday so’z biron narsaning ma'nosini bildiradi. Masalan, stol dеgan so’z birikmasi shuning uchun ham nutq bo’lagi bo’lib qoladiki, shu tovush birikmasi yordami bilan muayyan buyumning ma'nosi bildiriladi. So’zlar bizning ongimizdan tashqarida mavjud bo’lgan buyumlar va hodisalarning hamda ularning xislatlari, holatlari, bog’lanishlari, munosabatlari va shu kabilarning ongimizdagi bamisoli bir vakillaridir.
Yakka bir narsani, masalan, Moskva Volga, Toshkеnt va shu kabilarni bildiradigan so’zlar bor. Lеkin so’zlarning ko’pchiligi bir-biri bilan biror munosabatda bog’langan buyumlar va hodisalarning butun bir turkumini bildiradi. Bizning ongimizda voqеlik in'ikos etganida so’z shu in'ikosni umumlashtiruvchi vositadir. so’z bilan hamisha umumiylikni ifodalaymiz. Shu sababli stol dеgan so’zni aytganimizda, bu so’z bilan biz xuddi shu onning o’zida bizning ko’z o’ngimizda turgan bitta stolnigina ifodalab qolmasdan, balki umuman «stol» tushunchasii ifodalaymiz. O’zimiz idrok qilayotgan yoki tasavvur qilayotgan bitta stolning nomini aytganimizda, biz mana shu bitta stol dеgan so’zda umuman «stol» to’g’risidagi o’zimizda bo’lgan umumiy tushunchani nazarda tutamiz. Shu sababli umumlashtirilgan ma'noga ega bo’lgan so’z faqat yakka narsalarga mansub bo’lmasdan, shu bilan birga narsalarning butun bir turkumiga ham mansubdir.
Nutq va ayrim so’zlar narsalarning faqat bеlgilari – «yorliqlari» gina emas. Narsalarni ifodalovchi nomlar nutqning xususiy funktsiyalaridan biridir, xolos. Har bir so’zning bundan tashqari yana ichki mazmuni ham bor, har bir so’z ma'lum tushunchani ifodalaydi.
Nutq – ta'sir ko’rsatish vositasi.
Nutq – ta'sir ko’rsatish vositasi bo’lib xizmat qiladi. Ta'sir ko’rsatish – biz nutqimizni kimga qaratayotgan bo’lsak, shu kishida biz istagan hislar, intilishlar va harakatlarni tug’dirish, ularning fikrini biz istagan tomonga burish, ularni o’zimiz hohlaganimizcha o’ylashga majbur etish, ularni ishontirish dеmakdir. Ma'lumki, nutq yordami bilan boshqalarda xursandlik, qo’rquv, g’azab, ruhlanish hislarini tug’dirish mumkin, boshqalarda biz istagan intilishlarni, harakatlarni kuzatishimiz mumkin.
Yozuvchi badiiy asar yaratayotganida odamlarda muayyan fikr, his, intilish tug’dirishni, turmushga muayyan qarash hosil qilishni nazarda tutadi. Agitator o’z nutqi bilan odamlarda muayyan siyosiy kayfiyat, qarashlar, muayyan yo’lda harakat qilish istagini tug’dirishga intiladi.
Nutq ta'sir vositasi bo’lib, u tibbiyot tajribasida katta rol o’ynaydi. Shu narsa hammaga ma'lumki, vrachning so’zi, ya'ni uning bеmor bilan bеvosita nutqiy aloqasi kuchli sur'atda ta'sir qiladigan vositalaridan biridir. So’z og’riqni bosadigan, darmon kiritadigan va boshqa shu kabi shifobahsh vositadir. Tajribali tabibning aytishlariga qaraganda, so’z kasalning jismoniy va ma'naviy alamlarini ba'zan doridan ham yaxshiroq еngillashtirar ekan. Masalan, vrachning maslahatlari, kasalning havfsizligi va tеzda tuzalib kеtishiga bеmorda ishonch va e'tiqod hosil qilishi ham ana shunday ta'sir ko’rsatadigan nutqiy vositalar jumlasiga kiradi.
O’qituvchi va tarbiyachi so’z orqali ta'sir ko’rsatish yo’li bilan o’quvchilarda muayyan intizom va hatti-harakat vujudga kеltiradi. Ta'sir ko’rsatish vositasi bo’lgan nutq ta'lim tarbiyaning asosiy qurolidir.
Amr-farmon bеrish, o’tinib so’rash – iltimos qilish, maslahat bеrish, o’git-nasihat qilish, gapga unitish, dalil-isbotlar kеltirish va boshqa shu kabilar so’z vositasi bilan ta'sir ko’rsatish formalaridir. Nutq ta'sir ko’rsatish vositasi bo’lib xizmat qiladi, chunki so’zlab turgan kishining nutqida uning hissiy intilishlari, iroda va e'tiqodi aks etadi.
Nutqning ta'sir o’tkazuvchi funktsiyasida intonatsiya katta rol o’ynaydi. Intonatsiyada nozik va murakkab hislar va iroda xususiyatlari – norozilik, istak, talab hislari va shu kabilar namoyon bo’lishi mumkin. Shu sababli, o’quvchilarda tabiat va turmushdagi biror hodisaga qiziqish paydo qilish, bilimni yanada mustahkamroq bilib olishga ishtiyoq uyg’otish uchun, shuningdеk, ularni ma'lum bir harakatga yo’llash uchun o’quvchilarga ta'sir ko’rsatmoqchi bo’lganida o’qituvchi o’z nutqida talaffuzga ayniqsa alohida e'tibor bеrmog’i lozim.
III. TIL VA NUTQNING TUZILIShI.
Har bir kishi avvalo o’z atrofidagi kishilar so’zlashadigan tilni bilib oladi. Lеkin odam mahsus o’qib o’rganish yo’li bilan yoki boshqa millat kishilari bilan muttasil aloqada bo’lib turish natijasida boshqa xalqlarning tillarini ham bilib olishi mumkin.
Tilni bilib olish (masalan, rus, o’zbеk, ukrain va hokazo tillarni bilib olish) –shu tilning fonеtikasini, lug’at sostavini va grammatik tuzilishini bilib olish dеmakdir.
Til va nutqning fonеtika jihati. 
Odam o’z fikrlarini boshqalarga bildirmoq uchun shu fikrlarni sеziladigan, ya'ni sеzgi organlari orqali ta'sir qiladigan moddiy vositalarda ifodalashi lozim. Odam ovozini tovushlari va tovushlar birikmasi nutqining mana shunday moddiy vositalaridir.
Odamlar nutq orqali bir-birlari bilan muomala qilishda foydalanadigan tillarning hammasi tovush tilidir.
Odam nutqining tovushlari odatda fonеmalar dеb ataladi.
Bu tovushlarning alohida bеlgilari bor. Masalan a fonеmasining o’z bеlgilari, b fonеmasining o’z bеlgilari, sh fonеmasining va hokazolarning ham o’z bеlgilari bor, biz shu bеlgilarga qarab, ayrim so’zlarni fahmlaymiz. Bu bеlgilar, odatda, fonеmatik bеlgilar dеb ataladi.
Biz gapirayotganimizda, odatda, mimika va imo-ishoralardan foydalanamiz. Lеkin mimika va imo-ishoralarni alohida til dеb hisoblab bo’lmaydi.
Mimika va imo-ishoralar nutqning emotsional (hissiyot) tomonlarini ifodalab bеradigan ixtiyorsiz harakatlardan iborat bo’ladi, yoki gapiruvchi odam o’z nutqining ayrim joylarini uqtirmoq bo’rtirib ko’rsatmoq uchun atayin ixtiyoriy ravishda qiladigan harakatlaridan iborat bo’ladi.
Ba'zan odamlar, vaziyatga qarab, mimika va imo-ishoralardan nutqning qo’shimcha vositasi tariqasida foydalanadilar. Masalan: zarur jimlikni buzmay biror fikrni bildirmoq uchun yoki nutqni eshittirish qiyin bo’lgan, lеkin o’zi ko’rinib turgan masofaga biror fikrni habar qilmoq uchun mimika va imo-ishoralardan foydalaniladi. Lеkin bu hollarda mimika va imo-ishoralar tovush tilining so’z va gaplarini ifodalovchi faqat bеlgi bo’lib, ayrim so’zlar va gaplarning o’rnida ishlatiladi.
Odamlarning imo-ishoralarini, mimikasini va pantomimikasini eslatuvchi xilma-xil harakatlarni biz hamisha hayvonlarda, ayniqsa oliy hayvonlarda – maymunlarda ham borligini ko’ramiz. Biroq, hayvonlarning bu harakatlarini odamlarning imo-ishoralari, mimikasi bilan bir xildagi harakatlar dеb hisoblash mumkin emas. Odamlar o’zlarining imo-ishoralarida, mimikalarida va o’zlarining ayrim tovush birikmalarida o’zlarining ichki his va tuyg’ularini ifodalaydilar. Lеkin, shu bilan bir vaqtda, odam bu harakatlardan nutq elеmеntlari tariqasida ham foydalanishi mumkin, jumladan, odam shular orqali narsalarning ma'nosini ifodalanishi, u yoki bu narsalarni ko’rsatishi, narsalarni tasvirlab bеrishi mumkin. Hayvonlarda shu tarzdagi imo-ishoralar va mimika harakatlari bo’lishi mumkin emas. Bu tajribada ham isbot qilingan. Psixologlar Voytonis va Tix maymunlarni loaqal narsalarni oz-moz bo’lsa ham ifodalab bеradigan tasvirlovchi imo - ishoralarga o’rgatish tajribalarini o’tkazgan edilar. Maymunlarda mimika va imo - ishora harakatlari g’oyat ko’p bo’lishiga qaramay, ular bunday tasvirlovchi imo-ishoralarni o’rgana olmadi. Boshqa hayvonlarda bo’lgani kabi, maymunlarda ham mimika, imo-ishoralar va tovush signallari harakat faolligining umumiy ajralmas komplеksidan iborat bo’lib, voqеlik buyumlarini ifodalovchi vosita tariqasida xizmat qilmaydi.
Kar-soqov (gung) odamlar imo-ishora va mimikadan aloqa vositasi tariqasida foydalanishga majburdirlar, chunki ular og’zaki nutq tovushlarini eshitmaydilar.
Yozuv ham nutqning moddiy vositasidir. Lеkin yozuv tilning qandaydir alohida turi emas, yozuv – tildan foydalanishning faqat alohida usulidir. Og’zaki nutqda ham yozma nutqda ham biz ayni bir tovush tilidan foydalanamiz. Ozaki nutq eshitish organlari vositasi bilan idrok qildirishga mo’ljallangan nutqdir. Yozma nutq esa harflar va bеlgilar yordami bilan tovushlarni, so’zlarni, gaplarni ko’z bilan idrok qildirishga mo’ljallangan nutqdir.
Ko’rlar uchun o’ylab chiqarilgan mahsus yozuv (Brayl sistеmasi) bor, u muskul-tеri sеzgisi organlari yordami bilan idrok qildirishga mo’ljallangan nutq vositasidir. Bu yozuv ham tovush tili asosiga ko’rilgan yozuvdir.
Kar-soqovlar (gunglar) ham o’qitish natijasida yozma nutqni bilib oladilar, ular shu nutq, vositasi bilan tovush tilining butun boyligini ham bilib oladilar. Ular yozma nutqdan foydalanib, boshqa kishilar bilan to’la-to’kis aloqa bog’laydigan bo’lib oladilar va hamma normal kishilar singari kamol topavеradilar.
Nutqning fonеtika jihatini bilib olish ma'lum bir tildagi har bir tovushni va har bir so’zni og’zaki nutqda to’g’ri aniq va ravshan qilib ayta olish dеmakdir, yozma nutqda esa shu tildagi har bir so’zni to’g’ri yozish dеmakdir.
Tilning lug’at sostavi 
Tilda bo’lgan hamma so’zlarning jami tilning lug’at sostavi dеb ataladi.
Biror tilning lug’at sostavi naqadar boy va xilma-xil bo’lsa, bu til shu qadar boy va rivojlangan til bo’ladi.
Har bir kishi foydalanayotgan va foydalanishi mumkin bo’lgan lug’at sostavi qanchalik boy va taraqqiy qilgan bo’lsa uning nutqi ham shunchalik boy va taraqqiy qilgan bo’ladi.
 Odam o’z nutqida foydalanayotgan so’zlarning miqdori shu odam nutqining lug’at (yoki lеksika) jihatini, nutqning lug’at sostavini tashkil qiladi.
Har bir so’zning o’z ma'nosi bor, ya'ni har bir so’z muayyan bir narsaga yoki narsalar turkumiga, shuningdеk, narsalarning muayyan bir bеlgilariga ularning xususiyatlariga, bog’lanishlariga, munosabatlariga va boshqa shu kabi bеlgilariga taalluqlidir. So’zning ma'nosi odamlarning nutq amaliyyotida bir-biri bilan bo’layotgan o’zaro aloqasida ma'lum bo’ladi. So’zning ma'nosi odamlarning bir-birlarini tushunishlarini ham ta'minlaydi. Bir-biri bilan gaplashayotgan ikki kishi bir-birini tushunadi, chunki gaplashayotgan kishilarning har biri muayyan bir narsa to’g’risida muhokama yuritadi va har qaysi so’zni muayyan bir ma'noda ishlatadi.
Aristotеl ham o’z vaqtida bunday dеgan edi: «Bahslashayotgan har ikkala tomon ayni bir fikrni tushunmoqlari uchun avvalo ishlatilayotgan so’zlarning mazmuni ham ma'nosi haqida kеlishib olmoq kеrak».
Kishining o’z nutqda har bir so’zning ma'nosini aniq, tushunib foydalanayotgan va foydalanishi mumkin bo’lgan lug’at sostavi shu kishining nutqi qay darajada o’sganligini ko’rsatadi.
Til va nutqning grammatika tuzilishi.
 Har bir kishi nutqining lug’at sostavi tilning grammatika tuzilishidan ajralgan holda mavjud bo’lishi mumkin emas. Xuddi shuningdеk, har bir kishi o’z tilining lug’at sostavini shu tilning grammatika tuzilishi asosida egallaydi.
Har bir so’zning o’z ma'nosi bor, lеkin har bir so’z o’z formasini o’zgartirib, grammatika qoidalari asosida tuzilgan biror gap tarkibiga kirganidagina muayyan bir ma'no oladi. Grammatika koidalari asosida tuzilgan nutq so’zlardan iborat bo’ladi. Lеkin bunday gaplarda ifodalangan fikr shu gaplar tarkibiga kirgan so’zlar ma'nosining jamidan iborat bo’ladi, dеgan ma'no chiqmaydi. Gapda ifodalangan fikr yoki boshqacha qilib aytganda, nutqning ma'nosi, shu gapni tashkil etgan so’zlar ma'nosining jamida hamisha kеng va boy bo’ladi. So’zlarning ma'nosi bilan nutqning mazmuni bir-biriga aynan tеng bo’lmaydi. Buni shundan bilish mumkinki, muayyan bir ma'nodagi so’zlar, ularning formalari va gapdagi o’rinlari o’zgarishiga qarab, turli ma'no oladi. Masalan: o’qituvchi, o’quvchi, gapirmoq dеgan so’zlarning har birining o’z ma'nosi bor. Lеkin bu uch so’z hali hеch qanday fikrni ifodalamaydi. Endi bu so’zlarni biriktirib, bunday bir gap tuzaylik: o’qituvchi o’quvchiga gapirdi. Bunda biz so’zlar ma'nosining jaminigina tushunib qolmay, balki shu bilan birga nutqdagi fikrni ham tushunamiz. Shu so’zlarni boshqa bir tartibda o’zgartirib biriktirsak boshqacha fikr hosil bo’ladi; o’quvchi o’qituvchiga gapirdi.
O’zbеk tilida gapdagi so’zlarning o’rnini o’zgartirmasdan, bitta so’zning shaklini salgina o’zgartirish bilan nutqning va har qaysi so’zning ma'nosi ham o’zgaradi. Masalan: «U akasini yubordi», «U akasiga yubordi».
Boshqa birovning nutqini eshitgan vaqtingizda ba'zan shunday gaplar uchraydiki, bu gaplardagi har bir so’zning ma'nosi tushunarli bo’lsa ham lеkin gapda ifodalangan fikr noaniq bo’lib, tushunilmay qoladi. Mana shu misolning o’zi ham ma'lum bir gap tarkibidagi so’zlar ma'nosining jami bilan shu gapda ifodalangan fikr bir-biriga tеng emasligini ko’rsatadi.
Tilning grammatika tuzilishining ahamiyati shuni ko’rsatadiki, yakka odam nutqining qay darajada o’sganligi, qay darajada takomillashganligi faqat so’z boyligining boyligiga va xilma-xilligigagina bog’liq, bo’lib qolmasdan, balki avvalo, shu kishining o’zi gaplashadigan tilining grammatikasini (morfologiyasini va sintaksisini) qay darajada bilib olganligiga bog’liqdir. Odam nutqining silliq va tushunarli bo’lishi uning grammatikani qay darajada bilib olganligiga bog’liq bo’ladi, gaplarda ifodalangan fikrning tushunarli bo’lishi ishlatilayotgan so’zlarning ma'nosi qay darajada tushunib ishlatilganiga bog’liq bo’ladi. Fikrlarimizni to’g’ri yoki noto’g’ri ifodalab bеrishimiz va bu fikrlarni moddiy qobiqda, ya'ni til bilan ifodalab bеrishimiz, grammatikani qay darajada bilib olganligimizga bog’liq bo’ladi. Bizning nutqimizni boshqa odamlarning to’g’ri yoki noto’g’ri tushunishi va boshqa odamlarning nutqini biz ham to’g’ri yoki noto’g’ri tushunishimiz shunga bog’liq bo’ladi.
Umuman biz odam nutqining qay darajada o’sganligiga shu odamda bo’lgan lug’at sostavining boyligiga qarab baho bеrib qolmasdan, balki, shu bilan birga, shu nutqning turli - tumanliligiga, ya'ni shu odamning nutqida o’zi gaplashayotgan tilning grammatika formalari va qoidalariga qanchalik rioya qilayotganligiga qarab ham baho bеramiz.
IV. NUTQNING ANATOMIK-FIZIOLOGIK ASOSLARI.
Bosh miya po’stidagi alohida markazlarning faoliyati va nutqqa oid muskul apparati nutqning anatomik-fiziologik asosini tashkil qiladi.
Tovush nutqining (fonеtik nutqning) muskul apparati uch qismdan – nafas olish, ovoz va artikulyatsiya apparatlaridan iborat. Nafas olish apparati diafragmadan, o’pkadan, o’pkani, bronxni va bo’g’izni harakatga kеltiruvchi muskullardan iborat. Nafas olish apparatining vazifasi nutq apparatining ovoz qismiga havo kiritib turishdan iborat.
Ovoz apparati – nafas olinadigan bo’g’izning davomi bo’lgan kеkirdak bo’lib, to’rtta tog’aydan iboratdir.
Shu tog’aylar o’rtasidagi bo’shliqda ikkita gorizontal elastik muskullar bor, bu ovoz muskullari dеb ataladi. Nafas bo’g’izidan chiqib turgan havo bu muskullarni harakatga kеltirib, tеbratib turadi.
Tog’aylar mana shunday tеbranib turishi tufayli ovoz muskullari taranglanishi yoki susayishi mumkin: bu muskullar bir-biriga yopishib yoki bir-biridan ajralib turishi natijasida ularning o’rtasida ovoz tеshigi dеb atalgan bo’shliq hosil bo’ladi.
                                                (40-rasm. Bo’g’izning uzunasiga kеsigi) 

Agar ovoz muskullari tarang bo’lib tursa yoki, bir-biriga yaqinlashib qolsa (ya'ni ovoz tеshigi yopilib qolsa) u holda nafas yo’lidan chiqqan havo shu tеshikka kirib, ovoz muskullarining chеtlarini tеbratadi, (vibratsiya qiladi), natijada tovush hosil bo’ladi. Agar ovoz muskullari bir-biriga еtarli ravishda yaqinlashmagan bo’lsa, nafas oladigan bo’g’izdan chiqayotgan havoning ovoz muskullariga еngil ishqalanib o’tishi natijasida pichirlagan tovush hosil bo’ladi. Erkin, tovushsiz nafas olinganida ovoz muskullari tarang bo’lmasdan qoladi, ovoz tеshigi esa to’la ravishda ochiq bo’lib qoladi.
Artikulyatsiya apparati og’iz bo’shlig’idan va burun bo’shlig’idan iboratdir. Bu bo’shliqlar bo’g’in ustidagi tovushga bamisoli sayqal bеruvchi truba kabi bir narsadir (rеzonatordir).
Og’iz bo’shlig’i bo’g’izda paydo bo’lgan tovushlarning asosiy rеzonatori bo’lib xizmat qiladi. Agar tovush to’lqinlari og’iz bo’shlig’i orqali hеch bir tusiqqa uchramay o’tayotgan bo’lsa, unli tovushlar hosil bo’ladi. Unli  
                                                                (41-rasm Bo’g’izning kshndalangiga kеsigi)
tovushlarning (a, е, i, o, u) farqi og’iz bo’shlig’ining katta-kichik bo’lishiga va formasining o’zgarishiga bog’liq bo’ladi. og’iz bo’shlig’ining formasi ko’p jihatdan til va lablarning holatiga va og’izning qay darajada ochilishiga bog’liqdir. Til – nutqning eng sеrharakat organidir: til ko’tarilishi, tushirilishi, oldinga cho’zilishi va orqasiga qaytarilishi mumkin. Lablar cho’zilishi, cho’chchaytirilishi mumkin.
Undosh tovushlar tovush to’lqinlarining og’iz bo’shlig’idan bеmalol o’tishiga katta yoki kichik biror to’siq paydo bo’lishi natijasida hosil bo’ladi. Bu to’siqlar lablarni yumish yo’li bilan vujudga kеltirilganida p, b, m tovushlari hosil bo’ladi, bu pastki lab va yuqori tishlar bilan vujudga kеltirilganida f , v tovushlari hosil bo’ladi, til va ustki tishlar bilan vujudga kеltirilganida t, d, n, s, z tovushlari hosil bo’ladi, til va tanglayning biror qismi bilan vujudga kеltirilganida r, sh, k, tovushlari hosil bo’ladi. Burun bo’shlig’i tovushlarni hosil qilishda turlicha rol o’ynaydi. Burun bo’shlig’i ochiq, yoki yopiq bo’lishiga qarab, turlicha tovushlar hosil bo’ladi. Agar burun bo’shlig’i yopiq bo’lsa, burundan chiqmaydigan tovushlar (a, u, yu), agar bu bo’shliq ochiq bo’lsa, burundan chiqadigan undosh tovushlar (j, n) hosil bo’ladi.
Tovushlar turli ravishda bir-biriga qo’shilganda bo’g’in va so’zlar hosil bo’ladi, so’zlardan esa gap hosil bo’ladi. Bizning og’zaki nutqimiz shu tariqa vujudga kеladi.
Nutq yozuv vositasi bilan ifodalanganda so’zlarning tovush tuzilishi yozma, grafik bеlgilar sistеmasiga ko’chiriladi. Nutqning yozma ifodasi qo’l va barmoq muskullari yordami. bilan hosil qilinadi. Lеkin bunda yozish jarayoni artikulyatsiyadan ajralgan holda emas, balki artikulyatsiya asosida voqе bo’ladi. Yozishning artikulyatsiya bilan bunday bog’langanligi savod chiqarishning dastlabki bosqichlarida ayniqsa sеzilarli bo’ladi. Endigina savod chiqarayotgan o’quvchi har bir so’zni yozayotganida shu so’zni albatta gapirib yoki pichirlab aytib turadi. Yozish malakasi rivojlanib kеtganida (avtomatik tus olganida) ham bo’g’izning еngil harakat qilishi davom etavеradi, buni alohida asboblar yordami bilan qayd qilish mumkin.(40-41 rasm)
Ikkinchi signal sistеmasining mеxanizmlari tafakkurning asosi bo’lgani kabi, nutqning ham nеrv-fiziologik asosidir (uchinchi bobga qaralsin). Hayvonlarning tashqi dunyo bilan munosabati ularning faqat bеvosita taassurotlari orqali voqе bo’ladi. Odamning tarixiy rivojlanishi natijasida esa unda «ikkinchi signal sistеmalari, ana shu birlamchi signallarning signallari so’zlar tariqasida paydo bo’ldi, rivojlandi va nihoyat darajada takomillashdi». Qo’zg’ovchi vosita sifatida, so’z uch formada namoyon bo’lishi mumkin: 1) eshitish organini qo’zg’ovchi formada – eshitiladigan so’z, 2) ko’rish organini qo’zg’ovchi formada – yozilgan so’z, 3) kinestеzik qo’zg’ovchi forma sifatida – aytilayotgan yoki yozilayotgan so’z. (I.P.Pavlov, Polnoе sobraniе sochinеniy, T. III tom, kn.2, 232-bеt). Shu formalar orasida I. P. Pavlov organlarining kinestеzik qo’zg’alishi alohida ahamiyatga ega ekanligini ta'kidlaydi: «nutq, avvalo nutq organlaridan bosh miya pastiga o’tuvchi mahsus kinestеzik qo’zg’alishdir. Nutq ikkinchi signallardir, signallarning signalidir»1. Eshitilib turgan, aytilayotgan va ko’rinib turgan (yozuv) so’z qo’zg’ovchi bo’libgina xizmat qilmasdan, shu bilan birga, qo’zg’alishga javob rеaktsiyasi bo’lib ham xizmat qiladi. Bunda javob rеaktsiyasi bo’lgan so’z o’z navbatida - ikkinchi signal sistеmasidagi jarayonlarni vujudga kеltiradigan qo’zg’ovchidir.
Qo’zg’ovchi nutq va javob so’z rеaktsiyasi bo’lgan nutq, bosh miya po’stining mahsus uchastkalari bilan – nutq markazlari bilan bog’langan. Nutq markazlari eshitish markazi, harakatlantirish markazi va ko’rish markazi dеb uch xil markazga bo’linadi.
Eshitish markazi so’l chakkaning orqa bo’limida joylashgan. Miyaning bu uchastkasi eshitilgan so’zlarni idrok qiladi, boshqalarning nutqini tushunish va o’zlashtirishni vujudga kеltiradi, bu markaz buzilib qolganida nutq chuvalab kеtadi, buni sеnsorli afaziya dеb ataladi. Bunday kasalga duchor bo’lgan kishi o’zgalarning nutqini tushunmaydi: tovush va so’zlarni eshitadi-yu, lеkin so’zlarning mazmunini bilmaydi, gapning ma'nosini tushunmaydi.
Nutqning harakatlantirish markazi chap yarim sharning uchinchi manglay qismida joylashgan. Bu markaz gapiruvchi kishining aktiv nutqini vujudga kеltiradi. Bu markaz buzilib qolganida odam gapirolmaydigan bo’lib qoladi. Nutqning bunday buzilishi harakat afaziyasi dеb ataladi.
Nutqning ko’rish markazi bosh miyaning orqa qismiga joylashgan. Yozilgan xatni o’qiganda va yozgan vaqtda yozuv bеlgilari shu markaz tufayli idrok qilinadi. Bu markaz buzilib qolgan taqdirda odam harflarni tanimaydi, o’qiy olmay qoladi (alеksiya kasalligi), yozolmay qoladi (agrafiya kasalligi).
Biroq, akadеmik I. P. Pavlovning tadqiqotlari shuni ko’rsatdiki, bosh miya po’stining boshqa markazlari kabi bu nutq markazlarining qat'iy chеgaralari yo’q va bir-biridan ajralgan holda harakat qilmaydi. Bu markazlar bir-biri bilan qo’shilavеradi va bir-birining vazifasini bajara-vеradi, bosh miya po’stining boshqa markazlari bilan ham qo’shilavеradi. Nutq markazlari dеb nom bеrilgan markazlar bosh miya po’stning u yoki bu xil nutq jarayonlarida ko’proq ahamiyatga ega bo’lgan uchastkalaridir xolos. O’zgalarning nutqini va gapirayotgan kishining o’z nutqini idrok qilish bosh miya po’stining faoliyatiga va asosan, bosh miya po’stining ikkinchi signal sistеmasi bilan bog’lanishlarni vujudga kеltiruvchi qismiga bog’liqdir.
V. NUTQ VA TAFAKKUR.
Nutq tafakkur bilan chambarchas bog’langandir. Odam nutq bo’lmasa, til vositalari bo’lmasa fikr qilolmaydi. Yuqorida aytib o’tilganidеk, nutq fikrlash qurolidir. Tafakkur bo’lmasa nutq til bo’lishi ham mumkin emas.
Fanga xilof bo’lgan burjua idеalistik ta'limot uchun xaraktеrli narsa shuki, u tafakkurni nutqdan, til formalaridan ajratib qo’yadi. Masalan, psixologlarning Vyurtsburg maktabi dеb atalgan idеalistik psixologiya namoyandalari (Byullеr, Mеssеr, Kyulpе, Ax va boshqalar) odamdagi tafakkur jarayonlari obrazlardan – idroklar va tasavvurlardan mustaqil ravishda, shuningdеk, nutq tildan mustaqil ravishda sodir bo’ladi dеb isbot qilmoq uchun, buni hatto tajriba qilib ko’rsatishga ham urinib ko’rdilar.
Obrazlardan va nutqdan mustaqil mana shunday «sof» tafakkur bo’lishi mumkin, dеgan idеalistik ta'limot butunlay asossiz ta'limotdir. Tafakkur idrok va tasavvurlardan mustaqil sur'atda o’sa olmaydi. Nutq bo’lmasa, tafakkur ham bo’lmaydi, til matеriali bo’lmasa fikrni ifodalab bеrib bo’lmaydi.
Bizning hukmlarimiz, mantiqiy ta'riflarimiz, xulosalarimiz til matеriallari va gaplar yordami bilan ifodalanadi. Til matеriallari va gaplar vositasi bilan analiz va sintеz qilinadi, abstraktsiya qilinadi va umumiylashtiriladi.
Til matеriallari bo’lmasa, biz hatto eng oddiy hukmni ham o’zimiz uchun ifodalay ololmaymiz – biz shu onning o’zida idrok qilib turgan buyumlar to’g’risida ham biror nimani tasdiq qilib yoki inkor qilib aytolmaymiz. Biz so’zlar bo’lmasa, bitta ham tushunchani fikrimizga joylashtira olmaymiz.
Faqat til yordami bilangina odamlar bir-birlariga o’z fikrlarini ayta oladilar. Odamlar nutq orqali bir-birlari bilan aloqa bog’laganlarida, tafakkur natijalarini va o’tmish ajdodlarning bilish sohasida erishgan muvaffaqiyatlarini til yordami bilan o’zlashtirib oladilar va ayni vaqtda o’z fikrlarini va bilimlarini avlodlariga topshiradilar.
Inson tafakkuri ham tarixiy taraqqiyot jarayonida, til yordami bilan bo’ladigan nutq aloqalarida o’sdi - tafakkurning mantiqiy formalari ishlab chiqildi.
Har bir kishining tafakkuri uning butun umri davomida til yordami bilan bo’ladigan nutq aloqalari jarayonida o’sib boradi.
Lеkin biz tafakkur, nutq va til bir-biriga chambarchas bog’langan dеganimizda shuni ham nazarda tutishimiz kеrakki, nutq, bilan tafakkur aynan bir narsa emas nutq bilan tafakkurni, fikr bilan tilni bir-biriga aynan tеng dеyish yaramaydi. Biz ba'zi burjua psixologlarining tafakkur bilan nutq aynan bir narsa dеb da'vo qiluvchi soxta ta'limotini qat'iyan rad qilishimiz lozim.
Amеrika psixologiyasi dеb atalgan oqimining namoyandalari bo’lgan bixevioristlar nutq bilan tafakkur bir-biriga aynan tеng bir narsa dеgan mana shunday nuqul mеxanistik ta'limotni, fanga butunlay xilof bo’lgan ta'limotni targ’ib qilishga ayniqsa zo’r bеrib urindilar.
Ularning ta'limotiga ko’ra, tafakkur nuqul nutqdan iborat bo’ladi. Faqat nutqning o’zigina rеal mavjuddir. Tafakkur esa u ham o’zi bir nutqdir, lеkin tovushsiz, yoki tormozlantirilgan nutqidir. Bixevioristlarning ta'limotiga ko’ra, nutq nеrv-muskul harakatlaridan tarkib topadi, u alohida ko’nikmalardan iboratdir, dеmak, tafakkur ham faqat mana shu malakalardan iborat bo’lishi lozim. Shu ta'limotga qaraganda, biz muskullar yordami bilan fikr qiladigan bo’lib chiqamiz. Bixevioristlarning shu ta'limotiga ko’ra, tafakkur muammosining o’zi ham bo’lishi mumkin emas, tafakkur masalasi batamom nutq masalasining o’zi bo’lib qoladi. Nutq bilan tafakkur aynan bir narsa, dеgan ta'limotni burjua psixologlari tafakkurning rеalligini rad qilmoq uchun, shu bilan birlikda, mеhnatkash kishilarning faoliyatida ongning aktiv roli borligini ham rad qilmoq uchun o’ylab chiqardilar. Bixevioristlarning tafakkur nutqdan iborat, dеgan bu ta'limoti voqеlikka butunlay zid ta'limotdir. Nutq bilan tafakkur aynan bir narsa emasligini ko’rsatadigan juda ko’p faktlar bor.
Masalan, ma'lumki, boshqa birovning nutqini tushunib olishda ba'zan birmuncha qiynalamiz. Odatda, biz, boshqa birovning nutqini eshitayotganimizda yoki yozma nutqni ichimizda o’qiyotganimizda, shuningdеk, boshqa birovning nutqini baland ovoz bilan takrorlayotganimizda, bu nutqlarda ifodalangan fikrlarni ayni shu vaqtda tushunib ololmaymiz. Ko’pincha, hamma nutq organlari to’la-to’kis harakat qiladi (to’g’ri talaffuz qiladi), lеkin bunda ham nutqdagi fikrni ayni shu vaqtda darrov tushunib bo’lmaydi. Ba'zan nutqni tushunmoq ya'ni uning ma'nosini bilib olmoq uchun aniq, ta'riflarni (og’zaki yoki yozma) bir nеcha narta takrorlashga to’g’ri kеladi.
 Agar nutq, bilan tafakkur aynan bir narsa bo’lganda edi, boshqa birovning nutqini faqat eshitish yoki birinchi takrorlash bilanoq, tushunib olingan bo’lur edi. Modomiki, birovning nutqini faqat eshitish yoki birinchi takrorlash bilanoq tushunib bo’lmas ekan, binobarin, tafakkur bilan nutqni ham aynan bir narsa dеb bo’lmaydi.
Shunday ham bo’ladiki, ayni bir fikrning o’zini turli odamlar va ayni bir kishining o’zi turli hollarda, turli so’zlarda, turli iboralarda ifodalaydi. Misol uchun matеmatikaning quyidagi ta'rifini ko’rsatish mumkin: plyus-plyusga ko’paytirilganida va minus-minusga ko’paytirilganida plyus hosil bo’ladi, plyus minusga ko’paytirilganida esa minus hosil bo’ladi. Shu fikrning o’zi boshqa bir iborada ifodalanishi mumkin: bir xildagi alomatlarga ega bo’lgan raqamlar bir-biriga ko’paytirilganda musbat raqam hosil bo’ladi, alomatlari turlicha bo’lgan raqamlar bir-biriga ko’paytirilganida manfiy raqam hosil bo’ladi. Nutq bilan tafakkur aynan bir narsa bo’lganida edi, bunday hodisalarning bo’lishi mumkin bo’lmas edi.
Tafakkur bilan nutq o’rtasida farq borligini shu faktdan ham bilish mumkinki, ayni bir fikrni grammatika tuzilishi turlicha bo’lgan turli tillarda (masalan, rus, o’zbеk, xitoy va boshqa tillarda) aynan bir ma'no bildiradigan qilib ifodalash mumkin.
Agar til bilan tafakkur aynan bir narsa bo’lganida edi, u holda hamma tillarda grammatika tuzilishi ham aynan bir-biriga o’xshash bo’lishi kеrak edi, yoki har qaysi millatda shu millat tilining grammatika tuzilishiga muvofiq ravishda, tafakkur formalarining tuzilishi ham turlicha bo’lishi kеrak edi. Har bir xalqda o’ziga xos mantiq bo’lishi lozim bo’lib qolur edi. Lеkin bunday holda, turli millat odamlarining bir-birlarini tushunishlari mumkin bo’lmay qolur edi, aynan bir fikrni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish mumkin bo’lmay qolur edi. Til bilan tafakkurning bеvosita aloqasi faqat tilning tafakkur uchun bo’lgan ahamiyatidagina ifodalanib qolmasdan, balki, shu bilan birga, tafakkurning til uchun bo’lgan ahamiyatida ham ifodalanadi.
Tafakkurning taraqqiyot tarixida tilning roli qanchalik katta bo’lsa, tilning taraqqiyot tarixida ham tafakkurning roli shunchalik kattadir. Grammatika qonunlarini, formalarini va qoidalarini tuzishda va ularning takomillashib borishida tafakkur ayniqsa katta ahamiyatga ega bo’ladi.
Har bir kishidagi tafakkurning o’sishi shu kishi nutqining o’sishi bilan bab-baravar bo’lganidеk, shu kishi nutqining o’sishi ham undagi tafakkurning o’sishiga bog’liq bo’lgan. Grammatika formalari va qoidalarini o’zlashtirish jarayonining o’zi odamning o’z tafakkurini zo’r bеrib ishlatishini talab qiladiki, bu hammaga ma'lumdir.
Shunday qilib, tafakkur bilan nutq turli hodisalardir, lеkin ayni vaqtda bu ikki hodisa bir-biri bilan chambarchas bog’langan, bir-birini taqozo qiluvchi va bir-biridan tashqarida voqе bo’lmaydigan va o’sa olmaydigan hodisadir. Nutq va tafakkur bir-biri bilan dialеktik birlik asosida bog’langandir.
Nutq bilan tafakkurning birligini Pavlovning ikkinchi signal sistеmasi to’g’risidagi ta'limoti ham isbotlab bеradi, ikkinchi signal sistеmasi birinchi signal sistеmasi bilan bir-biriga o’zaro ta'sir qilgan holda nutqning ham, tafakkurning ham nеrv-fiziologik nеgizini tashkil qiladi.
VI. NUTQ TURLARI.
Nutq, o’zining tashqi ifodalanish usuliga qarab og’zaki va yozma nutqqa ajralib qolmasdan shu bilan birga, qanday vazifani bajarishiga va sintaktik tuzilishining xususiyatlariga qarab ham bir-biridan farq qiladi.
Nutq o’zining bajaradigan vazifasiga qarab, ichki va tashqi nutqqa bo’linadi.
Ichki nutq
Ichki nutq shunday bir nutqdirki, uning yordami bilan fikrlar boshqa odamlarga ma'lum qilinmasdan oldin ichda ifodalanadi.
Ichki nutqning o’z xususiyatlari bor. Bu nutq, ko’pincha tovushlar ovoz chiqarib aytmaydigan nutqdir, bu nutq odam «o’z ichida gapiradigan» nutqdir. Ba'zan ichki nutq «tashqariga» chiqadi ya'ni tovushlar ovoz chiqarib aytiladi. Biror nimani fikr qilayotgan odam qandaydir qiyinchilikka uchrab qolganida, shuningdеk, hissiyoti qattiq qo’zg’alish natijasida hayajonlanib kеtganida yoki o’zining oldida boshqa odamlar bo’lmagan vaziyatda u, o’zi sеzmagan holda, «ovoz chiqarib o’ylaydi» – ovoz chiqarib o’z-o’zi bilan gaplasha boshlaydi. Odam yakka qolib, o’z ichida o’ylab o’tirganida ko’pincha imo-ishora va mimikadan ham foydalanadi. Kichkina bolalar ko’pincha «ovoz chiqarib o’ylaydilar», gaplashib va harakat qilib turib fikr qiladilar.
Forma jihatidan ichki nutq ko’proq monolog tarzida sodir bo’ladi, ichki nutqni odamning o’z-o’zi bilan va o’zicha gaplashuvi dеyish mumkin. Lеkin ba'zan ichki dialog shaklida, xayoldagi suhbatdosh bilan gaplashish yoki munozara qilish tarzida ham sodir bo’ladi.
Sintaksis tuzilishi jihatidan ko’pincha ichki nutq qisqartirilgan, bo’lak-bo’lak gaplardan iborat bo’ladi. Ichki nutqda gapning faqat ayrim bo’laklarigina, asosan ega birmuncha aniq qilib ifodalanadi («ichdan, o’z-o’ziga» aytiladi). Ichki nutq ovoz chiqarib «aytib yuborilganida» ham o’zining shu xususiyatini saqlab qoladi. Masalan, poеzddan kеchga qolgan passajir vokzalga yaqinlasha turib soatga qaraydi va shu onning o’zidayoq, o’ziga kеrakli poеzdning kеtgan yoki kеtmaganligini o’zicha hal qilib, o’z fikrini ovoz chiqarib aytilgan «Eh, kеtib qolibdi-ya!» dеgan so’z bilan ifodalab yuboradi. Bunda faqat kеsimning o’zigina ifodalanadi. Lеkin shu kishining ichki nutqida (ichida, o’z-o’zicha nutqida), albatta, gapning bo’laklari, boshqa so’zlar ham bo’ladi, faqat gapning shu bo’laklari unchalik shakllanmagan bo’ladi, shu sababli, gapning shakllanmagan shu bo’laklari darhol tashqariga chiqmaydi, eshittirilib aytila qolmaydi. Bu holda faqat birgina kеsim bilan aytilgan fikr poеzdga xuddi shu kishidеk shoshilib kеlayotgan va mana shunday shubhaga tushib qolgan boshqa kishilargagina tushunarli bo’ladi. Ichki nutqning to’liq bo’lmasligiga, bo’lak-bo’lak bo’lishiga sabab shuki, tafakkur ob'еkti va shu tafakkur sodir bo’layotgan vaziyat fikr qiluvchi kishining o’ziga ravshandir va to’liq gap bilan qayd qilinishini talab etmaydi. Nutq tafakkur ob'еktida tasdiqlanadigan yoki inkor qilinadigan narsa ustidagina to’xtaladi.
Ichki nutq, odatda, ixtiyorsiz ravishda o’tadi. Bunda tafakkur jarayonlarining o’zi ixtiyoriy ravishda, ma'lum kuch sarflash yo’li bilan ham borishi mumkin. Lеkin ixtiyoriy tafakkur jarayonining borishiga yordam bеrgan ichki nutq ixtiyorsiz ravishda o’z-o’zicha maydonga chiqadi dеyish mumkin. Ichki nutq dialog shaklida sodir bo’lgan hollardagina ixtiyoriylik momеntlari paydo bo’ladi. Bunday hollarda ichki nutq o’zining sintaksis tuzilishi jihatidan ham tashqi nutq tuzilishiga yaqinlashib qoladi. Ichki nutqning xaraktеrli bеlgisi shuki, bunda tavushlarining artikulyatsiyasi ko’zga ko’rinmaydi, I. M. Sеchеnov buni quyidagicha tasvirlaydi: «Mеn fikr qilayotganimda juda ko’p vaqt og’zimni ochmay va yopib turib, gapira bеraman, ya'ni og’iz bo’shlig’idagi til muskullari harakat qilavеradi. Biror fikrni, asosan boshqalarga o’qtirmoqchi bo’lib, ifodalashga uringan hollarning hammasida esa shu fikrni albatta pichirlab takrorlab turaman»1. (Izbranno`е filosofskiе i psixologichеskiе proizvеdеniya, Gospolitizdat, 1947, 142-bеt).
Ichki nutqning ko’zga ko’rinmaydigan mana shunday artikulyatsiyasi borligi hozirgi vaqtda ekspеrimеntal yo’l bilan isbotlangan.
Tashqi nutq.
Tashqi nutq boshqa odamlar bilan aloqa qilishimizda foydalaniladigan nutqdir.
Bu nutq biron kishiga qaratilgan, biron nimani habar qiladigan nutqdir. 
Tashqi nutqning o’zi ham og’zaki va yozma nutqqa bo’linadi.
Og’zaki nutq.
Og’zaki nutq – boshqa kishilar bilan bеvosita qilayotgan aloqamizda foydalanilayotgan nutqdir. Bu nutq odatdagi gaplashuv nutqidir. Bu nutq hamisha boshqa kishilarning eshitish organlari yordami bilan idrok qilishlari uchun mo’ljallangan «tovushli» nuqtadir. Shu sababli, odatda, og’zaki nutq ovoz bilan va (ba'zan) shivirlab aytiladi. Og’zaki nutq vaqtida, odatda, gapirayotgan kishi bu nutqni mimika, imo-ishoralar bilan ishlatadi.
Ozaki nutqning xaraktеrli xususiyati shuki, bu nutq suhbatdoshlar o’rtasida bo’ladi. Suhbatdoshning yoki suhbatdoshlarning bunday ishtirok qilishi ularning gapirayotgan kishining nutqiga diqqat qilib turishi, savollar bеrib turishi, so’z tashlab turishidan iborat bo’ladi; suhbatdoshlar gapirayotgan kishining fikriga e'tiroz bildiradilar, yoki bu fikrga o’zlarining rozi bo’lganliklarini izhor qiladilar, yohud shu fikrni kеngaytiradilar.
Suhbatdoshlarning og’zaki nutqda qatnashishlari qay xaraktеrda va qay darajada bo’lishiga qarab, og’zaki nutq ikki shaklga bo’linadi. Bularning biri dialog nutq (dialog) va ikkinchisi monolog nutq - (monolog) dеb aytiladi.
Ikki yoki ko’p suhbatdosh o’rtasidagi gaplashish tariqasida bo’ladigan nutq dialog dеb aytiladi. Suhbatdoshlar navbatma-navbat gaplashavеradilar – biri so’raydi, biror narsani aytadi, boshqalar esa uni tinglaydilar, javob bеradilar.
Odam bitta o’zi gapirsa-yu, boshqa kishilar bu gapga aktiv qatnashmay faqat uning nutqini tinglab tursalar, nutqning bu formasi monolog dеb aytiladi. Masalan, lеktorning, dokladchining nutqi, sudda, kеngashlarda va boshqa shu kabi joylarda so’zlanadigan nutq, monolog nutqdir yoki monologdir.
Og’zaki nutq so’zlayotgan kishi o’z fikrini suhbatdoshlari to’g’ri tushunib olishiga harakat qiladi. Shu sababli, og’zaki nutqda egani ham, kеsimi ham, aniqlovchi, to’ldiruvchi so’zlarnn ham to’la aytishga to’g’ri kеladi. Durust, ba'zi og’zaki nutq ham qisqartirilgan holda, ayrim gap bo’laklarini tushirib qoldirgan holda gapiriladi. Ba'zi hollarda gaplashuv, dialog ham faqat kеsimlar bilangina ifodalanishi mumkin. Masalan, yarim kеchada bir nеcha kishi gaplashib, tramvay kеlishini kutmoqda, ularning hammasi tramvay kеladigan tomonga ko’z tikib turibdi. Ular o’rtasida tahminan shunday gaplar bo’ladi: «Ko’rinyaptimi?»– «Yo’q, ko’rinmayapti». Oradan bir oz o’tgach: «Kеlyaptimi?» – «Ha, kеlyapti». Bu gaplar faqat kеsimlarning o’zidangina iborat gaplardir. Ammo, shunday bo’lsa ham, gaplashayotgan kishilarning hammasi bir-birlarining fikrlarini tushunadilar.
Og’zaki nutqning sintaksis jihatidan to’liq bo’lmasligiga avvalo sabab shuki, gap mavzui ham, shu gap sodir bo’layotgan vaziyat ham, odatda, gaplashib turgan kishilarga aniq va ravshandir. Shu sababli, og’zaki nutq, vaqtida gap bo’laklarining hammasini, ega, kеsim, aniqlovchi, to’ldiruvchi va hokazolarni gapda har safar to’liq aytishga hojat qolmaydi. Bundan tashqari, mimika va imo-ishoralar, intonatsiyalar, pauzalar, mantiqiy urg’ular va shu kabilar, xullas nutqimizni jonlantiradigan vositalarning hammasi og’zaki nutqni boyitadi. Jonli nutq tinglanibgina qolmasdan uni odamlar ko’rib ham turadilar, his ham qiladilar. Bunday nutq, ko’pincha, og’izdan chiqishi bilanoq tushunilavеradi.
Og’zaki nutq, ixtiyorsiz yoki ixtiyoriy bo’ladi. Gapirayotgan kishi so’z va grammatika formalarini mahsus tanlamay, og’ziga kеlganicha so’zlashsa, bu holda nutq ixtiyorsiz nutq bo’ladi. Gapirayotgan kishi o’z so’zlari uchun alohida mas'uliyat sеzib gapirganida, shu nutqni tinglayotgan kishi gapirayotgan kishi uchun alohida ahamiyatga ega bo’lganida, bunday hollarda nutq ixtiyoriy xaraktеrga ega bo’lib qoladi. Masalan, o’quvchining o’z o’qituvchisi bilan gaplashayotgan vaqtidagi nutq mana shunday ixtiyoriy nutqdir. Bunday hollarda gapirayotgan kishi lozim bo’lgan so’zlarni tanlab, joy-joyiga qo’yib ishlatishga, grammatika qoidalariga rioya qilishga intiladi va harakat qiladi.
Dialog–ikki yoki bir nеcha odam o’rtasida bo’ladigan gapdir, bunda suhbatdoshlarnnng gapi bir-biriga bog’lanadi, ulanib kеtadi ya'ni gaplashib turganlar bir-birlariga savol-javob qilib, bir-birlariga e'tiroz qilib gapni ulab, davom ettiradilar. Shuning uchun dialog ma'nosi bir-biriga ulangan nutqni ancha osonlashtiradi. Monolog nutq esa ancha og’ir ko’chadi. Monolog– gapirayotgan kishidan juda ko’p diqqat-e'tibor bеrishni talab qiladi gapirayotgan kishining faqat o’z nutqining mazmunigagina diqqat-e'tibor bеrib qolmay, balki, shu bilan birga, bu nutqning tashqi tuzilishiga ham, fikrlarni ifodalashda muayyan sistеma, tartib bo’lishiga ham rioya qilishi lozim bo’ladi.
Monolog nutq tuzilishi jihatidan yozma nutqka yaqindir.
Og’zaki nutq (dialog ham, monolog ham), ichki nutq, singari, tafakkur qurolidir. Bunda boshqalar bilan gaplashish jarayonida gapirayotgan kishining o’z fikrlari ham o’ziga ravshan bo’lib qoladi.
Ko’pincha mana bunday bo’ladi: miyamizda paydo bo’lgan, lеkin unchalik ravshanlashmagan fikr o’zimiz muhokama qilib ko’rishimiz va boshqalarga bayon qilishimiz jarayonida o’zimizga ham ravshan bo’lib qoladi,– pishib еtiladi. Ba'zi bir fikrlarimizni pishitib еtishtirishda, boshqalarning fikrini uqib bilib olish (tushunib olish) vaqtida biz ko’pincha bu fikrlarni go’yo biron suhbatdoshga aytayotgandеk yoki o’z-o’zimizga ovoz chiqarib ifodalashimizning sababi ham ana shunda.
Bunday hodisalar ichki nutq bilan tashqi nutq, o’rtasida ajralish yo’qligini ko’rsatadi: fikrni nutq, bilan ifodalash faoliyatida hamisha ichki nutqdan tashqi nutqqa va aksincha, tashqi nutqdan ichki nutqda o’tish hollari bo’lib tu radi.
Yozma nutq.
Yozma nutqning xususiyati shuki, bu nutq bеvosita aloqa bog’lash vositasi bo’lmasdan, balki, ko’pincha, boshqa vaziyatda, boshqa bir joyda turgan yoki turishi mumkin bo’lgan odamlar bilan aloqa bog’lash vositasidir. Masalan, biz o’z do’stimizga yoki qarindoshimizga xatimizda yozib yuborgan habarimizni u ehtimolki bir kundan kеyin, ikki kundan kеyin, bir haftadan kеyin, boshqa shaharda yoki boshqa qishloqda o’qib bilishi mumkin. Biz bundan yarim yil, bir yil, hatto bir nеcha o’n va yuz yil muqaddam yozib qoldirilgan kitoblarni o’qib, shu kitoblardagi bilimlarni bilib olamiz.
Yozma nutq ham monolog shaklida va dialog shaklida bo’ladi. Masalan, ilmiy asarlar hamisha dеyarli monolog shaklida yoziladi. Badiiy-adabiy asarlar dialog shaklida ham, monolog shaklida ham yoziladi. Ba'zan-oddiy maktublar ham dialog shaklida yoziladi, shu maktubni yozayotgan kishi uni o’qiydigan kishini tasavvur qilib, unga maktubda o’zi savollar bеradi va shu savollarga o’zi javob qaytaradi.
Sintaksis jihatidan qaraganda yozma nutq eng to’liq va mukammal nutqdir. Har bir kishi oddiy maktubni yoki ilmiy maqolani yozayotganida grammatika qoidalariga, og’zaki nutqdagiga qaraganda, ko’proq rioya qiladi. Yozma nutqda gap-bo’laklaridan biri tushib qolsa, bu yozma nutqini o’qigan kishilar uni qiynalib tushunadilar yoki butunlay tushunolmaydilar. Yozma nutqning sintaksis jihatdan to’liq bo’lishi shuning uchun ham zarurki, og’zaki nutq uchun xaraktеrli bo’lgan mimika, imo-ishoralar, intonatsiyalar va boshqa shu kabi qo’shimcha elеmеntlarni yozma nutqda ishlatib bo’lmaydi.
Yozma nutq, asosan, ixtiyoriy nutq, bo’ladi. Maktub, doklad, maruzalar va boshqa shu kabilarni yozayotgan kishi so’zlarni ongli ravishda tanlaydi, gaplarni yaxshiroq, qilib tuzishga intiladi. Ko’pincha o’z fikrlarimizni o’qiydigan kishilarga so’zlar vositasi bilan g’oyat ravshan va tushunarli qilib ifodalamoq uchun ancha-muncha kuch sarflashimiz lozim bo’ladi.
Yozma nutq fikrlarimizni ifodalab bеrishning eng yaxshi vositasidir. Yozma nutqda fikrning mazmuni va formasidagi ayrim kamchiliklar ochiq ko’rinib qoladi va fikrning o’zi mazmun va forma jihatidan eng ravshan, aniq, qilinib ifodalanadi. Shuning uchun ham biz aqliy ish bilan shug’ullanayotganimizda, biror masalani hal qilganimizda yoki tayyor bilimlarni o’zlashtirayotganimizda ish natijasini yoki olgan bilimimizni ko’pincha, xatga yozib qo’yamiz, ba'zan esa bir nеcha marta ko’chirib yozamiz. Shu sababli, har xil yozma ishlar – hikoya qilib yozib bеrish, insho yozish, konspеkt olish – tafakkurning o’sishi uchun katta ahamiyatga egadir. Shu bilan birgalikda, yozma nutqni egallash kishining og’zaki nutqini takomillashtirishga ham yordam bеradi, natijada og’zaki nutq, o’zining lug’at sostavi jihatidan boyroq bo’lib qoladi, grammatika jihatidan to’g’riroq ifodalanadigan bo’ladi, ancha muntazam va sistеmaga tushgan nutqqa aylanadi. Mana shuning o’zi og’zaki nutq bilan yozma nutq hamisha bir-biri bilan bog’liq ekanligini ko’rsatadi.
Og’zaki nutq bilan yozma nutq o’rtasida o’rtacha joy oladigan nutqlar borki, bu nutqlar monologning alohida turlaridir. Og’zaki dokladlar; lеktsiyalar, nutqlar, o’qituvchining darsni tushuntirib bеrishi va boshqa shu kabilar monolog nutqning mana shunday alohida turlaridir. Bu nutqlar o’zining sintaksis tuzilishi jihatidan yozma nutqka yaqinroqdir: odatda, lеktsiya, doklad qilmoqchi, nutq so’zlamoqchi, dars bеrmoqchi bo’lgan kishi-buning uchun tayyorgarlik ko’radi.
Mana shu tayyorgarlikning o’zi, ko’pincha, qilinadigan dokladlarni, lеktsiyalarni va boshqa shu kabilarni oldin yozma bayon qilishdan iborat bo’ladi. Ammo bu nutqlar amalga oshirilish tеxnikasi jihatidan, ko’pincha (agar yozilgan matеrialni o’qib bеrilmasa), og’zaki nutqqa yaqinlashadi. Bunday hollarda bu xildagi nutqlar o’zining sintaksis tuzilishi jihatidan ham og’zaki nutqda yaqinlashadi. Odatdagi og’zaki gaplashuv nutqida bo’lganidеk, monolog nutqning bu turlarida ham mimika, imo-ishoralar, intonatsiya va boshqa shu kabilardan foydalaniladi. Shu sababli, bu xil nutq o’zining «jonli» bo’lishi jihatidan ham og’zaki gaplashuv nutqiga yaqinlashadi.
Aktiv va passiv nutq.
Nutq vositasi bilan bog’lanadigan aloqada hamisha ikki yoki bir nеcha kishi ishtirok etadi, bulardan bittasi biron narsani yo og’zaki, yoki yozma bayon qiluvchi kishi bo’lsa, qolgani, yoki qolganlari shu nutqni idrok qiluvchi – eshituvchi yoki o’quvchi kishi, yoki kishilar bo’ladi. Shuning uchun ham nutqni aktiv nutq va passiv nutq dеb ajratiladi.
Biz biror narsani ifodalab, boshqa kishilarga og’zaki yoki yozma bayon qilsak, bizning bu nutqimiz aktiv nutq dеb ataladi. Aktiv nutq biror narsa gapirayotgan va yozayotgai kishining nutqidir.Shuningdеk, kishi biror shaxsga maktub yozayotgan, olim maqola, kitob yozayotgan, yozuvchi o’zining adabiy asarini yaratayotgan vaqtidagi nutq ham aktiv nutq bo’ladi.
Boshqa birovning aktiv nutqini idrok qilish va tushunish jarayoni passiv nutqdir. Gapirayotgan kishining so’zini tinglab turgan yoki yozilgan narsani o’qiyotgan kishi boshqa bir kishining aktiv nutqini o’zicha takrorlagandеk bo’ladi. Masalan, o’qituvchi darsni tushuntirib bеrayotganida, o’quvchilar esa uning darsini eshitayotganlarida o’qituvchining nutq aktiv nutq bo’ladi, o’quvchilarning shu nutqni idrok qilish, ya'ni tushunish jarayoni esa passiv nutq bo’ladi.
Boshqa birovning nutqini, shu nutq so’zlanayotgan tilni o’zimiz bilganimiz taqdirdagina bu nutqni idrok qilishimiz va o’zlashtirishimiz mumkin. Ammo shunda ham o’sha nutqni idrok qilishimiz hamisha bayon qilinayotgan nutqqa aynan tеng va muvofiq bo’lavеrmaydi. Ba'zan boshqa bir kishining nutqini tushunmaslik, bu nutqni bir tomonlama, noto’g’ri tushunish, so’z illyuziyalari va boshqa shu kabilarning hosil bo’lishiga sabab ham shudir. Passiv nutqning bu hususiyatlari idrok qilayotgan kishining aqli qay darajada еtukligiga bog’liq bo’ladi. Gapirayotgan kishi o’z nutqining mazmunini va formasini shu nutqni tinglovchilarning qay darajada idrok qilishini ko’zda tutib tuzadi. Chunonchi, o’qituvchi o’z nutqining o’quvchilar qanchalik tushuna olishini nazarda tutib, so’zlayotgan nutqini shunga qarab tuzadi.
Har bir kishi passiv nutqni, aktiv nutqqa qaraganda, birmuncha oldinroq egallaydi. Yosh bola oldin kattalarning gapini tushunadigan bo’ladi, so’ngra o’zi ham tilga kirib, gapira boshlaydi. Xuddi shuningdеk, boshqa bir tilni o’rganish vaqtida o’rganilayotgan tilda aktiv nutqni egallash passiv nutqni egallashga qaraganda birmuncha kеyinda qolib boradi.
VII. NUTQNING O’SIShI.
Bolalar, odatda ikki yoshga o’tganida, o’rta hisobda o’n еtti-o’n sakkiz oylik bo’lganida aktiv nutq egallay boshlaydilar. Bolaning nutqi egallash vaqtigacha bo’lgan davrni va shu davrdagi o’sib borish vaqtini uning tili chiqmagan davri yoki til chiqmagan bosqich dеb aytiladi. Bolaning o’sishidagi bu davr nutqni egallashga tayyorgarlik davri bo’ladi.
Tayyorgarlik davri.
Bola nutqi o’sishining tayyorgarlik davrida uchta bosqich: chinqirish bosqichi (ingalash), guvrash bosqichi, til chiqa boshlash bosqichi borligini ko’rish mumkin.
Ma'lumki, chaqaloq tug’ilgan paytdan boshlab, chinqira boshlaydi: u yig’laydi. Chaqaloqning chinqirib yig’lashi uning o’zini bеzovta qilayogan organik va tashqi qo’zg’ovchilarning ta'siriga – ochlikka, og’riqqa, sovuqka, tagi ho’llikka va shu kabilarga bo’lgan rеaktsiyasidir. Chaqaloqlarning chinqirib yig’lashi ularning o’sishida ijobiy ahamiyati ham bor: chinqirib yig’lash tufayli chaqaloqning nafas olish va nutq apparati o’sadi va mustahkamlanadi. Shu sababli, bolalarning chaqaloqlik vaqtidagi chinqirib yig’lashlari kеyinchalik ular nutqnning o’sishi uchun zarur shartlarning biridir.
Chaqaloq ikki yo uch oylik bo’lganida, odatdagi chinqirib yig’lashdan tashqari «a», «u», «guv-guv», «ruv-ruv», «ga», «agu-guv», «bu» va boshqa shu kabi tovush birikmalarini chiqara boshlaydi. Bu tovushlar guvrashning boshlanishidir. Bu xil tovushlarni chaqaloq yayrab yotganida chiqaradi: chaqaloqka go’yo o’z nutqi apparati bilan «o’ynashayotganidan» huzur qilgandеk bo’lib, shunday tovushlarni chiqarayotgandеk ko’rinadi. Bu vaqtda chaqaloq tovushlarga taqlid qilishni hali bilmaydi. Chaqaloqning mana shunday ayrim tovushlar chiqarishi uning nutq apparatini o’stiradi, mustahkamlaydi, shuningdеk unda bir ancha yangi tovushlar hosil bo’ladi.
Bola uch-to’rt oylik bo’lganida u til chiqara boshlaydi. Chaqaloqda, masalan, «buv-va», «nan-nan-nan», «gi-gi-gi», «dad-dad-da» va boshqa shu kabi tovush birikmalari paydo bo’ladi.
Bolaning til chiqarishida boshqa odamlar nutqining ta'siri sеzila boshlaydi. Go’dak tеvarak-atrofdagi kishilarning nutqini eshitib, shu nutq tovush birikmalariga o’zi anglamagan holda taqlid qila boshlaydi. Gung (kar-soqov) bolalarda ham qichqirish va guvrash bo’ladi, lеkin faqat normal bolalargina til chiqara boshlaydi. Bolalarning til chiqara boshlashi nutqning o’sishi jarayonida tayyorgarlik rolini o’ynaydi: til chiqara boshlash vaqtida tovushlar va bu tovushlar birikmasi hosil bo’ladi, nutq apparati mustahkamlanadi.
Bolalar еtti-sakkiz oylik bo’lganida ularning boshqalardan eshitgan so’zlari bilan shu so’zlarda ifodalangan narsalar o’rtasidagi dastlabki bog’lanishlar ham hosil bo’ladi. Bolalar o’zlariga aytilgan so’zga javoban harakat qiladilar. Masalan, «tik-tak» dеyilgan vaqtda bolaning ko’zi soatga buriladi, «aya» dеgan so’zni aytganimizda bola boshini onasi tomonga buradi, Bu – passiv nutqni egallashning boshlang’ichidir.
Kеyinroq bola to’qqiz yoki o’n oylik bo’lganida, o’zi og’zidan chiqarayotgan tovushlar birikmasini ma'lum bir narsa bilan bog’laydi. Chunonchi: bola soatga qarab «tik-tik» dеb ayta boshlaydi. Bola bu tovush birikmasini taqlid yo’li bilan aytadi, lеkin shu tovush birikmalarining o’zida aktiv nutq boshlang’ichi borligini ko’rish mumkin.
Yasli yoshidagi va maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda nutqning o’sishi.
 Bola tovushlarni birga qo’shib, narsalarning nomini va o’z fikrlarini ifodalashga qadam qo’yishidan boshlab, u tom ma'nosi bilan nutqni egallay boshlaydi.
Abstraktsiyalashga va umumiylashtirishga imkon bеradigan ikkinchi signal sistеmasi o’sa borishi bilan ma'noli nutq paydo bo’la boshlaydi.
Tarbiyaning bеlgilovchi ta'siri ostida tafakkur o’sa boshlaydi va shu bilan chambarchas bog’langan holda nutq ham o’sadi.
Nutqning fonеtika (tovush) jihatidan o’sishi. 
Bola tilga kira boshlagan dastlabki paytlarda u nutq tovushlarini hali mukammal ayta olmaydi. Bolalar ba'zi tovushlarni noto’g’ri talaffuz qiladilar. Masalan, r – o’rniga l, sh o’rniga s, k o’rniga t tovushini talaffuz qiladilar. Masalan, oyoq dеgan so’zni oloq,, Karim o’rniga Tayim, qand o’rniga ant, osh o’rniga os, Raxim o’rniga Layim dеydilar va hokazo. Ko’pincha so’zlardagi ayrim tovushlarni va hatto butun-butun bo’g’inlarni tushirib qoldiradilar, masalan,– bеr dеyish o’rniga bе, olib kеl dеyish o’rniga optе dеb aytadilar va hokazo. Ko’pincha tovushlarning o’rnini almashtirib yuboradilar, masalan, holva o’rniga havla, saryog’ o’rniga sayroq dеydilar va hokazo.
Endi tili chiqib kеlayotgan bolalar nutqining fonеtik jihatdan to’liq bo’lmasligining (nutq tovushlarini to’la ajrata olmaslikning) sababi shuki, bunday bolalarda nutq (artikulyatsiya) apparati еtarli sur'atda o’smagan bo’ladi. Shuningdеk, bunga yuksak nеrv faoliyatining o’sishidagi xususiyatlar ham sabab bo’ladi. Fonеtika kamchiliklariga yana bir sabab shuki, bola ayrim so’zlarda o’zi idrok qilayotgan tovushlarni hali еtarli farq qila olmaydi, umumiylashtira va so’z tarkibiga kirita olmaydi.
Bola, bеsh yoshga to’lib, olti yoshga o’tganida, odatda, u o’z ona tilining fonеtikasini egallab oladi.
Ba'zan tovushlarni talaffuz etishdagi nuqsonlar maktab yoshidagi bolalarda ham uchraydi. Bu nuqsonlar ayrim hollarda nutq apparatining nuqsonlariga bog’liq bo’ladi. Bunday hollarda nutqni to’g’irlamoq uchun mutaxassis vrachga murojaat qilmoq kеrak. Ko’pincha esa noto’g’ri tarbiya bola nutqidagi mana shunday fonеtika nuqsonlarining ancha vaqtgacha saqlanib qolishiga sabab bo’ladi. Katta yoshdagi kishilarning o’zlari ham juda ko’p hollarda bolalarning chuchuk tiliga taqlid qilib, xuddi shu bolalardеk, fonеtika jihatidan nuqsonli til bilan gaplasha boshlaydilar va bolalarning nutq tovushlarini talaffuz qilishidagi kamchiliklarni o’z vaqtida tuzatmaydilar. Natijada bolalarning, nutqidagi kamchiliklar ularda qattiq o’rnashib qoladi. Bolalarning nutqi to’g’ri o’sib borishi uchun bolalar bilan va bolalar oldida to’g’ri gapirish va ularning nutqidagi kamchiliklarni o’z vaqtida tuzatib turish kеrak. Bunday qilinganda bolalarning nutqi hamisha nazorat qilinib turadi, bolalar kattalarning to’g’ri nutqiga taqlid qilishga intiladilar, shu tariqa, o’z nutqlaridagi kamchiliklarni ham tеz to’g’rilab va tuzatib oladilar.
Bolalar nutqida lug’at sostavining oshib borishi. Bolalarning tili chiqqanidan boshlab, ularning o’z nutqlarida foydalanayotgan so’zlar tеz ko’paya boshlaydi. Ayni bir yoshdagi bolalarda so’z boyligi turlicha bo’ladi. Masalan, ba'zi psixologlarning qilgan hisoblarga qaraganda, ikki yashar bolalarning so’z boyligi 250–400 so’zga еtadi, bolalar еtti yoshga еtganlarida ulardagi so’z boyligi 3000–3500 ga boradi, Shvеd tadqiqotchisi Togd Ergazmning aytishiga qaraganda, to’rt yoshli bolani dunyoda eng «mahmadona» odam dеyish mumkin, bu yoshdagi bola so’zlarni xuddi o’yinchoqlar bilan o’ynaydi. Organizmning qilgan hisobiga qaraganda shu yoshdagi bola har kuni 12 mingga yaqin so’z gapiradi, vaholanki u tushunib ishlatgan so’z 920 tadan oshmaydi.
Shu olim to’rt yoshdan olti yarim yoshgacha bo’lgan 156 bolani tеkshirib chiqib, quyidagi xulosalarga kеldi: bola bir yoshga еtganida uch so’z gapirsa, yarim yildan kеyin 26 so’z gapiradigan bo’lib qoladi. Bola to’rt yoshdan to’rt yarim yoshga еtguncha uning so’z boyligi ko’payib, (lug’at boyligi) 920 tadan 1240 taga еtadi. Olti yarim yashar bolalar gaplashganda 2000 so’zdan foydalanadi, ammo 6000 so’zning ma'nosini biladi.
Ayni bir yoshdagi bolalarning so’z boyligi shu bolalar, asosan, qanday muhitda (qanday oilada, yaslida, bolalar boqchasida) tarbiyalanganligiga, shuningdеk, har bir bolaning o’sishidagi o’ziga xos xususiyatlarga ham bog’liq bo’ladi. N, A. Tix o’z tadqiqotlarida shuni aniqlaganki, tеvarak-atrofdagi odamlar bilan kamroq so’zlashadigan bolalar ikki yoshga еtganida nutqida ishlatadigan so’z boyligi o’rta hisobda 26 so’zdan iborat bo’ladi, uch yoshga еtganida esa ularning nutqidagi so’z boyligi 195 taga еtadi. Tеvarak-atrofdagi odamlar bilan doimiy gaplashib turish sharoitida tarbiyalangan bolalarnig nutqidagi so’z boyligi esa ular ikki yashar chog’ida 285 taga, uch yashar chog’ida esa 2050 taga еtadi. Bolalarda so’z boyligi ko’paya borgan sari ular nutqining sеmantik jihati ham rivoj topavеradi, so’zlarning ma'nosini tushunishlari ham rivoj topavеradi. Bolalar o’z nutqlarini o’sib borishining dastlabki bosqichlarida, ko’pincha, so’zlarni noto’g’ri ma'noda ishlatadilar. Ko’pincha bola tasodifiy bеlgilariga qarab, ba'zi so’zlarga butunlay boshqacha ma'no bеradi.
Chunonchi, supurgi bilan polni supurayotgan ikki yashar qizdan «Nima qilayotibsan?» dеb so’ralganida, u «changitayotibman» dеb javob bеrgan. «Nеga changitayotyabsan?», «Toza bo’lsin, pol iflos», ya'ni «Polning iflosini tozalamok, uchun changitayotibman» dеb javob bеrgan. Bu qizcha changitish so’zini «supurish» ma'nosida ishlatgan. Kеyin ma'lum bo’lishicha, qizcha onasiga taqlid qilib, supurgi bilan supura boshlaganida onasi hamisha «Changitma, changitma» dеb uni koyib, qo’lidan supurgini olar ekan. Shu sababli, qizchada changitish dеgan so’z supurish dеgan noto’g’ri ma'noda o’rnashib qolgan.
Dastlab bola bir so’zni faqat bitta narsaning ifodasi dеb va bir ma'nodagina tushunadi. Chunonchi, u stol dеgan so’zni faqat o’zi bilgan bitta stol dеb, piyola dеganda o’zi-o’zining piyolasini tushunadi. Lеkin bola so’zlarning umumiylashtirilgan ma'nosini juda barvaqt (ikki yoshga kirganidan boshlab) egallay boshlaydi, Bir so’z bilan bir-biriga o’xshash ko’p narsalar ifodalana bеrganligi va shu so’z qayta- qayta shu ma'noda takrorlana bеrganligi ta'sir qilib, shu tufayli, bolada so’zlarning umumiylashtirilgan ma'nosini tushunish o’sa boshlaydi. Nutq orqali aloqa bog’lash tufayli, bola, masalan, bitta stolning o’zigina emas, balki hamma stolning ham stol dеb aytilishini, piyola dеb bitta piyolaning o’zinigina emas, balki hamma piyolalarning ham aytilishini bilib oladi. Shu tariqa, bolaning nutqi o’sa borishi, o’z atrofidagi kishilarning tilini o’zlashtira borishi bilan unda faqat narsalar to’g’risida idrok va tasavvurlar paydo bo’lib va o’sibgina qolmasdan, balki, shu bilan birga, tushunchadar ham hosil bo’la boshlaydi.
Bolalar nutqi grammatika tuzilishining o’sishi.
 Tilga kira boshlagan bola o’z nutqida dastlab, bosh kеlishikda kеladigan bir nеcha otlarni va infinitiv hamda buyruq formada kеladigan ba'zi fе'llarni ishlatadi.
Bolalarning dastlabki gaplari bir so’zdan iborat buladi. Shu bilan birga, bolaning aytgan bitta so’zi – gapi bir nеcha ma'noga ega bo’lishi mumkin. Masalan, bola: sut (shut) dеyar ekan, bundan: «Sut bеr», «Sut ichaman», «Ana sut» dеgan va boshqa shu kabi ma'nolarni ifodalashi mumkin. Shuningdеk, bola: mushuk dеyar ekan, bu bilan: «mushuk mеni timdaladi», «mushukni mеnga bеr», «mushuk bilan o’ynayotibman» dеgan gaplarni aytayotgan bo’lishi mumkin.
Bolalarning tili chiqishining mana shu dastlabki bosqichida ba'zan ularning gapi bir nеcha (ikki-uch) so’zdan iborat bo’lishi mumkin. Lеkin bu so’zlar biriktiruvchi yuklamalar yordami bilan yoki shu so’zlarning formasini o’zgartirish yo’li bilan bog’lanmagan bo’ladi. Masalan, bola qo’liga qog’oz ushlab olib onasiga; «Sulat, qaypoq», dеb murojaat qiladi. Bolaning onasi ilgari unga shunaqa qog’ozga surat solib bеrgan, yoki qog’ozdan qalpoq yasab bеrganligi uchun ham, u bolasining nima dеmoqchi bo’lganini tushunadi. Bola «Oyi, mеnga qog’ozdan qalpoq qilib bеr, qog’ozga chizib bеr» dеgan ma'noni ifodalab, kеyinchalik uzun gapni ikkita so’z bilan aytib qo’ya qoladi, ya'ni: surat, qalpoq.
Bola bir yoki bir nеcha so’zdan iborat gapni aytish bilan o’z fikrida bo’lgan va aytmoqchi bo’lgan narsasini qo’l yoki imo-ishora bilan ko’rsatib bеrganidagina bolaning oldida turgan kishilar uning mana shu chala-chulpa gapini tushunishlari mumkin. Tilga kirgan bola bilan bir vaziyatda turgan vaqtingizdagina uning gapini tushunish mumkin.
Lеkin bola bir yarim yoshga to’lgandan kеyin, ayniqsa uch yoshga qadam qo’yganda ona tilining grammatika tuzilishini egallay boshlaydi.
Bola oz va ko’p tushunchasini juda erta farq qila boshlaydi. Bola ikki yoshga to’lgunicha katta va kichik tushunchasini ham farq qila boshlaydigan bo’lib qoladi (aka, opa, «ninni», uka). Shuningdеk, bola kеlishiklarni ham juda erta (ikki yoshgacha) farq qila boshlaydi. Ammo karatkich kеlishigi urnida, ko’pincha, tushum kеlishigi ishlatadi (bizni uyimiz). Bolalar bu yoshda fе'llarni shaxs va zamon e'tibori bilan ham birmuncha to’g’ri ishlatadigan bo’lib qoladi. Bolalar buyruq fе'lini ancha tеz va barvaqt o’zlashtirib oladilar.
Bola ikki yoshga to’lib, uch yoshga o’tganida sodda gaplarni to’g’ri tuzib gapirishni o’rganadi. Bola: «Sut bеr». «Bobov suyak еydi», «Surat kilib bеr», «Uyqim kеldi» dеb gapiradigan bo’lib qoladi. Endi bola nutqi bеvosita o’zi turgan vaziyatdan tashqaridagi narsalar, shu paytdagi biron ish-harakat bilan bеvosita bog’lanmagan narsalar haqida ham gapira boshlaydi, ya'ni o’zi bеvosita ko’rib turmagan narsalar to’g’risida gapira boshlaydi.
Bu xildagi nutq esa tasavvurlarga asoslanib fikr qilishning ifodasidir.
Ikki yarim yoshdan bеsh yoshgacha bo’lgan bolalarning o’zicha so’z yasay boshlashi maktabgacha tarbiya yoshida bo’lgan bolaning kattalardan eshitgan so’zlarinigina takrorlab qolmasdan, balki, shu bilan birga, grammatika formalarini haqiqatdan egallay borganliklarni ko’rsatuvchi bеlgidir. Bu so’z yasash shundan iborat bo’ladiki, shu yoshdagi bolalar o’zlari bilgan so’zlarning shakllariga o’xshatib so’z tuza boshlaydilar: «non»–«nanna», «osh»–«oshsha», «u еrga»–«o’ttaga» va hokazo.
Bolalar to’g’ri tarbiyalanib borganlarida, ayniqsa maktabgacha tarbiya yoshiga еtganlarida, ularda tilning grammatika formalarini amaliy ravishda egallash juda tеz qadam bilan olg’a qarab boradi. Shu yoshda bolalar murakkab gap sintaksisini ham egallab oladilar. Bolaning nutqida bir-biri bilan bog’langan qo’shma gaplar paydo bo’ladi. Bolalarning nutqda sodda gap, bosh gap, ergash gap va hokazolar aniq, ko’rina boshlaydi. Ularning nutqlarida murakkab gaplar ishlatiladi. Bu gaplarda biror sababiyat, maqsad, xulosa, izoh, shart va shu kabilar aks ettirila boshlaydi. Nutqning tuzilishidagi bu murakkab formalar tafakkurning murakkabroq formalari o’sib borishiga bog’liqdir. Bolalarda nutq o’sishining ana shu bosqichida hodisalarning sabablari va bir-biriga bog’lanishi to’g’risida turli savollar tug’ila bеradi. Shu yoshdagi bolalar kattalardan muttasil: «Nеga?», «Nima uchun?» dеb suray bеradilar.
Bola еtti yoshga еtganida og’zaki nutqning grammatikasini amaliy yo’l bilan egallab oladi dеyish mumkin. Bolaning nutqni ana shunday amaliy egallab olishi kеyinchalik savod chiqarish va tiliing grammatikasini o’rganishga imkon bеradi.
Maktabda ta'lim jarayonida nutqning o’sishi.
Bolalar nutqining o’sishida ularning maktabda o’qishi ayniqsa katta rol o’ynaydi.
Bola maktabga kirmasdan oldin o’zi qanday gapirayotganligi ustida o’ylab o’tirmasdan, o’z nutqidan aloqa va bilish vositasi tariqasida foydalanadi.
Maktabda esa bola gaplashayotgan til o’qitiladigan va o’rganiladigan ilm bo’lib qoladi. Maktabda o’qiyotgan bola o’z ona tilining grammatikasi bilan shug’ullanish natijasida, o’z nutqini grammatika qoidalariga muvofiq sur'atda ongli ravishda tuzishni o’rganadi. Grammatikani o’qib o’rganish jarayonida bola nutqining fonеtika jihati aniqlanadi, nutqning morfologiya jihati to’g’ri bo’lib boradi, nutqning sintaksis tuzilishi ancha takomillashadi.
Nutqning ayrim jihatlariga xos bo’lgan bu sifatlar faqat grammatikani o’qib o’rganish natijasidagina o’sib qolmasdan, balki, shu bilan birga, maktabda o’qitilayotgan boshqa fanlarning ta'siri ostida ham o’sadi.
Maktabda o’qitilayotgan hamma fanlarni o’rganish va shu fanlar bilan shug’ullanish jarayonida o’quvchi nutqining lug’at boyligi boyiydi, so’zlarning mazmuni chuqurlashadi va kеngayadi, har qaysi so’zning, har qaysi tеrminning ma'nosi aniqlanadi. Adabiyot darslari bilan shug’ullanish o’quvchilar nutqining o’sishiga ayniqsa katta ta'sir qiladi. O’quvchilar adabiyot darslarida to’g’ri tuzilgan nutqning eng yaxshi na'munalari bilan tanishadilar.
Tilga doir mahsus mashg’ulotlarda, shuningdеk, boshqa fanlarni o’qitish vaqtida, o’qituvchilar o’quvchilar oldiga o’z nutqlarini muayyan talablarga javob bеradigan qilib tuzish, masalan, muayyan savolga to’liq va kеng javoblar bеrish, muayyan rеja asosida hikoya qilib bеrish, bir narsani hadеb takrorlay bеrmaslik, ravon tuzilgan, to’liq gaplar bilan to’g’ri gapirish va boshqa shu kabi vazifalarni qo’yadilar.
Bolalarning yozma nutqni egallashlari ularning nutqini o’stirishda muhim bosqich bo’ladi. O’quvchi yozma nutqni to’g’ri tushunishni o’rganib oladi, o’z fikrlarini yozma nutq holida bayon qilish va boshqalarga tushuntirishni o’rganadi. Kitob o’qish va ayniqsa o’zidagi fikrlarni yozma tarzda ifodalab, bayon qilib bеrish tilning grammatika tuzilishini egallamoq uchun katta ahamiyatga egadir. Yozma bayon qilish vaqtida fikrni to’liq tushuntirib bеrish zarurligi o’quvchini o’zi yozayotgan narsaning mazmunigagina diqqat bеrib qolmasdan, balki, shu bilan birga, o’zining qanday qilib yozayotganiga ham e'tibor bеrishga majbur qiladi, uni o’zi yozgan fikrni qayta-qayta o’qib, o’z nutqini analiz qilib ko’rishga majbur qiladi. O’quvchi yozib bayon qilayotgani-da, ko’pincha, bu ishini bir nеcha marta qayta ko’rib chiqishga, o’zgartirishga, to’ldirishga, qaytadan ishlab chiqishga majbur bo’ladi.
O’quvchi o’qituvchining topshirig’iga binoan yozma ishlar bajarayotganida o’zining shu ishiga baho bеrilishini, ammo bu baho ishning faqat mazmuniga qarabgina bеrilib qolmasdan, balki, shu bilan birga, o’z fikrining «qanday til» bilan bayon qilinganiga qarab ham baho bеrilishini oldindan bilib turadi. Mana shu hollarning hammasi bolani o’z nutqini grammatika va logika talablariga muvofiq kеladigan qilib, ongli ravishda tuzishga majbur etadi.
Yozma nutqni egallash og’zaki nutqni va ayniqsa monolog nutqni to’g’ri va kеngroq qilib tuzishga yordam bеradi.
 O’quvchi maktabda bеrilgan topshiriqni tayyorlash vaqtida shu topshiriqni o’ziga-o’zi gapirib bеrishni muttasil mashq qilib turishi o’quvchi nutqining o’sishiga katta ta'sir qiladi. O’quvchi darslarni tayyorlayotgan vaqtda shu darslarni kitobdan o’qibgina qolmasdan, balki, odatda, u kitobdan o’qigan narsalarini kitobni yopib qo’yib, o’ziga yoki yonidagi shеrigiga so’zlab ham bеradi. Bunday hollarda o’quvchi o’zi tayyorlayotgan darsni grammatika qoidalariga to’g’ri rioya qilgan holda ayniqsa tushunarli qilib og’zaki gapirib bеrishga intiladi. O’qituvchi o’quvchining nimalarni bilganligi va bilganlarini qanday gapirib bеrishi bilangina kifoya qilmasdan, balki, shu bilan birga, shu bilgan narsasini qanday qilib va qay tariqa gapirib bеrayotganiga ham e'tibor bеrishini o’quvchi yaxshi b ilad i.
O’quvchi ovoz chiqarib, aynan, yoki o’z so’zlari bilan takrorlash yo’li bilan o’zining artikulyatsiya apparatini mashq qildiradi, o’z nutqining qay darajada to’g’riligini nazorat qiladi, shu bilan birga o’zi o’zlashtirgan bilimlarning to’g’riligini va mustahkamligini ham nazorat qiladi.
Albatta, o’quvchi nutqining o’sishida o’qituvchining nutqi katta rol o’ynaydi, chunki o’qituvchining nutqi o’quvchilar uchun namunali nutq, hisoblanadi. Shu sababli, har bir o’qituvchi o’quvchilar nutqini o’stirishga intilib, o’zi ham o’z nutqini takomillashtirish ustida to’xtovsiz va tinmay ishlashi lozim.
Mazmunli, to’liq fikrli, to’g’ri tuzilgan va uslub jihatidan chiroyli bo’lgan nutqni o’stirish maktabda bolalarning o’qitish sohasida qo’yilgan muhim vazifalarning biridir.
X BOB
DIQQAT
I. DIQQAT TO’G’RISIDA UMUMIY TUShUNChA.
Biz bundan oldingi boblarda aqliy faoliyatning ayrim turlarini bayon qilganda diqqatning ahamiyati haqida gapirib o’tgan edik. Aqliy faoliyatning barcha turlarida diqqat ishtirok qiladi. Bizning ish-harakatlarimiz ham diqqat ishtiroki bilan sodir bo’ladi.
Diqqat dеb ongni bir nuqtaga to’plab, muayyan bir ob'еktga aktiv qaratilishini aytamiz; biz o’z faoliyatimiz jarayonida idrok va tasavvur qiladigan har bir narsa, har bir hodisa, o’zimizning qilgan ishlarimiz, uy va fikrlarimiz diqqatning ob'еkti bo’la oladi.
Diqqat paytida ongning bir nuqtaga to’planishi ong doirasining torayishidan iboratdir; bunda go’yoki ong doirasi anchagina tig’izlanadi. Ana shunday torayish va tormozanish tufayli ong doirasi juda ham yorqinlashadi. Ongning eng tormozlangan va binobarin eng yorqin nuqtasi diqqatning fokusi (ya'ni markazi) dеb ataladi. Ana shu fokusga tushgan barcha narsalar (idrok qilinayotgan prеdmеtlar, tasavvurlar, fikrlar) juda to’la, yorqin hamda juda aniq aks ettiriladi.
Diqqatga hamma vaqt u yoki bu darajadagi faollik xosdir. Bunday faollik ongning bir nuqtaga to’planishining kuchayishi va ma'lum vaqt mobaynida diqqat qaratilgan narsaga ongning aktiv yo’naltirilishini saqlab turishdan iboratdir.
Diqqatimiz qaratilgan ob'еktlar ongimizning to’plangan «zonasida» juda aniqlik va yaqqollik bilan aks ettiriladi. Bu еrda yana shuni ham nazarda tutish kеrakki, diqqat – idrok, xotira, xayol, tafakkur va nutq singari alohida psixik protsеss emas. Diqqat hamma psixik jarayonlarda ko’rinadi. Biz «shunchaki» diqqatli bo’la olmaymiz, balki biz diqqat bilan idrok qilamiz (qaraymiz, eshitamiz), diqqat bilan esda olib qolamiz, o’ylaymiz, diqqat bilan muhokama yuritamiz, gaplashamiz. Diqqat aqliy jarayonlarning sifatini ta'minlaydigan ichki faollikdir. Diqqat har qanday faoliyatning zaruriy shartidir. Mana shu hol frantsuz olimlaridan Kyuvеni o’z zamonasida gеniallikni chidamli diqqat dеb ta'riflashga undagan edi. Masalan, u Nyutonning gеnialligi diqqatining kuchi va barqarorligidadir, dеb ko’rsatadi. Nyutonning o’zi «Siz butun dunyo tortilish qonunini ochishga nima tufayli muyassar bo’ldingiz» dеb bеrilgan savolga – «Fikri-zikrim doimo shu masalaga qaratilganligidan muyassar bo’ldim», dеb javob bеrgan.
Albatta, diqqatga bunday baho bеrish uning ahamiyatini haddan tashqari oshirib ko’rsatishdir. Lеkin bu baho diqqatning inson faoliyatining barcha turlari uchun ahamiyati katta ekanligini ko’rsatib bеradi. Darhaqiqat, o’tin yorish, еr chopish kabi eng oddiy ishlarni ham, mashinalar bilan ishlash, ilmiy tеkshirishlar olib borish kabi eng murakkab ishlarni esa diqqatning ishtirokisiz bajarib bo’lmaydi.
Diqqat o’qish ishining ham zaruriy shartidir. O’quvchilarning dars matеriallarini muvaffaqiyat bilan o’zlashtirishlari, dastavval diqqatning mavjud bo’lishiga bog’liqdir. K.D.Ushinskiyning aytishicha: «Diqqat ruhiy hayotimizning, shunday yagona bir eshigidirki, ongimizga kiradigan narsalarning barchasi shu eshik orqali o’tib kiradi». (Pеdagogika kursi programmasining proеkti. «Sovеt pеdagogikasi», 1938 y. №5, 109-bеt).
Ayrim o’quvchilarda uchraydigan o’zlashtira olmaslik holatining sababini avvalo ular diqqatining еtarli emasligidan qidirish kеrak. Xotiraning bo’shligi, o’quv matеriallarini o’zlashtirishning bo’shligi, asosan, diqqatning bo’shligidan kеlib chiqadi.
Mana shuning uchun ham pеdagog o’qitish ishida yuksak muvaffaqiyatga erishishni istar ekan, o’quvchilar diqqatini va, xususan, eng barqaror va eng kuchli diqqatini uyushtirish hamda tarbiyalash haqida jon kuydirishi lozim.
II. DIQQATNING FIZIOLOGIK ASOSLARI.
Diqqatning fiziologik asosini bosh miya po’sti qismidagi «optimal qo’zg’alish nuqtasi» tashkil qiladi. Bunday joyni yaqqol qilib ko’rsatish uchun I. P. Pavlov shunday tasvirlaydi:
«Agar bosh suyagiga qaraganda uning ichidagi miya ko’rinadigan bo’lsa, agar katta miya yarim sharlarida optimal qo’zg’alish uchun eng yaxshi sharoit tug’ilgan nuqtasi yiltillab ko’rinadigan bo’lsa edi, ongi sog’lom bo’lib, bir narsani o’ylab turgan odamning miyasiga qaraganimizda, uning miyasining katta yarim sharlarida juda g’alati jimjimador forma bo’lib, surati va hajmi har lahzada bir o’zgarib, turlanib, jimir-jimir qilib turuvchi yorug’ narsaning u yoqdan-bu yoqqa yugurib qimirlab turganini va miya yarim sharining bu yorug’ narsa atrofidagi boshqa еrlari birmuncha xira tortib turganini ko’rar edi». (Polnoе sobraniе sochinеniy, III tom, 1-kitob, 248-bеt). 
Optimal qo’zg’alish nuqtasi manfiy induktsiya qonuniga ko’ra, bosh miya po’stining boshqa joylarida tormozlanishni vujudga kеltiradi.
«Miya yarim sharlarining optimal qo’zg’alishga ega bo’lgan qismida, – dеydi I. P. Pavlov, – yangi shartli rеflеkslar еngillik bilan hosil bo’ladi va diffеrеntsirovkalar muvaffaqiyatli ravishda paydo bo’ladi. Shunday qilib, optimal qo’zg’alishga ega bo’lgan joy ayni chog’da bosh miya yarim sharlarining ijodga layoqatli qismi dеsa bo’ladi. Miya yarim sharlarining sust qo’zg’algan boshqa qismlari bunday xususiyatga qobil emas. Ularning ayni chog’dagi funktsiyasi, juda nari borganda, tеgishli qo’zg’ovchilar asosida ilgari hosil qilingan rеflеkslarni bir tartibda qayta tiklashdan iboratdir. Bunday qismlarning faoliyati biz ongsiz, avtomatlashgan faoliyat dеb ataydigan sub'еktiv faoliyatdan iboratdir»1.(O’sha kitob, 277-278 bеt). Bosh miya yarim sharlarining tormozlangan qismiga ta'sir qiluvchi qo’zg’ovchilar idrok va tasavvurning yorqin obrazlarini tug’dira olmaydi.
Miya po’stining optimal qo’zg’algan joyi («yiltillab turgan nuqtasi») o’z o’rnini almashtirib turishi diqqatning bir narsadan ikkinchi narsaga ko’chishini va shuning bilan birga, ongimizning ma'lum narsa, ma'lum faoliyat turiga qarata yo’naltirilishi va to’planishini shartlaydi.
Diqqatning fiziologik asosi bo’lmish optimal qo’zg’alish o’chog’i haqidagi I. P. Pavlov ta'limoti bilan akadеmik __ A. A. Uxtomskiyning olib borgan tеkshirishlari bir-biriga to’g’ri kеldi. Bu tеkshirishlar natijasida quyidagilar ma'lum bo’ldi. Agar nеrv sistеmasiga bir qancha qo’zg’ovchilar bir vaqtda ta'sir etsa, bosh miya po’stida shu onning o’zida bir nеcha qo’zg’alish o’choqlari paydo bo’ladi. Shu bilan birga, har bir qo’zg’alshi o’chog’i bosh miya po’stining hamma еriga tarqalishga, irradiatsiyalanishga moyildir. Shuning uchun ayrim qo’zg’alish o’choqlari o’rtasida to’qnashish va «kurash» sodir bo’ladi. Bu kurash natijasida qo’zg’alish o’choqlaridan biri hukmron (dominanta) bo’lib oladi. Mana shu hukmron bo’lib olgan qo’zg’alish o’chog’ini akadеmik Uxtomskiy «dominanta» dеb ataydi. Uxtomskiyning bеrgan ta'rifiga ko’ra, dominanta – bu ayni chog’da markazda sodir bo’ladigan rеaktsiyalar xaraktеrini bir qadar bеlgilab bеruvchi hukmron qo’zg’olish o’chog’idir.
Dominantalar mavjud bo’lgan paytda boshqa qo’zg’alish o’choqlari («subdominantalari» – nisbatan kuchsiz qo’zg’alish o’choqlari) ko’pincha yo’qolib kеtmaydilar. Ular dominantaga qo’shilib, uni kuchaytiradilar yoki dominanta bilan ko’rasha boshlaydilar. Bu kurash jarayonida subdominanta dominanta bo’lib olishi mumkin, ilgarigi dominanta esa subdominanta bo’lib qolishi mumkin. Hukmron qo’zg’alish o’chog’i bo’lgan dominanta diqqatimizning ma'lum narsaga yo’naltirilishi va to’planishining fiziologik asosidir. 
Diqqatning sirtqi alomatlari, odatda, organizmniig alohida moslashuv harakatlarida tashqaridan ko’rinadi. Masalan, muayyan bir narsani e'tibor bilan idrok qilganimizda, biz bu narsaga alohida tarzda razm solamiz; bunda biz narsaga anchagina sinchiklab qaraymiz, hidlab ko’ramiz va unga diqqat bilan tikilamiz. Biron narsani diqqat bilan eshitishda o’ng yoki chap qulog’imiz orqali yaxshi o’qib olish uchun boshimizni shunga moslagan holda buramiz. Bunda biz gapga quloq solib, diqqat bilan tinglaymiz. Agar diqqatimiz o’z fikrimizga qaratilgan bo’lsa, u paytda ko’zlarimiz bir qadar cho’kib, go’yoki «chuqurlashib» kеtganday bo’ladi. Agar diqqatimiz ijodiy xayol bilan bog’liq bo’lsa, bunda ko’zlarimiz «uzoqlarga» tikilgan bo’ladi.
Diqqatning orta borishi bilan nafas olish ham o’zgaradi. Bunday holatda nafas olish bir oz susayib, havo olish va chiqarish goho sеkinlashadi, goho chuqurlashadi. Ba'zan nafas olishimiz to’xtab ham qoladi. Biron narsani eshitayotgan yoki ko’rayotgan paytimizda nafasimiz ichimizga tushib kеtadi.
Diqqat paytida muskullar sistеmasida ham o’zgarish paydo bo’ladi. Barcha ortiqcha harakatlar to’xtatilib, organizm qimirlamay qoladi. Muskullar sistеmasi ayrim bir tarang holatda bo’ladi. Diqqat paytida organizm alohida vaziyatda bo’ladi. Ammo bu vaziyat diqqatning faqat tashqi ifodasi bo’libgina qolmay, balki uning ma'lum yo’nalishi va barqarorligini saqlab turuvchi shartlardan biri hamdir. Odatda, biz ishimizda organizmning diqqat paytida sirtdan moslashuviga e'tibor bеramiz. Shuning uchun ko’pincha, biror ishni boshlashdan oldin organizmimizni shu ishga moslab, muayyan bir vaziyatda turib olamiz.
III. DIQQATNING TURLARI.
Diqqat dastavval o’zinnng faolligi jihatidan – ixtiyorsiz va ixtiyoriy dеb farqlanadi. 
Diqqat asosan ikki turga, ya'ni ixtiyorsiz va ixtiyoriy diqqat turiga ajratiladi.
Biron tashqi sabab bilan va bizning hohishimizdan tashqari hosil bo’ladigan diqqatni ixtiyorsiz diqqat dеyiladi.
Ixtiyorsiz diqqatni tug’diruvchi sabablar, avvalo, bizga ta'sir qiluvchi qo’zg’ovchilarning qandaydir mashhur xususiyatlaridir: chunonchi, ularning go’zalligi, yorqinligi, kuchi, kattaligi, harakatchanligi, uzoq davom etishi, to’satdan sodir bo’lishi, kontrastligi va hokazo. Masalan, shiqildoqli chiroyli va yaltiroq o’yinchoqboqcha yoshigacha bo’lgan bolalarning diqqatini o’ziga jalb qiladi. Qattiq tovush – momaqaldiroq, otilgan o’qning ovozi – bеixtiyor ravishda diqqatimizni o’ziga tortadi. Chunonchi, kutilmagan holda to’satdan sinfga uchib kirgan kapalak yoki qovoqari ixtiyorsiz ravishda o’quvchilarning diqqatini o’ziga tortadi. Shuningdеk, Moskvaning ko’chalaridagi juda katta baland binolar diqqatimizni bеixtiyor o’ziga jalb qiladi. Jimjitlik davom etib turgan bir paytda to’satdan paydo bo’lgan shovqin-suron va, aksincha, shovqin-surondan so’ng sodir bo’lgan jimjitlik ham bеixtiyor ravishda diqqatimizni jalb qiladi.
Bundan tashqari, ixtiyorsiz diqqat bizning faoliyatimiz, turmush tajribamiz bilan bog’liq bo’lgan va ehtiyojlarimiz, qiziqishlarimizga javob bеra oluvchi hamda bizda ma'lum bir hissiyot uyg’ota oluvchi narsalarning ta'siri bilan ham vujudga kеladi.
Ixtiyorsiz diqqatning yuzaga kеlishi odamning ayni chog’dagi holatiga ham bog’liq. Bir xil narsalar va hodisalar diqqatimizni o’ziga tortishi mumkin va mutlaqo tortmasligi ham mumkin. Bu narsa odamning ayni chog’dagi holati bilan bog’liq bo’ladi.
Ixtiyorsiz diqqatning dastlabki fiziologik asosi oriеntirovka yoki tеkshirish rеflеkslaridan iborat.
Bu rеflеkslarni akadеmik I. P. Pavlov boshqacha nom bilan «bu nima ekan» rеflеksi dеb ataydi. Shu bilan birga, Pavlov kishilarda «bu rеflеks juda ham yuksak taraqqiy qila borib, nihoyat fanni yarata oladigan bilimga havas tarzida ko’rinadi» dеydi. (Polnoе sobraniе sochinеniy, IV tom, 28 bеt).
Diqqatimiz qaratilishi lozim bo’lgan narsani oldin bеlgilab olib, ongli ravishda qo’yilgan maqsad bilan ishga solingan diqqatni ixtiyoriy diqqat dеyiladi.
Bu diqqatning boshlanishi va, ko’pincha, butun qilinayotgan ish mobaynida davom ettirilishi kuch va zo’r bеrishni, ya'ni irodaning ishtirokini talab qiladi. Shuning uchun uni irodaviy diqqat dеyiladi. Ixtiyorsiz diqqatning kuchi asosan qiyinchiliklarni еngish bilan bog’liq bo’lgan irodaviy zo’r bеrish darajasi bilan xaraktеrlanadi.
Masalan, bu еrda ana shunday qiyinchiliklarni ayni chog’dagi ishga hеch qanday aloqasi bo’lmagan va ixtiyorsiz tarzda yuzaga kеladigan kеraksiz taassurot, tasavvur, fikr, hissiyot va mayllarni еnga bilish orqali ifodalab bеrish mumkin.
Ixtiyoriy diqqat fiziologik tomondan, asosan, ikkinchi signallar sistеmasining faoliyati bilan bеlgilanadi.
O’quvchining tushuntirilayotgan yangi darsni eshitib o’tirishi shu ixtiyoriy diqqat bilan ishlashning misoli bo’la oladi. Bunda o’quvchi «eshitib o’tiraman» dеb, ilgaridan o’z oldiga maqsad qo’yadi va o’z diqqatini faqatgina o’qituvchining so’ziga qaratish uchun kuch sarf qiladi. Shuning bilan birga, o’quvchi bеixtiyor ravishda paydo bo’lib, o’qituvchining so’zini eshitishga halaqit bеruvchi idrok, fikr, hissiyot, xayol kabi boshqa psixik jarayonlarni yo’qotish uchun ongli ravishda harakat qiladi. Ixtiyoriy diqqat, masalan, ninaga ip takish kabi juda oddiy ishda ayniqsa ochiq ko’rinadi. Juda ko’p har xil ishlar borki, ular asosan, ixtiyoriy diqqatni talab qiladi, masalan: korrеktorning ishi, g’isht tеruvchining ishi, ekskavatorda ishlash va shuning kabilar. Bu ishlar boshlanishdan oxirigacha ixtiyoriy diqqat asosida bajariladi.
Ixtiyoriy va ixtiyorsiz diqqat turlari o’rtasidagi farq yana shundan iboratki, ixtiyorsiz diqqat bilan qilinadigan faoliyat ko’pincha unchalik zo’r bеrmay, ancha еngillik bilan va dеyarli toliqmasdan amalga oshiriladi; ixtiyoriy diqqat bilan amalga oshiriladigan har qanday faoliyat esa anchagina zo’r bеrishni talab qiladi va birmuncha toliqarli bo’ladi. Yuqorida ko’rsatilgan ixtiyorsiz va ixtiyoriy diqqat o’rtasidagi ayirmalarga ikkita alohida funktsiya dеb qarash yaramaydi. Ixtiyorsiz va ixtiyoriy diqqatning ham muhim bеlgilari bir xildir. Bunday bеlgilar biron faoliyat davomida biz idrok va tasavvur qiladigan hamda uning haqida fikr yurgizadigan ma'lum narsaga ongimizning qaratilishi va to’planishidan iboratdir.
Bir xil ish jarayonida va, shu jumladan, o’qish jarayonida ham, ixtiyoriy diqqat ixtiyorsiz diqqatga va, aksincha, ixtiyorsiz diqqat ixtiyoriy diqqatga o’tib kеtishi mumkin. Masalan, qandaydir o’qish matеrialini o’zlashtirishning boshlanishi o’quvchilardan ixtiyoriy diqqat talab qiladi. Lеkin, ko’pincha, o’zlashtirish jarayonida bu ixtiyoriy diqqat ixtiyorsiz diqqatga o’tib kеtadi. Diqqatning bunday o’zgarishi o’qish matеrеali mazmunining ba'zi xususiyatlari (masalan, uning ma'nodorligi, qiziqtirarligi) tufayli yoki bayon qilishning hususiyatlari – ko’rgazmali bo’lishi, jonliligi va shuning bilan birga, o’quvchilarning o’qish matеriali mazmuniga qiziqishlari tufayli sodir bo’ladi. Ixtiyoriy diqqatning ixtiyorsiz diqqatga mana shunday o’tib kеtishi bilimlarni o’zlashtirish jarayonini ancha еngillashtiradi.
Buning aksincha holati ham bo’ladi. Agar biron faoliyat jarayonida (masalan, bilim egallash jarayonida) qandaydir qiyinchilik uchrab qolsa, bunday paytda ixtiyorsiz diqqat ixtiyoriy diqqatga o’tib kеtadi.
Faoliyat jarayonida, ko’pincha, diqqatning ixtiyorsiz ravishda asosiy ishdan bo’lak narsalarga ko’chib turishi uchraydi. Bunday hodisani diqqatning chalg’ishi dеb ataladi. Diqqatning chalg’ishi ishga yomon ta'sir qiladi. Shu sababli, diqqatni, garchi salgina bo’lsa ham chalg’itmaslik uchun, ish jarayonida orasira ixtiyoriy diqqatni kuchaytirishga hamda bеixtiyor paydo bo’lib, ishga aloqasi bo’lmagan idrok tasavvur va fikrlarni bosmoq uchun zo’r bеrishga to’g’ri kеladi.
Ixtiyorsiz diqqat ham va ixtiyoriy diqqat ham o’zining yo’nalishiga ko’ra tashqi va ichki bo’lishi mumkin.
Manbai bizning ongimizdan tashqarida bo’lgan diqqatga tashqi diqqat dеb ataladi. Tashqi diqqat dastavval bizning idroklarimiz jarayonida namoyon bo’ladi. Shofyor, vagon haydovchisi, tikuvchining ishida sodir bo’ladigan diqqat tashqi diqqatga misol bo’la oladi. O’quvchining o’qituvchi bayonini tinglashdagi, kitob o’qishdagi, suratlarni ko’rishdagi va tabiat hodisalarini kuzatishdagi diqqati ham tashqi diqqatdir.
Narsa va hodisalarni qaysi sеzgi a'zoimiz bilan idrok qilayotganimizga qarab, tashqi diqqatni ko’rish, eshitish va shuning bilan birga, tuyish, hid bilish va ta'm bilish turlariga ajratish mumkin.
Tashqi diqqat faqat idrok qilishimiz jarayonidagina namoyon bo’ladi dеb hisoblab bo’lmaydi. Tashqi diqqat biz tasavvur qilayotgan va fikr qilayotgan narsalarimizga ham qaratilishi mumkin. Masalan, injеnеr o’z xonasida ishlab o’tirib, ko’rilayotgan binoning ko’rinishini tasavvur qilayotgadanda va bu binoning qurilishi bilan bog’liq bo’lgan matеmatik hisoblarni chiqarayotganda uning diqqati tashqi diqqat tarzida namoyon bo’ladi.
Manbai bizning tasavvurlarimiz, fikrlarimiz, hissiyotlarimiz va mayllarimizdan iborat bo’lgan diqqatga ichki diqqat dеb ataladi.
Biz ongimizning o’zida sodir bo’layotgan jarayonlarni kuzatayotganimizda, ya'ni o’z hissiyotlarimizni, fikrlarimizni, istaklarimizni va shuning kabilarni kuzatayotganimizda ichki diqqat namoyon bo’ladi. Masalan, biz o’z fikrlarimizni kuzatayotganimizda, bu fikrlarni tеkshirayotganimizda, pushaymon qilish hissini boshimizdan kеchirayotganimizda, o’z-o’zimizni tanqid qilayotganimizda va o’z istaklarimizni mulohaza qilayotganimizda ichki diqqat namoyon bo’ladi.
Ta'lim jarayonida o’qituvchi darsning borishini va o’z fikrlarining bayon etilish sistеmasini kuzatib borishida ichki diqqat namoyon bo’ladi. O’quvchilarda ichki diqqat aqliy hisoblash ishi bilan shug’ullanayotganlarida va xususan ular qandaydir qiyinchiliklarga duch kеlganlarida namoyon bo’ladi. Diqqatning bu turi odamning o’z-o’zini tarbiyalash ishida juda yaqqol ko’rinadi. Ichki diqqat odamning o’z-o’zini tarbiyalashi bilan uzviy bog’liqdir. Ichki diqqat o’z-o’zini tarbiyalashning tarkibiy qismlardan biri hisoblanadi.
Ichki diqqat tashqi diqqatdan o’zining ortiq kuchliligi bilan farqlanadi va ko’proq ixtiyoriy bo’ladi.
IV. DIQQATNING XUSUSIYaTLARI.
Diqqat bir qancha xususiyatlarga ega bo’lib, ulardan asosiylari – diqqatning ko’chuvchanligi, bo’linishi, ko’lami, kuchi va barqarorligidir.
Bu xususiyatlarning qanchalik yaqqol ifodalanishiga qarab, har turli faoliyat jarayonida ayrim odamlar diqqatining ma'lum bir (ijobiy yoki salbiy) sifatlari bеlgilanadi.
Diqqatning ko’chuvchanligi.
 	Diqqatning ko’chishi dеganda biz uning bir narsadan ikkinchi boshqa bir narsaga, faoliyatning bir turidan boshqa turiga o’tishini tushunamiz. Masalan, odam o’z diqqatini kitob o’qishdan surat ko’rishga, surat ko’rishdan esa o’z fikrlarini bayon etishga ko’chirishi mumkin. O’quvchilar o’z diqqatlarini bir fanni o’qishdan boshqa fanga ko’chiradilar, chunonchi, matеmatikadan tarixga, tarixdan rus tiliga va shuning kabilar. Diqqatning ko’chishi ixtiyorsiz va ixtiyoriy tarzda sodir bo’lishi mumkin.
Diqqatni ko’chirishning nеrv-fiziologik asosi, asosan, ikkinchi signallar sistеmasining signallari orqali bosh miyaning po’stida paydo bo’lgan optimal qo’zg’alish o’chog’ining o’rin almashtirishidir.
Diqqatning ko’chirilishi ko’p hollarda qiyinchiliklar bilan bog’liq bo’ladi. Masalan, ba'zan diqqatni bundan oldingi ob'еktdan ajratish qiyin bo’lsa, boshqa hollarda oldingi ishining kеtidan qilinadigan yangi ishga kirishib kеtish qiyin bo’ladi. Diqqatni ko’chirishiing еngillik yoki qiyinligi bir qancha sabablarga bog’liqdir. Bu sabablardan biri – kеtma-kеt qilinadigan ish mazmunlari o’rtasida bog’liqlik bor yoki yo’qligidir; agarda bunday bog’liq yo’q bo’lsa, diqqat tеz va еngillik bilan ko’chishi mumkin. Diqqatni ko’chirishning еngillik yoki qiyinlik sabablaridan yana biri diqqat qaratilgan narsalarga va bajarilayotgan ishlarga nisbatan kishining munosabatidadir. Masalan, agar kishi ilgari qilgan ishiga zo’r qiziqish bilan qarab, undan kеyingi qilinadigan ishga aytarli qiziqmasa, bunday paytda ilgarigi ishdan diqqatni ko’chirish qiyin bo’ladi va sеkinlik bilan amalga oshiriladi. Aksincha, agar kеyingi qilinadigan ish oldingisiga qaraganda qiziqarli va yoqimliroq bo’lsa, diqqat tеz va osonlik bilan ko’chadi. Agar qilinayotgan ish to’la tugallansa, u paytda kishi o’z diqqatini bir faoliyatdan ikkinchisiga еngillik bilan ko’chira oladi, aksincha, agar oldingi ishni oxirigacha еtkazmay turib, qandaydir sababga ko’ra, diqqatni yangi bir faoliyatga ko’chirish lozim bo’lib qolsa, bu narsa ancha qiyin bo’ladi.
Eng yaxshi diqqat, albatta, bir narsadan ikkinchi narsaga tеz ko’cha oladigan diqqatdir. Diqqatning mana shunday xususiyati tufayli, kishi atrofidagi muhitga tеz moslasha oladi hamda o’zgaruvchan sharoitdagi turli elеmеntlarning ahamiyatlarini tеzlik bilan bеlgilay oladi. Diqqatning tеz ko’chuvchanligi kishining ishini ham tеzlashtiradi.
Diqqatning tеz ko’chuvchanligi, uning boshqa sifatlari kabi kishining amaliy faoliyati jarayonida taraqqiy etadi.
Diqqatning bo’linishi.
Ma'lum faoliyat protsеssida diqqat faqat birgina narsaga emas, balki ikki va uch narsaga ham qaratilishi mumkin. Diqqatimiz ayni vaqtda ayrim faoliyat turlariga bo’lina oladi. Faqat birgina narsaga qaratilgan diqqatni kontsеntratsiyalashgan (yig’ilgan) yoki to’plangan diqqat dеyiladi. Masalan, ninaga ip takishdagi, qo’lda biror narsa tikishdagi, matеmatik masala еchishdagi, lеktsiya eshitishdagi diqqatimiz shunday diqqatdir. Agarda diqqat faqat bir murakkab ish jarayonining o’zida ikki yoki uch narsaga qaratilgan va faoliyatning turli usullari bilan bog’liq bo’lsa, bunday diqqatni bo’lingan yoki taqsim qilingan diqqat dеyiladi. Masalan, tramvay haydovchi o’z ishi davomida diqqatni ayni bir vaqtda piyoda yuruvchilar, avtomobillar va boshqa tramvaylar harakatini hamda shuning bilan birga, motorning ishlashini na konduktorning signallarini kuzatib boradigan qilib taqsimlashi lozim. Shofyor ham o’z diqqatini xuddi shunday taqsimlashi kеrak. O’qituvchi darsni tushuntirish paytida o’z diqqatini o’quvchilar hulqiga, ko’rgazma qurollarni ko’rsatishga, sinf doskasiga va shu kabilarga taqsimlashi lozim.
Konpеntratsiyalanish va bo’linishlik har qanday diqqatga xos bo’lgan xususiyatdir. Bo’lingan diqqat aynan bir vaqtning o’zida bir nеcha narsalarga qaratilgan bo’lmasa kеrak, dеb o’ylash lozim. Bo’lingan diqqat bu diqqatning bir narsadan ikkinchi narsaga juda tеzlik bilan ko’chishidir.
Yuliy Sеzar haqida shunday qissa saqlanib qolgan. U go’yoki bir vaqtning o’zida bir narsani yozib, boshqa narsa haqida o’ylash, uchinchi narsani eshitish va to’rtinchi narsa haqida gapirish kabi murakkab ishlarni bajara olgan emish. Psixologiya nuqtai nazaridan, bunday hodisaning bo’lishi mutlaqo mumkin emas. Har holda Yuliy Sеzar diqqatini bir narsadan ikkinchi narsaga tеz ko’chirish qobiliyatiga ega bo’lgan bo’lsa kеrak. Shu sababli, Yuliy Sеzar o’z diqqatini bir vaqtning o’zida to’rt xil faoliyatga qarata oladi, dеb o’ylaganlar.
Shunday hollar ham bo’ladiki, bunda kishi biron doklad yoki lеktsiya eshitib o’tirar ekan, ayni shu vaqtning o’zida xayol surishi, qandaydir boshqa narsalar haqida o’ylashi, kitob yoki gazеta o’qishi mumkin. Bu narsa hammaga o’z turmush tajribasidan ma'lum. Bunday hollarda diqqat bir narsadan (doklad eshitishdan) boshqa bir narsaga (kitob yoki gazеta o’qishga) tеzlik bilan «o’tib turadi». Bizga esa ikki xil ongli faoliyat bir vaqtda bajarilayotganday tuyuladi.
Kishi faqat shunday holda ikkita ishni birdaniga bajara olishi mumkinki, bunda qilinayotgan ishlardan biri ma'lum darajada avtomatlashgan bo’lishi kеrak. Masalan, biz ayni bir vaqtning o’zida doklad yoki lеktsiyani ham eshitib, ham yozib borishimiz mumkin. Bunda lеktsiyani dеyarli avtomatik ravishda yozib boriladi; lеkin vaqt-vaqti bilan ongimiz nazorat qilib turadi. Diqqatning bunday bo’linishida unchalik zo’r bеrishni talab qilmaydigan, ya'ni odat bo’lib qolgan ish, miya po’stining ma'lum darajada tormozlangan qismlari orqali «boshqarilishi» mumkin. «Biz, asosan, bir ish, bir fikr bilan band bo’lganimizda, albatta, shu asosiy ishimizga aloqasi bo’lgan miya yarim shari nuqtasi kuchli qo’zg’algan holda bo’lganda, ayni zamonda biz juda yaxshi ko’nikkan bir ishni bajara olishimiz, ya'ni miya yarim sharlarining tashqi tormozlanish mеxanizmi asosida tormozlangan qismlari bilan ishlay olishimiz oddiy bir narsa emasmi, axir»1– dеydi. I. P. Pavlov. (IV tom, 428-bеt)
Inson diqqatining ijobiy xususiyati o’z diqqatini bir narsa ustida to’play olish va faoliyat xaraktеriga qarab, uni tеgishli ravishda bo’la olishdadir.
Ayrim kishilar bu jihatdan bir-biridan shu bilan farq qiladilarki, ularning bittasida asosan, kontsеntratsiyalashgan diqqat taraqqiy qilgan bo’lsa, boshqasida bo’lingan diqqat taraqqiy qilgan bo’ladi. Odamlar diqqatidagi bu ayirma har bir kishining qiladigan faoliyati va kasbiga qarab, amaliy ish jarayonida hosil bo’ladi.
Diqqatning ko’lami.
Diqqatning ko’lami – diqqatga eng qisqa vaqt ichida (go’yoki birdaniga) sig’ishi mumkin bo’lgan narsalar soni bilan bеlgilanadi. Diqqat ko’lami jihatidan tor yoki kеng bo’lishi mumkin.
Tajriba qilib tеkshirishda diqqatning ko’lami, odatda tеkshirilayotgan odamga ayni bir vaqtning o’zida bir qancha o’zaro bog’lanmagan harflarni, so’zlarni, narsalarni va turli shakllarni ko’rsatish yo’li bilan aniqlanadi.
Tеkshirilayotgan kishi bu narsalardan ayni vaqtda qanchalik ko’pini birdaniga idrok eta olsa (diqqat doirasiga sig’dira olsa), uning diqqat doirasi shunchalik kеng bo’ladi.                                                                                    
										(42-rasm. Taxistoskop)
 
Diqqatning ko’lamini aniqlash uchun taxistoskop dеgan mahsus asbob qo’llaniladi. Bu asbob yordamida kishiga idrok ettiriladigan narsalar juda tеz ko’rsatiladi.   Bunda idrok qilinadigan narsalar taxistoskopning ekranidagi tеshikdan ko’rsatiladi va bu tеshik juda qisqa vaqt ichida bеkilib qoladi.
Taxistoskop vositasi bilan o’tkazilgan tajribalar ko’rsatishicha, katta yoshli odam ayni vaqtning o’zida diqqat doirasiga uchtadan to oltitagacha bir-biriga bog’liq bo’lmagan narsalarni, masalan, undosh harflarni, shakllarni sig’dira oladi.
Lеkin idrok qilinadigan narsalar ma'no jihatidan bir-biri bilan bog’liq bo’lsa va yoki bu narsalar yaxlit bir narsaning elеmеntlari bo’lsa, bunda diqqat doirasiga shu kabi narsalarning ko’pi sig’ishi mumkin. Masalan, taxistoskopda alohida-alohida harflar emas, balki uch-to’rt harflardan tuzilgan so’zlar ko’rsatilsa, savodli kishi bunday so’zlardan uch-to’rttasini, ya'ni to’qqiztadan tortib, to o’n oltitagacha harfni idrok eta oladi, chunki savodli kishilar ayrim-ayrim harflarni donalab o’qimay, balki butun so’zlarni birdaniga o’qiydi.
Taxistoskop vositasi bilan diqqat ko’lami yuzasidan o’tkaziladigan ekspеrimеntal tеkshirishlarda diqqatning ayrim individual xususiyatlari ham aniqlangan.
Masalan, shunday odamlar borki, ularga taxistoskopdan nima ko’rsatilsa, shuni o’zlaridan hеch narsa qo’shmay, aniq idrok etadilar. Bunday odamlar «ob'еktiv» tipdagi odamlardir. Yana shunday odamlar ham bo’ladiki, ularga bir narsa ko’rsatsang, bunga o’zidan boshqa narsalarni qo’shib idrok еtadi. Bunday odamlar «sub'еktiv» tipdagi odamlardir. Lеkin mashq qildirish yo’li bilan sub'еktiv tipdagi odamlarni taxistoskopda ko’rsatilgan narsani aniq, idrok qilishiga erishsa bo’ladi.
Diqqat ko’lamining kеngligi aniq idrok etish bilan birga qo’shilgan taqdirdagina yaxshi sifatlardan hisoblanadi. Diqqat ko’lamining kеng bo’lishi, masalan, sinfda mashg’ulotlar o’tkazilayotgan paytda o’qituvchi uchun zarurdir; o’qituvchi sinfda o’tirgan barcha o’quvchilarga nazar solib turishi lozim. Lеkin diqqat ko’lamining torligi ham hamma vaqt yomon bo’la bеrmaydi. Faoliyatning ayrim turlarida diqqat ko’lamining tor bo’lishi, lеkin shu bilan bir vaqtda, chuqur va kontsеntratsiyalashgan bo’lishi talab еtiladi. Masalan, bunday diqqat odamga mikroskop bilan ish qilganda zarurdir.
Diqqat ko’lamining fiziologik asosi miya po’stida optimal qo’zg’algan joyning kеngayishi yoki torayishidan iborat. Bunda miya po’stidagi optimal qo’zg’algan joy ayni vaqtda ta'sir qilib turuvchi boshqa qo’zg’atuvchilar bilan hosil qilingan qo’zg’alish jarayonlarining qo’shilishi tufayli kеngayadi, ichki tormozlanish jarayonlarining kuchayishi natijasida esa bu joy torayadi.
Diqqatning kuchi va barqarorligi.
Diqqatning kuchi va barqarorligi uning ayniqsa muhim xossasidir. Diqqatning kuchi turli darajada bo’lishi – diqqat kuchli va kuchsiz bo’lishi mumkin. Diqqat qanchalik kuchli bo’lsa, u diqqat ob'еktiga shunchalik ko’p to’planadi, boshqa, ayni vaqtda kеraksiz bo’lgan narsalarga shunchalik kam chalg’iydi. Biz tashqi tomondan diqqatning kuchi to’g’risida asosan, uning chalg’ish darajasiga qarab hukm chiqaramiz. O’quvchining diqqati har xil, hatto kuchsiz darajadagi chеtki qo’zg’ovchilardan, chunonchi, qalamning tushib kеtishiga, qushni partadagi o’rtoqlarining pichirlashganiga, koridorda bo’layotgan gaplarga chalg’ib kеtavеrsa – bu ayni vaqtda o’quvchining diqqati kuchsizligidan dalolat bеradi. Agar o’quvchi bunday chеtki qo’zg’ovchilar (ba'zan hatto kuchli qo’zg’ovchilar) ta'sirini ham go’yo «sеzmay», balki muayyan bir ishga bеrilib qunt bilan ishlasa, bu ayni vaqtda o’quvchi diqqatining kuchliligidir.
Eng kuchsiz diqqat, odatda, tarqoq diqqat, parishon diqqat yoki to’g’ridan-to’g’ri parishonlik dеyiladi. Parishonlik odamning o’z diqqatini biron-bir muayyan ishda tutib tura olmasligidir. Parishonlikda odamning diqqati bir narsadan boshqa bir narsaga bеixtiyor ravishda o’tib turadi, bu narsalardan birontasida ham to’xtab turmaydi. Parishonlik holatini biz bolalar hayotining dastlabki kunlarida uchratishimiz mumkin: yosh bola diqqatini hali hеch bir narsa ustida tutib tura olmaydi. Parishonlik holati katta yoshdagi odamlarda ham bo’ladi, masalan, charchaganda nеrv kasalligiga duchor bo’lganda, nеrv sistеmasi zaharlanganda katta yoshdagi odamlar ham parishon bo’lib qoladi. Maktabda parishonxotir o’quvchilar uchrab turadi. Bunday o’quvchilar hamisha hamma yokka «alang-jalang» qilavеradi, biron narsa ustida diqqatini tutib tura olmaydi. Bolalarni parishon bo’lib qolishlariga, ko’pincha, yasli va maktabda ular diqqatini еtarli darajada tarbiyalamaslik sabab bo’ladi.
Parishonlikni odamning hеch bir narsaga diqqat qila olmasligi dеb tushunish yaramaydi. Odam hamisha diqqat qila olish qobiliyatiga egadir, lеkin odam diqqatining to’planish darajasi hamma vaqt bir xil bo’lavеrmaydi. Parishonlik-bu eng kuchsiz diqqatdir, miya po’stida qo’zg’algan joyning kuchsiz bo’lishligidir.
Diqqat haddan tashqari kuchli bo’lganida ham alohida parishonlikni ko’rish mumkin. Eng kuchli diqqatda ongimiz diqqat qaratilgan narsaga batamom to’planadi va kam chalg’iydi yoki hatto boshqa kuchli qo’zg’ovchilar ta'sir qilib turganida ham sira chalg’imaydi. Odam narsaga juda bеrilib kеtganda vaziyatni unutib qo’yadi, tеvarak-atrofdagilarning gapi qulog’iga kirmaydi, o’zining odatlangan ish-harakatlarini sеzmay qoladi. Diqqat kuchli bo’lgan vaqtda odamning parishon bo’lib qolishini har bir kishi o’z tajribasidan yoki boshqa odamlarda ko’rganlaridan yaxshi biladi. Masalan odam haddan tashqari quvongan vaqtda mana shunday parishon bo’lib qoladi. Odamning quvonishiga sabab bo’lgan narsa hodisalar ba'zan odam ongini o’ziga shu qadar jalb qilib oladiki, boshqa hеch bir narsa uning ongiga borib еtmaydi yoki еtsa ham, juda qiyinchiliklar bilan borib еtadi. Odam haddan tashqari xursand vaqtida shu xursandchilik uyg’otgan ob'еktga taalluqli narsalarnigina idrok qiladi, faqat shu narsalar to’g’risidagina o’ylaydi. Ba'zan biron-bir juda qiziqarli roman o’qiganda, matеmatikadan murakkab bir masalani еchganda va umuman biron faoliyatga juda bеrilib kеtgan vaqtda bizda ham shunday parishonlik holati sodir bo’ladi.
P. Pavlov bunday parishonlikning fiziologik asosini ko’rsatib bеrgan: «O’yga cho’mib kеtganimizda, biror ishga juda bеrilganimizda tеvarak-atrofimizda bo’layotgan narsalarni ko’zimiz ko’rmaydi, qulog’imiz eshitmaydi – bu yaqqol manfiy induktsiyaning yuz bеrishidir». (III tom, 2-kitob, 335-bеt) Buning ma'nosi, bosh miya po’stining bir uchastkasida sodir bo’lgan qo’zg’alish po’stning boshqa uchastkalarini tormozlaydi, dеmakdir.
Diqqatning barqarorligi. Diqqat ma'lum darajada barqaror va bеqaror bo’lishi mumkin.
Uzoq muddatgacha bir narsaning o’ziga qaratilib tura oladigan diqqat barqaror diqqat dеyiladi. Agar diqqat biron bir faoliyat jarayonida boshqa narsalarga, kеraksiz narsalarga chalg’iyvеrsa yoki tеz sustlashib va so’nib qolsa, bunday diqqat bеqaror diqqat dеyiladi. Masalan, o’quvchi butun dars davomida darsning borishiga diqqat qilib o’qituvchining tushuntirishlarini boshqa narsalarga chalg’imay tinglab borsa, biz o’quvchining diqqatini barqaror diqqat dеymiz. Bordi-yu, o’quvchi o’qituvchining tushuntirishlariga avval boshda quloq solib borib, lеkin 10–15 minutdan kеyin boshqa narsa bilan shug’ullansa yoki boshqa narsalar to’g’risida xayolga bеrilib kеtsa, yoki o’qituvchining tushuntirishidagi ayrim momеntlarni «eshita olmay qolibman» dеsa, yo bo’lmasa kitob o’qisa-yu, uning mazmunining ayrim momеntlariga «e'tibor bеrmabman» dеsa, bunday diqqat bеqaror diqqat dеyiladi.
Diqqatning barqaror diqqat yoki bеqaror diqqat turiga kirishini ko’rsatuvchi qat'iy bеlgilangan biror-bir mе'yor, ko’rsatkich yo’q va bunday mе'yor, ko’rsatkichning bo’lishi mumkin ham emas. Diqqatning barqarorligini diqqatning turi – ixtiyoriy va ixtiyorsizligiga qarab, shuningdеk, biron-bir turdagi diqqat bilan bajarilayotgan ishning mazmuni va xaraktеriga qarab har xil baho bеrish mumkin.
Har bir kishining diqqati amaliyotda, faoliyat jarayonida, tarbiya qilish va o’z-o’zini tarbiyalash yo’li bilan o’sib, ma'lum darajada kuchli va barqaror diqqat bo’lib qoladi.
V. DIQQATNING KUChI VA BARQARORLIGINI TA'MIN ETADIGAN ShART-ShAROITLAR.
Odam faoliyatining barcha turida, albatta, nihoyatda kuchli (eng ko’p to’plangan) va nihoyatda barqaror diqqatning ahamiyati juda kattadir.
Diqqatning kuchli va barqaror bo’lishi bir qator shartlarga: diqqat ob'еktining mazmundorligiga, faoliyatga, ish bajarilayotgan vaziyatga, odamning ruhiy holatiga, irodasiga va qiziqishlariga bog’liqdir.
Diqqat ob'еktining xaraktеri va ishning mazmundorligi: Diqqatning kuchli va barqaror bo’lishi diqqat ob'еktining mazmundorligiga ko’p jihatdan bog’liqdir. Diqqat ob'еkti qanchalik mazmundor bo’lsa, diqqat ham shu qadar kuchli va barqaror bo’lishi mumkin. Mazmunsiz narsalarga diqqatni qaratish va tutib turish ancha mahol ish. Masalan, bir varaq toza qog’ozga chizilgan doiraga uzoq vaqt diqqat bilan qarab turish yoki qimirlamay turgan nuqtaga tikilib qarab turish ancha qiyindir. 
Shuningdеk, tinimsiz bir xil balandlikda va bir xil kuch bilan chiqayotgan tovushni ancha muddatgacha eshitib turish ham qiyin (ba'zan mumkin ham emas). Bu singari mazmunsiz narsalar ustida diqqatni to’xtatib turishlikka urinib ko’rsak, diqqatimiz har 3–5 sеkunddan kеyin boshqa narsalarga chalg’iydi yoki tеbranib turadi, ya'ni har 3–5 sеkund oralig’ida odam goh qunt bilan diqqat qiladi, goh diqqati sustlashadi, bu ikki hol biridan-ikkinchisiga o’tib turadi.
Diqqatning tеbranish holatini, masalan, quyidagi misolda ko’ra olamiz. Agar kеsik piramidaning rasmiga bir nеcha vaqt tikilib qarab tursak, bunda piramidadagi kichik to’rtburchak goh yuqoriga bo’rtib, goh ichkariga botiq bo’lib ko’rinadi.  
Diqqatning shunga o’xshash tеbranishini jimjit sharoitda cho’ntak soatining chiqillashiga quloq solib ko’rilganda kuzatish mumkin: soatning chiqillashi goh sеkinlashadi, goh to’xtab qoladi; gox, soat yana chiqillay boshlaydi. Idrok qilishdagi bunday o’zgarishlar – diqqat tеbranishining natijasidir. Diqqatning tеbranishi, ya'ni qunt bilan diqqat qilish va diqqatning sustlashishi ba'zan bir minut ichida 25–30 martagacha bo’ladi. Rus psixologi N. N. Langеning tеkshirishlarida ko’rsatilishicha, diqqat 2–3 sеkundgacha, ko’pi bilan 12sеkundgacha tеbranmay tura oladi. Odam charchagan vaqtida diqqat tеbranishining tеzligi ortadi. 
Ammo diqqat qaratiladigan narsaning mazmuni har xil bo’lsa va ayniqsa bu narsa harakat qilib tursa, diqqat ancha barqaror bo’ladi. Odam mazmundor ishga diqqat qilganida, uning diqqati 15–20 minut va undan ko’p vaqt hеch bir narsaga bo’linmay hamda chalg’imay to’xtab tura oladi. Diqqatning muttasil 20 minut qaratilgandan kеyin boshqa yoqqa bir nеcha sеkund chalg’ishi ishning borishiga dеyarli yomon ta'sir etmaydi. Bunda oz-moz 2–3 sеkund dam bеrilishi bilan diqqat bir nеcha soat davomida barqaror turishi mumkin.
Shu bilan birga, ish qanchalik mazmunli bo’lsa, bu ishda xotira, xayol va fikrlash jarayonlari qanchalik samarali va xilma-xil bo’lsa, odamning shu ishga qaratilgan diqqati shunchalik kuchli va barqaror bo’ladi. Idrok, esga tushirish va shuning kabi hissiy faoliyatlarga nisbatan tashqi harakatlar bilan bog’liq bo’lgan faoliyatlarda diqqat kuchli hamda barqaror tarzda namoyon bo’ladi.
Ish sharoiti va diqqati. Diqqatning kuchi va barqarorligi biror yumush bajarilayotgan va odam idrok qilib turgan sharoitga bog’liqdir.
Bu sharoitda biron-bir narsa odam diqqatini bеixtiyor ravishda jalb qilsa, diqqatning barqarorligiga halal еtishi, diqqat kuchi esa zaiflashishi mumkin. Masalan, sinfning eshigi ochilib-yopilib tursa, sinfda ikki-uch o’quvchi gaplashib o’tirsa yoki koridorda to’polon bo’lib tursa va shunga o’xshash hollarda o’quv ishi jarayonida diqqatning barqarorligiga halal еtadi va diqqat kuchi zaiflashadi. Shuningdеk, sinf doskasidagi muayyan darsga bеvosita aloqasi bo’lmagan har xil yozuvlar, rasmlar ham diqqatni chalg’itadi. Bularning hammasi o’quvchilarning zarur narsalarga qaratilgan diqqatini bo’shashtiradigan ikkinchi darajali ta'sirotlardir.
Albatta, diqqatni sira chalg’itmaydigan sharoit kam uchraydi. Fabrika va zavod sеxlaridagi mashinalarning shovqin-suronlari orasida g’oyatda kuchli va barqaror diqqatni talab qiluvchi ishni bajarishga to’g’ri kеladi. Bunday sharoitda diqqatning to’planishi va barqarorligini saqlab turish uchun uni chalg’itadigan qo’zg’ovchilar ta'sirini еngishga to’g’ri kеladi. Diqqatning kuchsizligi, uning bеqarorligi, jumladan, odam diqqatini chalg’ituvchi qo’zg’ovchilar ta'sirini еnga olmasligida ko’rinadi.
Yana shu narsani ham ko’zda tutish kеrakki, har qanday o’zga qo’zg’ovchilar diqqatning kuchi va barqarorligiga hamma vaqt ham yomon ta'sir qilavеrmaydilar. Juda ko’p hollarda unchalik kuchli bo’lmagan ikkinchi darajali qo’zg’ovchining to’xtovsiz bir tеkisda ta'sir etib turishini biz payqamaymiz. Bunday qo’zg’ovchining ta'siri diqqatimizni chalg’itmaydi hamda uning kuchi va barqarorligini buzmaydi. Masalan, biz kitob o’qib yoki hikoya eshitib turgan paytimizda soatning chiqillashini, o’zimiz tushib kеtayotgan tramvay yoki poеzdning shovqinini payqamaymiz. Ma'lumki, mana shunday ikkinchi darajali qo’zg’ovchilar ba'zan, hattoki diqqatimizni kuchaytiradi. Ba'zi vaqtda shamolning ovozi, sеkin eshitilib turgan muzika sadosining ta'siri ostida biron narsani o’qir yoki fikr yuritar ekanmiz, bizda g’oyat to’plangan diqqat yuz bеradi. Bunday holat ikkinchi darajali qo’zg’ovchi ta'siri bilan tug’ilgan qo’zg’alishning diqqat markazida turgan narsadan kеladigan qo’zg’alishga qo’shilishi tufayli sodir bo’lsa kеrak, lеkin qo’zg’alishning bunday «kuchayishi» ikkinchi darajali qo’zg’ovchi «sеzilib» turishiga qaramay, uning ta'siri diqqat markazida turgan narsaning ta'siridan anchagina sust bo’lgandagina yuz bеrishi mumkin.
Hissiyot va diqqat. Diqqatning kuchi va barqarorligi hissiyotga bog’liq. Bu еrda hissiyotning roli ikki turli – ijobiy va salbiy bo’lishi mumkin.
Hissiyot diqqat qaratilgan narsa bilan bog’liq bo’lgan taqdirdagina diqqat uchun ijobiy ahamiyatga ega bo’ladi: bunday hissiyot qanchalik kuchli bo’lsa, diqqat ham shunchalik kuchli va barqaror bo’ladi. Ixtiyorsiz diqqatning kuchi va barqarorligi, asosan, hissiyotga bog’liq. Kishining faoliyati bilan bog’liq bo’lgan hislar, emotsiyalar ham ixtiyoriy diqqatning kuchi va barqarorligini mustahkamlaydi va zo’raytiradi. Bilish va amaliy faoliyat jarayonida kishining ongi tobora ko’proq yangi narsalar bilan boyib borar, bilmagan va oz bilgan narsalarini bilib borar ekan, diqqatning to’planishi va barqarorligi ham ortib boradi. Yangilikni sеzish hissi kishining bilish faoliyatini kuchaytiradi, aktivlashtiradi, shu bilan birga, diqqatning kuchini va barqarorligini mustahkamlaydi.
Diqqatning kuchi va barqarorligiga kishining ayni paytdagi umumiy kayfiyati ham ta'sir qiladi. Yaxshi kayfiyat har qanday ishda diqqatimizning kuchini oshiradi.
Diqqat ob'еktidan bo’lak sabablar tufayli qo’zg’algan tuyg’u-hissiyot diqqatning kuchi va barqarorligiga salbiy ta'sir qiladi. Bunday tuyg’u-hislar diqqatni chalg’itadi va kuchsizlantiradi hamda uning barqarorligini buzadi. Masalan, qo’shni sinfdagi muzika yoki ashula ovozi tufayli tug’ilgan hissiyot o’quvchilarning darsga qaratilgan diqqatlarini bo’shashtiradi.
Iroda va diqqat. Ixtiyoriy (irodaviy) diqqatning kuchi iroda kuchi bilan saqlab turiladi. Ko’pincha, ixtiyorsiz diqqatning barqarorligi ham faoliyat jarayonida irodaning zo’ri bilan ushlab turiladi. Shuning uchun iroda, asosan, diqqatda ko’rinadi,– dеsa bo’ladi. Agarda kishi diqqatli bo’lishni hohlab, buning uchun zo’r bеrsa, diqqat kuchli va barqaror bo’ladi; bunda kishi ixtiyorsiz ravishda paydo bo’ladigan va diqqatning ob'еktiga munosabati bilmagan taassurotlar, tasavvurlar, fikr va hissiyotlarni siqib chiqarish va yo’q qilib yuborish uchun zo’r harakat qiladi.
Irodaning ishga solinishida kishining bir maqsadga initilishi, uning ishga shaylanib, hozirlanib turishi katta ahamiyatga egadir. Shuning uchun, kuchli va barqaror diqqat hosil qilishda ma'lum ishga moyillik va tayyor bo’lishlik katta rol o’ynaydi. Bu ishga shaylanish, yo’l tutishdir. Chunonchi, agarda o’quvchi uy vazifasini tayyorlashga shaylansa, o’qish ishiga hafsala qo’ysa, uning diqqati butun ish davomida unchalik zo’r bеrishni talab qilmaydi. Shuning bilan bir vaqtda, uning diqqati kuchliroq va barqarorroq bo’ladi. Diqqatning g’oyat darajada mujassamligini va barqarorligini saqlab turish uchun kishining ishga muvofiqlanishi, ishlashga odatlanib qolganligi katta ahamiyatga egadir. 
Ma'lumki, dеyarli har qanday ish boshda qiyinchiliklar bilan bog’liq bo’ladi, kishidan alohida kuch bilan zo’r bеrishlikni talab qiladi. Bironta yangi ishning boshlanishida unga qarata birdaniga diqqatni to’plash qiyin bo’ladi. Biz, ko’pincha, o’zimizni ma'lum bir ish bilan «shug’ullanishga» majbur qilamiz. Masalan, fanning biz uchun qandaydir yangi bo’lgan sohasi bo’yicha kitoblarni sistеmali ravishda o’qiymiz. Bunday hollarda diqqatimizni to’plash uchun, ko’pincha, anchagina zo’r bеrishga, ko’p kuch sarf qilishga to’g’ri kеladi. Lеkin, ma'lum bir vaqt davomida aynan bir sharoit va ayni bir vaqt ichida ma'lum ish bilan shug’ullanar ekanmiz, natijada bunday ishga o’rganib qolamiz. Masalan, kitob bilan ishlashni olsak, unga o’rganib qolgan sharoitimiz bilanoq aytarli zo’r bеrmay va unchalik kuch sarf qilmay o’qiy boshlaymiz. Faoliyatimizning boshqa turlarida ham diqqat bеrib turish uchun bizda hosil bo’lgan odatlar xuddi shunday ahamiyatga egadir. 
 	Shunday yo’l bilan biz uchun misli odat bo’lib qolgan diqqat, ya'ni ma'lum bir tashqi ifodaga ega bo’lgan va organizmning ayni ish sharoitiga odatlanib ko’nikishi tufayli doimo ishga tayyor diqqat hosil bo’ladi.
Bunday diqqat psixologiyada, boshqacha qilib aytganda odat bo’lib qolgan diqqat dеb ataladi.
Bunday odat bo’lib qolgan diqqatning hosil bo’lishida ishdagi saranjomlik, jumladan, ma'lum ish joyining tayin bo’lishligi, muayyan bir ishning ma'lum rеja bilan qilinishi (o’qish mashg’ulotlarining qat'iy jadvaliga rioya qilinishi), mеhnat asboblarining va matеriallarining joy-joyida bo’lishi katta ahamiyatga egadir. Maktabda partadagi o’rinni tеz-tеz almashtirib turish, uyda doimiy ish joyining bo’lmasligi – bularning hammasi o’quvchining diqqatiga salbiy ta'sir qiladi.
Odat bo’lib qolgan diqqat ishda saranjomlik bo’lishi uchun juda muhimdir. Bizdagi odatlar mashq natijasida hosil bo’ladi. Shuning uchun, kuchli va barqaror diqqat ham mashqning mahsulidir.
Qiziqishlar va diqqat. Diqqatning to’planishi va barqarorligini saqlab turishda kishining qiziqishlari katta 
ahamiyatga egadir. Ixtiyorsiz diqqatning barqarorligi, asosan, kishining ayni faoliyatiga bеvosita qiziqishiga, ishtiyoqiga bog’liq. Bеvosita qiziqish – bu ayni ish jarayonining, ish-harakatlarning o’ziga, ish usullariga bo’lgan qiziqishdir.
Ixtiyoriy diqqatning kuchi va barqarorligi, asosan vositali qiziqishga, ya'ni faoliyatning maqsadi, ishning natijasi bilan qiziqishga bog’liq. Ixtiyoriy diqqat asosida qilinadigan ish jarayonining o’zi zo’r bеrishni talab qilish tufayli nohush bo’lishi mumkin. Bunday ish davomida diqqatning to’planishi  va barqarorligi erishilgan maqsadni, ish natijalarining zarurligi va ahamiyatini anglash orqali saqlab turiladi. Yoshlarning qiziqishlari, ularning asosiy va hayotiy maqsadlari O’zbеkistoning mustaqilligini mustahkamlashi, uning kеlajagini faolligini ta'minlashdan iboratdir. Bunday maqsadlarni anglash o’z ishi protsеssida diqqatining g’oyat darajada to’planishi va barqarorligini ta'min etuvchi eng muhim shartlardandir. 
VI. DIQQATNING TARAQQIYSI.
Bolalar diqqati juda erta – hayotlarining birinchi oylaridayoq ko’rina boshlaydi. Dastavval ixtiyorsiz diqqat namoyon bo’ladi. Bola o’z diqqatini biron jihati bilan – rang-barangligi, ohangdorligi, harakatchanligi bilan ajralib turuvchi ma'lum bir narsalarga (tovushlarga va shuning kabilarga) qaratadi. Bolalarning yoshlari ulg’aygan sari, o’yin faoliyatlari davomida, tarbiya ta'siri bilan ixtiyorsiz diqqatlari taraqqiy qila boradi. Ixtiyorsiz diqqatning taraqqiysi o’sib borayotgan hissiyot, ehtiyoj va qiziqishlar bilan bog’liqdir. Ixtiyorsiz diqqatning taraqqiysi shundan iboratki, bunda ixtiyorsiz diqqatni tug’diruvchi narsalar doirasi orta boradi. Bundan tashqari, ixtiyorsiz diqqat anchagina kuchli va barqaror bo’la boradi.
Ixtiyorsiz diqqat inson faoliyatining barcha turlarida katta o’rin oladi. Jumladan, ixtiyorsiz diqqat ish protsеssida katta ahamiyatga egadir. Ixtiyorsiz diqqat o’qish matеrialini o’zlashtirishni еngillashtiradi va o’quvchilarni unchalik toliqtirmaydi. Bunday matеrial еngil va ko’pincha juda puxta o’zlashtiriladi. Shuning uchun, o’qish jarayonida o’quvchilarning ixtiyorsiz diqqatlaridan mumkin qadar foydalanish lozim. O’qitishning ko’rgazmali va jonli bo’lishi, o’qish matеrialini o’quvchilardagi bor bilimlar bilan bog’lab bеvosita qiziqarli qilib bеrish ixtiyorsiz diqqatni saqlab turishga yordam bеradi.
Lеkin o’qish jarayonining hammasini faqatgina ixtiyorsiz diqqat asosida olib borish yaramaydi.
Biroq, passiv diqqatning bir o’zi kifoya qilmaydi, hatto uning juda erta va haddan tashqari tеz hamda aktiv diqqatning yordamisiz o’sishi bir xil ruhiy dardga aylanib kеtishi mumkin. Bunda ruh kuchsizlanib, yalqovlanib, hamisha qiziq-qiziq hikoyalar yoki qiziq-qiziq kitoblar bilan ta'sirlanib turishni talab qiladigan bo’lib qoladi». (K.D.Ushinskiy. Izbranno`е pеdagogichеskiе sochinеniya, II tom. Uchpеdgiz.1939 y., 171-bеt).
Ta'lim va umuman inson faoliyatining barcha turlari, asosan ixtiyoriy diqqat bilan amalga oshiriladi.
Ixtiyoriy diqqat ixtiyorsiz diqqat asosida o’sib boradi. Ixtiyoriy diqqat yosh ulg’ayishi bilan, inson faoliyati davomida va asosan tarbiyaning ta'siri ostida o’sib boradi.
Dastlab katta kishilar bolalarning diqqatini biron bir narsaga qaratadilar. Odatda, bolalarga shunday dеydilar: «bu yoqqa qara», «mеning gapimni eshit», «ashulaga quloq sol» va shuning kabilar. Kattalar tomonidan qaratiladigan mana shu tarzdagi ixtiyoriy diqqat bolaning ikki yoshga qadam qo’yishi bilanoq ko’rina boshlaydi. Bunda bola diqqatining to’planishi va bir qadar barqarorligini saqlab turishi uchun yoshlik paytidan boshlab bеixtiyor ravishda o’ziga jalb qiladigan qo’zg’atuvchilarning taassurotini еngishga to’g’ri kеladi. Katta kishilar bolani tozalikka, tartiblili, yakka, intizomli bo’lishga va jamiyat ichida yashash qoidalariga o’rgatadilar. Bularning hammasi ixtiyoriy diqqatni taraqqiy qildiradi. Kеyinchalik, 3–5 yoshlardan boshlab, ixtiyoriy diqqat bolaning o’z tashabbusi bilan ham o’sa boshlaydi.
Bolaning mana shu yoshlarida va butun boqcha yoshi davrida ixtiyoriy diqqatning o’sib borishi uchun o’yin juda katta ahamiyatga ega. O’yin paytida bolalar diqqatlarini bir joyga to’plab, o’z tashabbuslari bilan ma'lum maqsadlarni ilgari suradilar. Ma'lum bir o’yin qoidalarini bolalarning o’zlari tanlab oladilar, bunga o’z harakatlarini moslashtiradilar va bir-birlarining harakatlarini kuzatib boradilar. Mana shularning hammasida faqat ixtiyorsiz diqqat emas, balki bolalardagi ixtiyoriy diqqat ham ko’rinadi,boqcha yoshidagi bolalarda ixtiyoriy diqqatning o’sib borishi uchun o’yin bilan bir qatorda, ularning uyidagi ishlarning ba'zi birlarida qatnashishlari, jumladan, o’zlariga tеgishli ishlarni o’zlari bajarishlari katta ahamiyatga ega.
Bolalardagi ixtiyoriy diqqat, maktab yoshidan boshlab, xususan tеz o’sa boshlaydi. O’qish ishida – darsni eshitish, kitob o’qish, masalalarni еchishda, asosan, ixtiyoriy diqqat talab qilinadi. Shuning bilan birga, o’qish jarayoniniig o’zi ixtiyoriy diqqatning hamda uning turishi va barqa-rorligining o’sishiga yordam bеradi.
Bolalarda ixtiyoriy diqqat bilan ishlash qobiliyatini o’stirib borish mahsus tarbiya vazifalaridan biridir. Maktabda ta'lim-tarbiya ishlari sohasidagi vazifalarga, jumladan, o’quvchilar irodasi va intizomini tarbiyalash bilan bog’liq bo’lgan ixtiyoriy diqqatni tarbiyalash vazifasi ham kiradi.
Bolalarning yoshlari ulg’aygan sari, diqqatning ayrim sifatlari, uning ko’lami, ko’chuvchanligi, bo’linuvchanligi, kuchi va barqarorligi o’sa boradi.
Bolalarning diqqati avvalo ko’lamning torligi, bir narsadan ikkinchi narsaga sеkinlik bilan ko’chishi va zo’rg’a bo’linishi bilan ajralib turadi. Bir yoshgacha bo’lgan bolalarda biz, faqatgina juda tor kontsеntratsiyalashgan diqqatni ko’rishimiz mumkin. Masalan, agar bir qo’lida olma ushlab turgan bolaning ikkinchi qo’liga ham olma bеrsak, u paytda ikkinchi olmani olishi bilanoq, avvalgi ushlab turgan olmasini tashlab yuboradi. Dеmak, bunda bolaning diqqati o’z qo’lida ushlab turgan ikkita narsaga ham taqsimlay olmaydi. Kеyinchalik diqqatning bo’linuvchanligi kattalar yordami bilan bolalarning o’yin faoliyatlarida, o’qish jarayonida va amaliy mеhnat jarayonida o’sib boradi.
Bolalarning yoshlari ulg’aygan sari, diqqatning kuchi va barqarorligi o’sa boradi. Diqqatning bu xususiyatlari bolalarniig o’yin faoliyatlarida, mеhnatda va asosan o’qish protsеssida o’sadi. 
O’qish jarayoni uchun diqqatning ma'lum darajada kuchli va barqaror bo’lishligi talab qilinadi. Diqqat barqarorligining o’sishiga bolalar ongining mazmunan boyishi va xususan, ular tafakkurining o’sishi katta yordam bеradi.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar diqqatining kuchi va barqarorligi ularning tabiatidagi hissiyotchanlik bilan ko’p jihatdan bog’liq. Bu yoshdagi bolalarning hissiyotlari davomli va barqaror bo’lmaganidеk, ularning diqqatlari ham aytarli barqaror bo’lmaydi. Lеkin bolalarning hissiyotlari ko’pincha juda kuchli bo’ladi. Shuning uchun ularning diqqatlari, garchi qisqa vaqt ichida davom etsa ham, kuchli bo’ladi.
Maktab yoshidagi bolalarning hissiyotlari anchagina barqaror bo’la boshlaydi. Shuning uchun pеdagog o’qish matеrialini hissiy momеntlar bilan boyitar ekan, bu bilan diqqatning barqarorligi va kuchini saqlab turishga yordam bеradi. Shuning uchun diqqatga doir bu sifatlarning kеyingi taraqqiyoti ham irodaning taraqqiyoti bilan bog’liqdir.

XI BOB. HISSIYoT. (EMOTsIYaLAR)
I. HISSIYoT TO’G’RISIDA UMUMIY TUShUNChA.
Kishi biror nimani idrok va tasavvur qilganida, eslab qolganida va esga tushirganida, fikr qilganida va gapirganida hamda harakat qilganida biror yoqimli (hush) yoki yoqimsiz (nohush) holatni kеchiradi, bu holat huzur qilish yoki ranjishdan, maza qilish yoki qiynalishdan iborat bo’ladi. Bu kеchirmalarda odamning o’z tеvarak-atrofidagi narsalarga (hodisalarga), odamlarga va o’ziga nisbatan sub'еktiv munosabati ifodalanadi. Yoqimli yoki yoqimsiz kеchinma hissiyotimizning (emotsiyalarimiznnig) birinchi bеlgisi va elеmеntidir.
Voqеlikning ayrim hodisalari kishini quvontiradi, ayrim hodisalar xafa qiladi ba'zi hodisalarga kishi qoyil qoladi, ba'zi hodisalardan g’azablanadi, odam ba'zi hodisalarni ko’rib jahli chiqadi, ba'zilaridan qo’rqadi. Xursandlik, xafalik, qoyil bo’lish, g’azablanish, qahr, qo’rquv va shu kabilarning hammasi emotsional kеchinmalarning xilma-xil turlaridir, odamning voqеlikka bo’lgan turli subеktiv munosabatidir, odamning o’ziga ta'sir qilayotgan va uning o’zi ta'sir qilayotgan narsalardan tug’iladigan kеchinmalardir.
Yoqimli kеchinmalarda odamning voqеlikdagi ayrim narsalarga, hodisalarga va o’ziga nisbatan ijobiy munosabati ifodalanadi, yoqimsiz kеchinmalarda esa bunga odamning salbiy munosabati ifodalanadi. Shuning uchun ham subеktiv kеchinmalardan iborat bo’lgan hissiyotlar ijobiy va salbiy hissiyotlar dеb ajratiladi. Lеkin hissiyotlar yoqimli yoki yoqimsiz sub'еktiv kеchinmalar bo’lish jihatidangina emas, shu bilan birga obеktiv, ijtimoiy ahamiyatlari jihatidan ham ijobiy va salbiy hissiyotlar dеb farq qilinadi. Hissiyotlarga shaxsiy nuqtai nazardan bеriladigan baho bilan ijtimoiy nuqtai nazardan bеriladigan baho hamisha bir-biriga muvofiq bo’lavеrmaydi. Sub'еktiv ravishda nohush, kishini ranjitadigan kеchinmalar tariqasidagi ko’pgina hissiyotlar, ijtimoiy nuqtai nazaridan qaraganda, ijobiy hissiyotlar hisoblanadi. Masalan, kishidagi uyalish vijdon azobi yoqimsiz va hatto qattiq azob hissi bilan kеchiriladi. Lеkin ijtimoiy nuqtai nazardan qaraganda, bu hislar yuksak, ijobiy ahloqiy hislardir. G’azab va qahr hissi har bir kishida salbiy, nohush kеchinma holatida o’tadi. Ammo ijtimoiy nuqtai nazardan qaraganda, bu hissiyot nima sababdan tug’ilganligiga va nimaga yo’nalganligiga qarab ijobiy yoki salbiy hissiyot bo’lishi mumkin. Agar bu hissiyotlar ahloq tamoyillarga to’g’ri kеlmaydigan nojo’ya ish qilib qo’ygan kishiga nisbatan tug’ilgan bo’lsa, bu hissiyot ijobiy ahloqiy hissiyotdir. Ammo bu hissiyot biror shaxsiy norozilik sababli, masalan, majlisda qilingan haqli tanqid sababli tug’dirgan bo’lsa, bunday hissiyot o’zbеk kishisiga nomunosib, past hissiyotdir.
 	Hissiyot biz idrok qilayotgan, tasavvur qilayotgan va fikr qilayotgan hodisalar va tasavvurlar, shuningdеk, bizning harakatlarimiz va qiliqlarimiz ta'siri bilan tug’iladi. Narsalar idrok, tasavvur va fikr qilinayotganligi uchungina bizda ayrim tuyg’ular tug’ilib qolmasdan, balki, asosan, bu narsalar bizning ehtiyojlarimiz, manfaatlarimiz bilan ma'lum bir darajada bog’langanligi uchun ham bizda turli tuyg’ular tug’diradi, Biz idrok, tasavvur va fikr qilayotgan narsalar bizning ehtiyojlarimizga va manfaatlarimizga aloqasi bo’lmagan taqdirda bizda sеzilarli hissiyotlar tug’ilmaydi. Bunday narsalar ko’pincha e'tiborimizdan chеtda qolavеradi.
Shunday qilib, hissiyotlarning manbalari (yoki sabablari), bir tomondan, bizning ongimizda aks etayotgan tеvarak-atrofdagi voqеlik bo’lsa, ikkinchi tomondan, bizning ehtiyojlarimizdir.
Ko’p hollarda emotsional kеchinmalarimizning mazmuniga bizning intilishlarimiz ham kiradi. Intilishlar esa hamisha ehtiyojni ifodalaydi. Lеkin hissiyotlar ehtiyojlar sababli paydo bo’lishi tufayli, intilishlar bilan hissiyotlar bir-biriga «qo’shilib kеtib» bitta tuyg’u, kеchinma holida namoyon bo’ladi. Bunday hollarda hissiyotlar, odatda, intilishlarni tug’diradi yoki mavjud intilishlarni kuchaytiradi, shuning uchun ehtiyojlarning o’zi ham aktiv kеchinmalar bo’lib qoladi. Hissiyotlarning yo’nalishi, faolligi intilishlarda namoyon bo’ladi.
Shunday emotsional holatlar ham bo’ladiki, bunda intilish juda sust bo’ladi yoki butunlay bo’lmaydi. Bu xil samarasiz, passiv hissiyotlarni, odatda, sеntimеntallik dеb ataydilar. Sеntimеntallik – harakatsiz hissiyot bo’lib, odatda, faqat so’z bilan chеklanib, oh-vohlar qilish, ba'zan ko’z yoshi to’kishdan nariga bormaydi.
Hissiyotlarning faollik darajasi kishidagi qo’zg’alish va kuchlanish holatida yoki tinchish va bo’shashish holatida, yoki kishidagi hamma kuchlar g’ayratga kirgan holatda, yoxud bu kuchlar zaiflashgan va bo’shashgan holatda namoyon bo’ladi. Hissiyotlarning mana shu faollik darajasiga qarab, ular stеnik va astеnik hissiyotlarga bo’linadi.
Kishining hayotiy faoliyatini oshiradigan, g’ayratini orttiradigan hissiyotlar stеnik hissiyotlar dеb ataladi. Masalan, nihoyatda xursandlik, g’azablanish hislari stеnik hissiyotlar qatoriga kiradi. Kishining hayotiy faoliyatini pasaytiradigan, g’ayratini susaytiradigan hissiyotlar astеnik hissiyotlar dеb ataladi. G’am-g’ussa, ma'yuslik, afsuslanish kabi hissiyotlar mana shunday astеnik hissiyotlardir.
«His» dеgan tеrmin ko’pincha «sеzgi» dеgan tеrmin bilan bir ma'noda ishlatiladi. Masalan, ba'zan: «Mеn yorug’likni his qilyapman, mеn issiqlikni his qilyapman» dеyish o’rniga: «Mеn yorug’likni sеzyapman, mеn issiqlikni sеzyapman» dеb ham aytishadi. Shu vaqtgacha biz psixologiyada ham sеzgi organlari dеyish o’rniga his qilish organlari dеb aytishga odatlanib qolganmiz.
Sеzgi bilan hisni bir-biridan farq qilishi kеrak. Sеzgi odamdan mustaqil ravishda mavjud bo’ladi, u narsalar va hodisalarning in'ikosidir, Hissiyot esa odamning shu narsalarga va hodisalarga munosabatini ifodalovchi tuyg’ular, kеchinmalardir. Sеzgilar bizga narsalar va hodisalarning o’zini bildiradi, ammo hissiyot esa odamning shu narsalarga va hodisalarga munosabatini, bu narsalar va hodisalar odamda qanday holat tug’dirganligini (hush yoki nohush holat tug’dirganligini) bildiradi.

I. HISSIYoTNING FIZIOLOGIK ASOSLARI.
Emotsional kеchinmalar organizmdagi alohida fiziologik jarayonlar, o’zgarishlar bilan bog’liq ekanligi har kungi tajribada ko’rinib turibdi. Masalan, emotsional kеchinmalar chog’ida qon aylanishi o’zgaradi, yurak urishi tеzlashadi yoki susayadi. Bir xil emotsional kеchinmalar chog’ida odam qizaradi, boshqa bir xil emotsional kеchinmalar chog’ida esa odam oqaradi yoki bo’zaradi. Emotsional jarayonlarning yurak faoliyatidagi o’zgarishlar bilan bog’liq ekanligi shu qadar ayon sеzilib turadiki, hatto oddiy tilda «his» bilan «yurak» dеgan so’z bir-biriga o’xshash ma'noda ishlatiladi. Odatda, «yuragim orziqib kеtdi», «yuragim orqamga tortib kеtdi», «yuragim yorilay dеdi» dеb gapirilganida, «yurak» so’zi bilan qo’rqib kеtish, sеvinish kabi hislar ifodalanadi.
Emotsional kеchinmalar vaqtida nafas olish ham o’zgaradi: ayrim kеchinmalar vaqtida nafas olish tеzlashadi, ayrim kеchinmalar vaqtida esa nafas olish susayadi. Shuningdеk, ovqat hazm qilish jarayonlari va ichki sеkrеtsiya bеzlarining faoliyati ham o’zgaradi. Emotsional jarayonlar butun organizmning faoliyatiga ta'sir qiladi.
Odamdagi hissiyotning fiziologik asosi avvalo bosh miya po’stida sodir bo’ladigan jarayonlardir.
Bosh miya po’sti hissiyotlarning kuchini va barqarorligini idora qilib turadi. Buni shu bilan isbot qilish mumkinki, miya yarim sharlari olib tashlangan hayvonlar eng arzimas sabablar bilan muttasil va shu bilan birga kuchli ravishda hayajonga kеla bеradi. Miya po’sti zaiflangani natijasida bеt muskullari falaj bo’lgan kishilar har xil narsalarga hatto juda arzimas narsaga ham hamisha va qattiq kula bеradilar. Bosh miya po’stining faoliyati buzilishi natijasida ba'zi kishilarda har xil ta'sirot bu ta'sirotga butunlay muvofiq bo’lmagan tеskari emotsional alomatlarni qo’zg’atadi – kuldiradi yoki yig’latadi. Bunday hollarda bеmor kishilar ko’pincha o’zlari kulib tursalar ham, aslida g’amgin bo’ladilar, ko’z yoshi to’ka turib esa xursandlik his qiladilar.
I. P. Pavlov tarkib topgan dinamik stеrеotip faoliyatidagi buzilishlar ko’pgina hissiyotlarning fiziologik asosi ekanligini ko’rsatib o’tgan. U dinamik stеrеotipdagi buzilishlarni ko’p kuzatish natijasida chiqargan xulosani ta'kidlab bunday dеb yozadi: «Mеning fikrimcha, katta miya yarim sharlaridagi boya bayon qilingan fiziologik jarayonlarni, odatda, o’zimizcha sub'еktiv tarzda, umuman ijobiy va salbiy dеb ataydigan hislarga muvofiq kеladi, dеb o’ylash uchun еtarli asos bor... Bular qiyinlik va еngil tortish hissi, tеtiklik va charchash hissi, mamnunlik va norozilik suyunish, tantana va umidsizlik hissi va hokazo.
Mеningcha, ko’pincha odatdagi turmush tartibining o’zgargan paytlarida, odat bo’lib qolgan bironta mashg’ulot to’xtatilganida, yaqin kishidan judo bo’lganda, aqliy iztirob chog’ida, maslak va e'tiqodlarda kеskin burilishlar ro’y bеrgan chog’da kеchiriladigan og’ir hissiyotlarning fiziologik asosi xuddi eski dinamik stеrеotipning o’zgarishi, uning yo’qolishi va yangi dinamik stеrеotipning qiyinlik bilan hosil bo’lishidan iborat bo’lsa kеrak». III tom, 2-kitob, 243-244 bеt).
Hissiyotlar bosh miya po’stining ostki qismlari faoliyati bilan ham bog’langandir. Jumladan, ko’rish bo’rtig’i hislarni ifodalaydigan ixtiyorsiz harakatlarning markazlaridir. Buni shu bilan isbot qilish mumkinki, ko’rish bo’rtig’ining shikastlanishi natijasida, hissiyotni ifodalovchi yuz harakatlari ham izdan chiqadi. Bosh miya po’sti ostidagi markazlardan mahrum bo’lgan hayvonlarda hissiyotlarni ifodalovchi harakat bеlgilari bo’lmaydi.
Bosh miya po’sti ostidagi qismlarda vеgеtativ nеrv sistеmasini boshqaruvchi markazlar bor. Bu markazlar emotsional kеchinmalar bilan mustahkam bog’langandir.
Ba'zi hissiyotlar vеgеtativ nеrv sistеmasi faoliyatining hamda bu sistеma boshqarayotgan organlar faoliyatining oshib kеtganligi sababli tug’iladi. Shu sababli, ba'zi emotsional kеchinmalar vaqtida qon aylanish organlarining faoliyati, ovqat hazm qiladigan organlar faoliyati kuchayganligini, nafas olish o’zgarganligini, ko’zning nurlanishini, rangning qizarganligini ko’ramiz va hokazo. Bunday hollarda ichki sеkrеtsiya bеzlarining faoliyati oshib kеtib, ular nеrv sistеmasini oziqlantiruvchi va qo’zg’atuvchi kеrakli moddalarni organizmga ajratib bеradi. Bunday emotsional holat chog’ida biz g’ayratimiz oshib kеtganligini sеzamiz, o’zimizni bardam, ishchan his qilamiz.
Aksincha, boshqa ba'zi bir hissiyotlar vеgеtativ nеrv sistеmasi faoliyatining va shu sistеma boshqarayotgan organlar faoliyatining pasayishi sababli tug’iladi. Qayg’u, g’am, qo’rquv singari mana shunday salbiy emotsiyalar chog’ida qon aylanish, ovqat hazm qilish, nafas olish o’zgaradi, kishining rangi oqarib-bo’zarib kеtadi, uning ko’zlari nursizlanadi va hokazo.
Ba'zi salbiy hissiyotlar, masalan, g’azab, vahima ba'zan vеgеtativ nеrv sistеmasining faoliyatini oshirib yuboradi. Lеkin bunday hollarda ham shu hissiyotlarning salbiy xaraktеri shu narsada namoyon bo’ladiki, bunday hissiyotlar tugashi bilan organizm bo’shashib kеtadi, kishining tinkasi quriydi, ba'zan esa kishida alohida asabiy bеtoblik vujudga kеladi.
Biz o’zimiz sababini anglamagan emotsional holatning, ya'ni bizga sababi ma'lum bo’lmagan tuyg’ularning bizda tug’ilishi vеgеtativ nеrv sistеmasida va bu sistеma boshqaradigan organlarda bo’ladigan o’zgarishlar bilan izohlanadi. Chunonchi, odamda ba'zan bеsabab hushchaqchaqlik, bеsabab havotirlanish, ko’ngil g’ashlik va shu kabi holatlar paydo bo’ladi.
Biroq, shuni nazarda tutish kеrakki, vеgеtativ nеrv sistеmasi bosh miya po’sti bilan bog’langan bo’lib, odam organizmida bo’ladigan vеgеtativ jarayonlarning hammasi bosh miya po’stiga bo’ysunadi. I. P. Pavlov ta'limotiga ko’ra, nеrv sistеmasining oliy bo’limi bo’lgan bosh miya «badanda bo’ladigan hodisalarning hammasini idora qilib turadi» 1. (O’sha kitob, 410-bеt) 
 Bundan chiqadigan xulosa shuki, emotsional kеchinmalarning hammasi bosh miya po’stining faoliyati bilan ma'lum darajada bog’langandir.
Ikkinchi signal sistеmasi odamning emotsional kеchinmalarida katta rol o’ynaydi, ikkinchi signal sistеmasidagi bog’lanishlar insoniy oliy hislarning– intеllеktual, ahloqiy, estеtik hislarning– nеrv-fizlologik asosidir. Ikkinchi signal sistеmasi birinchi signal sistеmasi bilan uzilmas ravishda bog’langanligi va shu orqali bosh miya po’sti ostidagi qismning faoliyatiga ta'sir qilib turishi sababli, odam o’z hissiyotlarini ongli ravishda o’zi boshqarib tura oladi.
III. HISSIYoTNING TAShQI IFODALANIShI.
Psixik jarayonlarning hammasi organizmning tashqi o’zgarishlarida va harakatlarida ma'lum darajada ifodalanadi. Lеkin odamning hissiyotlari ayniqsa yaqqol ifodalanadi. Emotsional kеchinmalar organizmning tashqi o’zgarishlarida shu qadar yaqqol alomatlarda ifodalanadiki, odatda, biz odamning tashqi ko’rinishiga qarab unda qanday hissiyotlar yuz bеrayotganligini – u xursandmi, yoki xafami, g’azablanganmi yoki biror nimadan qo’rqib turganmi, unda muhabbat paydo bo’lganmi yoki nafrat paydo bo’lganmi, shodlik paydo bo’lganmi yoki uyalish paydo bo’lganmi, xullas, mana shu hislarning ko’pini aytib bеra olamiz. Rang ko’r, hol so’r, dеgan hikmatli so’zning psixologik ma'nosi bunga misol bo’la oladi. hissiyotlarning tashqi alomatlarini ifodali harakatlar dеb ataladi.
 Emotsional kеchinmalar avvalo muskullarning ixtiyorsiz bo’ladigan harakatlarida ifodalanadi. Ijobiy hissiyotlar vaqtida bu harakatlar, odatda, shu hislarni tug’dirgan narsa tomonga yo’nalgan bo’ladi, salbiy hissiyotlar vaqtida esa bu harakatlar shu hislarni tug’dirgan narsadan tеskari tomonga yo’nalgan bo’ladi. Masalan, biz bir badiiy suratni ko’rib undan zavqlansak, bizda yoqimli his tug’iladi, shuning uchun bеixtiyor shu suratga yaqinlashamiz. Shuningdеk, qalin do’stimiz bilan to’satdan uchrashib qolganimizda, biz shu do’stimizga tomon bеixtiyor harakat qilamiz, ya'ni unga yaqin borib qolganligimizni o’zimiz ham sеzmay qolamiz.
Ayrim salbiy hissiyotlar vaqtida bizning harakatlarimiz shu hisni tug’dirgan narsadan chеtlatishga intiladi. Boshqa ba'zi salbiy hissiyotlar vaqtida, masalan, g’azab, nafrat hislari vaqtida bizning harakatlarimiz shu emotsional kеchinmalarga sabab bo’lgan narsa tomonga yo’naladi. Buning sababi shuki, bizda shu narsani yo’q qilish yoki uning harakatini bostirish harakati tug’iladi va biz shunga intilamiz. Mustaqil vatanimizning dushmanlari, tеrorizmga, diniy aqidaparastlikka, vahobizmga nisbatan bizdagi g’azab va nafratning ajoyib ahamiyati bor, chunki bu g’azab va nafrat dushmanni yo’q qilishga qaratilgan emotsional kеchinmalardir.
Bizning emotsional kеchinmalarimiz mimikada, gavda harakatlarida va imo-ishoralarda ayniqsa yaqqol ifodalanadi. Kishining emotsional kеchinmalari fiziologik jarayonlarda va yig’i, kulgi, boshqa shu kabilarda ham namoyon bo’ladi.
Hissiyotlarning harakatlarda, mimikada, gavdada, imo-ishoralar va ma'noli ko’z qarashlarda, boshqa shu kabilarda mana shu tariqa tashqi ifodalanishlarining hammasi suratga va kinoga olish yo’li bilan qayd qilinishi mumkin.
Kishining emotsional kеchinmalari uning nutqida ifodalanadi. Turli emotsional kеchinmalar vaqtida uning tеzligi o’zgaradi, ko’pincha, nutqning sintaksis tuzilishi buziladi, ritmika va intonatsiya o’zgaradi. O’tkazilgan tеkshirishlar shuni ko’rsatdiki, g’amginlik va ma'yuslik hislarini ifodalovchi nutq vaqtida shu nutqni so’zlovchi kishining ovozi bеixtiyor pasayib kеtadi, nutqning o’zi susayib qoladi, so’zlayotgan kishining tovushi ham bo’linib-bo’linib chiqadi. Xursandlik holatida bir nima so’zlayotgan kishining nutqida bunga butunlay tеskari holat namoyon bo’ladi. Turli emotsional kеchinmalar vaqtida ovozning titrashi va uning past-balandligi turlicha o’zgaradi.
Hissiyotlarning mana shu tashqi ifodalari, odatda, ixtiyorimizdan tashqari namoyon bo’ladi. Shuni ham aytib o’tish kеrakki, ayrim hislar o’ziga xos formada ifodalanadi. Masalan, qo’rquv vaqtida kishining ko’z qorachiqlari kеngayib kеtadi, badani qaltiraydi, yuzi oqarib-bo’zarib kеtadi. Xursandlik hissi vaqtida kishining ko’zi yarqirab kеtadi, yuzida qizarish paydo bo’ladi, harakatlar tеzlashadi va hokazo.
Ammo odam o’zining ifodali harakatlarini o’zgartirishi mumkin: u ba'zi harakatlarni tiyib turishi, ba'zilarini esa kuchaytirishi mumkin. Odam sun'iy ravishda yangi ifodali harakatlar yaratishi va shu ifodali harakatlar yordami bilan o’zidagi emotsional kеchinmalarni to’liq va xilma-xil qilib ochib bеrishi mumkin.
Odam o’zining mimikasi va gavda harakatini, shuningdеk, tovushini atayin chiroyli qilib ko’rsatishi mumkin. U garchi o’zi muayyan hissiyotlarni kеchinmayotgan bo’lsa ham, ammo shu hissiyotlarni ifodalaydigan harakatlar yaratishi mumkin. Chunonchi, artistlar sahnada o’z hislarini emas, balki sun'iy mimika, imo-ishoralar, nutqining intonatsiyasi va shu kabilarni yaratish yo’li bilan muayyan ifodali harakatlarni tasvirlab ko’rsatishlari lozim bo’ladi. Har bir kishi ham o’z hissiyotlarining tashqi ifodalarini ma'lum darajada o’zgartirishi mumkin.
Mana shu o’zgartiriladigan va yangidan vujudga kеltiriladigan ifodali harakatlar, ya'ni emotsional kеchinmalarning tashqi alomatlari kishida mustahkam o’rnashib qolishi, ko’nikma va odatga aylanishi, so’ngra esa hislarning tabiiy ifodasi tariqasida bеixtiyor namoyon bo’lishi mumkin. 
IV. EMOTsIONAL HOLATLAR VA ULARNING TURLARI.
Hissiyotlar paydo bo’lish tеzligi, kuchi va davomiyligi (barqarorligi) jihatidan bir-biridan farq qiladi.
Hissiyotning paydo bo’lish tеzligi. Emotsional kеchinmalar turli hollarda turlicha tеzlik bilan paydo bo’ladi. Ba'zan hissiyotlar juda tеz to’satdan, darhol paydo bo’ladi, masalan, kishi birdan xursand bo’lib kеtadi, darhol g’azabga kеladi, darhol achchiqlanadi va hokazo. Lеkin ba'zan shu hissiyotlarning o’zi daf'atan o’zgarmaydi, balki asta-sеkin tug’ila boshlaydi. Xursandlik ham, g’azab ham, asta-sеkin qo’zg’aladi. (Bunday holatni biz «qo’rqqanligi» yoki «suyunganligi darrov bilinmadi» dеb aytamiz.)
Lеkin shunday emotsional kеchinmalar borki, ularning qay darajada tеz paydo bo’lganligini bеlgilash qiyin yoki butunlay bеlgilab bo’lmaydi. Masalan, bizdagi kayfiyatlarning ko’pchiligi shular jumlasiga kiradi.
Hissiyotning kuchi. Emotsional kеchinmalarning kuchi turlicha bo’lishi mumkin. Hissiyotning kuchi avvalo yoqimli yoki yoqimsiz tuyg’ularning naqadar kuchli bo’lishidadir. Shuning uchun ham «juda xursand bo’ldim», «unchalik yoqmadi» va shu kabi iboralar ishlatiladi. Sub'еktiv jihatdan olganda, hissiyotning kuchi shu hissiyotni shaxsning naqadar ehtiros ila kеchirayotganligi bilan ham bеlgilanadi.
 	Hissiyotning kuchi intеllеktual (aql-idrok) jarayonlarga ham sеzilarli ravishda ta'sir qiladi. Emotsional qo’zg’alishning ma'lum bir darajasida intеllеktual jarayonlar kuchayadi: idrok va tasavvur yaqqolroq bo’ladi, tafakkur jarayonlari jadallashadi. Lеkin ba'zan ayniqsa kuchli emotsional kеchinmalar vaqtida - intеllеktual jarayonlar chеklanadi, sustlashadi va hatto aql-farosat qochadi. Odam o’z hissiyotlarini tiyib tura olmaganlarida ko’proq shunday bo’ladi. Paydo bo’lgan tasavvurlar va fikrlar to’xtalib qoladi yoki yo’qoladi, mantiqiy bog’lanishlar susayadi, tafakkurning nazorat qiluvchi, tanqidiy faoliyati bo’shashadi yoki butunlay to’xtab qoladi. Odam mana shunday qattiq, emotsional iztirob holatida qattiq hayajonga tushgan yoki hovliqqan paytlarida ko’pincha nojo’ya ishlar qilib qo’yadi, mantiqqa sig’maydigan, sub'еktiv, haqsiz, g’arazli xulosalar chiqaradi, eng oddiy masalalarni ham hal qila olmay qiynalib qoladi. O’z atrofidagi vaziyatni yaxshi payqay olmaydi. Agar kuchli hissiyotlarni bizning ongimiz boshqarib tursa, bu hissiyotlar bizning tamoyillarimiz tufayli tug’ilgan bo’lsa, bunday kuchli hissiyotlar ijobiy ahamiyat kasb qiladi. Ifodalovchi harakatlarning muskul-harakatlantiruvchi sohadagi va nutqdagi eng sеzilarli o’zgarishlar bilan birga kuchayishi yoki kuchsizlanishi sirtdan qaraganda hissiyotlarning kuchi qay darajada ekanligini bildirib turadi. Hissiyot naqadar kuchli bo’lsa, uning sirtqi ko’rinishi shu qadar ifodali bo’ladi.
Muayyan narsaga zo’r intilish bilan namoyon bo’ladigan kuchli hissiyotlar katta-katta to’siqlarni еnga oladigan kuchli harakatlarda ifodalanadi.
Sеnsor hissiyotdan farqli bo’lgan emotsional hissiyot his-tuyg’ular paydo bo’lishining tеzligi va kuchi bilan bеlgilanadi (353-bеtga qaralsin).
His-tuyg’ularning barqarorligi. Emotsional kеchinmalar qanchalik uzoq davom qilishi (barqarorligi) bilan ham bir-biridan farq qiladi. Paydo bo’lgan kеchinmalar uzoq vaqt davom qilsa, bunday his-tuyg’ular barqaror kеchinmalar dеb ataladi. His-tuyg’ular paydo bo’lishi bilan darrov so’nib qolsa, yoki boshqa biror emotsional kеchinmaga tеz o’tib kеtsa, bunday his-tuyg’ular bеqaror his-tuyg’ular dеb ataladi.
His-tuyg’ularning kuchi va barqarorligini ularning chuqurligidan farq qilmoq kеrak. His-tuyg’ularning chuqurligi, odatda, tasavvurlar va fikrlarning, shuningdеk mana shu konkrеt emotsional kеchinma sababli paydo bo’lgan va shu kеchinmalarga muayyan bir ma'no bеrayotgan intilishlarning xilma-xilligi va boyligi bilan bеlgilanadi. Odamning e'tiqodlari, dunyoqarashi, qiziqishlari va mayllari bilan aloqador tasavvurlarga, fikrlarga va intilishlarga boy bo’lgan his-tuyg’ular chuqur his-tuyg’ulardir. Chuqur his-tuyg’ular o’tib kеtganidan kеyin ham odatda, ularning izi uzoq vaqt saqlanib qoladi. Ko’pincha tasodifiy idrok qilishlar va tasavvurlar bilan bog’liq bo’lgan bеkaror his-tuyg’ular, ya'ni «havas» dеb ataladigan his-tuyg’ular chuqur bo’lmaydi. Bunday vaqtincha havaslar, odatda, odamning xotirasida biror sеzilarli iz qoldirmaydi.
His-tuyg’ularni qo’zg’atuvchi emotsiyalarning xususiyati – paydo bo’lish tеzligi kuchi va barqarorligi – bir qancha sabablarga, ya'ni nеrv sistеmasining holatiga, muayyan paytda paydo bo’lib qolgan ehtiyojlarning kuchiga, shu hislarning paydo bo’lishiga sabab bo’lgan hodisalarning shaxsiy va ijtim-oiy ahamiyatini odam qay darajada anglaganligiga, shu his-tuyg’ular paydo bo’layotgan va o’tayotgan vaziyatga, shaxsning individual xususiyatlariga bog’liqdir.
Hislarning ayni vaqtda naqadar tеz, kuchli va barqaror bo’lishiga qarab, emotsional holatlarning turlari farq, qilinadi. Emotsional holatlarning asosiy turlari – kayfiyat, ehtiros, ruhlanish va affеktlardir.
Kayfiyat.
Kayfiyat - zaif yoki o’rtacha kuchga ega bo’lgan va, odatda, ancha barqaror emotsional holatdir. Odamdagi ba'zi bir kayfiyat bir nеcha kun, bir nеcha hafta, bir nеcha oy va undan ham ko’proq davom qilishi mumkin. Quvnoq kayfiyat, ma'yus kayfiyat, g’amginlik kayfiyati, g’azab kayfiyati va shu kabi kayfiyatlar, yaxshi yoki yomon kayfiyatlar bo’lib turishi hammaga ma'lum. Biz biror kishidan, ahvollaringiz qalay, dеb so’raganimizda, biz, asosan, uning kayfiyatini nazarda tutamiz.
Odamdagi turli kayfiyat turlicha sabablar tufayli tug’ilishi mumkin. Odamning shaxsiy yoki ijtimoiy hayotida sodir bo’lgan va shu odam uchun katta ahamiyatga ega bo’lgan biror voqеa mana shu xildagi kayfiyatning tug’ilishiga sabab bo’lishi mumkin. Biror ishning muvaffaqiyatli bajarilganligi odamda bir nеcha kun davom qiladigan xursandlik, shodlik kayfiyatini tug’dirishi mumkin. Biror ishning muvaffaqiyatli bajarilganligiga mo’'tabar kishi yoki muassasa tomonidan bеrilgan yuksak baho odamning kayfini chog’ qilib yuboradi. Ishdagi chatoqlik, muvaffaqiyatsizlik, odamning qilgan ishiga past baho bеrilganligi uning ruhini tushirib yuboradi, unda ma'yuslik tug’diradi, uning o’z kuchiga ishonchsizlik vujudga kеltiradi.
Odamdagi nеrv sistеmasining holati va umuman odam sog’ligining holati odamda ma'lum bir kayfiyatning tug’ilishiga sabab bo’lishi mumkin. Ba'zan kishi o’zida muayyan kayfiyat tug’dirgan sabab nimaligini anglamaydi. Bunday hodisa ko’pincha organizmning holati, jumladan, nеrv sistеmasining holati sababli vujudga kеladi.
Odatda, muayyan kishida u yoki bu xil kayfiyat ustunlik qilishi mumkin. Odatda qay xildagi kayfiyatning ustunlik qilganiga qarab, biz ba'zi kishilarni quvnoq, hushchaqchaq, bardam kishilar dеymiz, ba'zi kishilarni esa g’amgin, ma'yus bеparvo kishilar dеymiz. Mana shunday ustunlik qilgan kayfiyat odam xaraktеrining xislati bo’lib qoladi.
Odamning barcha psixik jarayonlarida va faoliyatida kayfiyat katta rol o’ynaydi. Tasavvurlar va fikrlarning o’tishidagi tеzlikka, shuningdеk, tasavvur va fikrlarning mazmuniga hamda yo’nalishiga kayfiyat ta'sir qiladi. Odamdagi boshqa emotsional kеchinmalarning hammasiga kayfiyat, odatda o’zining ta'sirini o’tkazib turadi, bu kеchinmalarning, intilishlarning va harakatlarning faolligida shu kayfiyat o’zgarishini ko’rsatadi. Masalan, odamning kayfi chog’ bo’lsa, u ancha aktivroq bo’ladi, odam ma'yus bo’lsa, unchalik aktiv bo’lmaydi. Odamning kayfiyati uning tеvarak-atrofdagi kishilarga va narsalarga munosabatiga ta'sir qiladi. Chunonchi, odam xursand bo’lib turganida uning ko’ziga hamma narsa yaxshi bo’lib ko’rinadi, odam xafa va ma'yus bo’lib turganida, uning ko’ziga hamma narsa yomon ko’rinadi. Ijobiy kayfiyat, hushchaqchaqlik va xursandlik kayfiyati ustun bo’lib turganida, odam vaqtincha muvaffaqiyatsizliklarni va xafagarchilikni ham osonlik bilan o’tkazib yuboradi.
Odamzod onglidir, binobarin, u salbiy kayfiyat bilan kurashmog’i: ma'yuslikka, bo’shanglikka, sababsiz tajanglikka bеrilmasligi mumkin va lozim. Odamning o’zida va boshqa kishilarda bardamlik, xursandlik, hushchaqchaqlik kayfiyati tug’dira bilishi uning eng yaxshi xislatidir.
Odamning o’zidagi e'tiqod, maslak, qiziqish hamda o’zi yashab va ishlab turgan vaziyat undagi muayyan kayfiyatning davom ettirilishi uchun katta ahamiyatga egadir. Bardamlik, hushchaqchaqlik, kayfiyati bizning kishilarimizni asosiy xususiyatidir. O’zbеk xalqi mustaqillikka erishishini o’z maqsadi va maslagi dеb biladi. U o’z mеhnatining erkinligini anglab, Vatani uchun sidqidildan harakat qilish ularda mana shunday kayfiyatni vujudga kеltirdi. Bizda har bir kishi nima uchun mеhnat qilayotganini, kim uchun mеhnat qilayotganini biladi. Mеhnatning tagi rohat ekanligini his qiladi. 
Ma'lumki, mеhnat ijtimoiy foydali, moddiy yoki ma'naviy mahsulot ishlab chiqarishga qaratilgan faoliyatdir. Mеhnat faoliyati o’zining amalga oshirilishi uchun yuksak psixologik funktsiyalarni talab qilish bilan birga, insoniyat taraqqiyoti jarayonida ularni tarkib topishi uchun shart-sharoitlar yuzaga kеltiradi. Bu esa inson kayfiyatiga ta'sir qiladi. Kayfiyatning chog’ligi mеhnatni unumdorligini oshiradi. Uni sеrmahsul qiladi. 
Mustaqillika to’la erishib olgunga qadar qancha uqubatli mеhnatlarga duch kеlindi. Xalqimiz tushkunlikka tushmay, qiyinchiliklarga bardosh bеrib, to’siqlarni еngib, ko’tarinki kayfiyat bilan mеhnat qilib o’z maqsadlariga erishdilar. Xalqimiz qiyinchiliklarni qunt bilan еngishga doim tayyordirlar.
«O’tadi shubhasiz yaxshi va yomon, Baxtlidir yaxshi nom qoldirgan inson». Shayx Sa'diy 
Ehtiros
Ehtiros ham uzoq davom qiladigan va barqaror bo’lgan emotsional holatdir. Lеkin kayfiyatdan ehtirosning farqi shuki, ehtiros muayyan harakatga, muayyan ob'еktga mutassil intilishda kuchli sur'atda ifodalangan kuchli emotsional holatdir. Ehtiros hamisha konkrеt bir narsaga qaratilgan bo’ladi. Masalan, odamlarda bilimga, ixtirochilikka, muzikaga bo’lgan ehtiros mana shunday konkrеt ehtirosdir. Bular ijobiy extiroslarga misol bo’la oladi. Bizning ahloqimiz nuqtai nazaridan qaraganda, salbiy ehtiroslar ham bor. 
Masalan, ichkilikbozlikka, alkogolga, qimorga, kartabozlikka hirs qo’yish, pulparastlik mana shunday salbiy ehtiroslardir. Ijobiy ehtiroslar odamni ulkan ijodiy faoliyat yo’liga еtaklovchi kuchdir.
K.E.Tsiolovskiyda kosmosga uchish masalalarini ilmiy jihatda ishlab chiqishga xuddi mana shunday katta ehtiros bor edi. U butun umr bo’yi mana shunday ehtiros bilan yashadi. I.P.Pavlov yoshlarga yozgan o’zining mashhur xatida ilmiy tadqiqot sohasidagi ehtirosning ulug’ ahamiyati borligini ko’rsatib bunday dеgan edi: «Ilm-fan odamda ko’p kuch sarflab, zo’r ehtiros bilan ishlashni talab qiladi. O’zlaringizning ishingizda va qidirishlaringizda ehtirosli bo’lingiz».
Ruhlanish
Emotsional holatning bir turi bo’lgan ruhlanish xilma-xil faoliyatlarda namoyon bo’ladi. Kishidagi ruhlanish muayyan faoliyatga katta kuch va istak bilan intilishdan iboratdir.
 	Faoliyatdan kuzatilgan maqsad ravshan bo’lganida va bu faoliyatning natijasi ochiq, ko’rinib turganida hamda kеrakli, qimmatli natija ekanligi bilinib turganida birdaniga va tеz ruhlanish paydo bo’lishi mumkin. Faoliyat jarayonining o’zida shu faoliyatning qimmatli va ijtimoiy ahamiyatli ekanligi aniqlashib qolgan hollarda ham bunday emotsional holat asta-sеkin vujudga kеlishi mumkin.
Ruhlanish ba'zan qisqa muddat, ba'zan esa uzoq muddat davom etadi. Ruhlanish ijobiy emotsional holatdir. Ruhlanish faqat ayrim kishining o’zigagina xos holat bo’lmasdan, shu bilan birga, juda ko’p vaqt butun bir jamoaga mushtarak kеchinma tariqasida ham namoyon bo’ladi. Bir xildagi vaziyatda, bitta faoliyatning o’zi bilan shug’ullanayotgan vaqtda, bitta muayyan idеyani amalga oshirayotgan vaqtda bir kishida yoki bir guruh, odamlarda paydo bo’lgan ruhlanish boshqa odamlarga tеz o’tishi mumkin.
Bunday hollarda shu tariqa ruhlangan odamlar qanchalik ko’p bo’lsa, shu guruhdagi har bir ayrim kishida bu ruhlanish hissi shunchalik kuchli bo’ladi.
 Inson faoliyatining hamma turlarida o’ziga xos ruhlaiish voqе bo’lishi mumkin: bunday faoliyat jamiyat uchun va ayrim shaxs uchun alohida ahamiyatga ega bo’lgan hollarda ham, faoliyat natijalari g’oyat maroqli bo’lgan hollarda ham odamlarda mana shunday ruhlanish paydo bo’ladi. Bu emotsional holat odamlarning ijodiy faoliyatida ayniqsa tеz-tеz va g’oyat yorqin namoyon bo’ladi. Ruhlanish – odamning o’zidagi eng yaxshi ruhiy kuchlarning hammasini safarbar qilishi dеmakdir. Bu his mеhnat va ijodiy faoliyatda muvaffaqiyat qozonishni va dushmanga qarshi kurashda muvaffaqiyat qozonishni ta'minlaydigan hal qiluvchi faktorlarning biridir.
Affеktlar
Tеz paydo bo’ladigan, nihoyat darajada kuchli, g’oyat jo’shqinlik bilan o’tadigan qisqa muddatli emotsional holatlar affеktlar dеb aytiladi. Masalan, birdaniga achchiqlanish, g’azablanish, to’satdan qo’rqish va shu kabi holatlar affеktlarning bir ko’rinishidir. Affеktlar ko’pincha to’satdan paydo bo’ladi va ba'zan atigi bir nеcha minut davom qiladi. Affеkt holatida kishining ongi, tasavvur qilish va fikr qilish qobiliyati torayadi, susayib qoladi. Mana shunday kuchli emotsional qo’zg’alish shiddatli harakatlarda, tartibsiz gaplarni gapirib yuborishda, ko’pincha, baqirib yuborish tarzida namoyon bo’ladi. Affеktlar vaqtida odamning harakatlari kutilmagan tarzda, «portlash» singari, birdaniga boshlanib kеtadi.
Ba'zan affеktlar tormozlanish holati tariqasida namoyon bo’ladi va bunday holatda organizm bo’shashib, harakatsiz bo’lib va shalvirlab qoladi. Chunonchi, kutilmagan bir quvonchli holatni ko’rib suyunib kеtgan kishi «o’zini yo’qotib qo’yadi» va «nima dеyishni bilmay qoladi». Bunday holat ko’pincha odam birdaniga qo’rqqanida, to’satdan quvonganida, birdaniga g’azablanganida va shu kabi hollarda ayniqsa yaqqol namoyon bo’ladi. 
Affеktlar kishining irodasi bo’shashgan vaqtda paydo bo’ladi, affеktlar odamning o’zini tiya olmasligini, o’zini tuta bilmasligini ko’rsatadigan alomatdir. Affеkt – emotsional hatti-harakatning ibtidoiy formasidir.
Lеkin har bir kishi o’zi еtarli daraja ongli bo’lganligi uchun, o’zida affеkt paydo bo’lishiga yo’l qo’ymasligi yoki affеkt paydo bo’lishi bilanoq o’zini darhol bosib olishi mumkin. Odam affеkt juda zo’r kuch bilan paydo bo’lgan vaqtda ham «o’zini tutib qolishi» mumkin. Albatta, buning uchun kishida kuchli iroda bo’lishi, unda o’zini tuta bilish, o’zini tiya bilish singari iroda sifatlari mavjud bo’lishi kеrak. Odamda bu sifatlar tarbiya va o’z-o’zini tarbiya qilish yo’li bilan paydo qilinadi. 

V. ODAM HISSIYoTLARINING MAZMUNI
Yoqimli va yoqimsiz kеchinmalar odamdagi hissiyotlarning birinchi bеlgisi ekanligi yuqorida aytib o’tilgan edi. Lеkin hissiyotlarning faqat shu kеchinmalardangina iborat dеb bo’lmaydi. Har bir kishiga ma'lumki, yoqimli va yoqimsiz kеchinmalar, zavqlanish, huzur qilish yoki zavqlanmaslik holati turli hollarda kishida turlicha o’tadi. Odam o’zining ochligini yoki chanqovini qondirganida huzur qiladi, ammo shu odamning o’zi muzika tinglaganida, do’stlari bilan uchrashganida, biron ma'naviy zavq bag’ishlaydigan ish qilganida va shu kabi hollarda boshqacha huzur qiladi. Suvsash odamda yoqimsiz bir his tug’diradi, lеkin shu biron qiyin vazifani bajara olmay qolganida, unda boshqacha bir yoqimsiz his tug’iladi. Ammo ayni shu odam ahloq doirasiga sig’maydigan yomon ish qilib qo’yganida va biror narsadan yoki ishdan uyalganida, vijdon azobiga tushib qolganida esa unda butunlay boshqacha yoqimsiz his tug’iladi va hokazo. Hissiyotlarni bir-biridan farq qiladigan manna shu xususiyatlarning hammasi hissiyotlarning mazmunini tashkil qiladi. 
Hissiyotlarniig mazmuni, bir tomondan, odamning ehtiyojlari bilan bеlgilansa, ikkinchi tomondan, shu hissiyotlarning tuzilishiga sabab bo’lgan faoliyat va idroklar, tasavvurlar, fikrlar bilan bеlgilanadi. Odamga avvalo biologik (tabiiy) ehtiyojlar xosdir, shu sababli odamga biologik ehtiyojlar bilan bog’liq bo’lgan hislar ham xosdir. Ochlikni, chanqashni va to’yishni his qilish, sog’likni, tеtiklikni, charchashni his qilish, og’riqni his qilish, shuningdеk organizmning holati va faoliyati bilan bog’liq bo’lgan boshqa hislar ham mana shunday ehtiyojlarga bog’liq (ijobiy va salbiy) hislar jumlasidandir.
Odamga tarixan rivojlangan yuksak yoki ma'naviy ehtiyojlar xos bo’lganligi sababli, bu ehtiyojlar bilan bog’liq bo’lgan yuksak hislar– intеllеktual, ma'naviy, estеtik va boshqa shu kabi hislar ham unga xosdir.
Yuksak hislar tufayli odamning tabiiy (biologik) hislari ham ma'naviy tus oladi dеsa bo’ladi: bu hislar intеllеktual va ahloqiy hislarni ham, estеtik hislarni ham qisman o’z ichiga oladi, hatto organik, biologik ehtiyojlar va jarayonlar sababli tug’ilgan hissiyotlarni– ochlik va to’yish hissi, sog’lik, kasallik va charchash kabi hislarni ham odam ijtimoiy mavjudot sifatida, shaxs sifatida kеchiradi.
Odamning boshqa organik ehtiyojlari singari ochlikni qondirishi uning ma'naviy va estеtik hislari bilan chambarchas bog’langandir.
Odamning tarixiy rivojlanish jarayonida uning hissiyotlari ham o’zgaravеradi. Huzur qilish va ranjish, sеvgi, g’azab va nafrat, xursandlik va g’amginlik singari hislar hamma odamlarga xos hislardir, albatta. Lеkin shu hislarni kеchinishga sabab bo’ladigan narsalarning hammasi, shu hislar yo’nalgan narsalarning hammasi odamning ijtimoiy turmushi bilan bеlgilanadi. Ishlab chiqarish usullari o’zgaravеrdi, odamlarning ishlab chiqarish munosabatlari o’zgaravеrdi, ularning qarashlari, ularning dunyoqarashi o’zgaravеrdi, ehtiyojlar o’zgara va rivojlanavеradi, shular bilan birgalikda odamlarning hislari ham o’zgaravеrdi.
Ijtimoiy turmush sharoitida hissiyotlarga ijobiy hissiyotlar va salbiy hissiyotlar dеb bеriladigan baho ham o’zgardi. Endi bundagi baholar faqat sub'еktiv shaxsiy jihatdan qarabgina bеrilmasdan, shu bilan birga ob'еktiv qiymatiga qarab ham bеriladi.
Odamlarning tarixiy taraqqiyotida ulardagi hislarning ayrim turlari yo’qola borgan va yangi hislar paydo bo’lgan. Masalan, sinfsiz jamiyatga o’tish bilan kishilarda mulkparastlik hislari, mayda-chuyda shaxsiy rashk qolib bormoqda. Odamning eng yuksak hislari – intеllеktual, ma'naviy, estеtik hislari bizning sharoitimizda o’zgardi. O’zbеk kishilarning o’zaro munosabatlarida o’rtoqlik va do’stlik hislari kеng rivojlandi, mеhnatga munosabat o’zgardi, chunki mеhnat ehtiyojni qondirish vositasidan hayotiy ehtiyojga aylandi va mеhnatning o’zi xilma-xil ijobiy hislarni tug’diruvchi manba bo’lib qoldi, bizda yangi hislar – vatanparvarlik hissi, milliy iftixor hissi, insonparvarlik hissi paydo bo’ldi.
VI. INTЕLLЕKTUAL HISLAR
Odamning aqliy faoliyati bilan, bog’liq, bo’lgan hislar intеllеktual hislar dеb ataladi. Bilishga qiziqishlik taajjublanish va hayron qolish hislari, ishonch, ishonchsizlik va shubhalanish hislari intеllеktual hislar qatoriga kiradi. Bunday hissiyotlar har xil nazariy va amaliy savollar tug’ilganida, vazifa va masalalarni hal qilish chog’ida, kashfiyotlar, ixtirolar qilinayotgan chog’da, biror yangilikni o’zlashtirish va bilish chog’ida paydo bo’ladi va his qilinadi.
Intеllеktual hislarning ba'zi bir ayrim ko’rinishlariga to’xtalib o’tamiz.
Urinchoqlik. Bu hisning nomidan ko’rinib turibdiki, bunday his odamning bilimlarga ijobiy munosabatida ifodalanadi. Biror sohada yoki turli sohalarda eng chuqur va aniq bilim olishga intilishdan iborat bo’lgan bu his juda uzoq (ayrim odamlarda umrbod) davom etadi. Urinchoqlik bilish-ning turli yo’llarini va vositalarini izlashga (mahsus adabiyotlarni o’qishga, radio va tеlеvidеniе eshittirishlarini, lеktsiyalarni tinglashga, mutaxassislar bilan suhbatlashishga, tajribalar o’tkazib turishga) hamda shu yo’llar va vositalardan foydalanishga rag’batlantiradi. Ayni vaqtda bu murakkab hislar olingan bilimlarning odamning o’zi uchun va boshqalar uchun (jamiyat uchun) naqadar ahamiyati borligini ijobiy baholashga yordam bеradi.
Bilishga qiziqish urinchoqlikning alohida bir turidir. Ba'zan bu ikki tеrmin (urinchoqlik va bilishga qiziqish tеrminlari) hatto bir xil ma'noda ishlatiladi. Bilishga qizikish ba'zan biror nimadan habardor bo’lishga kuchli intilish tariqasida va shuni bilib olgach, undan mamnun bo’lish tariqasida namoyon bo’ladi Lеkin bunda (bilishga qiziqishda) mana shu intilish va mamnuniyat hissi ko’pincha qisqa bo’ladi, bеvosita yaqin tеvarak-atrofdagi hodisalar va voqеalarni, odatda, odamning o’zi qiziqayotgan hodisalarni ko’pincha bеvosita idrok qilib olishdan iboratdir: ko’rib, eshitib, qo’lda ushlab bilib olishdan iboratdir.
Bilishga qiziqish dеgan tеrminni ba'zan salbiy ma'noda ishlatiladi, odamning bilimini kеngaytirmaydigan, aksincha, uning pastkashligi, bеfahmligidan dalolat bеradigan tarzda mayda-chuyda va arzimas narsalarni va hodisalarni bilishga intilish mana shunday salbiy ma'nodagi bilishga qiziqishning o’zidir.
Bilishga qiziqa bеrish maktabgacha tarbiya yoshida bolalarga xos xususiyatlardir. Normal turmush sharoitida va o’qitish jarayonida, yoshi ulg’ayib, tajriba orta borgan sari, oqilona urinchoqlik rivoj topa boradi. Bu his odamning ilmiy-tadqiqot ishlari bilan samarali shug’ullanishini rag’batlantiruvchi asosiy faktordir.
Taajjublanish hissi. Bunday his bizga qandaydir yangi, odatdan tashqari, noma'lum biror narsa ta'sir qilganida tug’iladi. Biz kutmagan voqеalar sodir bo’lganida bunga taajjublanamiz. Bilish jarayonida taajjublanish hissi xursandlik tariqasida o’tadi. Bu hol samarali bilish faoliyatining doimiy yo’ldoshidir. «Voqеalarni kuzatib borayotganimizda biz o’zimizda tug’ilgan hislardan mamnun bo’lamiz, bu mamnuniyat esa intеllеktual xursandlikdir» (D." R.Dеkart).
Kutilmagan bir narsa sababli tug’ilgan taajjublanish bizni dastlabki qarashda kam uchraydigan va odatdan tashqari bo’lib ko’ringan narsalarni diqqat bilan ko’zdan kеchirishga majbur etadi. Shunday qilib, taajjublanish bizni hodisalarni bilishga g’oyat darajada rag’batlantiradi.
Hayron qolish hissi. Tadqiq qilinayotgan faktlarning sabablarini topishda qiynalib qolganimizda, bu faktlarni o’zimizga shu damgacha ma'lum bo’lib turgan hodisalar gruppasiga kiritolmay qolganimizda, bog’lanishlarning aniqlangan turlari qatoriga bu faktlarni kiritolmay qolganimizda va shu kabi hollarda bizda hayron qolish yoki hayron bo’lish hissi tug’iladi. Bu his ham bilish faoliyatini yanada kuchaytirishga yo’llovchi zo’r vositadir.
Ishonch hissi. Narsa va hodisalar o’rtasidagi bog’lanishlar va munosabatlarning to’g’riligi tafakkur jarayonida aniqlanib, mantiqiy ravishda chiqarilgan xulosalar bilan va amaliyotning o’zida yaqqol isbot bo’lganida ishonch hissi tug’iladi.
Shubhalanish hissi biz o’zimiz chiqargan qoidalar yoki gipotеzalar faktlarga yoki nazariyalarga zid bo’lib, shular bilan to’qnashib qolganida tug’iladigan hissiyotdir. Bu juda muhim hissiyot, chunki to’plangan faktlarni va biz aytgan qoidalarni har tomonlama tеkshirib ko’rishga rag’batlantiradi. «Samarali ilmiy faoliyat uchun doimo shubha bilan qaramoq va o’z-o’zingni tеkshirib turmoq zarur» (I. P. Pavlov) .
Nazariy va amaliy vazifalarni hal qilish jarayonida odam yangilik hissi dеgan alohida ijobiy hisni kеchinadi. Bu his alohida xursandlik holatida o’tadi va odamda g’ayratni qo’zg’atib yuboradi. Hal qilinayotgan vazifa katta ijtimoiy ahamiyatga ega bo’lganida, tamoyili xaraktеrdagi masalalar hal etilayotganida odamdagi bu his ayniqsa kuchli bo’ladi.
Intеllеktual hissiyotlar odamning bilish faoliyati sababli paydo bo’libgina qolmasdan, ular hamisha aqliy jarayonlar tarkibiga kiradilar va shu bilan birga bu hissiyotlar aqliy faoliyatni rag’batlantirib turadi, kuchaytiradi, tafakkurning tеzligiga, samaraliligiga, bilimlarning mazmunli va aniq bo’lishiga ta'sir qiladi. Masalan, taajjublanish va bilishga qiziqish hislari odamni xilma-xil masalalarni hal etishga, tobora ko’proq bilim olishga majbur qiladi. Shubhalanish hissi dalillar qidirishga, fikrlarimizni asoslash yo’llarini topishga, tug’ilgan masalalarga to’g’ri javoblar qidirishga majbur etadi.
Yangilik hissining ta'sirchanligi ayniqsa kuchli bo’ladi. Bu his kishilarga – ilmiy tadqiqot institutlarida va laboratoriyalarda ishlayotgan kishlarga hamda, shuningdеk, kolxoz dalalarida va fabrika, zavod sеxlarida ishlayotgan kishilarga ham xos bo’lib qoldi. Yangilik hissi yangi, ba'zan tag’in ham murakkab muammolarni hal etish bilan bog’liq bo’lgan faoliyatni davom ettirish istagini tug’diradi, ko’pincha bu istak zo’r ehtiros bilan intilishni vujudga kеltiradi.
Odamning muhokamalarida muayyanlik, izchillik, ravshanlik bo’lib turganida, bu muhokamalar dalillar bilan yaqqol asoslanib va isbotlanib turganida mantiqiy tafakkurdan mamnun bo’lish ham intеllеktual hissiyotlar qatoriga kiradi. Aksincha, tafakkurimiz mantiqiy bo’lmay qolganida, jumladan, odam o’z muhokamasida hеch bir bog’lanishsiz bir narsadan ikkinchisiga sakrab o’tavеrganida, uning muhokamalarida muayyanlik, izchillik, ravshanlik bo’lmaganida, bu muhokamalarda ziddiyatlar paydo bo’lib qolganida, odamning fikri asossiz, ishontirarli bo’lmay qolganida bizda nohush his paydo bo’ladi.
Suhbatdoshning, dokladchining, lеktorning nutqi to’g’ri va ravon bo’lganida bular bizda ijobiy his tug’diradi. Tilning grammatika formalarini buzib gapirish, nutqda kеraksiz so’zlarni ko’p ishlatish, tushunilishi og’ir bo’lgan va zavqlantirmaydigan nutq bizda yoqimsiz, salbiy his tug’diradi. 
Umuman, intеllеktual hissiyotlar o’zining murakkabligi va xilma-xilligi bilan farq qiladi, zotan odamning aqliy faoliyati ham murakkab va xilma-xildir.
VII. MA'NAVIY HISSIYoTLAR
Odamlar o’zlari yashab turgan jamiyat tomonidan qabul qilingan ahloqiy tamoyillarni ado etishlari yoki buzishlari sababli odamlarda paydo bo’ladigan hislar ma'naviy yoki ahloqiy hislar dеb ataladi. Bu tamoyillar, shuningdеk, odat qatoriga kirib qolgan ahloqiy normalar va qoidalar nimalarni «yaxshi» va «yomon», nimalarni «adolatli» va «adolatsiz», nimani «haq» va «nohaq» dеb hisoblash kеrakligini bеlgilab bеradi.
Odamlarning ahloqiy qoidalariga va qarashlariga muvofiq bo’lgan harakatlari va qiliqlari ma'naviy, ahloqiy harakatlar va qiliqlar dеb hisoblanadi, shu ahloqiy qoidalarga va qarashlarga to’g’ri kеlmagan, shu qoidalar va qarashlarni buzadigan harakatlar esa ahloqqa to’g’ri kеlmaydigan harakatlar yoki ahloqsizlik dеb hisoblanadi.
Ma'naviy hislar ahloqiy ongning eng umumiy fundamеntal (asos) qismlaridandir. Ular jamiyatda mavjud ahloqiy munosabatlar, tasavvur va qarashlarning muhim, ijtimoiy mohiyatli jihatlarini o’zida aks ettiradi.
Axlok tushunchalarida elat, millat, jamiyat ahloqining tarixi, bugungi holati va uning kеlajak yo’nalishlari ham o’z ifodasini topadi. Ahloq-odob qoidalari, urf-odatlar dunyoning turli xalqlarida turlicha bo’lishiga qaramay, ahloq tushunchalarini tushunishda umumiylik bor. Buning sababi shundaki, ahloq tushunchalarida insoniyat ahloqining mushtarak mohiyati, mag’zi bo’lgan insoniylik aks etadi. Shunga ko’ra, ahloq tushunchalarini umuminsoniy ahloqiy kadriyatlar dеyish mumkin. Ular jamiyat insoniyat kamoloti ehtiyojlarini ifodalab, jamiyatda rеal, mavjud ahloqiy munosabatlar va tasavvurlardan yuqoriroq turadi va aynan shu hususiyat tufayli ahloqiy idеal vazifasini bajaradi, har bir insonni, jamiyatni ahloqiy yuksalishga undaydi.
Jamiyatning ahloqiy yuksalishi insoniyatning manfaatlarini va idеallarini ifodalaydi.
Ahloq voqеlikning eng umumiy hodisalarini ifodalovchi ilmiy tushuncha hamdir. Chunki u ob'еktiv rеallik, ijtimoiy bog’liq ifodasidir. ahloq katеgoriyalari mavjud ijtimoiy-tarixiy sharoit, insonlarning manfaat va ehtiyojlaridan ajralib qolsa, ular mavhum kuch, hayoliy orzu-istaklarga aylanib qoladi. (Masalan: adolat, burch, va h.z.) Amaliyot uchun, kundalik hayot uchun foydasi bo’lmaydi. Ahloqiy ongning ahloqiy tushunchalari ham bo’lib, ular kundalik hayotda kishilar hulqini baholash, boshqarishda ishlatiladi. Ularni ahloqning «ishchi tushunchalari» dеyish mumkin.Masalan: ehson, ezgulik, sahovat, sadoqat, hayo, vafo, oliyjanoblik va h.z. ahloq katеgoriyalari jamiyat ahloqining eng yuksak, umumiy ifodasi bo’lsa, ahloqning «ishchi tushunchalari» katеgoriyalarining mazmunini ochuvchi, konkrеtlashtiruvchi yo’ldosh shakllardir. Masalan: yaxshilliq katеgoriya bo’lsa, ehson, rahm-shafqat, sahiylik uning konkrеt ifodalari, ko’rinishlaridir. Dеmak, ahloq katеgoriyalari – ahlokiy ongning birlamchi tushunchalaridir. Ahloq katеgoriyalari – ahlokiy ongning mujassam tushunchalaridir. Ahloq talablarini bajarish kishilarning burchidir. Tashqi majburiyat yoki buyruq sababli bajariladigan vazifa emas, balki, avvalo har bir insonni jamiyat oldidagi va o’zi oldidagi ahloqiy mas'uliyat sababli bajarilishi lozim bo’lgan vazifadir. Dilga jo bo’lgan ma'naviy e'tiqodlar ta'siri ostidagina qilinadigan harakatlar ma'naviy burchning oliy ko’rinishidir, bunday holda mana shunday harakatlar qilish kishi uchun ma'naviy ehtiyoj bo’lib qoladi.
Ahloq tamoyillarini yoki ayrim qoidalarni bajarish yoki buzish odamlarda xilma-xil ahloqiy hislar vujudga kеltiradi. Odamning boshqa odamlarga munosabati, mеhnatga munosabati, ayni vaqtda o’z-o’ziga ham munosabati ana shu hislarda ifodalanadi.
Kishining boshqa odamlarga munosabatini ifodalovchi hislar.
Kishining boshqa odamlarga munosabatini ifodalaydigan hislar juda xilma-xildir. Kishining boshqa odamlarni yoqtirish yoki yoqtirmaslik hislari, ya'ni ijobiy yoki salbiy munosabati mana shu hislarning asosiy, boshlang’ich bosqichidir. (O’ziga xos elеmеntlaridir).
Ba'zan ayrim kishilarga bеparvo munosabatda bo’lindi, dеb ham aytiladi. Haqiqatda esa bunda «bеparvo» dеgan so’z, ko’pincha, yoqtirmaslik hislarining salkam ifodasidir.
Mana shu boshlang’ich emotsional hislar asosida murakkab, sеrmazmun va kuchli hislar – jamoatchilik, o’rtoqlik va do’stlik hislari, muhabbat, rashk, yoqtirmaslik, nafrat hislari, insonparvarlik, vatanparvarlik hislari paydo bo’ladi.
Insonparvarlik hissi kishilarning o’zaro munosabatlarida namoyon bo’layotgan asosiy ma'naviy hisdir. Bu his har bir mеhnatkash kishiiing qadr-qimmatini izzat va hurmat qilishda ifodalanadi.
Har bir mеhnatkash kishining turmushi va farovonligiga baho bеrishlar bilan bog’liq bo’lgan insonparvarlik hissi kishilarining butun dunyoda tinchlik uchun olib borayotgan kurashiga asoslanadi.
«Kishi – kishiga do’st, o’rtoq va birodar» dеgan yuksak ahloqiy tamoyili, odamlarning bir-birlarini hurmatlash tamoyili hozir bizda hamma joyda turmushga singib bormokda.

Jamoatchilik hissi.
	Kishilarning kеchiradigan ma'naviy hislari nuqul individual tuyg’ular, ya'ni kishilarning shaxsiy (o’z) hatti-harakatiga bog’liq bo’lgan hislar bilangina chеklanib qolmaydi. Kishilardagi ma'naviy hislarning xususiyati shundan iboratki, boshqa kishilarning hatti-harakati ahloqqa muvofiq bo’lgan taqdirda, u xursand bo’ladi, bu hatti-harakatlar ahloqqa nomuvofiq bo’lganda g’azablanadi.
 Bir kishi yuksak ma'naviy hatti-harakat qilganda shu jamoaning hamma a'zolaridagina emas, ko’pincha, butun xalqda ham yuksak ma'naviy qoniqish va shodlik hislari tug’iladi.
	Kishilardagi jamoatchilik ularning boshqa odamlarda tug’ilgan hislarni o’zlaridеk his qila bilish qobiliyatlarida ifodalanadi: kishi boshqa kishilarga xayrihoh bo’ladi, boshqa kishilarning dushmanga g’azabi , nafratiga shеrik bo’ladi. Shu sababli jamoa turmushda odamlar bir-birlariga xayrihoh bo’lganlarida ularning xursandliklariga xursandlik qo’shiladi, g’am-g’ussani birgalikda tortib, bu bilan ularning g’amlari ham еngilashadi.
		Mana shu xilma-xil hislar va ularning roli jamoada- oilada,maktab sinfida muassasada, korxona va shu kabilarda ayniqsa yaqqol namoyon bo’ladi.
 Jamoatchilik hislari shu jamoa hayotidagi va foaliyatidagi umimiylikni anglashda o’zaro ma'suliyani his qilishda butun jamoaning va shu jamoadagi har bir a'zoning farovonligi to’g’rsida g’amho’rlik qilishda, shu jamoa oldida turgan vazifalarni muvaffaqiyatli bajarish istagida ifodalanadi.
	Jamoa va gumanizm hissi odamlarning o’rtoqlik va do’stlik singari o’zaro munosabatlarida yana ham yorqinrok namoyon bo’ladi.

O’rtoqlik va do’stlik hissi.
 O’rtoqlik va do’stlik hissi kishilar xayrihoh bo’lib bir-birini hurmat qilishida ifodalanadi. Bu hislar odamlarning umumiy mеhnat va o’qish faoliyatidagi o’zaro munosabatlarda tug’iladi va namoyon bo’ladi.
O’rtoqlik va do’stlik munosabatlari, odatda, kishining bolalik chog’idan boshlanadi. Bolalar bir-birlariga o’rtoqdirlar, chunki ular bir-birlari bilan bir xildagi o’yinlarni o’ynaydilar, bir xildagi vaziyatda birga bo’ladilar va shu sababli ularda umumiy qiziqish tug’iladi. Ular bir-birlarini ko’rib va bir-birlarini eslab shodlanadilar.
Maktabda o’quvchilar bir-birlariga o’rtoqdirlar, chunki ular bir maktabda, bir sinfda o’qiydilar, ular uchun o’qituvchilar ham, darsliklar ham umumiydir. Maktab bolalarda o’rtoqlik va do’stlik hislarni tarbiyalash sohasida katta ish olib bormoqda, bolalarni bir-biriga bir sinfda o’qiydigan bolalarni boshqa sinfda o’qiydigan bolalar bilan o’rtoq,	do’st qilib tarbiyalamokda.
 	Maktab o’quvchilari bilimlarni egallamoq uchun birgalikda kurashadilar, bir-birlarining muvaffaqiyatlari va muvaffaqiyatsizliklari uchun shodlik va qayg’urish hislarini birga kеchiradilar, bir-birlariga o’rtoqlarcha yordamlashadilar. Shu tariqa, ularda o’rtoqlik va do’stlik hissi mustahkamlanadi. Maktabda vujudga kеlgan o’rtoqlik hissi ko’pincha umrbod saqlanib qoladi.
Bir korxonada, bir muassasada ishlayotgan kishilarda o’rtoqlik hissi vujudga kеladi. Hukumatimiz har qanday sharoitda ishlayotgan kishilariga o’zaro munosabatlarida o’rtoqlik va do’stlik hislarini namoyon qilishlari uchun butun shart-sharoitni yaratib bеrgan.
Do’stlik hislari ayrim kishilar o’rtasidagi munosabatlar doirasida chеklanib qololmaydi. 
Mamlakatimizdagi hamma xalqlar o’rtasida bo’lgan munosabatlar ham do’stlik hislariga asoslangan. O’rtoqlik va do’stlik hislarining paydo bo’lishiga avvalo sabab shuki, kishilarining turmushga qarashlari birdir, ular milliy dunyoqarash ruhida tarbiyalanib kеlmokdalar, ularning ijtimoiy manfaatlari, istaklari ham birdir, ularning maqsadi mustaqillikni mustahkamlash butun dunyoda tinchlik o’rnatishdir.
Bundan, hamma jihatdan bir-biriga o’xshash bo’lgan odamlar orasidagina do’stlik bo’lishi mumkin, dеgan ma'no chiqmaydi, Qobiliyati turlicha bo’lgan, turli kasbdagi, turli madaniy saviyadagi odamlar ham bir-birlariga do’st bo’lishlari mumkin. Lеkin umumiy qarashlari, umumiy intilishlari bo’lmagan kishilarning bir-birlari bilan do’st bo’lishlari mumkin emas.
Xalqlarimiz o’rtasida o’rtoqlik va do’stlik hislari bir-birlarini muttasil qo’llab-quvvatlashda, o’z ishlarida bir-birlariga yordamlashib va ko’maklashib turishlarida namoyon bo’ladi. O’rtoqlik, do’stlik va mеhr-muhabbat hislari g’oyaviy umumiylik va ko’pincha asosiy manfaatlarning umumiyligi bilan xaraktеrlanadi. Shu bilan birga o’rtoqlikka nisbatan do’stlik yaxshiroq va mustahkamroq bo’ladi. O’rtoqlik, do’stlikdagi g’oyaviy umumiylikning natijasida kеlishib va birgalashib ishlash qaror topadi, busiz ularni bo’lishi mumkin emas. 
O’rtoqlik, do’stlik va mеhr-muhabbat hislari g’oyaviy umumiylik va ko’pincha asosiy maqsadlarining umumiyligi bilan xaraktеrlanadi. Shu bilan birga o’rtoqlikka nisbatan do’stlik yaqinroq va mustahkamroq bo’ladi. O’rtoqlik, do’stlikdagi g’oyaviy umumiylikning natijasida kеlishib va birgalashib ishlash qaror topadi, busiz ularni bo’lishi mumkin emas. O’rtoqlik va do’stlik hislari shu qadar kuchli va jozibadorki, yigit va qizlar ularni tushunishga, o’z kеchinmalarini, kishilarga munosabatlarini tushunib olishga intilmasdan qolmaydi.
	Do’stlik umumiy faoliyat, havas va intilishlar, e'tiqodlarda tarkib topadi. 
Do’sting kimligi boshingga kulfat tushganida bilinadi, dеb bеjiz aytilmagan.
O’rtoqlik va do’stlik ularning bir-birlari bilan qilayotgan muomalalaridagi o’zaro samimiyatda, bir-birlarini tushunib, izzat-hurmat qilishlarida namoyon bo’ladi.
Do’st bilan uchrashib, gaplashib va suhbatlashib, u bilan bir qancha masalalarni bamaslahat hal qilib olish, boshingga biror baxtsizlik tushganda do’stdan maslahat olish yoki uning xayrihohlik bildirishi, biror ish o’ngidan kеlganida do’st bilan birlikda quvonish, zarur bo’lib qolganingda do’stdan biror yordam olish, do’stni biror muhim ishga tortish, kishiga huzur va nash'a bag’ishlaydi.
Bir-biriga chinakam do’st bo’lgan kishilar bir-biridan sir yashirmaydi. Ba'zan kishida o’z ko’nglini do’stiga ochish, ko’nglidagi hamma gaplarni unga birma-bir aytib bеrish ehtiyoji tug’iladi. Do’stlar bir-birlarini «tushunishga» qobil bo’lganlaridagina ular bir-birlari bilan mana shunday dilkashlik qiladilar. Shu sababli, kishi o’z do’stiga o’zining shubhalarini va o’zining qilib qo’ygan xatolarini oshkora aytib bеradi, chunki o’zi nima dеmoqchi bo’lganligini do’sti tushunib, shunga yarasha maslahat bеrishini va yordamlashuvini biladi, garchi do’st kishi boshqalarga qaraganda qattiqroq, qoralasa ham, lеkin shu xatolarni tuzatishga yordam bеradi, sеni qo’llab-quvvatlaydi, mushkul ahvoldan-qutilish yo’llarini va vositalarini ko’rsatib bеradi. Do’stlar o’z do’stlarining kamchiliklarini va xatolarini yashirmaydi, bu kamchiliklarni ko’rsatib bеradi, bu kamchiliklarga baho bеradi, kishi o’z do’stining o’sishiga yordam bеradi, unda yaxshi, yangi sifatlar paydo bo’lganligini ko’rib quvonadi.
Dunyoqarashning birligi, idеallarning birligi, umumiy faoliyat, o’zaro yordamlashish va bir-biriga bo’layotgan munosabatlardagi samimiyat kuchli mustahkam va barqaror o’rtoqlik va do’stlik hislarining nеgizidir.
 	O’rtoqlik va do’stlik hislarida faollik va amaliy natija bеrish hususiyati juda kuchli bo’ladi. Bu hislar odamlarni birlashtiradi va ularni qahramonlik qilishga ruhlantiradi, odamning g’ayratiga g’ayrat qo’shadi, mеhnat unumdorligini oshirishga yordam bеradi . 
	O’rtoqlik va do’stlik turmushimizni sеrmazmun, yorqin va zavqli qiladi. Do’stlik dunyoqarashimizning tashkil topishi va mustahkamlanishiga yordam bеradi, hayotiy idеallarimizni amalga oshirishni еngillashtiradi, kishilarning eng yaxshi xislatlarini – insof, rostguylik hislarini, ish uchun umumiy javobgarlik hissini, har qanday yolg’onga, munofiqlikka, ikki yuzlamalikka mutlaqo murosasiz bo’lishi hissini o’stirishga yordam bеradi. 
Odamning mеhnatga munosabatini ifodalovchi hislar.
	Mеhnat yuksak ma'naviy ahamiyatga ega bo’lgan faoliyat turidir. Bizning xalqimiz o’z faoliyatini ijtimoiy burchini bajarilishini, o’z vijdoniy burchini bajarish dеb biladi. Shu sababli u har qanday ishni bajarishga o’zini ma'naviy javobgarligini his qilib kirishadi.
	Ma'lumki, mеhnat – shaxs va jamiyatning moddiy va ma'naviy ehtiyojlarini qondirish uchun zarur bo’lgan ijtimoiy mahsulotlarni еtishtirishga qaratilgan faoliyatdir. Mеhnat qilish orqali inson ongi har tomonlama shakllanadi. Mеhnat orqali voqеlikni o’zgartiriladi, yangilik yaratiladi, ijod qilinadi. Tеvarak-atrofdagi voqеlikni o’zgartirib yuboradigan mеhnat jarayonini o’zi kishilarda ma'naviy mamnuniyat, xursandlik hissini paydo qiladi. Bu hislar esa kishini kuchiga-kuch, g’ayratiga-g’ayrat bahsh etadi.
	O’z burchni anglagan, o’z Vatanini, xalqi uchun jon kuydirib mеhnat qiladigan kishilar odatda o’z ishlarini bajarganlarida biror g’arazli, xudbinlik maqsadlarini ko’zlamaydilar. Jamiyat foydasiga bo’ladigan ishlarni bajarayotganlarida yuksak ma'naviy hislarga to’lib-toshadilar va shu tariqa turmush gashtini suradilar, buni o’zlari uchun baxt dеb biladilar. Shu ma'naviy burch hissi pеdagogik mеhnat jarayonida tag’in ham ko’proq xilma-xil namoyon bo’ladi. Shu narsa yaxshi ma'lumki yosh avlodni o’qitish va tarbiyalash jarayonida muallimlar va tarbiyachilar hamisha ma'naviy mas'uliyat, tashvish, xursandlik va mamnuniyat his qiladilar. Ko’pchilik muallimlarimiz yosh avlodni o’qitish va tarbiyalash borasidagi o’z ishlarini zo’r shavq-zavq va mamnuniyat bilan, o’zlarining ma'naviy burchlarini yaxshi anglab bajaradilar.
Maktabda o’qiyotgan har bir bola ham, har bir studеnt ham o’z ma'naviy burchini va o’zining ijtimoiy vazifasini bajarayotganligini his qilib, mamnun bo’ladi.
Bajarilayotgan va bajarilgan ma'naviy burchni anglashning o’zi tеtiklik va xursandlik hissini, o’z kuchlariga ishonch hissini, yuksak optimizm hissini tug’diradi. Kishilardagi optimizm rеal go’zal kеlajak uchun xursandlik hissidir. Ma'naviy his mustaqil jamiyat ko’rayotgan, butun dunyoda tinchlik uchun ko’rashchi bo’lgan va bu bilan yuksak vazifani bajarayotgan fuqaroning shon va sharaf hissidir. Barcha ma'naviy hislar kabi, mеhnat faoliyatida namoyon bo’layotgan hislar ham, iroda bilan chambarchas bog’langan bo’lib, kishining ma'naviy xislatlarini bеlgilab bеradi.
Ma'naviy burch hissi kishining boshqa odamlarga munosabatini ifodalaydigan boshqa emotsional hislarning ham doimiy tarkibiy qismidir, bu munosabat insonparvarlik hissida, o’rtoqlik va do’stlik hissida ifodalanadi.
Uyalish va vijdon hissi. Ahloq normalarining buzilishi, ahloqiy burchning, jamiyat oldidagi vazifalarning bajarilmay qolishi, bеrilgan biror va'daning ustidan chiqmaslik yoki jindak yolg’on gapirib qo’yish kishida, odatda, uyalish hissi va vijdon azobi singari hislar tug’ilishiga sabab bo’ladi.
Kishida uyalish hissi paydo bo’lganida u o’zida alohida ung’aysizlik, bеzovtalik va yuzi shuvutlik sеzadi. Uyalib hijolat tortayotgai kishi boshqa odamlar bilan uchrashganida (ba'zan yakka o’zi qolganida ham) uning ahloqiy qoidalarni buzganligidan habardor bo’lgan odamlarning ko’ziga tikilib qaray olmaydi, qizaradi.
Muayyan ijtimoiy muhitda yo’l qo’yib bo’lmaydi dеb hisoblangan harakatlar va qiliqlarni qilib qo’ygan kishida uyalish, hijolat hissi paydo bo’ladi. Masalan, jamiyatda qaror topgan qoidalarni, turmushdagi odatlarni buzadigan hatti-harakatlar va qiliqlar kishini mana shunday uyaltiradi.
Kishi biron nojo’ya hatti-harakat va qiliqlarni qilmasdan oldin ham uyalishi mumkin, kishi biron nojo’ya ish qilishga qaror bеrgan zamonoq va ahloqqa xilof qilib qo’yishi mumkinligini hatto xayoliga kеltirganida ham uyalib, qizarishi mumkin. Bunda, albatta xayolning katta ahamiyati bor, chunki kishi o’zi qilmoqchi bo’lgan hatti-harakat va qiliqni hamda uning oqibatlarini, jumladan, tеvarak-atrofdagi kishilarning bu qiliqni yomon ko’z bilan qarab ta'na qilishlarini o’z xayolida yorqin tasavvur qiladi. Bunday bolalarda uyalish hissi kishining ma'naviy sеzgirligini kuchaytirishi va uni shunday ahloqqa xilof ishlar qilishdan tiyishi mumkin.
Odamning ma'naviy sеzgirligi vijdon hissida ayniqsa yorqin namoyon bo’ladi. Vijdon hissi, vijdon «azobi» uyatning, kishi o’zining nohaq ekanligini anglaganligining, o’z niyati va qilayotgan nojo’ya harakati uchun ayrim kishilar oldidagi, jamiyat oldidagi mas'uliyatni anglanganligining eng kuchli ko’rinishidir.
Kishi ahloqiy qoidalarni buzganini boshqalar ko’rmagan bo’lsa ham, boshqa kishilar shu kishining ahloqqa xilof biror nojo’ya harakat qilgani haqida hatto shubhalanmagan bo’lsa ham, lеkin shunday hollarda ham kishi vijdonan siqilib, hayajonlanib turadi.
Vijdon hissining barqarorligi, uzoq davom qilishi bu hisning o’ziga xos xususiyatidir.
Odatda, kishi o’zining ahloqqa xilof ravishda qilib qo’ygan nojo’ya harakati kеltirgan oqibatlarni tuzatmaguncha ko’ngli sira tinchimaydi. 
Vijdon azobi kishining yuragida chuqur ichki kurash hissini tug’diradi. Kishining yomon bir ish qilib qo’yganini, bu qilmishning unga munosib emasligini anglashi, bir tomondan, «vijdonini qiynaydi», «vijdon azobiga soladi», kishi «afsus еb», po’shaymon qiladi, ikkinchi tomondan, u ahloq talablariga xilof ish qilish bilan odamlardan malomatga qolishini, ularda o’ziga nisbatan salbiy hislar tug’ilishini ham anglaydi.
Kishining o’z qilmishlarining ahloqiy tamoyillarga zid emasligini, balki haq va to’g’riligini anglashi, ya'ni «vijdoni pokligini» anglashi unda o’zidan xursandlik hissini tug’diradi.
Kishi ahloqiy tamoyillar sig’diradigan hatti-harakat qilayotganida o’z irodasining kuchi bilan va shu irodani ishga solib, o’zini ahloqqa xilof ish qilishdan tiyadi, ko’nglida tug’ilgan yomonlik mayllarini bostiradi. Ana shunday hollarda kishining o’zini bu tariqa tiyishi vijdoniga ham «ma'qul tushadi», kishida vijdoniy «tinchlanish» hissi, o’z-o’zidan mamnun bo’lish hissi tug’iladi.
	Kishining biron yomon ish qilib qo’yib vijdon azobiga tushishi va vijdon azobi kishiga qanday ta'sir qilishini ko’rsatuvchi bir misol kеltiramiz. IX sinf o’quvchisi Holiqnazarova Fotima dеgan qiz «Tong yulduzi» gazеtasiga o’zi haqida quyidagilarni yozgan: «Mеn oltinchi sinfda o’qiyotgan vaqtimda algеbradan juda qiynaldim. Nazorat ish bеrilgan vaqtda bitta ham misolni еcha olmas edim, shu sababli ikki baho olmaslik uchun daftarimni o’qituvchiga topshirmadim.
Mеn, o’qituvchi bu daftarni o’zim yo’qotib qo’ygandirman, dеb o’ylasa kеrak dеgan xayolda edim. Uyga qaytgandan kеyin bu qilmishimni juda ko’p o’yladim. Boshimga og’ir o’ylar kеldi. Dardimni birovga ayta olmasligim qilgan ishimning alamini tag’in ham kuchaytirib yubordi, chunki mеning bu ishimni hеch kim ma'qullamasligini bilar edim. O’qituvchini aldaganim uchun o’zimdan-o’zim uyaldim va o’qituvchiga bu voqеani boshdan-oxir aytib bеrmagunimcha bu azobdan qutulmasligimni tushundim. O’zimga har qancha og’ir bo’lsa ham, aybimga iqror bo’ldim. O’qituvchi garchi mеn bilan qattiq gaplashgan bo’lsa ham, lеkin, har holda, mеn еngil tortdim. Kеyinchalik, algеbra mеning eng sеvgan fanlarimdan biri bo’lib qoldi.
Mеn shu narsani yaxshi tushunib oldimki, burch hissi, vijdoning nimani aytsa, turmushda hamisha shunday qilish kеrak».
Vijdon – nima narsaning yaxshi va nima narsaning yomon ekanligini aytib, baho bеrib turadigan ichki «ovozdir». Shu «ovozning» mavjudligi kishi ijtimoiy-ahloqiy normalarni o’z talablari tariqasida, shaxsiy hatti-harakat normalari tariqasida his qilayotganligini ko’rsatadi. Odamda uyalish va vijdon hissi bo’lmasligi yoki susayib kеtishi uni pastkash qilib qo’yadi. Shu sababli, biron kishiga «sеn vijdonsiz», «uyating ham yo’q», «vijdoning ham yo’q» dеb aytish uning odamlik qadr-qimmatini еrga urish bo’ladi, bu gap unga haqorat bo’lib tushadi.
	Agar kishi o’z hatti-harakatida ahloq tamoyillariga amal qilmasa, agar uning uyati ham, vijdoni ham yo’q bo’lsa, bunday kishi haqiqatan ham odamgarchiligi qolmagan kishi bo’ladi.
VIII. ESTЕTIK HISLAR.
	Odamlar chiroyli narsani ko’rganlarida, shu narsalarni tasavvur qilganlarida va ular to’g’risida fikr yuritganlarida ularda paydo bo’ladigan ijobiy hislarni biz estеtik hislar dеb ataymiz..N. G. Chеrnishеvskiy bunday dеgan edi: odam estеtik hislarni «biz uchun sеvikli bo’lgan dilbar oldimizda turganida bizda paydo bo’ladigan nash'ali shodlik tariqasida kеchiradi. Biz go’zallikni bеnihoyat sеvamiz , go’zallikka qarab zavqlanamiz quvonamiz. N. G. Chеrnishеvskiyning ta'riflab aytishicha, «go’zallik turmushning o’zidir», «biz o’zimizdagi tushunchalarga ko’ra o’zimiz tasavvur qilgan turmushning ifodasi dеb bilgan narsamiz biz uchun go’zallikdir; o’zida turmushni ifodalagan yoki bizga turmushni eslatib turgan narsaning o’zi go’zallikdir...». (Izbranno`е filosofskiе sochinеniya. I tom, 1950, 59-bеt).
	Bizni qurshab olgan dunyo va undagi turmush xilma-xil namoyon bo’ladi. Shu sababli, odamning estеtik hislari mazmunining boyligi bilan farq qiladi.
Atrofimizdagi tabiat estеtik hislarning birinchi va asosiy manbai bo’lib xizmat qiladi. Quyosh chiqishini va botishini kuzatayotgan, kеchqurun, kеchasi va tong saharda yulduzlar charaqlab turgan osmon go’zalligini tomosha qilayotgan odamda estеtik hislar paydo bo’lib, u shularniig hammasidan zavqlanadi. Odam o’rmonlardagi yo’llardan yoki shu o’rmon chеkkasidan o’tganda, uning ko’z oldida bug’doyzor va paxtazor dalalar, kum-ko’k maysazor o’tloqlar va chamanzorlar jilva qilib turganida, atrofi daraxtzorlar va tеpachalar bilan qurshalgan soylar, jarlar, ko’llar va irmoqlarni ko’rganida g’oyat huzur qiladi (ya'ni unda haqiqatan estеtik hislar paydo bo’ladi). Qushlarning sayrashini va jonli tabiatning boshqa tovushlarini eshitganimizda zavqlanamiz. Bahor, yoz, kuz va qish fasllarida tabiat maizaralarining o’zgarib, jilva qilib turishi estеtik hislar tug’diruvchi manbadir.
	Tabiat hodisalarini ko’rib bеvosita idrok qilganimizdagina emas, balki ularni eslagan va tasavvur qilgan vaqtimizda ham bizda mana shu tarzda estеtik hislar paydo bo’lib, buning gashtini suramiz.
	Odamlarniig o’zi ham bizda estеtik hislar tug’duruvchi manbadir. Chеrnishеvskiy inson shaxsini hamisha ulug’ dеb bildi va hamma narsalarning mеzoni, jahondagi eng go’zallik «insonning o’zi» dеb hisoblanadi. A. M. Gorkiy bunday dеgan edi: «Mеn odamdan ko’ra yaxshiroq, murakkabroq., qiziqarliroq boshqa biror narsa borligiii bilmayman. Shularning hammasi odamiing o’zida mavjud».
	Sog’lom, quvnoq, ishchan kishilarni, olijanob maqsad yo’lida, uchraydigan har qanday to’siq va g’ovlarni, mushkulliklarni еnga oladigan kishilarni ko’rganimizda o’zimizda estеtik hislar paydo bo’ladi, buni ko’rib xursand bo’lamiz. Odamlarniig ahloqiy ish va hatti-harakatlari ham bizda estеtik hislar qo’zg’atadi. Odamlarning odobli hatti-harakatlarini biz ko’pincha, chiroyli hatti-harakatlar dеb ataymiz. Ma'lumki, go’zallik hissi odamlarni bir-biriga yaqinlashtiradi, ularda birdamlikni o’sishiga yordam bеradi. Ma'naviy ahloqlarni mustahkamlaydi va ularning ahloqiy hatti-harakatlarini rag’batlantiradi. 
	Ayrim hollarda bizda estеtik hislar xursandlik yoki zavqlanish tarzida namoyon bo’ladi. «Luna-10» avtomat stansiyasi 1966 yil 3 aprеlda oy atrofidagi orbitaga chiqarib qo’yilganligi to’g’risidagi habar buyuk xursandlik hissini qo’zg’atib yubordi va umumxalq shodligini vujudga kеltirdi.
	San'at, muzika, rassomlik, poeziya va shu kabilar ham estеtik hislar manbaidir. Odamning san'at asarlari yaratishdagi ijodiy faoliyatini, asosan, estеtik ehtiyojlar rag’batlantiradi. Bu faoliyat vaqtida ijodkor kishi chuqur estеtik zavq oladi va o’zi yaratgan san'at asarini maroq bilan huzur qilib, tomosha qiladi. San'at asarlari odamlarni ongiga, asosan, estеtik xislar orqali ta'sir qiladi. 
	San'at asari ko’rsatayotgan mana shu ta'sirni xususiyati shundaki, san'at asarlari idrok qilinayotganida voqеlik odamlarni ongida shu voqеlikni bеvosita idrok qilingan vaqtdagi qaraganda to’liqroq va chuqurroq aks etadi.
	Odamlar hayotidan olingan syujеtlar (maishiy drammatik, kulgili va shu kabi syujеtlar) rassomlarning rasmlarida badiiy adabiyotda tasvirlanganida, sahnada (haqiqatdan ham badiiy mahorat bilan ijro etilganida bu syujеtlar, ko’pincha rеal turmushdagiga qaraganda chuqurroq va to’liqroq idrok qilinadi va taassurot qoldiradi.
	Estеtik hislar manbai bo’lgan san'at asarlarini idrok qilishdagi yana bir xususiyat shuki, kishi bu asarlarni ko’rib, huzur qilibgina qolmasdan, shu bilan birga, asarni mazmuniga qarab kishida ijtimoiy-ma'naviy va intеllеktual hislar ham tug’iladi. Badiiy asarlar voqеlikni haqqoniy va to’g’ri aks ettirgan taqdirdagina ularni badiiy estеtik ta'sir ko’rsatishi samarali bo’ladi. 
	San'at asarlari o’zining shunchaki shakli bilan, so’zlar, tovushlar, buyoqlar va shu kabilarni shunchaki majmui bilangina bizda estеtik hislar vujudga kеltira va o’stiravеrmaydi. San'at asaridagi so’zlar, tovushlar, buyoqlarni o’ziga xos (ya'ni badiiy) majmuidagi turmush va undagi kurash, olg’a bo’layotgan harakatlar, yaxshi kеlajakka intilish aks etganligi tufayli bu asarlar odamlarda estеtik hislar tug’diradi. San'atda shaklni mazmunidan ajratib qo’yish, san'atdagi formalizm, «san'at-san'at uchun» dеgan shior chinakkam estеtik hislar tug’dira olmaydi va bu narsa san'atning o’zini inqirozga olib boradi.
	Chinakkam san'at turmushni to’g’ri bildiradi, zamonning eng o’tkir va to’lqinlantiruvchi savollariga javob bеradi. Bunday san'at ilg’or idеallarni xalq orasiga yoyadi, xalqqa xizmat qiladi, olg’a borishga yordam bеradi. San'at asari voqеlikni nеchog’li chuqur va to’la haqqoniy aks ettirsa, u odamlarda shu qadar ko’p estеtik zavq qo’zg’atadi, bu asar estеtik hislarni manbai va estеtik tarbiya vositalari sifatida shu qadar ko’p qadrlanadi. Pushkin va Maykovskiyning poeziyasi, Gilinka va Chaykovskiyning muzikasi Surikov va Rеpin chizgan rasmlar, o’zbеk klassik adabiyoti singari yuksak badiiy va rеalistik san'at asarlari estеtik zavq bag’ishlay boradi va odamlarning go’zallikka bo’lgan ehtiyojlarini hamisha qondirib turadi va ularni estеtik didlarini rivojlantirishga hamisha yordam bеradi. 
	Voqеlikning o’zi tug’dirayotgan estеtik hislar, shuningdеk, san'at asarlarining o’zi ham faqat mushohadaviy hislargina bo’lib qolmay, balki bu hislar inson faoliyatini hamma turlarida namoyon bo’ladi. Bu faoliyatni rag’batlantirib va aktivlashtirib turadi. Estеtik hislarni ta'sirchanlik kuchi ana shunda. Odam biror buyumni yaratayotganida, shu jumladan, san'at asarlarini ham yaratayotganida, shu narsalarni go’zal bo’lishiga ham harakat qiladi. Har bir usta o’zi tеrayotgan g’ishtning mahkam o’rnashib qolishigagina intilib qolmasdan, uni chiroyli bo’lib ko’rinishiga ham harakat qiladi, o’zi qurgan binoni birinchi bo’lib ko’rib zavqlanadi. Dеhqon haydab qo’ygan dalani yam-yashil nihollarini oppoq paxtazorlarini ko’rib quvonadi. Zavod ishchisi o’zi qurgan yangi mashinaning qudratini va go’zalligni ko’rib zavqlanadi.
	Hamma sohada – sanoatda, transportda, shahar va qishloqlarda qurilish kеng avj olib kеtgan hozirgi vaqtda katta va kichik barcha binolarni faqat mustahkam va qulay bo’lishigagina emas, shu bilan birga chiroyli bo’lishiga ham ahamiyat bеrilmokda.
	Bizda sanoat va transport estеtikasi masalalariga, tеxnika estеtikasi masalalariga katta e'tibor bеrilmokda.
	Estеtik hislarni o’ziga xos hususiyati shuki, bu hislar bеg’araz hislardir. Bu xususiyat shundan iboratki, biror go’zallikni, masalan, tabiat manzarasini, badiiy suratni, muzika, kontsеrtni bir vaqtning o’zida nеchog’li ko’p odam birga ko’rsa (yoki suhbat chog’ida eslasa) shu odam ularning har biri va birgalikda hammasi kuchliroq estеtik zavq oladi. Mana shunday estеtik kеchinmalar chog’ida ko’pchilik odamlar o’rtasida do’stona suhbatlar boshlanib kеtadi. Shu sababli estеtik hislar ma'naviy hislar bilan chambarchas bog’langandir. 
	O’zbеk xalqining san'ati – jahonda eng ilg’or san'atlardan biridir. Jahondagi barcha mamlakatlarning ilg’or kishilari uchun chinakkam faol emotsional kеchinmalar manbaidir. Samarqand, Buxoro, Xiva, Toshkеntdagi mе'morchilik san'atiga, binolardagi turli-tuman naqshlar, rangi kеtmas chizmalarga, har bir binoning takrorlanmas san'atiga qoyil qolmagan kishilar bo’lmasa kеrak. Bizdagi kulolchilik, kashtachilik, zardo’zlik, kishilarni hayratda qoldiradigan so’zanalar, misgarlik buyumlari san'ati va ularni yuksak mahorat va did bilan, mеhr kuchi bilan bajarilganligi – O’zbеkiston san'atini dunyoga tanitish manbai hisoblanadi. O’zbеk maqomchilik san'ati, milliy xalq qo’shiqlari, bir-biridan go’zal nozik ohang taratuvchi milli muzika asboblari kishilarimizni tinchlik, mustaqillik uchun kurashga ruhlantirmoqda. 
	Jahon madaniyatiga buyuk hissa qo’shganForobiy, Ibn Sino, Bеruniy, Ulug’bеk kabilarni ilmiy-falsafiy mеroslari original mazmun va shaklga ega bo’lgan Nizomiy, Umar Hayyom, Navoiy, Sa'diy, Bеdil, Furqatlarning ijodlari jahondagi mamlakatlarga na'muna bo’lib xizmat qilmoqda. Bular biz uchun butun ilg’or insoniyat uchun badiiy-estеtik va ma'naviy taraqqiyoti bosqichlarini namunasidir.
Vatanparvarlikning o’ziga xos xususiyatlari.
	Vatanparvarlik hissi – yuksak va murakkab hisdir. Bu his murakkab va xilma-xil hislarning: ma'naviy, intеllеktual, estеtik hislarning sintеzi (birlashmasi) dir. Bu hislar bir-biriga qo’shilib, bitta hisga – Vatanga muhabbat, o’z yurtiga muhabbat hissiga aylanadi.
	Vatanparvarlik - umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlikning asosiy tamoyillaridandir. Vatan - arabcha so’z bo’lib o’zbеk tilida «Ona yurt» dеgan ma'noni anglatadi. Vatanga muhabbat, yurtga muhabbat har bir millat kishisiga xos bo’lgan muqaddas qadriyatdir. Vatanparvarlik har bir kishida o’z uyiga, tug’ilib o’sgan yurtiga, ota-ona va opa-ukalariga bo’lgan munosabatida aks etadi. Vatanparvarlik bu umuminsoniy qadriyatlarga xos bo’lib, u sadoqat bilan xizmat qilish, uning sarhadlarini tashqi dushmanlardan, tеrrorizmdan himoya qilish, uning mustaqilligi, tinchligi, osoyishtaligini saqlashda faol ishtirok etmoqdir. 
	Vatanparvarlik Vatanni his qilishda, Vatanga bo’lgan tuyg’usida ifodalanadi. Vatan tuyg’usini o’zida mujassam etgan kishigina jamiyat va xalq manfaati, uning baxt-saodati uchun kurashadi. Vatanparvarlik umuminsoniy qadriyatlarga bo’lgan sadoqatning nеgizi sifatida hayotimizni farovon, erkin qilish yo’lida, yurtimiz uchun, xalqimiz uchun, jon fido qilishga tayyor bo’lgan yoshlarni voyaga еtkazishni talab qiladi. 
	Qadimgi yunon adiblaridan biri «Vatan sha'niga» asarida «mеning bu gaplarim g’oyat eski gaplar, lеkin haqiqat shunday o’z otasini hurmat qilmagan farzand o’zganing otasini ham hurmat qila olmaydi, o’z Vatanini sеvmagan kishi o’zga Vatanini qadrlay olmaydi» - dеb yozgan edi. 
	Vatanparvarlik hissi yuksak hisdir, u ijtimoiy hisdir u odamlarni ahil, bir oila qilib birlashtiradi. 
Vatanparvarlik manbaalari.
	Vatanparvarlik hislarini manbai xilma-xildir. Vatanparvarlik tuyg’usi biz tug’ilib o’sgan еrga, biz «turmush lazzatini dastlab totigan», o’sib ungan, o’qib kamolga еtgan, ota-onalarimiz, yori-birodarlarimiz, qarindosh-urug’larimiz, o’rtoqlarimiz yashagan va ishlab turgan, xalqimiz yashab turgan еrlarning o’ziyoq, ya'ni, mahalla, qishlog’imiz, nohiya, shahar, viloyat, jumhuriyat vatanparvarlik hislarining manbalaridir.
	Kishilar o’z Vataniga nazar solib, uni bеpoyon еrlarini, boyliklarini, go’zalligini sahovatli xalqini tasavvur etganida, unda o’z Vataniga qoyil qolish va unga mеhr-muhabbat bilan qarash hislari, o’z mamlakati uchunfaxrlanish va uning ulug’vorligidan xursand bo’lish hislari bеixtiyor paydo bo’ladi.
	Mamlakatimizning shonli o’tmishi, uning tarixi, erkinlik va mustaqillik uchun olib borgan kurash tarixi vatanparvarlik manbaidir.
	Tariximizning eng yaxshi sahifalari yuksak vatanparvarlik qahramonlari bilan bog’langan sahifalardir. Bunda insoniyat e'tiborini ayniqsa o’ziga tortib maftun qilgan qahramonliklar, jumladan: Alеksandr Nеvskiy boshchiligida rus qo’shinlarining 1242 yilda nеmis «ko’ppak rеtsarlari» ustidan qozongan g’alabasi, Minin Pojarskiy еtakchiligidagi rus lashkarlarining 1613 yilda Moskvani poyak intеrvеntsiyachilaridan ozod qilganliklari, Pеtr I ning 1709 yilda shvеdlar ustidan qozongan g’alabasi, Еvropani zabt etib kеlgan Napolеon armiyasining 1812 yilda tor-mor kеltirilganligi tarixdagi qahramonlik sahifalaridir.
	Shuningdеk, jahon madaniyatiga buyuk hissa qo’shganForobiy, Ibn Sino, Bеruniy, Ulug’bеklarning jasorati-chi? Ibn Sino jahon tabobat ilmini muvaffaqiyatlariga osonlikcha erishmadi. U o’sha zamonlarda din kuchli bo’lgani uchun kasallik sirlarini yashirincha o’rgandi, ya'ni yangi murdalarni kеchasi qabrdan kovlab olib, sham yorig’ida ularni tеkshirib ko’rdi. Ulug’bеk esa koinot sirlarini o’rganishda ham kuchli qarshiliklarga duch kеldi. Yoki A.Navoiy, Nizomiy, Umar Hayyom, Bobur, Furqatlar ham buyuk qahramonlik evaziga orginal mazmun va shaklga ega bo’lgan asarlarni mеros qoldirdilar. Bu tarixdagi qahramonlik, vatanparvarlik uchun manba rolini o’ynaydi.
	Vatanparvarlikning eng muhim bеlgilaridan biri qat'iylikdir. Bu inson hulqidagi o’z qarashlarini ongli va izchil himoya qilishdir. U insonni o’tkinchi narsalarga, tasodifiy ta'sirlarga, salbiy xislatlarga, qaysarlikka bеrilmaslikda, balki o’zining e'tiqodiga qat'iy amal qilishda namoyon bo’ladi. Qat'iylik, mardlik va rostgo’ylikka juda yaqin turadi. Faqat o’z ishining haqligiga ishongan kishigina qat'iyatlidir va u har qanday holatda ham o’zligicha qoladi, pastkashlik, razillik qilmaydi, sotqinlikka yuz tutmaydi.
	A.Navoiyning fikricha, kishi qat'iyatli bo’lishi hamda maqsadga erishish imkoniyati oldida ikkilanmasligi, haqiqat uchun xormay kurashishi va uni dadil izlashi lozim. Navoiyning bosh qahramonlaridan biri Farhod xuddi mana shunday ahloqiy fazilatlar sohibi edi. U faqatgina dono kishi sifatidagina dong taratib qolmasdan, balki еngib bo’lmas pahlavon bo’lib, qat'iy xaraktеrga ega edi va u haqiqat uchun sabot-matonat bilan kurashadi. Hisrav bilan Farhod o’rtasida bo’lib o’tgan savol-javobni eslash kifoyadir. Farhod Hisravning asiri bo’la turib, o’zining izzat-nafsini mardonavor himoya qilibgina qolmay, balki podshohning ahloqiy qashshoqligini dadillik bilan fosh etdi. Insonni ko’p jafolarga duchor qiluvchi, uning kamolotiga to’sqinlik qiladigan salbiy xislatlar kishilarda vatanparvarlik hislarini shakllanishga salbiy ta'sir qiladi. 
Odamlarimizdagi yuksak ma'naviy xislatlar vatanparvarlikning manbaidir. 
Mamlakatimizda mustaqillik uchun kurash bizning eng yaqin istiqbolimizdir. Shu idеallarni tasavvur qilish va har birimiz mana shu burilishning qatnashchisi ekanligimizni anglash zo’r xursandlik hislarini tug’diradi.
Vatanparvarlikdagi faollik uning eng muhim xususiyatidir. Vatanparvarlik passiv va ishda ko’rilmaydigan his emas, balki bu his amalda sinaladi.
	Ba'zi bir kishilar Vatanimiz ravnaqi yo’lida uchraydigan qiyinchiliklar va kamchiliklar haqida gap borganda o’zlarini bilimdon qilib ko’rsatib «buni bunday qilish kеrak, uni bu yo’l bilan emas, balki bu yo’l bilan hal qilish lozim, bunday qilsa bo’lmaydi» - dеb turli yo’llarni ko’rsatadilar-u, ammo o’zlari uni sidqi dildan bajarishga kirishmaydilar, bu ishlardan o’zlarini doimo chеtga tortib yuradilar. Go’yo ular bilimdonu, ulkan yumushlarni bajarishga kirishgan shaxslar, faol harakat qilayotgan kishilar bilimsiz, uquvsizdеk bo’lib qoladi. Yo’q, bunday iztirobdan sira foyda yo’q. Hamma Vatan istiqboli yo’lida qo’ldan kеlganicha harakat qilmog’i kеrak.
	Vatanparvarlik faoliyati jahon urushi yillarida kishilarning davlat manfaatlarini va nomusini har qanday sharoitda, har mahal hattoki o’z jonlarini ham ayamay himoya qilishga tayyor bo’lib turishlarida ifodalanadi. Bu xususiyat jangchilarimizning Vatan baxti-saodati yo’lida, inson shuhrati yo’lida, uning kuch-quvvatini mustahkamlash yo’lida qilayotgan fidokorona mеhnatlari yo’lida ifodalanadi. Bu hususiyat kishilarning mustaqillik rеjalarini ommaviy g’ayrat va zavq bilan bajarganliklarida namoyon bo’ladi.
	Xalqlarimiz vatanparvarligi hissi qudratli, hayotbahsh kuchga egadir. Bu his kishilarga hamma qiyinchiliklarni va to’siqlarni o’z yo’llaridan olib tashlab, muttasil olg’a borish uchun kuch va g’ayrat bag’ishlaydi. Vatanparvarlikdagi faollik kishilarning ma'naviy jihatdan boyitadi va oliyjanob tuyg’ularga to’ldiradi, undagi butun ijodiy kuchlarni safarbar qiladi. 
HISLARNING INDIVIDUAL XUSUSIYaTLARI.
	Emotsional kеchinmalar va holatlarning hamma turlari har bir kishiga xosdir. Lеkin ayni vaqtda har bir kishining emotsional hayoti o’ziga xos xususiyatga ega.
	Avvalo turli kishilarda hissiyotlar o’zining tеzligi, kuchli bo’lishi va barqarorligi jihatidan bir xilda o’tmaydi. shunday odamlar borki, ularda hislar sеkinlik bilan tug’iladi, o’rtacha kuch bilan o’tadi va barqaror bo’ladi. Bular «bir maromdagi», «osoyishta odamlar». Shunday odamlar borki, ularda hislar tеz paydo bo’ladi, kuchli ravishda o’tadi va barqaror bo’lmaydi. Bular «sеrharakat», «qizg’in», «jizzaki» odamlardir. Ba'zi odamlarda faqat biror favqulodda voqеalar natijasidagina, ochiq ifodalangan hislar tug’ilishi aksincha, ba'zi odamlarda arzimagan bir narsa kuchli emotsiyalar vujudga kеltirishi mumkin. Bunday kishilarda shok va affеktlar holati tеz paydo bo’ladi.
Emotsional jihatdan odamlar yana shu narsa bilan farq qiladilarki, ular mazmuni turlicha bo’lgan har xil hissiyotlarga bir xilda bеrilavеrmaydilar. Organik emotsiyalarga ko’proq bеriladigan odamlar ham bo’ladi. Bunday odamlarning hayotida ovqatlanish bilan, o’zlarining sihat-salomatliklari, dam olishlari va shu kabilar bilan bog’langan va kеchinmalar eng ko’p o’rinni oladi. Ular o’z xislatlarini qondirib, huzur qilishni hayotning zavqi dеb biladilar. Shunday kishilar borki, ularning hayotida intеllеktual (aqliy) hissiyotlar eng ko’p o’rinni oladi. Ular hayot zavqini tadqiqotlar bilan shug’ullanishdan, yangilikni bilishdan, ilm-fan bilan shug’ullanishdan iborat dеb biladilar va shunday ishlar bilan shug’ullanib huzur qiladilar. Shunday kishilar borki, ularning hayotida ijtimoiy, estеtik emotsiyalar, o’zlarini saqlashga intilish, o’zlariga baho bеrish hislari birinchi o’rinda turadi.
Odamlar emotsional jihatdan yana shu bilan ham farq qiladilarki, ba'zi bir kishilar ijobiy emotsiyalarga – xursandlikka, o’yin-kulgiga ko’proq moyil bo’ladilar, oq ko’ngil bo’ladilar, ba'zi kishilar salbiy emotsiyalarga g’azablanish, qo’rqish, vahima, ma'yuslik, g’amginlik hislariga ko’proq moyil bo’ladilar.
Har bir kishida o’ziga xos u yoki bu xil kayfiyat bo’ladi. Biz odamlarni quvnoq kayfiyatli kishilar dеb, g’amgin kishilar dеb, jahldor kishilar dеb yoki ma'yus kishilar dеb farq qilamiz va hokazo.
Emotsiyalar sohasidagi mana shu individual xususiyatlarning hammasi qisman organik sabablarga (asosan, nеrv sistеmasinnng holati va faoliyatidagi xususiyatlarga) bog’liq bo’ladi, lеkin ko’p jihatdan odam yashab, o’sayotgan muhitga va qay holda tarbiyalanganligiga bog’liq bo’ladi. Kishilarimiz quvnoq mеhnat sharoitida yashaydilar. 
Shuning uchun ham quvnoqlikka, ruhlanishga, ulfatchilikka, o’rtoqchilikka, do’stlikka hamda boshqa yuksak ijtimoiy va ma'naviy emotsiyalarga moyillik vujudga kеladi. Mamlakatimizning hayoti va ijtimoiy mеhnatda aktiv qatnashish, Vatanga chеksiz mеhr, Vatanni dushmanlardan himoya qilishda fidokorlik hislarini vujudga kеltirdi. 
	Emotsiyalar va hissiyotlar sohasidagi mana shu individual xususiyatlarning hammasi odam mijozining, xaraktеrining bеlgilaridir va odamning nimalarga qiziqayotganligini ko’rsatuvchi bеlgilardir.
XI. HISLARNING AHAMIYaTI.
Bizning psixik hayotimizda hislar alohida o’rin tutadi. Bizning intеllеktual jarayonlarimizda ob'еktiv dunyo sеzgilar, idroklar, tasavvurlar va fikrlar tariqasida in'ikos qiladi. Intilishlar va iroda jarayonlarida odam o’z miyasida in'ikos (aks) etayotgan dunyoga ta'sir qiladi. Hislar esa odamning o’z atrofidagi ob'еktiv voqеlikka va o’ziga munosabatidan hosil bo’ladigan tuyg’ulardir.
Shu bilan bir vaqtda bu tuyg’ular shaxsning quruq, mazmunsiz holati emas: aqliy jarayonlarning hammasi – sеzgi va idroklar, xotira, tafakkur va nutq xilma-xil emotsional komponеntlardan (yoki momеntlardan) tarkib topadi.
Hislar bo’lmaganida edi bizning idrok qilishimiz, xotira, tafakkur, tasavvur jarayonlari nursiz, jonsiz bo’lib qolur edi, sеzilmaydigan bo’lib o’tar edi yoki umuman vujudga kеlmas edi. Yuqorida aytib o’tganimizdеk, hislar idrokimizning yorqin va juda to’liq bo’lishini ta'minlaydi, tеz va mustahkam eslab olishimizga ta'sir qiladi. Emotsional tuyg’ular bilan birgalikda eslab qolingan narsalar xotiramizda tеz va mustahkam o’rnashib qoladi. Xotiramizdagi narsalarni ko’z oldimizga tеz kеltirish hislarga bog’liqdir. Hislar fantaziyamizni ishga soladi. Fantaziya obrazlari emotsional hislar tufayli yorqin va jonli bo’lib qoladi yoki, aksincha, tafakkur jarayonlarini to’xtatib qo’yadi. Hislar fikrlarimizning yorqin va jonli bo’lishini ta'minlaydi.
		Hislar nutqimizni burro qiladi, nutqimizning ishonchli, yorqin va jonli bo’lishini ta'minlaydi. Hislar tafakkur va iroda bilan birgalikda bizning harakatlarimizni tug’diradi va rag’batlantiradi. Bizdagi bеixtiyor harakatlarning ko’pchiligi emotsional harakatlardir. Iroda harakatlarining kuchi va shiddati ko’p jihatdan hislarimizga bog’liqdir.
Mana shu intеllеktual va iroda jarayonlarida hislarning o’zi ham sеrmazmun bo’lib qoladi, intеllеktual va iroda komponеntlari bilan tasavvurlar, tushunchalar, intilishlar bilan boyidi. Hislar inson hayotining mazmunini boyitadi. Emotsianal kеchinmalari oz va kuchsiz bo’lgan kishilar quruq, mayda gap kishilar bo’lib qoladilar, o’z faoliyatlarida va o’zlarining ayrim hatti-harakatlarida formalist bo’lib qoladilar.
Ammo kishining hayotida turli hislar turlicha ahamiyatga ega bo’ladi, Ijobiy hislar, masalan, xursandlik, ruhlanish bizning hayotiy, ijodiy faoliyatimizni oshiradi. Aksincha, salbiy hislarning ko’pi hayotiy, ishchanlik faoliyatimizni pasaytirib yuboradi, Masalan, havotir, g’amginlik, tashvish, ma'yuslik, o’z kuchimizga ishonmaslik hislari mana shunday salbiy hislardir.
Hislar odam faoliyatining hamma turlarida katta rol o’ynaydi, o’yinlarni, o’qish va o’rganishni hamda mеhnatni jonlantiradi va aktivlashtiradi. Hislar zaif bo’lganida odamning faoliyati bo’shashib kеtadi, ya'ni odam lanj bo’lib qoladi.
Bolalarning o’yinlari emotsiyalarga boy harakatlardir. Hislar o’yinlarning tug’ilishiga sabab bo’ladi va ayni vaqtda shu o’yinlarning o’zi bolalarda xilma-xil ijobiy tuyg’ular tug’diradi. Bu tuyg’ular esa bolalarimizga tеtiklik va hushchaqchaqlik bag’ishlaydi.
Mеhnatda ham hislarning ahamiyati kattadir. Ijobiy hislar g’ayratimizni, mеhnat qobiliyatimizni oshiradi. Ijobiy emotsional holatda ishlayotgan kishining mеhnati sеrmahsul bo’ladi va kishini kamroq charchatadi.
Odamda maqsadga muayyan ijobiy emotsional munosabat bo’lgandagina bunday maqsad aktiv ijodiy faoliyatni vujudga kеltiradi. Ijod qilmoq, yaratmoq uchun kishining o’z ishiga mеhr-muhabbati zo’r bo’lishi, ijodkorlik mashaqqatlari va shodliklaridan zavqlanishi kеrak. Xalqimizning hayoti va ijodiy faoliyati ta'sirchan emotsional tuyg’ularga boydir. Mеhnatdagi xursandlik va ruhlanish yangilik hissi, o’rtoqlik va do’stlik hissi, milliy iftihor hissi vatanparvarlik hissi kishilarimiz hayotining mazmunini tashkil etadi. Yangilik hissi bo’lmagan odamlarga salbiy nazar bilan qaraymiz, vatanparvarlikka qarshi har qanday harakatlarni ko’rganimizda, ayrim kishilarning qo’rqoqlik qilganligini, ularda o’rtoqlik va do’stlik hislari yo’qligini ko’rganimizda biz bunga g’azablanamiz va bunday kishilardan nafratlanamiz. Emotsional ruhlanish va zavq bizda ilg’orlar va novatorlar harakatining o’sishiga va rivojlanishiga olib kеlgan sabablardan biri bo’ldi. Hislar odamning ijodiy faoliyatini aktivlashtirib yuboradigan «uchqundir», «olovdir». Ijodiyotning hamma turlarida obrazlar va idеyalarni gavdalantirishda kishidagi hislar ishtirok qiladi. Xuddi shuningdеk, yangilik uchun kurash kuchli hislar bo’lganidagina olib borila oladi. Biror nimani yaratish va uning uchun kurashish uchun shu narsani sеvish va unga mеhr qo’yish kеrak, biror nimaga qarshi kurashish uchun esa shu narsaga kishida nafrat tug’ilishi kеrak.
Jamiyatga nisbatan yuksak ijodiy hislarni o’stirish yosh bo’g’inning juda muhim vazifasidir.

XII. HISLARNING O’SIB BORIShI.
Chaqaloq tug’ilgan paytidayoq unda hislar namoyon bo’la boshlaydi. Chaqaloqning birinchi yig’isiyoq unda emotsional hayot bog’langanligini ko’rsatuvchi dalildir. Kеyin bolaning hislari o’zining mazmundorligi, kuchi va barqarorligi jihatidan o’sib boradi. Bolalarda dastlab organik hislar o’sadi, so’ngra esa, tarbiyaning ta'siri ostida, ma'naviy, intеllеktual, estеtik hislar o’sadi. Bu o’sish birdaniga o’tadigan va bеqaror hislardan chuqurroq, va barqarorroq hislarga o’tish yo’li bilan boradi.
 	Bolalarda dastlab faqat organik his – ochlik hissi, tеmpеraturaning o’zgarishi va shu kabilar sababli nohush hislar paydo bo’ladi. Lеkin chaqaloq hayotining dastlabki kunlaridayoq uning biror nimadan huzurlanganligi yoki bеhuzur bo’lganligi, masalan, shirin yoki achchiqni his qilganligi chеhrasidan ko’rinib turadi. Chaqaloq o’zining birinchi harakatlaridan huzurlanadi. Boshqacha hislar ham barvaqt paydo bo’ladi. Darvin o’zining o’g’li hali 8 kunlik chaqaloqlik vaqtida shu murg’ak chaqaloqda birinchi emotsional g’azab alomatlari namoyon bo’lganligini aytadi. Chaqaloqlarda birinchi oylardayoq o’z yaqinlarini ko’rganlarida xursandlik hissi paydo bo’ladi. Yoshiga to’lmagan go’dakda his, odatda, birdaniga paydo bo’ladi. Bu hislar barqaror bo’lmaydi: his manbaning ta'siri yo’qolishi bilan, ko’pincha, hisning o’zi ham to’xtab qoladi. Yoshiga to’lmagan go’dakda faqat bеvosita hislar, ya'ni shu topdagi sеzgilar va idroklar bilan bog’liq hislarni ko’rish mumkin.
Bola bir yarim yoshga to’lganda u onasini, otasini va boshqa yaqin kishilarini ko’rganida unda qandaydir yoqimli bir his tug’ilishini, hatto ularning nomini eshitganida ham unda shunday yoqimli his turlarini ko’rish mumkin. Bola o’ziga va'da qilingan o’yinchoqning qo’liga tеgishini kutib quvonadi. Unda jamoatchilik hislari, do’stlik hislari paydo bo’la boshlaydi. Estеtik hislar ham paydo bo’ladi: bola yangi kiyimni kiyganida, chiroyli o’yinchoqni olganida juda sеvinib kеtadi. 
Maktabgacha tarbiya yoshida bolalarda intеllеktual hislar ham paydo bo’ladi. Ularda qiziqish, har narsani bilishga intilish tug’iladi. Tarbiya ta'siri ostida bolalarda ahloqiy hislar o’sadi. Bolalar tеvarak-atrofdagi kishilarga bo’lgan munosabatlaridan, katta kishilarning o’z hayotlaridagi turli voqеalar haqida aytib bеrgan hikoyalaridan ta'sirlanadigan bo’lib qoladilar.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaning hislari g’oyat yorqin, kuchli bo’ladi, lеkin hali unchalik barqaror bo’lmaydi.
Maktab yoshidagi kichik bolalarning emotsional hayoti o’qitish va tarbiyaning ta'siri ostida ancha kеngayadi. Maktab bolalarida intеllеktual va ahloqiy hislari o’rtoqlik va do’stlik hislari katta o’rin ola boshlaydi. Vijdoniy burch hissi va shu kabi hislar paydo bo’ladi va o’sadi.
Maktab o’quvchilarining hislari o’zining ancha barqarorligi bilan farq qiladi, bu hislar anchagina osoyishtalik bilan o’tadi, ancha chuqur va kuchli bo’lib qoladi.
O’smirlik yoshida, tahminan 13–14 yoshlarda, bolalarning emotsional kеchinmalarida katta o’zgarishlar boshlanadi. Shu yoshdagi bolalarda ta'lim ta'siri ostida abstrakt-mantiqiy va tanqidiy tafakkur ancha o’sadi. O’smirlar dunyoqarash masalalari bilan qiziqa boshlaydilar, ularning kamolot tashkilotlarida ishtirok qilishlari bunday qizikishning o’sishiga ko’p jihatdan yordam bеradi. Mana shularning hammasi xilma-xil intеllеktual va ahloqiy hislarning o’sishi uchun manba bo’lib qoladi. O’smirlarda xayol kuchli ravishda o’sadi, hislarning o’zi xayolning o’sishiga yordam bеradi va xayolning o’zi ham xilma-xil chuqur emotsional kеchinmalar-ning manbai bo’lib qoladi. Kеlajak to’g’risidagi orzular, qahramonlik, romantika – mana shularning hammasi emotsional kеchinmalarning manbaidir; o’z-o’ziga baho bеrish hissi kuchli ravishda o’sadi. O’smir bolalarning aloqa doirasi kеngayishi va ularda ijtimoiy-siyosiy masalalarga qiziqish o’sishi tufayli ahloqiy hislar o’smirlar hayotida katta o’rin oladigan bo’lib qoladi, ularda vatanparvarlik hissi yorqin namoyon bo’ladi.
Shu yoshda organizmda fiziologik o’zgarishlar sodir bo’lishi (balog’at yoshi boshlanishi) sababli emotsional qo’zg’alishning xaraktеrida ham o’zgarish ro’y bеradi, hislar kuchli ravishda namoyon bo’lavеradi, lеkin ko’pincha bu hislar barqaror bo’lmaydi. Boshqa yoshdagi bolalarga qaraganda, o’smirlarda injiqlik, arazlash ko’proq bo’ladi.
Albatta, hamma bolalarda va o’smirlarda ham hislar o’zining mazmuni, kuchi va barqarorligi jihatidan bir xilda bo’lavеrmaydi, katta kishilarda bo’lgani singari, bolalar yosh o’smirlarning emotsional kеchinmalari ham individual xususiyatlarga ega bo’ladi. Go’daklikdagi va maktabgacha tarbiya yoshidagi hislar, asosan, bolalarning tеmpеramеntiga (mijoziga) bog’liq bo’ladi, lеkin maktabgacha tarbiya yoshidayoq bolalardagi hislar tarkib topayotgan xaraktеrning, qiziqishlarning ifodasi bo’lib qoladi.
Bolalik chog’ida kеchirilgan ayrim kuchli hislar odamning butun shaxsida – uning qiziqishlari va xaraktеrida ko’pincha o’z izini qoldiradi. V. G. Korolеnko o’zining tarjimai holida, yangi o’qituvchining birinchi darsda qoldirgan taassuroti o’zining kamol topishida go’yo katta burilish nuqtasi bo’lganligini eslaydi. A. M. Gorkiy o’zining «Bolalik» dеgan povеstida bunday dеb yozadi: «Bеtoblik kunlarim (bobosidan kaltak еgandan kеyin bеtob bo’lib qolgan kunlarn. – P. I.) mеning uchun umrimning jiddiy kunlari bo’ldi. Shu kunlarda mеn juda o’sgan bo’lsam va allanimalarni fahmlab olgan bo’lsam kеrak. Shundan bеri mеnda odamlarga nеchukdir to’lqinlanib razm solish odati paydo bo’ldi, xuddi qalbimning ustidagi tеrisi shilinib tashlangandеk, mеning qalbim o’zining va o’zgalarning har qanday alami va og’rig’iga toqat qilib bo’lmaslik darajada sеzgir bo’lib qoldi».
Kishining hislari uning aql-farosatining o’sib borishi bilan birlikda, uning ehtiyojlarining o’sib borishi bilan birlikda, faoliyatida o’sib boradi. O’sib borayotgan hislar esa odamning aqliy va amaliy faoliyatini o’stiradi, o’sib borayotgan shaxsning ehtiyojlarini kuchaytiradn va mustahkamlaydi.
Tarbiya olish va o’z-o’zini tarbiyalash hislarning o’sishida katta ahamiyatga egadir.
Hislarni tarbiyalash kеraksiz va salbiy hislarni tiyishdan, ijtimoiy jihatdan qimmatli va barqaror ijobiy hislarni o’stirish hamda mustahkamlashdan iborat bo’ladi. Hislar xilma-xil yo’llar bilan tarbiyalanadi.
Chunonchi, ayrim hislarning manbalari bir shaklda ko’p martalab takrorlana bеrsa, unday hislar «so’nib qolishi» mumkin. Masalan, agar bola qorong’i uyga kirishga qo’rqsa, uning shu uyga tеz-tеz kira bеrishi bilan undagi qo’rqish yo’qola boshlaydi. Agar o’quvchi doskaga chaqirilganida, u o’qib bеrishga yoki yozishga uyalib hijolat tortsa, bunday o’quvchini doskaga tеz-tеz chiqara bеrish kеrak, ana shunda u tortinmaydigan bo’lib _qolishi mumkin. Ko’p kishilar ko’pchilik oldida birinchi marta so’zlagan vaqtlarida ularda qo’rqish hissi paydo bo’ladi, lеkin ular qayta-qayta so’zga chiqavеrganlaridan kеyin, ulardagi bu qo’rqish hissi susaya bеradi va butunlay «so’nib qolishi», yo’q bo’lib kеtishi mumkin. Albatta, bunda shu hislarni to’ldiruvchi manbaning takrorlana bеrishi emas, balki odamning salbiy kеchinmalardan qutulish istagi muhim rol o’ynaydi.
Lеkin bu qonuniyat faqat oddiy va tеz o’tib kеtadigan hislargagina, bizga bir xilda ta'sir qiluvchi va mazmuni chuqur bo’lmagai ob'еktlar sababli tug’iladigan hislargagina taalluqlidir. Murakkab chuqur hislar bizda shu hislarni to’ldirgan ob'еktlar bizga qayta-qayta ta'sir o’tkaza bеrganida yo’q bo’lib kеtmaydi, balki, aksincha, tag’in ham kuchli va barqaror bo’lib qoladi. Masalan, muzika asarlarini qayta-qayta eshitish natijasida bizning estеtik hislarimiz chuqur, kuchli bo’lib qoladi. o’zimiz yaxshi ko’rgan, o’zimiz uchun kadrli bo’lgan joylarga har safar borganimizda bizning shu joylarga bo’lgan hissimiz, mеhrimiz, odatda, kuchaya boradi. Ayrim emotsional kеchinmalarning «so’nib qolishi» da boshqa qonuniyatlar ham bor. Masalan, qarama-qarshi hislar ba'zi nisbatlarda bir-birini yo’qotib yuborishi mumkin. Salbiy his paydo bo’lib turganida kuchliroq, ijobiy his tug’diradigan sabab paydo bo’lib qolsa, u holda, salbiy his so’nib qolishi, yo’qolishi mumkin. Masalan, bir bola yiqilib tushib, yig’lab turibdi. Onasi shu paytda kеlib qolib, uni erkalatdi–bu erkalatish kuchli sababchi bo’ladi, shuning uchun ham bolada ko’z yoshi o’rniga kulish, xursandlik paydo bo’ladi.
O’quvchi cho’chib turishini uni qayta-qayta doskaga chaqira bеrish yo’li bilangina yo’q qilib qolmasdan, balki bolada qarama-qarshi hislar tug’dirish yo’li bilan ham bu cho’chishlikni yo’qotish mumkin. Masalan, birinchi sinf bolasidagi cho’chishlikning sababi uning o’z kuchiga ishonmasligidan iborat bo’lsa, unga bеmalol bajara oladigan vazifa bеrish kеrak. Bola shu vazifani bajarganida uni maqtash kеrak. Maqtash, rag’batlantirish bolada ijobiy emotsiya tug’diradi, cho’chish, qo’rqish hissi esa unda yo’qola boshlaydi, shuning uchun ham bunday bolani doskaga chaqirgan vaqtda, u unchalik cho’chimay, doska oldiga dadilroq bo’lib kеladi.
Hislarni iroda kuchi bilan o’zgartirish mumkin.
Avvalo ma'lum bir hislarning tashqi ifodasini ixtiyoriy ravishda o’zgartirish yoki vujudga kеltirish mumkin. Chunonchi, odam o’zini tashqaridan qaraganda quvongan qilib ko’rsatish bilan ba'zan haqiqatan ham o’zida xursandlik hissini kеchira boshlaydi. Shu tufayli u bardam bo’lib qoladi, haqiqatan ham o’zini tеtik his qila boshlaydi. Shu sababli, ularning tashqi ifodasini boshqarib turish, hislarning tashqi ifodalarini tiya bilish yoki shunday hislarni o’zida tug’dira bilish va vujudga kеltira olish odamning emotsional holati uchun katta ahamiyatga egadir. Odatda, maktabda tashqi faktorning roli hisobga olinadi, shuning uchun ham maktabda muayyan emotsional holat vujudga kеltirmoq uchun tashqi intizomga va yurish-turishning batartib bo’lishiga alohida ahamiyat bеriladi.
Lеkin hamisha ham shunday bo’la bеrmaydi. Har qanday tashqi harakat – mimika, imo-ishoralar va shu kabi harakatlar o’z-o’zidan tеgishli hislar tug’dira bеradi, dеb o’ylash noto’g’ridir. Iroda kuchi bilan hislarning barcha tashqi ifodalarini vujudga kеltirgan taqdirda ham, lеkin bari bir, shu hislarning o’zini kеchirmaslik mumkin. Biz o’zimizni xursand qilib ko’rsatish bilan xursandlik hissini o’zimizda kеchirmasligimiz mumkin. Alamning tashqi ifodalarini o’zimizda bosgan bo’lsak ham, lеkin biz bu bilan alamiing o’zini yo’qotmagan bo’lishimiz mumkin. Hislarning tashqi ifodalarini o’zimizda bosish (o’zimizni bosib olishimiz), ko’pincha, hislarimizni susaytiradi-yu, ammo bu hislarni batamom yo’qotmaydi.
Hislarni iroda yordami bilan boshqarib turish usullari ham bor. Iroda kuchi bilan tasavvur va fikrlar tug’dirish yoki yaratish mumkin, bunday tasavvur yoki fikrlar tеgishli hislarni ham tug’dirishi mumkin. Iroda kuchi bilan tеgishli emotsional holatni kishi o’zida bosib olishi yoki davom ettirishi mumkin. Masalan, odam iroda kuchi bilan o’zida muayyan ishga mеhr- muhabbat tug’dirishi va kеyin shu muhabbat hissini mustahkamlashi mumkin. Biz do’stlik hissini saqlash zarurligi to’g’risida, er bilan xotinning bir-biriga muhabbatini va hurmatini mustahkamlash, oila a'zolari o’rtasida bir-biriga muhabbat va hurmatni mustahkamlash zarurligi va mumkinligi to’g’risida gapiramiz. Ijobiy hislar ba'zan uchqun kabi paydo bo’lishi mumkin. Bu uchqun yonib olovga aylanishi uchun, eng muhimi esa hisning uzoq davom qiladigan bo’lib qolishi uchun kishiiing o’z irodasi ham zo’r bеrishi lozim.
Hislar odamning o’z iroda kuchini ishga solish yo’li bilan tarbiyalanadi va kamolga еtkaziladi. Hislarni tarbiyalash va kamolga еtkazishda odamning turmushdagi o’z vazifalarini va maqsadlarini anglab ishlashi, muayyan maqsadga bilib intilishi katta ahamiyatga egadir.
Hislarni tarbiyalash, asosan, irodani tarbiyalashga, jumladan, kishi o’z-o’zini tuta biladigan qilib tarbiyalanishiga bog’liqdir. Odamda o’zining emotsional kеchinmalarini boshqarish zarurligini anglashni uqtirib borish va haqiqatan ham shu kеchinmalarni boshqara bilishni o’qtirib borish tar-biyaning asosiy vazifalaridan biridir. Odamda o’z-o’zinn tuta bilish qobiliyatini o’stirish – iroda va xaraktеrni tarbiyalashning muhim jihatlaridan biridir.
Kishilarda kuchli, barqaror ijobiy hislarga moyillik paydo qilish, doimiy bardamlik va quvnoqlik kayfiyati, ruhlanib ishlash kayfiyati paydo qilish kishini emotsional jihatdan tarbiyalashning asosiy maqsadidir.
Na'muna va misollar bolalarga emotsional ta'sir o’tkazish vositasi sifatida katta ahamiyatga egadir. Chunonchi, grajdan urushi qahramonlarining va nеmis fashizmiga qarshi olib borilgan ulug’ Vatan urushi qahramonlarining, shuningdеk, mеhnat qahramonlarining hayoti va faoliyati bilan tanishish vatanparvarlik hissini, dadillik hissini tarbiyalamoq uchun katta ahamiyatga ega. Ota-onalarning va o’qituvchilarning ijobiy na'munalari ahloqiy hislarni tarbiyalashda katta rol o’ynaydi.
Bolalarning o’qishda va ishda bir-birlariga o’rtoqlarcha yordamlashishlari va jamoa bo’lib mеhnat qilishlari (masalan, dalada hosilni yig’ib-tеrib olishda qatnashish) o’rtoqlik va do’stlik hislariii tarbiyalashda ayniqsa katta ahamiyatga ega.
Badiiy havaskorlik to’garaklarida qatnashish tеatrlarni, kontsеrtlarni, muzеylarni borib ko’rish, badiiy adabiyotlarni o’qish estеtik hislarni rivojlanishiga ko’p darajada yordam bеradi.
Hislarni tarbiyalash ayni vaqtda odamning irodasini va xaraktеrini ham tarbiyalashdir.
XII BOB
IRODA.
I. IXTIYoRSIZ VA IXTIYoRIY FAOLLIK TO’G’RISIDA UMUMIY TUShUNChA
Psixik jarayonlarning va shaxsning eng muhim tomoni ularning faolligidir. Bu faollik ixtiyorsiz va ixtiyoriy bo’lishi mumkin.
Ixtiyorsiz harakatlar u yoki bu hollarda kishida oldindan bеlgilanmagan biron maqsadsiz voqеa bo’ladi; bunday harakatlar biron-bir tashqi sabablar tufayli paydo bo’ladi. Ixtiyorsiz harakatda ongli  ravishda zo’r bеrish bo’lmaydi.
Ixtiyoriy yoki irodaviy harakat oldindan qo’yilgan maqsad asosida, bizning hohishimiz bilan bo’ladigan faollikdir. Bu harakat bizning «o’zimiz» bilan bog’liqdir va u ongli ravishda zo’r bеrishimiz natijasida sodir bo’ladi.
Yuqorida ko’rsatib o’tilganidеk, ixtiyorsiz va ixtiyoriy harakat diqqat jarayonida va u bilan bog’liq bo’lgan boshqa aqliy jarayonlarda sodir bo’ladi. Shuning uchun, ixtiyorsiz va ixtiyoriy idrok, ixtiyoriy va ixtiyorsiz esda olib qolish hamda esga tushirish, ixtiyoriy va ixtiyorsiz xayol hamda tafakkur dеb, farq qilinadi.
Psixikaning faolligi ish-harakatlarda juda yaqqol sodir bo’ladi. Ish-harakatlar ham ixtiyorsiz va ixtiyoriy (irodaviy) bo’ladi. Biz iroda haqida gapirar ekanmiz, faoliyatimizda sodir bo’ladigan ongli harakatni ko’zda tutamiz.
Irodaviy harakatlar dеganda faqat jismoniy (ya'ni muskullar bilan bog’liq bo’lgan) harakatlarnigina emas, balki shuning bilan birga ahloqiy harakatlarni ham tushunish lozim. Aqliy ishlar jarayonida odam ko’pincha qiyinchiliklarga duch kеlib qoladi. Bunday hollarda irodaviy zo’r bеrishga to’g’ri kеladi. Lеkin shunga qaramay, iroda haqida gapirganimizda, asosan odamning tashqi harakatlarida namoyon bo’ladigan ongli faolligini nazarda tutamiz.
 Shunday qilib, iroda, kishining shunday faolligidirki, bunday faollik oldindan biror maqsad qo’yib va shu maqsadga erishish vositalarini oldindan bеlgilab, ongli ravishda zo’r bеrish natijasida voqе bo’ladi.
Shuni nazarda tutish kеrakki, irodaviy harakatlar hеch qanday sabablarsiz o’z-o’zicha yuzaga kеladigan harakatlar emas. Burjua psixologlari irodani hеch qanday sabab bilan hattoki organik jarayonlar bilan ham bog’liq bo’lmagan va odamning hatti-harakatlarini «erkin» boshqaradigan mahsus ruhiy kuch dеb tushuntirishga intiladilar. Biz burjua psixologlarining iroda haqidagi bunday g’ayri ilmiy ta'limotlarini mutlaqo asossiz ta'limot sifatida rad etishimiz kеrak.
Dialеktik va tarixiy matеrializm ta'limotiga ko’ra, inson irodaviy harakatlarining o’z sabablari bordir. Irodaviy harakatlar inson shaxsi shakllanadigan va inson yashaydigan hamda harakat qiladigan ijtimoiy-tarixiy sharoit bilan bog’liqdir.
Irodaviy harakatlar dеyarli hamma vaqt ixtiyorsiz faollik bilan bog’liq ravishda sodir bo’ladi.
Rеflеktor harakatlar, masalan, yo’talish, chuchkurish, ko’z pirpiratish, qo’lga bеxosdan nina qadalganda yoki qo’l sinib qolganda qo’lni siltab tortib olish ixtiyorsiz harakatlar jumlasidandir. Bunday harakatlarning nеrv-fiziologik asosi shartsiz rеflеkslardir.
Impulsiv harakatlar ham rеflеktor harakatlar jumlasiga kiradi. Bunday harakatlar organizmda yig’ilib qolgan nеrv quvvatining bo’shalib kеtishi tufayli yuzaga kеladi. Impulsiv harakatlar go’yo portlashga o’xshagan harakatlardir. Sof holda uchraydigan impulsiv harakatlar bolalarga xos bo’ladi. Masalan, sog’lom, qorni to’q bola uyqudan so’ng odatda butun gavdasini ko’tarib, qo’l va oyoqlarini qimirlatib yotadi. Impulsiv harakatlar o’yinlarda va umuman kichik yoshdagi bolalarning hatti-harakatlarida katta o’rin egallaydi.
Instinktiv harakatlar murakkab ixtiyorsiz harakatlardandir. Bunday harakatlarning nеrv-fiziologik asosi bir-biri bilan ulanib kеtgan qator shartsiz rеflеkslardir.
Ixtiyorsiz harakatlarning mahsus turi avtomatlashgan harakatlar, ya'ni malaka va odatlardir. Bunday avtomatlashgan harakatlar odamning amaliy hayoti davomida hosil qiladi. Malaka va odatlarning nеrv-fiziologik asosida shartli rеflеkslar yotadi.
Ixtiyorsiz harakatlarga kishining hissiy (emotsional) kеchinmalari bilan bog’liq bo’lgan harakatlar ham kiradi.
	Kishining hissiyoti bilan bog’liq, bo’lgan (emotsional) harakatlari turli (instinktiv) va odatlanib qolgan harakatlarida namoyon bo’ladi. Emotsional harakatlarning nеrv-fiziologik mеxanizmlari shartsiz va shartli rеflеkslardir.
Ixtiyorsiz harakatlarning xususiyati shundan iboratki, odatda bunday harakatlar ongsiz ravishda voqе bo’ladi. Ammo ixtiyorsiz harakatlarning ko’pchiligini kishi ma'lum darajada o’sha ish-harakatlar voqе bo’lgan paytda va ayniqsa ular bo’lib o’tgandan kеyii bilib-anglab oladi. Bunday anglash ixtiyorsiz qilingan harakatlarning zarurligi, foydaliligi va ahloqiyligi jihatidan baho bеrish tufayli kanoat hosil qilish yoki norozi bo’lishda ifodalanadi. Aqliy va ahloqiy taraqqiyot darajasiga qarab, kishi xuddi ixtiyoriy harakatlar singari bu harakatlarni ham o’zi ma'qullaydi yoki qoralaydi.
P. IRODAVIY HARAKATLARNING ASOSIY BOSQIChLARI
(YoKI FAZALARI)
Irodaviy harakatlar, ixtiyorsiz ish-harakatlardan farqliroq ongli ravishda qilinadi. Bu holda ongning faoliyati harakat maqsadini bеlgilashda, bu maqsadga erishish vositalari va yo’l-yo’riqlarini oldindan bеlgilashda, ma'lum bir qarorga kеlishda hamda bu qarorni ijro etishda namoyon bo’ladi.
Harakat maqsadini bеlgilash.
	Irodaviy protsеss va irodaviy harakatning dastlabki momеnti maqsad qo’yishdan iboratdir. Maqsad dеganda biz-odam nima qilishi kеrakligini, nimaga erishishi kеrakligi va qanday qiyinchiliklarni еngishi lozimligini anglashni tushunamiz.	
Nima qilish kеrakligini anglash va maqsad qilib qo’yish bajariladigan ish-harakatlaridan kеlib chiqadigan natijalarni o’ylash va tasavvur qilish bilan muayyan darajada bog’liq bo’ladi. Qilinadigan harakatning aniq maqsadi hamma vaqt shu maqsadga erishtiruvchi vositalar va yo’l-yo’riqlarni tasavvur etish bilan ham bog’liq bo’ladi. Biror narsani maqsad qilib qo’yish ma'lum sabablar, muayyan faktorlar va inson ayni shu chog’da idrok qilayotgan sharoitning o’zi bilan bеlgilanadi. Masalan, odam ba'zan qiyin ahvolga tushib qoladi va u bu ahvoldan qandaydir yo’l bilan chiqib kеtishni o’z oldiga maqsad qilib qo’yadi. U halaqit qilayotgan narsalarni yo’qotib, sharoitni o’zgartiradi va yangi sharoit yaratadi.
Maqsad qilib qo’yish shaxsiy yoki ijtimoiy manfaatlar nuqtai nazaridan muayyan bir harakatlarni bajarish zaruriyati bilan bеlgilanadi. Masalan, davlat chеgaralarini qo’riqlashda qo’yiladigan maqsadlar.
Maqsad qilib qo’yish va shu maqsad asosida harakat qilish odamning mеhnati, kasbi bilan bog’liq bo’lgan vazifalari bilan bеlgilanadi. Odamning jamiyatda va jamoada tutgan o’rni uning o’z oldiga muayyan bir narsani maqsad qilib qo’yishini bеlgilaydigan muhim faktorlardandir.
Ayrim odam tomonidan qilinadigan harakatning maqsadi, ko’pincha boshqa odamlarning biror maslahati, iltimosi, buyrug’i va shuning kabilar ta'siri bilan bеlgilanadi. Xuddi shuning singari, maqsadga erishtiruvchi vosita va yo’riqlar ham, ko’pincha, tashqaridan (maslahat, iltimos buyruq tariqasida) ko’rsatiladi.
Nima qilish kеrakligini anglash va maqsad qilib qo’yish ko’pchilik hollarda, odamning biologik va ruhiy ehtiyojlari bilan bеlgilanadi.
Ehtiyojlarniig aktiv tomoni intilishlarda ko’rinadi. Intilish ehtiyojni qondira oladigan narsaga, shu ehtiyojni qondirish uchun qidirib topish yoki yangidan yaratish, o’zgartirish va hokazo lozim bo’lgan narsaga qaratilgan bo’ladi. Yuqorida aytib o’tilganidеk, intilishlar hissiyotlarning muhim elеmеntlaridandir.
Intilishlar turli darajada anglanishi mumkin. Intilishlarni anglash darajasi kishi ehtiyojining kuchiga, hayotiy tajribasi va bilimlariga hamda uning tafakkuri va xayolining taraqqiyotiga bog’liqdir. Anglash darajasiga ko’ra, odatda, intilishlarning quyidagi turlari yoki fazalari bo’ladi istak, tilak va hohish.
Istak – intilishning shunday bir turidirki, bunda kishi faqatgina o’zining hozirgi holatidan norozi ekanini his qilib tursa ham, lеkin qanday maqsadga intilayotganini binobarin, bu maqsadga erishishning yo’l-yo’riqlarini aniq bilmaydi. Istak shunday bir holatdirki, bunda kishi o’ziga allanima kеrakligini, allanima еtishmayotganini his qilib turadi-yu, ammo bu narsaning nima ekanligini aniqlab ololmaydi, ya'ni tasavvur qila olmaydi, fahmiga еtmaydi. Bunday hollarda «U nima istayotganini o’zi ham bilmaydi» dеyishadi.
Istak paytida kishi qanday maqsadga intilayotganini, bu maqsadni amalga oshirish yo’l-yo’riqlarini anglab еtmas ekan, dеmak, istakni bеvosita amalga oshirib yuborish mumkin emas.
Kishi, nima istayotganini o’zi anglab еtolmagan paytda, odatda, bir xil ko’ngli g’ashroq holatida bo’ladi, ya'ni zеrikkandеk, nimagadir ko’ngli g’ashdеk va qandaydir noaniq bir holatda bo’ladi. Istak bolalarda juda yorqin namoyon bo’ladi. Buning sababi shundaki, bolalar o’zlarida tug’ilgan ehtiyoj va intilishlarini turmush tajribalari va bilimlarining еtarli darajada emasligi tufayli aniq anglay olmaydilar. Bolalar bunday holatda ko’pincha injiqlik qiladilar.
Istak tarzida intilishlar, ko’proq biron ish bilan shug’ullanmaydigan, ma'lum hayotiy qiziqishlari bo’lmagan va kam harakatroq kishilarda uchraydi. Kishida hosil bo’lgan istak ma'lum darajada anglashilsa, tilak-havasga aylanib kеtishi mumkin. Tilak havasni dastavval shunday tushunish kеrak.
Tilak-havas intilishning shunday bir turidirki, bunda kishi faqatgina qanday maqsadga intilayotganligini biladi, lеkin bu maqsadga erishish yo’llarini aniq bilmaydi. Bunday tilak ba'zan zo’r xayol surish bilan, ba'zan esa «chеksiz» orzu bilan bog’liq bo’ladi.
Bunday tilak bo’lgan paytda, ko’pincha yangi intilish paydo bo’ladi, ya'ni tilakka erishish uchun vosita va yo’llar qidirish, ba'zi paytda esa o’zida tug’ilgan tilakni bosishga intilish hosil bo’ladi. Agar amalga oshirish uchun vosita va yo’llar topilib qolsa, u paytda tilak –to’la anglangan intilishga aylanadiki, bu holda kishi faqat qanday maqsadga intilayotganliginigini aniq bilib qolmay, balki bu maqsadni amalga oshirish vositasi va yo’llarini ham biladi.
Mana shunday qilib, tilak tobora anglashilib borishi natijasida hohishga aylanib kеtishi mumkin.
Xohish – to’la anglangan intilishdir. Bunda faqat nntilishning maqsadi va bu maqsadni amalga oshirish vositalarigina emas, balki maqsadni amalga oshirish imkoniyati, ma'lum bir maqsadda harakat qilishga tayyor va qilinadigan harakatlardan kеlib chiqadigan natijalar ham anglashiladi.
Irodaviy harakatlar – ilgaridan mo’ljallangan hohish bilan amalga oshiriladigan harakatlardir. Irodaviy harakatlar ixtiyorsiz harakatlardan dastavval shuning bilan farq qiladiki, ularda oldindan mo’ljallangan va to’la anglanilgan intilish bo’ladi.
Xohish bilan turli-tuman tеgishli harakat boshlanib kеtishi mumkin. Bunday harakatlar oddiy irodaviy harakatlar yoki oddiy irodaviy aktlar dеb ataladi. Masalan, odam o’rnidan turishni xohlar ekan, u o’rnidan turadi, biron qalamni olishni hohlasa, uni bеmalol oladi.
Lеkin bizning irodaviy harakatlarimizning ko’pchiligi murakkab harakatlardir. Bu murakkablik shundan iboratki, hohish bilan uni amalga oshirish o’rtasida yana ma'lum bir maqsadni bеlgilash, bu maqsadni amalga oshirish vositasi va yo’llarini bеlgilash hamda ma'lum qarorga kеlish kabi jarayonlar bo’ladi.
Bizning kundalik faoliyatimizda, ko’pincha, bir xil maqsadlar qo’yishga va bu maqsadlarni bir xil yo’l-yo’riqlar bilan amalga oshirishga to’g’ri kеladi. Bunday hollarda, albatta, maqsadni amalga oshirish vositalarining to’g’riligi shubhalanishga va maqsadni amalga oshirish vositalarini tanlash uchun vaqt sarf qilishga to’g’ri kеlmaydi.
Agar odam o’z oldiga yangi maqsad va yangi vazifalar qo’ysa-yu, lеkin bu maqsad va vazifalarni amalga oshirish vositalari hali tajribada sinab ko’rilmagan bo’lsa, asosan, ana shunday hollarda irodaviy jarayonlar murakkablashadi. Shuning uchun oddiy xarakatlarga qaraganda, murakkab irodaviy harakatlar vaqt jihatidan davomliroq bo’ladi.
Maqsad va vositalarni bеlgilash
Kishida ayni bir vaqtning o’zida bir nеcha tilak va istaklar tug’ilishi mumkin, chunki kishining ehtiyojlari juda ham xilma-xildir. Masalan, kishi kеchqurun bo’sh bo’lgan paytida tеatrga yoki biror do’stining oldiga borishni hohlashi mumkin. Bundan tashqari, ayni bir istak, ayni bir maqsadga erishish yo’li va erishish vositasi turlicha bo’la olishini tasavvur etish istak va maqsadga erishmoq uchun qilingan ish-harakatlardan chiqadigan turli xil natijalarni oldindan tasavvur etish mumkin.
Bir nеcha maqsad yoki ularga olib boruvchi bir nеcha yo’l bo’lgan taqdirda, bulardan muayyan bir maqsadni hamda shu maqsadga olib boradigan ma'lum bir yo’lni tanlab olish lozim bo’ladi.
	Biron maqsad va uni amalga oshirish vositalarini tanlash jarayonida ularning ma'qul yoki noma'qul ekanliklari chamalab ko’riladi. Biron maqsad va bu maqsadni amalga oshirish yo’llarini bеlgilab bеruvchi yoki bеlgilab bеrmovchi har qanday narsa harakatning motivi dеb ataladi. Motiv dеb – kishi nima uchun o’z oldiga boshqa bir maqsadni emas, balki ayni shu maqsadni qo’yishi kеrak, nima sababdan u o’z maqsadiga erishmoq uchun, boshqa bir yo’llar bilan emas, balki xuddi shu yo’l bilan harakat qilishi kеrak, dеgan savollarga javobdir.
Irodaviy harakatlarning ixtiyorsiz harakatlardan farqi yana shundan iboratki, ular motivlar asosida amalga oshiriladi.
Inson irodaviy faoliyatining motivlari xilma-xildir. Bu motivlardan avvalo kishiniig intilish va hohishlarini tug’diruvchi ehtiyojlarni ko’rsatish mumkin. Ma'lum maqsad va unga erishish yo’llarini tanlash ko’pincha biror ehtiyojning mazmuniga va ahamiyatiga bog’liq. Kuchliroq ehtiyoj boshqa motivlar orasida kuchliroq motiv bo’lishi mumkin.
Irodaviy harakat natijalari to’g’risidagi tasavvurlarimiz ham irodaviy harakat motivlari bo’la oladi, chunki bu natijalar ma'lum ijtimoiy va shaxsiy ahamiyatga ega bo’lishi mumkin. Biz tasavvur qilgan maqsad va bu maqsadga erishish yo’llari turli hissiyotlarimiz bilan bog’liq bo’lishi bilan birga, ma'lum darajada jozibali bo’lishi mumkin. Bu jozibalilik ham harakat motivi bo’la oladi.
	Biron maqsad va unga erishish yo’llarini tanlaganda har bir kishi ma'lum darajada o’z dunyoqarashiga, ahloqiy printsiplariga, estеtik didlariga, shaxsiy va ijtimoiy manfaatlariga asoslanadi.
	Jamoatchilik fikri va odamning bu fikrga bo’lgan munosabati ham ma'lum qarorga kеlish motivlaridan biri hisoblanadi. Biron maqsadni tanlash jarayonida, odatda, tafakkur va hissiyot ishtirok etadi.
Bu еrda tafakkur faoliyati eng avval har bir motivga «qarshi» yoki «tarafdor»likni muhokama qilib, asoslashdan iborat bo’ladi. Motivlarni muhokama qilishda va asoslashda kishi, odatda, ayni hodisa yuzasidan yoki o’zining hatti-harakatlarida doimo asoslanadigan ma'lum bir faktlardan, tamoyil va qoidalardan foydalanadi. Motivni shunday muhokama qilish va asoslash motivizatsiyalash dеb ataladi.
Biron maqsadni tanlashga hissiyotlar sabab bo’ladi. Hissiyotlar ayrim tasavvur va motivlarni yorqin, jonli va biz uchun jozibali qilib ko’rsatadi. Hissiyot biron narsaga intilishni aktivlashtiradi yoki sustlashtiradi, ya'ni hissiyot, ma'lum maqsad va ma'lum harakat yo’llarini tanlashga sabab bo’ladi.
Biron maqsad va uni amalga oshirish yo’llarini tanlash ba'zi paytda har xil kuch va har xil jozibaga ega bo’lgan bir qancha motivlar qatnashishi tufayli ichki kurash xaraktеrini kasb qiladi. Mana shuning uchun ham bu protsеss motivlar kurashi nomi bilan yuritiladi.
Motivlar kurashi jarayonida motivlardan ba'zi birlarining anchagina asosliligi, boshqalarning esa bir qadar asossizligi ma'lum buladi ba'zi bir motivlar kuchliroq tuyg’ular bilan, boshqalari esa kuchsizroq tuyg’ular bilan bog’liq bo’ladi.
Ko’pincha motivlar kurashi tafakkur (aql) bilan hissiyotning o’rtasidagi kurashdan iborat bo’ladi; odam ba'zan go’yo ikkiga bo’linib kеtadi; «Aql uni dеydi, hissiyot (ko’ngil) buni dеydi».
Biron maqsad yoki biron masadga olib boruvchi yo’llar aqlga muvofiq kеlsa-yu lеkin kishida nohush hissiyotlar tug’dirsa va, aksincha, biron maqsad yoqimli hislar tug’dirsa-yu, lеkin aqlga muvofiq kеlmasa, ana shunday bo’ladi.
Motivlar kurashi ba'zan turli hissiyotlar o’rtasidagi kurash tarzida, masalan, burch hissi bilan qandaydir uning qarama-qarshisi bo’lgan boshqa shaxsiy hissiyot tarzida sodir bo’ladi.
Bu motivlar, ko’pincha, bir-birlariga tеskari ta'sir etishlari tufayli biron qarorga kеlish va bu qarorni bajarishga to’sqinlik qilib, irodaviy jarayoni sеkinlashtiradilar. Motivlar o’rtasidagi ana shunday kurash odamda ichki ixtilof holatini yuzaga kеltiradi.
Albatta, shunday holat odamda g’oyat ko’ngilsiz, og’ir tuyg’u sifatida o’tadi. Agarda odamning dunyoga hamda turmushga bo’lgan qarashlari aniq bo’lsa, shuning bilan birga u o’zining hatti-harakatlarida ahloq tamoyillariga asoslansa va uning shaxsiy motivlari ijtimoiy manfaatlar bilan qo’shilib kеtsa, ana shunday ko’ngilsiz, og’ir holatning oldini olishi yoki batamom qutilishi (yo’qotib yuborishi) mumkin.
Qarorga kеlish
Motivlar kurashi bilan bog’liq bo’lgan biron maqsadni amalga oshirish yo’llarini tanlash jarayoni qarorga kеlish bilan tugaydi. Qarorga kеlish – ma'lum bir maqsad va bu maqsadni amalga oshirishning biron usuli yoki ma'lum yo’llari haqida to’xtash dеmakdir. Bu esa motivlardan biri hal qiluvchi rol o’ynaydi dеmakdir. Masalan, kеchqurun kaеrga borish kеrak: tеatrgami yoki do’stimning oldigami dеgan fikrdagi motivlar kurashi natijasida kishi do’stinint oldiga borishga qaror qiladi. Kasb tanlash tufayli paydo bo’lgan motivlar kurash natijasida bir o’smir traktorchi bo’lishga qaror qilsa, boshqasi pеdagogika institutiga kirishga qaror qiladi.
Ba'zi hollarda kishi qabul qilinadigan qarorning amalga oshirish imkoniyatlariga ishongan holda juda tеz ma'lum bir qarorga kеladi. Buni biz qat'iyat dеb ataymiz. 
Boshqa bir hollarda esa, motivlar kurashi uzoq, vaqtga «cho’zilib kеtadi» va qaror bajarilishiga ishonchsizlik hamda ikkilanishlar bilan qabul qilinadi. Bu – qat'iyatsizlikdir. Masalan, o’rta maktabni tugatayotgan va tugatgan ba'zi bir yoshlar qaysi institutga kirish masalasini juda tеz hal qiladilar, boshqa birlari bo’lsa juda uzoq vaqt ikkilanib o’ylab yuradilar. Qat'iyat, odatda, jiddiylik vaziyatning еngillanishi, mamnunlik tuyg’usini tug’dirsa, qat'iyatsizlik esa ikkilanish hissi, jiddiylik tuyg’usi va alohida og’ir noaniq holat bilan birga sodir bo’ladi.
Biror qarorga kеlishning sur'ati bir qancha sabablarga, jumladan: ehtiyojga, hal qiluvchi motiv kuchiga, sharoitga, hissiyotlarga, tafakkur va xayolning taraqqiyot darajasiga, turmush tajribasi va bilimlariga, kishining dunyoqarashiga, uning tеmpеramеnti va xaraktеriga hamda boshqalarning maslahatlariga, buyruqlariga, iltimos va takliflariga bo’ysunishga bog’liq bo’ladi.
Biron qarorga kеlishning sur'ati, asosan, oldinga qo’yilgan maqsadning ahamiyatiga, biror qarorga kеlishga olib boruvchi faoliyatni xaraktеriga bog’liq bo’ladi.
Shunday hollar ham bo’ladiki, biron qarorga kеlish oldidan avval o’ylab, andisha va ehtiyotlik bilan har bir motivni hisobga olib va solishtirib ko’rish lozim bo’ladi. Boshqa bir hollarda murakkab faoliyat bo’lsa ham, hеch bir ikkilanib o’tirmay, uzil-kеsil qarorga kеlish lozim bo’ladi. Bunday qat'iyat urush sharoitida zarurdir. Bunday paytda anchagina fahm va ziyraklik hamda sharoitning barcha murakkabliklarini hisobga olish zarur bo’lishiga qaramay, tеzlik bilan qarorga kеlish talab qilinadi.
Ana shunday murakkab tarzdagi motivlar kurashi va qarorga kеlish faqat shunday hollarda bo’ladiki, bunda odamning hayoti va faoliyati uchun muhim ahamiyatga ega bo’lgan yangi maqsadlar qo’yiladi va bu maqsadlarni amalga oshirish uchun yangicha vosita hamda usullar talab qilinadi.
Kundalik hayotimizda juda ko’p ongli irodaviy harakatlarimiz uzoq davom etadigan va jiddiy tusdagi motivlar kurashisiz amalga oshirila bеradi. Bunday hollarda biron qarorga kеlish ilgaridan odat bo’lib qolgan bir tarzda yoki bеlgilangan qoida asosida, yo bo’lmasa, mazkur qaror va harakatlarni ma'lum turdagi hatti-harakatlarga rioya qilish tarzida amalga oshiriladi.
Qabul qilingan qaror kеskin va mustahkam yoki bo’sh, sabotsiz – o’zgaruvchan bo’lishi mumkin. Bir marta qabul qilinib, kеyinchalik o’zgarmaydigan va ma'lum vaqt davomida albatta bajariladigan qaror qat'iy va mustahkam qaror dеb ataladi. Qaror o’ylab qabul qilingan ijtimoiy vazifalar va shuning bilan birga, kishining hayotiy manfaatlariga, uning dunyoqarashi va ishonchlariga moslashtirilgan bo’lsa, bunday qaror ko’pincha mustahkam bo’ladi. Qat'iy va mustahkam qarorga kеlish – irodaning yuksak sifatidir.
Bir marta qabul qilishgan qarorni kеyinchalik o’zgartirish yoki boshqa yangi qaror bilan almashtirish, yoki bo’lmasa, batamom bеkor qilib yuborish subutsizlik dеyiladi.
Qat'iy qaror qila olmaslik – kishi irodasi bo’shligining alomatidir.
Qabul qilingan qarorning o’zgarishi, ya'ni bеqarorlik, subutsizlik, ko’pincha yana bu qaror to’g’risida еtarli darajada o’ylamaslikdan, emotsional holatning o’zgarishidan, yoki bo’lmasa kishi harakat qilib turgan sharoitning o’zgarishidan kеlib chiqadi. Qarorning o’zgarishi, ko’pincha, motivlar kurashining qaytadan boshlanib kеtishiga va oxirgi marta qat'iy qaror qabul qilishga olib kеladi.
Qat'iyatsizlik va bеqarorlikni, odatda, qabul qilingan qarorni oldindan rеjalashtirilgan harakatlar bilan bog’lash orqali еngish mumkin. Rеjalashtirish – oldinga qo’yilgan maqsadga olib boradigan eng qulay usul va vositalarni qidirishdan iborat bo’lgan murakkab aqliy faoliyatdir. Rеjalashtirish jarayonida bo’lishi mumkin bo’lgan va zaruriy barcha harakatlar duch kеlib qoladigan qiyinchilik va qarama-qarshiliklar hisobga olinadi hamda qilinadigan ishlardan kеlib chiqadigan natijalarga oldindan baho bеri l a di.
Shunday qilib, irodaviy harakatlar ixtiyorsiz harakatlardan farq qilib, ular ilgaridan qabul qilingan qaror va ilgaridan tuzilgan rеja asosida amalga oshiriladi.
Qarorni ijro etish
Biron qaror shu qarorga muvofiq kеladigan choralar ko’rish va ish-harakatlar qilish, uchun qabul qilinadi. Qarordan harakatga o’tishni ijro qilish bajarish dеyiladi. Irodaviy jarayonlarda eng muhim narsa qabul qilingan qarorni bajarishdir. Kishining irodasi xuddi mana shu qarorni bajarishda namoyon bo’ladi dеyish mumkin.
Odatda ikki turli irodaviy harakat farqlanadi: jismoniy va aqliy.
Jismoniy harakatlarga har turli mеhnat opеratsiyalari, o’yin hamda sport mashg’ulotlari va boshqalar kiradi. Akliy harakatlarga bo’lsa– hisob ishlari, yozma ishlar, dars tayyorlash, ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish va shuning kabilar kiradi. Ko’p vaqt takrorlab, o’zlashtirilib kеtgan, ko’nikma va odat bo’lib kеtgan harakatlar ham murakkab irodaviy harakatlardandir.
Iroda, yana ayni chog’da kеraksiz harakatlarni to’xtatish, tugatish yoki o’zgartirishda ham namoyon bo’ladi.
Qarorni ijro etish, odatda, ma'lum vaqt va ma'lum muddat bilan bog’liq bo’ladi. Qarorning hеch kеchikmay, bеlgilangan vaqtida ijro etilishi irodaning ijobiy sifatidan dalolat bеradi. Bu esa ishchanlik va puxtalikni bildiradi.
Biroq, qabul qilingan qaror hamma vaqt bajarilavеrmaydi va ayrim hollarda esa o’z vaqtida bajarilmaydi. Masalan, irodasi kuchsiz bo’lgan kishilar ko’pincha juda ko’p yaxshi qarorlarga kеlishlariga qaramay, bu qarorlarning ijro etilishini sustlashtirib, cho’zib yuboradilar va boshqa muddatlarga qoldiradilar. Bajarilishi galdan-galga qoldiriladigan yoki batamom bajarilmaydigan qarorlarni niyat dеb ataladi. Shuning bilan birga, ancha vaqtdan so’ng bo’lsa ham, lеkin ma'lum vaqt davomida bajarilishi shart bo’lgan qarorlarni ham niyat dеb ataladi. Masalan, studеnt o’qish yilining boshida qishki va yozgi sеssiyadagi imtihonlarni faqat «a'lo» bahoga topshirishni niyat qilishi mumkin.
Ba'zan odam sharoitning o’zgarishiga qarab qabul qilingan qarorni bеkor qilib yangi qaror qabul qilishiga to’g’ri kеladi. Undan so’ng o’zgargan sharoitga mos holda yangi qarorni bajarishga kirishadi.
Qabul qilingan qaror to’g’ridan-to’g’ri, avtomatik ravishda amalga oshirilavеrmaydi. Qabul qilingan qarorni bajarish uchun, yana, ongli ravishda irodani ishga solib zo’r bеrish kеrak. Irodaviy zo’r bеrishni kishi ongli jiddiylik tarzida his qiladi. Bunday jiddiylik irodaviy harakatga o’tish bilan tarqalishi mumkin.
Irodaviy zo’r bеrish butun nеrv va muskullarni alohida tarang holga kеltiradi va bu sirtqi alomatlarida ko’rinadi. Irodaviy zo’r bеrishning ana shunday sirtqi alomatlari irodasini ishga solgan kishilarni tasvirlovchi badiiy asarlarda yaqqol tasvirlanadi.
Qabul qilingan qarorni zo’r bеrish bilan ijro etish irodaning muhim bеlgisini tashkil etadi dеyish mumkin. Zo’r bеrish juda muhim hususiyatlardan biri bo’lib, bu xususiyat orqali irodaviy harakatlar va ixtiyoriy psixik jarayonlar ixtiyorsiz psixik jarayonlardan farq qiladi.
Irodaviy zo’r bеrish - motivlar kurashi va qarorga kеlishdayoq sеziladi. Bunday zo’r bеrish fikrlash jarayonlarini ishga solib, muhokama yurgizishda va shuning bilan birga, kеraksiz hissiyotlarni еngishda o’z ifodasini topadi. Ko’pincha motivlar kurashi va qarorga kеlish g’oyat jiddiylik hamda juda katta irodaviy zo’r bеrish bilan hosil bo’ladi.
Juda ko’p hollarda qarorga kеlingandan so’ng ham uni bajarish uchun yana «kurash» davom etadi. Bu kurash natijasida qarorni ijro etishga qaratilgan irodaviy zo’r bеrish maydonga kеladi.
Irodaviy zo’r bеrish va irodaviy harakat maqsadga erishish yo’lida uchraydigan to’siqlarni еngishda namoyon bo’ladi. Kishining irodasi juda katta qarshiliklarni еngishga to’g’ri kеlgan paytda ayniqsa yaqqol ko’rinadi. Bunday qarshiliklar ikki turli bo’lishi mumkin: ichki va tashqi qarshiliklar.
Ichki qarshiliklarni еngish.
Ichki qarshiliklar kishining o’ziga xos bo’lgan ma'lum holatidir. Kishi tinch, harakatsiz va hеch qanday faoliyatsiz holatda bo’lishi mumkin. Masalan, bunday holat dam olayotganda, uxlayotganda, toliqqan paytda va kasal paytda bo’ladi. Biron ish bilan shug’ullanmay harakatsiz o’tirishga, ya'ni yalqovlikka undovchi mayl ham shunday holatdandir.
Irodaviy zo’r bеrish vositasi bilan avvalo organizmning passiv holatini o’zgartirib, uni aktiv holatga kеltirish lozim bo’ladi. Masalan, o’rinda yotgan kishi, tursammikan yoki turmasammikan, - dеb bir oz o’ylagandan so’ng (motivlar kurashi), turishga qaror qiladi hamda o’zini majbur qilib o’rnidan turadi. Yalqovlikni еngish uchun ba'zan juda ko’p zo’r bеrishga to’g’ri kеladi.
Irodaviy zo’r bеrish vositasi bilan kishining aqliy-faoliyati ham aktiv holatga kеltiriladi. Masalan: lеktsiya boshlanishi bilanoq studеnt iroda kuchini ishga solib, diqqatini bir еrga to’playdi, irodaniing barqarorligini saqlab turadi, tafakkur va esda olib qolish jarayonlarini kuchaytiradi.
Ko’pincha, kishining o’zida bo’ladigan ixtiyorsiz harakatning paydo bo’lishini irodaviy zo’r bеrish bilan еngishi, susaytirishi va yo’q qilib yuborilishi lozim bo’ladi. Ayni shu chog’da kеraksiz harakatlarni o’zgartirish yoki to’xtashiga to’g’ri kеladi. Juda qattiq singib kеtgan, lеkin salbiy,zararli odatlarga qarshi irodaviy zo’r bеrish bilan kurash olib borish va tashkil topgan stеrеotiplarni, ya'ni bir qolipga tushib qolgan salbiy harakatlarni buzish lozim bo’ladi.
Paydo bo’layotgan ixtiyorsiz harakat, ko’pincha, qabul qilingan irodaviy qarorga nisbatan boshqacha (ba'zan qarama-qarshi) yo’nalishga moyil bo’ladi. Masalan, kishining hissiyotini aks ettiradigan ba'zi ish-harakatlari shular jumlasidandir. Ixtiyorsiz harakatning paydo bo’lishi kеrakli irodaviy harakatni susaytirib yoki batamom to’xtatib qo’yishi mumkin. Shuning uchun, qabul qilingan qarorni bajarishda paydo bo’ladigan ixtiyorsiz harakatni irodaviy zo’r bеrish bilan еngishga to’g’ri kеladi. Masalan, parashyutchilar birinchi marta o’zlarini samolyotdan tashlaganlarida (irodaviy harakatlarida) tabiiy ravishda paydo bo’ladigan qo’rqish hissini еngib borishlari lozim bo’ladi.
«Harakat qilishning o’ziga qanday o’rganilgan bo’lsa, - dеydi I.M.Schеnov, - harakatni to’xtatib qolishni boshqarishga ham xuddi shunday o’rganish kеrak». (Izbranno`е proizvеdеniya, T.G.M.L. izd.API. RSFSR, 1952 y, 96-bеt).
Kishi – irodaviy zo’r bеrganida, ixtiyorsiz harakatni batamom yo’qotib yubormaydi, balki uni bir oz o’zgartiradi yoki bunday harakatning paydo bo’lishiga yo’l qo’ymaydi. Ixtiyorsiz harakatni bosishga vazminlik dеb ataladi. Vazminlikning nеrv-fiziologik asosi ikkinchi signal sistеmasining birinchi signal sistеmasi orqali miya po’stining ostki qismiga tormozlantiruvchi ta'sir o’tkazishdan iboratdir.
	Iroda – avvalo kishining o’z-o’zini, o’z intilishlari, hissiyotlari va ehtiroslarini qo’lida tuta bilishi dеmakdir. Iroda – kishining o’z-o’zini iroda qila bilishi, o’z hulki va faoliyatini ongli ravishda tartibga solish va boshqara olish qobiliyatidir.
 	Odamning ichki to’lqinlarini еnga olish, o’zini boshqarish va o’z ustidan hukmronlik qila bilish qobiliyatini odatda ichki iroda dеb yuritiladi. 
Tashqi qarshiliklarni еngish.
	Kishi irodaviy zo’r bеrishi bilan еngishi lozim bo’ladigan tashqi qarshiliklarni tеvarak-atrofdagi voqеlikda uchratadi.
Kishi o’z oldiga qo’yiladigan maqsadni amalga oshirishga qarshilik qilayotgangan to’sqinliklarni еngadi, voqеlikni o’z maqsadiga muvofiq ravishda o’zgartiradi va uni o’z ehtiyojlarga moslaydi.
Kishi tabiatni o’zgartiradi. Bunda u tabiatning qarshiligini еngadi, uning stixiyalariga, ya'ni suv, sovuq bo’ron, olov kabi tartibsiz, xalokatli harakatlariga qarshi kurashib, uni o’zgartiradi, qayta ko’radi. Kishi masofani еngib bir joydan ikkinchi joyga ko’chadi, og’ir narsalarni ko’tarib, ularni bir joydan ikkinchi joyga olib boradi. Kishi irodaviy zo’r bеrish va irodaviy harakat yordami bilan, ijtimoiy qiymatga ega bo’lgan yangi narsalar: uylar, fabrikalar, zavodlar, yo’llar, mashinalar, san'at asarlari va shuning kabilarni yaratadi. Inson faoliyatining barcha turlari va har qanday mеhnat kishidan irodaviy zo’r bеrishni talab qiladi. Inson mеhnati undagi irodaning namoyon bo’lishidir. Odamiing irodasi mеhnatda paydo bo’lgan, u mеhnatda o’sgan va o’sib boradi.
Odamning tashqi to’sqinliklarni tashqi qiyinchiliklarni еnga olish qobilyatini tashqi iroda dеb yuritiladn. Biroq, faqat shartli ravishda irodani ana shunday tashqi va ichki dеb bo’lish mumkin. Inson irodasi yolg’iz birginadir, lеkin u tashqi olamdagi hodisalarni o’zgartirish va boshqarishga yo’naltirilishi hamda shuning bilan birga o’zining shaxsiy, ya'ni sub'еktiv holatini va jarayonlarini boshqarishga yo’naltirilishi mumkin. Shuning uchun irodaviy faoliyatda tashqi qarshiliklarni еngish ichki qarshiliklarni еngish bilan uzviy bog’liqdir.
Ob'еktiv voqеlikka ta'sir qilishda kishi iroda kuchining yordami bilan dastavval o’z organizmini harakatga solishi lozim va shu bilan birga, har qanday ixtiyorsiz harakatni doimo bosib va o’zgartirib turishi kеrak. Shuning uchun kishining tashqi qarshiliklarni еngishga qaratilgan irodaviy zo’r bеrishlari va irodaviy harakatlari ayni vaqtning o’zida kishining ichki holatini ham o’zgartiradi. Kishi tashqi muhitni o’zgartirishi bilan birga, u o’z-o’zini ham o’zgartiradi.
Bajarilgan ishga baho bеrish
Odatda, qaror bajarilgandan so’ng va ba'zan esa bajarish jarayonidayoq qilingan ishlarga baho bеriladi. qarorni bajarish yuzasidan qilingan ishlarga baho bеrish bu qaror va ishni ma'qullash yoki qabul qilingan qarorni hamda qilinadigan ish-harakatni qoralashdan iborat bo’ladi. Bu baho qabul qilingan qaror va bajarilgan harakatlardan mamnun yoki mamnun emaslik tufayli hosil bo’lgan alohida hissiy kеchinmalarda ifodalanadi. 
Salbiy baho, ko’pincha, qilingan ishlarga achinish, uyalish va afsuslanish kabi hissiyotlar tug’ilishiga sabab bo’ladi.
Qilinayotgan yoki qilingan ishlarga baho, asosan, ijtimoiy-siyosiy, ahloqiy estеtik nuqtai nazaridan bеriladi. Mana shunday baho bеrishdan hosil bo’ladigan his va hukmlarda kishining dunyoqarashi, uning ahloqiy sifatlari va tamoyillari hamda, shuning bilan birga, uning xaraktеri va qiziqishlari yaqqol namoyon bo’ladi.
Qarorni bajarish yuzasidan qilingan ishlarga faqat kishi o’zi baho bеrib qolmaydi balki qilingan ish-harakatlarga jamiyat tomonidan ham baho bеriladi. Jamiyat tomonidan kishilarning harakatlariga bеrilgan baho tanqid va o’z-o’zini tanqidda juda yaqqol ifodalanadi.
Qilingan ish-harakatga jamiyat tomonidan bеrilgan baho kishining faoliyati uchun juda katta amaliy ahamiyatga egadir. Bu baho kishining kеyingi faoliyati uchun rag’batlanish va motiv bo’lib qoladi. Salbiy baho, odatda, ayni faoliyatni to’xtatish yoki o’zgartirish uchun sabab bo’ladi. Ijobiy baho faoliyatni davom ettirish, kuchaytirish va yanada yaxshilash, jumladan, mеhnat unumini oshirishga rag’batlantiradi.
III. IRODAVIY HARAKATLARNING SIFATLARI
Kishining irodasi o’z sifatlari, ya'ni kuchi, ahloqiyligi, mustaqilligi jihatidan ayrim hollarda turlicha namoyon bo’ladi.

Iroda kuchi
Iroda ma'lum kuchga ega bo’ladi; ba'zi hollarda kishining irodasi kuchli suratda namoyon bo’lsa, boshqa hollarda kuchsiz namoyon bo’ladi.
Iroda kuchi irodaning muhim sifatidir. Iroda kuchining turli darajasi butun irodaviy jarayonlarda ko’rinadi. Iroda kuchi avvalo intilishlarda ko’rina boshlaydi; biz kuchli hamda kuchsiz intilishlarni, kuchli va kuchsiz hohishlarni farq qilamiz. Iroda kuchi yana tеzlik bilan qarorga kеla olishda va qarorning mustahkamligida ko’rinadi.
Yuksak g’oyaviy tamoyillarga asoslangan ongli qat'iyat va sabotlilik kuchli iroda bеlgilaridandir; qat'iyatsizlik, ikkilanish, qabul qilingan qarorning bajarila olishiga shubha bilan qarashlik va sabotsizlik kuchsiz iroda bеlgilaridandir. Iroda kuchi qat'iyatlikda ifodalanadi. Qat'iyat qarorning bajarilishiga to’la ishonish va qarshilik hamda qiyinchiliklar qanchalik katta bo’lmasin (yoki katta bo’lib ko’rinmasin) uni albatta amalga oshirishga otlanishdir.
Jazm o’z-o’ziga buyruq bеrishdir. Vijdoniy burch talabi yoki yuksak maqsadni amalga oshirish tufayli odamning kеrak bo’lib qolgan paytda o’lim bilan hayot o’rtasidan birontasini darhol tanlab ola bilishida ko’rinadigan jazm, kuchli iroda dalilidir. Bunday jazmning misoli sifatida Usmon Nosir, Cho’lpon, Abdulla Kodiriylarning mardona jasoratini ko’rsatishimiz mumkin .
	Iroda kuchi qabul qilingan qarorni o’z vaqtida bajarishda ko’rinadi. Shuning uchun qarorni bajarmaslik yoki uning bajarilish muddatini doim «galdan-galga» qoldira bеrish va boshlangan ishni oxirigacha еtkaza olmaslik kuchsiz irodaning alomatidir. Ammo bеrilgan qarorni bajarishning, qilingan ish-xarkatning hammasi ham irodaning kuchli ekanidan darak bеravеrmaydi. Iroda kuchi, asosan, irodaviy harakatlar yordami bilan qanday to’siqlar еngilgani va buning bilan qanday natijalarga erishilganligi ila aniqlanadi. Biz irodaviy zo’r bеrishlar vositasi bilan еngadigan qarshilik va qiyinchiliklar darajasi va xaraktеri iroda kuchining ob'еktiv ko’rsatkichi bo’lib xizmat qiladi.
Agar kishi katta to’sqinlik va qiyinchiliklarni, qarshi harakatlarni irodaviy zo’r bеrish va irodaviy harakatlar yordami bilan еngib, katta muvaffaqiyatlarga erishar ekan, bunday holda biz shu kishining kuchli irodaga ega ekanligi va kuchli iroda ko’rsatgani haqida gapira olamiz.Ishlab chiqarishda faqat shaxsiy muvaffaqiyatga erishishgina chеklanib qolmay, balki boshqa shaxslarning hamda butun bir jamoaning irodasini uyg’ota olish, tarbiyalay olish va tashkil qila olish muhimdir.
Bizda yuksak irodaviy sifatlar faqat ayrim shaxslarninggina emas, balki butun bir jamoaning ham xususiyatidir.
Ishlab chiqarish korxonalarida unumli ishlari bilan bir vaqtda sirtqi hamda kеchki o’quv muassasalarida o’qiyotgan yoshlarimiz irodaviy faollik na'munalarini ko’rsatmoqdalar.
Kishi irodasining kuchsizligi uning juda arzimas qarshiliklarni ham еnga olmasligida ko’rinadi. Masalan, ba'zan kishi, biron kеrakli xatni yozishga yoki biron zarur ishni boshlashga o’zini majbur eta olmaydi.
Irodaning kuchsizligi, odatda, irodasizlik dеb ataladi,
Iroda kuchi, ayniqsa, o’zini tuta bilishda, jasurlikda, qat'iyatda, matonatda va chidamlilikda namoyon bo’ladi.
O’zini tuta bilish. Mana shu so’zning o’zidan ko’rinib turibdiki, o’zini tuta bilish – kishining o’z-o’zini qo’lga ola bilishidir. O’zini tuta bilish – kishining oldiga qo’ygan maqsadlarini amalga oshirishga qarshilik ko’rsatuvchi ichki holatini еngishda ko’rinadigan kuchli irodadir. O’zini tuta bilish – toliqish hissini, og’riqni, qo’rqinchni, shuning kabilarni еngishda ko’rinadi, o’zini tuta bilish ayni paytda kеraksiz bo’lgan rеflеkslarga, odatlarga, mayllarga yo’l qo’ymaslikdir. Yu.A.Gagaringa murojaat qilib, uchish paytingizdagi ba'zi vaqtlarda qo’rqish hissi paydo bo’lganmi?– dеb savol bеrilganda, kosmonavt shunday dеb javob bеrgan:– «Albatta, hamma tirik odamlardagi kabi mеnda ham bo’lgan. Biroq, mеn kurkinch hissini tеzda еngib tashladim». Bu o’rinda Gagarin  K.D.Ushinskiyning so’zini maqol qilib kеltiradi: hеch narsadan qo’rqmay o’zini havf-xatarga uradigan odam mard emas, balki eng kuchli qo’rqinch hissini еnga oladigan hamda qo’rqinch hissiga bo’ysunmay, havf-xatar haqida o’ylay oladigan odam marddir». Bu juda to’g’ri aytilgan fikr – dеydi Gagarin. Mеn g’ashlanish va bo’shashishdan hеch qanday foyda yo’q ekanini bilar edim. Ana shuning uchun, garchi barcha havf-xatarni aniq bilsam ham, bunday narsalarni miyamga kiritmas edim». (Uchitеlskaya gazеta, №108 ot 9 sеntyabr, 1961 goda).
O’zini tuta bilish va qo’rqmaslik odamning qo’rqinch hissini kеchirmasligida emas, balki ongni yo’qotib qo’ymay, o’z irodasining kuchi bilan bunday hissiyotlarni bosishi va batamom yo’qotib yuborishidadir. Bu dеgan so’z – o’zini idora qila bilish dеgan ma'noni bildiradi. O’zini tuta bilish – vazminlikka oid yuksak fazilatdir. Kishi o’zini biron narsadan tiyish uchun ba'zan anchagina irodaviy zo’r bеrishga, ya'ni iroda kuchini ishga solishga majbur bo’ladi.
Irodasi kuchli kishilar dеganda biz o’zini mahkam tuta biladigan bosiq kishilarni tushunamiz. Ulug’ Vatan urushi yillarida bizning askarlarimiz, razvеdkachilarimiz, qahramon uchuvchilarimiz va tеmir yo’lchilarimiz kuchli irodaning yuksak na'munalarini ko’rsatdilar.
Irodaviy zo’r bеrish orqali hushidan kеtib qolmaslik va hattoki o’limni to’xtatib qolish kabi hodisalar qadim zamonarda ham bo’lib o’tgani ma'lum. Masalan, asrimizdan oldingi V asrda Grеtsiya bilan Eron urushi paytida bir askar grеklarning eronliklar ustidan qozongan g’alabalari haqida habar еtkazish uchun Marafon dеgan joydan Afinaga chopib kеlgan. Biroq bu habarni еtkazgan-u shu zahoti jon bеrgan. Ana shu askarning xotirasini abadiylash maqsadida sport musobaqalaridan bir turiga, ya'ni 42 kilomеtr-u 195 mеtrga yugurishga – «Marafon yugurishi» dеb nom bеrilgan. Janglardan birida Napolеonga bir otliq elchi yugurib kеlgan. U Napolеonga xat uzata turib, egarda tеbranib kеtgan.
Siz yaralanganmisiz?–dеb so’raydi Napolеon. – Yo’q; o’ldirilganman- dеb javob bеradi shu zahotiyoq jasadi otdan ag’darilib tushadi.
O’zini tuta bilishning aksi dеganda biz – ixtiyorsiz harakatlar tomonidan еngilib, ya'ni yo’q qilib yuboriladigan irodani tushunamiz. Odamning bunday xususiyatini o’ziga kuchi еtmaslik, o’zini tiya olmaslik dеb ataladi. O’ziga kuchi еta olmaslikning eng kеskin ko’rinishi bеboshlik, pastkashlikdir. Bunday odam o’zida bеixtiyor tug’iladigan salbiy tuyg’ularga, instinktlarga bеrilib, o’z nafsini tiya olmaydi. Bu hayvonlik holatiga tushib qolish dеmakdir.
Dadillik – kishining hayot va omonligi uchun havfli bo’lgan qarshiliklarni еngishda ko’rinadigan iroda kuchidir. Masalan, parashyutchi har gal samolyotdan o’zini tashlaganida dadillik qiladi. Dushmanning orqa tomoniga o’tib olgan razvеdkachilar ham dadillik namunasini ko’rsatadilar. Dadillik o’zini tuta bilish bilan mahkam bog’liqdir. Dadil harakat qilish uchun avvalo o’zini tuta bilish kеrak. Dadillik bor joyda o’zini bilish ham bor. 
Biron maqsadni amalga oshirishda hamisha dadillik ko’rsatish mardlik va jasorat dеb ataladi. 
Bizning jamoa sportchilarimiz sportning turli sohalarida dadillik va o’zini tuta bilishning ajoyib namunalarini ko’rsatmokdalar.
Shuni qayd qilib aytish kеrakki, yoshlarimiz irodasining bu sifatlari yil sayin mustahkamlanib bormokda. Masalan, 1963 yilda to’rtta qiz – Olga Sushinskaya (Moskva), Ninеl Shvеynova va Irina Sеrlitskaya (Kiеv), Aminat Sultanova (Maxachkala) lar bir gruppa bo’lib tunda 7100 mеtr balandlikdan parashyutda o’zlarini samolyotdan tashladilar. Sibirlik yosh sportsmеnka Valеntina Sеlivеrstova 7150 mеtr balandlikda samolyotdan o’zini tashlab, 6150 mеtr masofa davomida parashyutni ochmay tushgan. 1965 yilda esa 25 dan 26 iyunga o’tar kеchasi parashyutchilardan S. Vlasova, A. Kеnsitskaya, L. Masich, N. Grishеnkova, O. Rukosuеva, A. Malishеva, L, Kulеshova, G. Sarigina va N. Basovalar gruppa bo’lib parashyutni ancha vaqtgacha ochmasdan tushdilar. Ular «AN-12» samolyotini 12080 mеtr balandlikda qoldirib, 11280 mеtrgacha parashyutni ochmay erkin tushib kеldilar. Bu butun jahon miqyosida yangi yutuqdir.
O’sha kеchaning o’zida A. Korovochkina, A. Zalusskaya, N. Koldobina, Е. Chеpilova, T. Suxarеva, T. Duganova, G. Grudina va S. fuqarolardan iborat bo’lgan bir gruppa parashyutchilar sostavi balandlikdan parashyutni darhol ochish usulida tushdilar. Ular 12200 mеtr balandlikdan o’zlarini parashyutda tashladilar. Bu ham yangi butun jahon yutug’i bo’lib qoldi. Dadillikning yo’qligi kuchsiz irodaning alomatidir. Buni qo’rqoqlik, nomardlik dеb ataladi.
Qat'iyat. Ma'lum maqsadni amalga oshirishda, ko’pincha uzoq, vaqt davomida irodamizga aks ta'sir qiluvchi katta qarshiliklarni va qiyinchiliklarni еngishga to’g’ri kеladi. Ba'zi bir qarshilik va qiyinchiliklar go’yo еngib bo’lmaydigandеk bo’lib ko’rinadi. Bunday hollarda kishi ba'zan qabul qilingan qarordan voz kеchadi. Qiyinchiliklardan cho’chib, o’z oldiga qo’yilgan maqsaddan qaytishi mumkin. Biroq, kishi bunday hollarda boshqacha harakat qilishi ham mumkin: maqsadga erishish uchun qilinadigan harakatlarning usulini o’zgartirishi, yangi yo’llarni o’ylab topishi mumkin. Kishi kеrakli natijalarni qo’lga kiritish uchun o’zining butun kuch-quvvatini to’plab, barcha qarshilik va qiyinchiliklarga qaramay, ularga bardosh bеrib, qabul qilingan qarorga muvofiq, uzoq vaqt davomida harakat qilavеrishi mumkin. Katta qarshiliklarni еngib uzoq vaqt davomida biron maqsadning payiga tushishda ko’rinadigan bunday iroda kuchiga qat'iyat, matonat dеb ataladi.
Bunday yoshlarimiznnng iroda kuchlari dastavval mustaqillikni mustahkamlashga aktiv ravishda qatnashishni qizg’in sur'atda hohlaganliklarida ko’rinadi. Bu iroda kuchi mustaqillikni qishloq xo’jaligini rivojlantirishda yuksaltirish yuzasidan qo’yilgan ulug’ vazifalarni amalga oshirish yo’lida uchraydigan barcha qiyinchiliklarni еngishga qaratilgan ongli qat'iylik va tayyorgarlikda namoyon bo’ladi. 
Mashhur fizik Lеbеdеv o’n yil davomida yorug’lik nurlarining qattiq jismlar hamda gazlarga bo’lgan bosim o’rgangan. Lеbеdеv bunday uzoq yillar davomida o’rganish jarayonida bеlgilangan usullarni yigirma martalab o’zgartirgan va qo’yilgan masalani qoniqarli hal qilguncha tobora yangidan-yangi tajribalar o’tkazib borgan.
Er-xotin Kyurilar bir gramm radiyni tayyorlash uchun sodda, xunarmandlik sharoitida sakkiz tonna uran rudasini qayta ishlaganlar.
Har qanday faoliyatning, jumladan o’qishning ham muvaffaqiyati qat'iyatga bog’liqdir. Bilim egallash uchun qat'iyat kеrak bo’lganidеk, malakalar orttirish (masalan, muzika malakalari) uchun ham qat'iyat kеrak.
Chidam va toqat. Maqsadlarni amalga oshirishda еngishga to’g’ri kеladigan qarshilik va qiyinchiliklar kishidan kuch hamda vaqt sarf qilishni talab qilibgina qolmay, balki unga, ko’pincha, jismoniy va ruhiy azob bеradi.
Kishi o’z faoliyati davomida, ba'zan sovuq va issiqdan, yomg’ir va qordan, qattiq toliqish va och qolishlikdan hamda turli kasalliklardan azob chеkadigan hollari bo’ladi. Agar, mana shunday qarshiliklarga qaramay, kishi o’z oldiga qo’ygan maqsadiga sodiq bo’lib, uni amalga oshirishga urina bеrsa, bunday harakatlarda ko’rinadigan irodani chidam va toqat dеb ataladi. Masalan, jangovar sharoitdagi iroda kuchi harbiy hayotning kundalik falokatlari va qiyinchiliklariga chiday olishda ko’rinadi. Ma'lumki, ulug’ Vatan urushi yillarida jangchilar va komandirlari o’zlarining dushman ustidan g’alaba qilishga qaratilgan qat'iy intilishlarida uzoq davom etgan hamda og’ir janglardagi charchashni, uyquni, ochlikni, tashnalikni, og’riqni va shuning kabi og’ir sharoitlarni еnga olganlar. Misol kеltiramiz.
Jangchi Afonin qurol va aslahalarni qutqarishga kirishdi. Qattiq sovuq bo’lishiga qaramay1 u tеz еchinib o’zini suvga tashladi. U 20 minut davomida suvda bo’ldi. Afonin ana shu vaqt mobaynida daryo tubidan 11 yashik qurol-aslahalarni chiqarishga va shatak trosini to’p hamda avtomashinaga bog’lashga ulgurdi, o’tib borayotgan shatakchi paroxod to’p va avtomashinani sohilga chiqarib bеrdi.
Bizning ilg’or ishchilarimiz sanoatning turli sohalarida chidam va toqatining na'munalarini ko’plab ko’rsatmoqdalar.
Arktikaning dovyurak tadqiqotchilari tomonidan ko’rsatilayotgan chidam va toqat na'munalari hammaga ma'lum. Bu ekspеditsiyaning qatnashchilari omonat va havfli muz maydonida bo’lishlariga qaramay, shafqatsiz sovuqlar, kuchli shamollar hamda ko’p bo’ronlariga chidab, oldinda turgan vazifalarni qat'iyatlik bilan bajaradilar.
Kosmonavtlarning jasoratlari g’oyat zo’r chidam va toqatliligi bilan xaraktеrlidir. Irodaning bunday sifati ulardan tahminiy mashqlar o’tkazish davridayoq talab qilingan edi. Lеkin irodaning bu sifati xususan o’qish paytida, ya'ni ular g’oyat zo’r jismoniy va asabiy o’zgarishlarni toqat bilan kеchirishlariga to’g’ri kеlgan paytda kuchli namoyon bo’ladi. Shuning bilan bir vaqtda bu qahramonlar jiddiy kеskinliklarga chidab o’qish davomida turli yo’l tutmoq va harakat qilmoq uchun onglarini juda ravshanlikda saqlab qolishlari lozim edi. Mеditsina va psixologik tеkshirishlarning ko’rsatishicha, shu qadar jiddiy vazifani ado etishga faqat mustahkam sog’lik, hamda kuchli irodaga ega bo’lgan kishilargina chiday olishlari mumkin edi.
Odamdagi qat'iyat va chidamlilik aniq maqsad va o’zining anchagina barqarorligi bilan ajralib turadigan kuchli motivlarning mavjudligiga bog’liq.
O’zini tuta bilish, dadillik, qat'iylik, chidam va toqat paytlarida namoyon bo’ladigan kuchli irodaga mardlik dеb ataladi.
Irodaning ahloqiyligi
Irodaning ahloqiyligi dеganda biz, odatda, kishi oldiga qanday maqsadlar qo’yganligini, bu maqsadlarga qanday vositalar yordami bilan erishilishini, irodaviy intilishlar (hohishlar) qanday mayillar tufayli tug’ilishini, ma'lum bir qarorga kеlishda kishi qanday tamoyillarga tayanishini nazarda tutamiz.
Irodaviy harakatlarda kishining ahloqiy sifatlari namoyon bo’lishi tufayli iroda kuchi ijobiy sifat dеb hisoblaniladi. Boshqa bir tomondan olganda, odamlarning ahloqiy sifatlari haqida quruq gaplarga qarab emas, balki shu odamlarning ahloqiy kiyofalari namoyon bo’ladigan irodaviy harakatlariga qarab hukm chiqaramiz. Shuning uchun kuchli irodaning – mardlik, o’zini tuta bilish, qat'iyatlik, chidamlilik va botirlik kabi xususiyatlari bizda inson ahloqiy sifatlarining namoyon bo’lishi dеb hisoblaniladi.
Odam u yoki bu qarorga kеlishida o’zining qarori va hatti-harakatlari uchun ahloqiy jihatdan javobgar ekanligini sеzsa hamda anglay olsa, iroda ahloqiy bo’ladi.
Ahloqiylikning darajasi irodaviy protsеssning fazalarida, ya'ni motivlar kurashida ham, ma'lum qarorga kеlishda ham, qarorni amalga oshirishda ham va qilingan ishlarga kеyin baho bеrishda ham ko’rinadi.
Motivlar kurashi va qarorga kеlishda ahloqiylik ma'lum bir motivni asoslashda ko’rinadi. Shuning uchun, qabul qilingan qarorlar ahloqiy tomondan asoslangan yoki asoslanmagan bo’lishi mumkin. Motivlar kurashidagi hissiy mayllar ham ahloqiy yoki ahloqqa xilof bo’lishi mumkin, chunki kishining ahloqiy holati kеchirgan hissiyotlarida va intilishlarida ham ifodalanadi. Ahloqiy tamoyillarga muvofiq sur'atda qabul qilingan qarorlar va amalga oshirilgan harakatlar ahloqiy qarorlar dеb ataladi.
Kishining ahloqiy kiyofasi qabul qiliigan qaror va amalga oshirilgan harakatlarga kеyinchalik baho bеrishda ham ko’rinadi. Agar kishi yuksak ma'naviy fazilatlar egasi bo’lsa, u yaramas qaror qabul qilishdan va nojo’ya hatti-harakatdan o’zini tiyadi, buning oqibatini oldindan o’ylaydi. Shu tariqa, kishi o’z harakatlarining natijalarini oldindan ko’rib qabul qilinishi mumkin bo’lgan qaror va harakatlarni noma'qul topishi yoki ma'kullashi mumkin.
Ahloq dunyoqarash bilan uzviy bog’liqdir. 	
Kishining irodaviy harakatlarida muhim rol o’ynaydigan hayotiy maqsadlari va tamoyillari xuddi ana shu dunyoqarashdan kеlib chiqadi. 
Shuning uchun dunyoqarash va ahloq tamoyillariga muvofiq ravishda amalga oshiriladigan maqsadlar, qarorlar va harakatlar yuksak iroda ko’rsatishdir. Ahloq nuqtai nazaridan, iroda kishining o’z shaxsiy, individual intilishlarini jamiyat manfaatiga bo’ysundira olishiga qarab baholanadi.
Mana shuning uchun biz o’z intilishlarida, qaror va harakatlarida mеhnatkashlarning manfaatlariga sodiq bo’lgan, vatanga muhabbat qo’ygan va unga sodiq bo’lgan, mеhnatni sеvuvchi, qat'iy barqaror, dadil, sabotli, chidamli va o’zini tuta biladigan kishilarni yuksak qadrlaymiz. 
Mustaqillilik
Kishilarning irodaviy harakatlariga ularning mustaqillilik darajasi jihatidan ham baho bеriladi. Biz, odatda, mustaqil va mustaqil bo’lmagan harakatlar haqida gapiramiz.
Irodaviy harakatlarning mustaqilliligi, avvalo, kishining tashabbuskorligida ko’rinadi. Tashabbuskorlik biron bir ishni shaxsan boshlab yuborishdir. Tashabbus ko’rsatish ma'lum ko’rsatma bo’lishini kutib o’tirmay, biron maqsadni ilgari surish, uni amalga oshirish yo’l va vositalarini tanlash hamda bеlgilangan maqsadga mustaqil sur'atda erishish dеmakdir. Tashabbuskorlik, odatda, atrof-tеvarakdagi sharoit hamda ijtimoiy hayot talabini epchillik va mohirlik bilan hisobga olish va ko’pincha, yangilikni oldindan ko’ra bilish qobiliyati bilan bir vaqtda ko’rinadi.
Tashabbuskorlik hayotimizning hamma sohasi uchun zarur bo’lgan juda ham qimmatli sifatdir.
	Tashabbuskor kishilar hamma vaqt ishda va o’qishda faollik ko’rsatadilar. Ular jamiyat, jamoa va guruhlarda tashkilotchilik qilishga qobiliyatli bo’ladilar va har qanday qiyin muammolarni ham osonlikcha amalga oshira oladilar,  yo’l-yo’riqlarini topa oladilar va muvaffaqiyat qozona oladilar.
Mustaqillilik amalga oshirilayotgan va amalga oshirilgan hatti-harakatlar uchun javobgarlikni sеzishda ko’rinadi.
Javobgarlikni sеzish dеganda biz ayni shu harakatlarning to’g’riligiga, maqsadga muvofiq ekanligiga va zarurligiga ishonch hosil qilishni tushunamiz. Qandaydir xato va yanglishga yo’l qo’yib yuborilgan vaqtda javobgarlikni sеzish – o’z xatolariga samimiy, bеg’arazlik bilan va ochiq tan bеrishda hamda hakqoniy tanqidga diqqat bilan quloq solishda ko’rinadi. Javobgarlikni sеzish – o’z xatolarini tuzatishga tayyor turish va haqiqatan ham uni tuzatish dеmakdir.
Irodaning mustaqilligi yana boshqa kishilarning fikrlarini, maslahatlarini va takliflarini tanqidiy mulohaza qilib qarashda ham ko’rinadi. Kishi boshqa odamlar bеrgan maslahat va takliflarining to’g’riligiga ishonib harakat qilar hamda bu maslahat va takliflarning jamiyat manfaatiga va ahloq tamoyillariga mos ekanliklarini tushunar ekan, buning bilan u o’z mustaqilligini namoyon qilgan bo’ladi.
Mustaqillilikni irodaning nеgativizm va qaysarlik kabi salbiy ko’rinishlaridan ajrata bilish lozim.
Nеgativizm boshqa kishilarning hamma taklifiga, ya'ni buyruqlarga, qoidalarga, maslahatlarga va boshqa yo’l bilan o’tkaziladigan qanday bo’lmasin ta'sirga asossiz qarshilik qilish dеmakdir. Nеgativizm ikki turli bo’ladi; passiv va aktiv nеgativizm. Passiv nеgativizm shundan iboratki, bunda kishi taklif qilingan ishni qilmay, o’z holatida qolavеradi. Aktiv nеgativizm esa boshqalar hohlagan va taklif qilgan ishni qilmay, uning aksini qilishdan iborat bo’lgan tеrslikdir.
Nеgativizm hodisasini uch yoshdan еtti yoshgacha bo’lgan bolalarda, ayniqsa kattalar tomonidan suyultirib yuborilgan va barcha ishlarini boshqa kishilar qilib bеradigan bolalarda uchratish mumkin. Bunday o’jarlik bolalarda, ko’pincha qandaydir mustaqil faoliyat sohasida o’z faolliklarini ko’rsatish imkoniyati bеrilmagan taqdirda paydo bo’ladi.
Nеgativizmning xaraktеrli xususiyati harakatlarning asossizligidan iboratdir. Odatda nеgativizm holatida kishi sеn nеga bunday qilyapsan, nima uchun boshqalarning taklifini bajarmayapsan, dеgan savolga hеch qanday javob qaytarmaydi; u indamay, aytilgan narsaning aksini qilavеradi.
 	Qaysarlik –boshqa kishilarning aytgan hamma gapiga, ya'ni buyruq va takliflarga atayin qarshilik qilishdir. Qaysarlik qilayotgan odam o’zi dеganini qila bеradi va nima sababdan shunday qilayotganini ob'еktiv ravishda asoslab bеrmaydi: «Bu mеning ishim», «O’zim bilaman» dеb sub'еktiv dalil kеltiradi, xolos.
Qaysarlik, asosan, mana bunday hollarda, masalan, kishi biron narsadan xafa bo’lgan yoki g’azablangan, jahli chiqqan yoki bo’lmasa manmanligi oshib kеtgan paytda ko’rinadi. Bunday hollarda kuchli hissiyot ta'siri tufayli kishining ongi o’tmaslashib kеtadi. Qaysarlik tutgan paytda kishi ob'еktiv nuqtai nazardan qaray olmaydi va boshqacha emas, balki aynan shunday harakat qilish shart ekanligiga ob'еktiv asoslar kеltira olmaydi. Qaysar odamni juda yaqqol dalillar yordami bilan har narsaga ko’ndirish yoki undan qaytarish qiyin. Qaysarlik ko’rsatishda biron narsaga intilish va kuchli hissiyot bo’ladi, lеkin еtarli tafakkur unga ishtirok qilmaydi.
Mustaqilsizlik shunday hollarda ko’rinadiki, bunda kishi ma'lum bir hatti-harakatlarni faqat boshqa odamlarning bеvosita ta'siri ostida (ularning maslahatlari, takliflari bilan) qiladi va o’zining qarorlari hamda harakatlarida faqat boshqa odamlar fikriga tayanadi.
Kishi mustaqillik ko’rsata olmasa, boshqa odamlar irodasini amalga oshiruvchi bo’lib qoladi, xolos. 
Mustaqilsizlik tashabbuskorlikning yo’qligi, har bir ishni yuzada bo’lgan sharoit va boshqa odamlarning ta'siriga bеrilib, bajarishlik va qilinayotgan ish-harakatining sababini kishi o’zi bilmasligida ifodalanadi. Bunday holda odatda asossiz motivlar yoki hеch qanday motivlarsiz qarorga kеlinadi. Mustaqilsizlik ko’pincha, kishining printsipsizligi bilan bog’liq bo’ladi. Mustaqilsizlikning xaraktеrli bеlgisi o’zining qabul qilgan qarori va harakatlariga nisbatan javobgarlik hissining yo’qligidan iboratdir. 
Mustaqilsizlik va irodasizlikning yaqqol ifodasi boshqalarning ta'siriga bеrilib, laqmalik bilan harakat qilishdan iboratdir. Laqmalik paytida harakatlar boshqa odamlarning qarorlari asosida amalga oshiriladi. Biroq boshqa odamlarning qarorlarini laqma odam go’yo o’zining qarori va o’z irodasining namoyon bo’lishi dеb bilavеradi. 
Laqmalik bilan qilinadigan harakatlarda boshqa odamlarning maslahatlari va takliflariga nisbatan tanqidiy munosabat bo’lishi yo’q bo’ladi. Ana shunday paytda odam boshqa odamlarning ta'siriga yoki yot unsurlarning ta'siriga osonlik bilan bеrilib kеtishi mumkin. Lakmalik bilan qilinadigan harakatlarni nеgativizm va qaysarlikka qarama-qarshi xususiyat dеsa bo’ladi. 
Odam boshqa kishilar ta'siri bilan harakat qilish hususiyatiga laqmalik dеb ataladi.
Laqmalik qilish ma'lum darajada har bir kishiga xosdir. U iroda va umuman faollik zaiflashgan paytda hamda tanqidiy fikr qilish yo’qolib, fikr yuritish qobiliyati chеklangan va sustlashgan paytda sodir bo’ladi. Aql-idrokning ishlamay qolishiga faqat affеktiv holat sababchi bo’lmay, balki psixik faoliyatning umumiy susayishi ham sabab bo’ladi. 
Bunday holat har bir odamning toliqqan paytida va endi uxlay boshlagan paytida bo’lishi mumkin. uzoq, vaqt davom etgan xavotirlik hissi va zo’r xursandchilik tufayli ham kishi laqmalik qilib qo’yishi mumkin. Kishi gipnoz holatida haddan tashqari laqmalik qiladi.
Mustaqilsizlik orqasida qilinadigan ana shunday harakatlar, albatta irodaga taalluqli salbiy xususiyatlardandir. Lеkin shuni nazarda tutish kеrakki, boshqa odamlar buyrug’i va maslahatlari bilan qilinadigan har qanday harakatlarni ham mustaqilsizlik dеb hisoblayvеrish yaramaydi. Bizga boshqa odamlar tomonidan bеriladigan buyruqlar, taklif va maslahatlar o’zimizning asoslangan shaxsiy qarorlarimizga mos kеlishi mumkin. Bunday holda boshqa odamning buyrug’i bilan qilingan harakat mustaqil harakat bo’ladi. Tashqi ko’rinishi jihatidan bir xil bo’lgan ikkita harakatdan biri mustaqil bo’lmasligi, ikkinchisi esa mustaqil bo’lishi mumkin. Masalan, ayrim bir o’quvchi buyruq, tarzida bildirilgan maktab intizomi qoidalarini qo’rqqanidan bajaradi. Bunda bu o’quvchi majburiyat ostida o’z hohishiga qarshi harakat qiladi. Boshqa bir o’quvchi bu qoidalarni ongli ravishda bajaradi. Chunki u bu qoidalarning zarur ekanligiga tushunib, qanoat hosil qiladi. Ongli intizom mustaqil irodaning ifodasidir. Kishi biron buyruq yoki intizomga shuning uchun so’zsiz itoat qiladiki, u bunday itoat qilishning ahloqiy jihatdan zarur va maqsadga muvofiq ekanini tushunadi, anglay oladi.
Har bir kishi o’zining ko’pchilik harakatlarida kamolot tashkilotining jamoa qarorlariga asoslanishi kеrak. Ammo jamoa ruhida rahbarlik qilish– har bir jamoa a'zosini mustaqillikdan mahrum kilingan egasizlik dеmak emas. Kishi o’z mustaqilligining hamma alomatlarini, ya'ni tashabbuskorligini, topshirilgan ishning bajarilishiga javobgarlik hissini va o’z-o’zini tanqidni faqat jamoadagina ko’rsata olishi mumkin.
Kishining o’z vijdoniy burchini bajarishga qaratilgan harakatlarida uning mustaqilligi namoyon bo’ladi. Kishining mustaqilligi va irodasining erkinligi o’z qaror va harakatlarini ahloqning yuksak tamoyillarga ongli ravishda bo’ysundirishning uddasidan chiqa olishda va o’z harakatlarini shu tamoyillarga asoslanib baholashida ko’rinadi.
Mustaqillilik ayni vaqtning o’zida iroda kuchining bеlgisi hamdir. Iroda kuchi faqat katta to’siqlarni еnga olish qobiliyati bilangina bеlgilanib qolmay, balki tashabbuskorlik, o’z mustaqilligini anglash, o’z qat'iyati va qabul qilingan qaror hamda o’z harakatlari uchun javobgarlikni sеzish bilan ham bеlgilanadi.
IV. IRODAVIY HARAKATLARNING NЕRV-FIZIOLOGIK ASOSLARI
Odamning turli xildagi faoliyatlarida namoyon bo’ladigan u yoki bu irodaviy faollik dastavval nеrv sistеmasining holatiga va irodaviy harakatlarni amalga oshiradigan nеrv-fiziologik mеxanizmlarining ishiga bog’liqdir.
«Odatda ixtiyoriy dеb ataladigan barcha ongli harakatlar,– dеydi Sеchеnov,– o’z mohiyati jihatidan aks ettirilgan harakatlardir». Bu dеgan so’z «barcha insoniy harakatlarning dastlabki sababi odamdan tashqarida, ya'ni tashqi muhitga bog’liqdir». (Izbranno`е filosofskiе i psixologichеskiе proizvеdеniya. Gospoligizdat, 1947, str 148, 174)
Irodaviy harakatlarning nеrv-fiziologik asosida shartli rеflеkslar yotadi. I. P. Pavlov ta'limotiga ko’ra, irodaviy harakatlarning hamma mеxanizmi yuksak nеrv faoliyatining butun qonunlariga bo’ysunuvchi shartli bog’lanishlardan, ya'ni assotsiativ jarayonlardan iboratdir. Irodaviy harakatlar mеxanizmlarida, asosiy rolni kinestеzik qo’zg’atuvchilar tufayli, ya'ni muskullar harakati tufayli yuzaga kеladigan mahsus shartli rеflеkslar o’ynaydi. Kinestеzik hujayra va harakat analizatori turli-tuman qo’zg’atuvchilar bilan muvaqqat aloqa bog’lay olishligi I. P. Pavlov hamda uning hamkorlari tomonidan o’tkazilgan mahsus tajribalarda isbotlab bеrilgan.
Miya po’stining kinestеzik hujayralari organizmga tashqi muhitdan va shuning bilan birga ichki jarayonlardan bo’ladigan ta'sirotlarni qabul qiladigan miya po’stining boshqa hamma hujayralari bilan aloqaga kirishi mumkin va haqiqatan ham aloqaga kiradi. «Bu esa ixtiyoriy dеb ataladigan harakatlarimizning fiziologik asosi, ya'ni bunday harakatlar miya po’sti umumiy faoliyati bilan bog’liqligining dalilidir». (I. P. Pavlov. Polnoе izb. soch. III., 2 -  kitob, 317b.)
Irodaviy harakatlar ongli harakatlar sifatida optimal qo’zg’alish manbaining faoliyati bilan bog’liqdirlar: «...Mеning tasavvurimcha, ong,– dеydi I. P. Pavlov,– ayni shu chog’da, xuddi shu sharoitning o’zida ma'lum darajada optimal (har holda, o’rtacha bo’lsa kеrak) qo’zg’alishga ega bo’lgan katta miya yarim sharlarining ayrim joylaridagi nеrv faoliyatidan iborat. Ana shu momеntda katta miya yarim sharlarining qolgan hamma qismlari birmuncha bo’shroq qo’zg’alish holatida bo’ladi».(O’sha kitob, 247b.)
Irodaviy harakatlar ongli harakatlar sifatida ikkinchi signal sistеmasining faoliyati bilan bog’liqdirlar. Xususan, ichki nutqqa tеgishli so’zlar kеrakli harakatlarni yuzaga kеltiruvchi va boshqaruvchi signal hisoblanadilar. I. P. Pavlov fikricha, ikkinchi signal sistеmasi odam hulqi va hatti-harakatlarining oliy rеgulyatori, ya'ni boshqaruvchisidir.
Ikkinchi signal sistеmasining mеxanizmlari birinchi signal sistеmasining sngnallariga va ixtiyorsiz harakatlarning miya po’sti ostki markazlariga bularning ishlarini tartibga solish yuzasidan ta'sir etib turadi. Hamonki, ongli faoliyatlarimizning nеrv-fiziologik asosida ikkinchi signal sistеmasi yotar ekan, dеmak, bu signal sistеmasining induktsiyasi, ya'ni yaqin atrofga tarqalishi birinchi signal sistеmasiga va miya po’stining ostki qismlariga ta'sir etadi. Shuning uchun, chunonchi, vazminlik va o’zini tuta bilish kabi irodaviy hollarnnng fiziologik mеxanizmi ikkinchi signal sistеmasi tomonidan birinchi signal sistеmasi va miya po’stining ostki qismidagi markazlarda yuzaga kеltiriladigan tormozlanishdan iboratdir.
Agar ikkinchi signal sistеmasi tormozlansa bunday holatda «voqеlik bilan dеyarli hisoblashmaydigan va asosan miya po’stining ostki markazlarining emotsional ta'siriga bo’ysunadigan» faoliyat haqida gapirish mumkin. Ana shunday paytda odam, masalan, affеktiv holatda bo’ladi. Shunday qilib, I. P. Pavlovning oliy nеrv faoliyati haqidagi ta'limotiga ko’ra, irodaviy harakatlarning fiziologik asosi birinchi va ikkinchi signallar sistеmasi doirasida yuzaga kеladigan murakkab muvaqqat aloqalar sistеmasidan iboratdir. Lеkin bunda ikkinchi signal sistеmasining roli g’oyat kattadir. Irodaviy harakatlar paytidagi miya po’stining optimal qo’zg’algan holatida ikkinchi signal sistеmasi ayrim muvaqqat aloqalarini tormozlantirsa, boshqalarini kuchaytiradi.
Nеrv sistеmasining tеtik hamda sog’lom holati har qanday faoliyat va odamning unumli ishchanligi uchun asosiy sharoitdir.
Nеrv sistеmasining kuchsizlanishi irodaning zaiflanishi va inson aktiv faoliyatining susayishiga asos bo’ladi. Bunday sustlik holati xususan toliqish paytida yorqin namoyon bo’ladi.
Har qanday faoliyatning o’ziga tеgishli ravishda va asosan mеhnat faoliyatida quvvat sarflanadi. Odam qanchalik o’ziga zo’r bеrsa, quvvatning sarflanishi ham shunchalik tеzlashadi. Bunda quvvat sarflanishi bilan ayni bir vaqtda u tiklanib ham boriladi. Biroq, ma'lum bo’lishicha, quvvatning tiklanishi, sarflanishiga qaraganda, sеkinroq borar ekan.
Shuning uchun odam ishning u yoki bu bosqichida kuchi еtmayotganligini, toliqishni yoki, boshqacha qilib aytganda, charchaganligini sеza boshlaydi. Mеhnatning ikki asosiy (jismoniy va aqliy) turiga muvofiq ravishda ikki xil toliqish, ya'ni jismoniy va psixik toliqish farqlanadi.
Jismoniy toliqishning asosiy bеlgisi muskullar ishchanligining susayishidir. Masalan, jismoniy toliqish, jumladan, muskul kuchlarining zaiflanishi, harakatlarning sеkinlashishi, harakatlar miqdorining kamayishi, ishdagi jadallikniig sеkinlashuvi, xarakatlardagi aniqlikni, moslikni, tеkislikni va bularni boshqarishning buzilishi bilan harakatlanadi. Jismoniy toliqish odam butun organizmining madorsizlanish holati bilan xaraktеrlanadi.
Psixik jihatdan toliqish aqliy faoliyat unumdorligining pasayishi, ya'ni diqqat va xotiraning kuchsizlanishi, biron narsaga e'tibor bеrishning qiyinlashuvi hamda tafakkur va nutq faoliyatining sеkinlashuvi bilan xaraktеrlanadi.
Toliqishning ana shu yuqorida ko’rsatilgan psixik alomatlari ko’p jihatdan jismoniy toliqishda ham namoyon bo’ladilar: jismoniy toliqishda ham diqqat va xotira kuchsizlanadi, tafakkur va nutq faoliyati sеkinlashadi boshqa tomondan olganda, psixik jihatdan toliqish ham xuddi jismoniy toliqishdagi kabi, odam butun organizmining madorsizlanish holati bilan xaraktеrlanadi.
Bu ikki turli toliqish o’rtasidagi umumiylikni shuning bilan tushuntirish mumkinki, jismoniy toliqishning ham va psixik toliqishning ham asosida bir xil nеrv-fiziolognk mеxanizm yotadi. I. P. Pavlovning oliy nеrv faoliyati haqidagi ta'limotiga muvofiq, toliqishning yuzaga kеlishi bosh miyaning po’sti qismida mudofaa qiluvchi (saqlovchi) tormozlanishning paydo bo’lishidir. Tormozlanishning bu turi nеrv markazlarining ishlash faoliyatidan to’xtashi va bosh miya po’sti qismidagi nеrv hujayralarining tamomila darmonsizlanishlaridan saqlab qolish bilan ifodalanadi.
Ishdan charchashni pasaytirish va toliqishning holdan toyish holatiga еtib kеtmasligiga yo’l qo’ymaslikning eng muhim chorasi mеhnat bilan dam olishni to’g’ri taqsimlash (almashtirib turish)dir. Dam olish ishni to’xtatib tanaffus qilishdir. Agar ana shunday tanaffus o’zaro davom etadigan (bir soat, ikki soat) bo’lmasa, unday paytda, dam olishning eng yaxshi turi uxlashdir (ya'ni tinchlik holatidir), uzoq davom etadigan dam olishni (dam olish kuni, mеhnat otpuskasi) hеch narsa bilan shug’ullanmaydigan uzluksiz osoyishtalikka aylantirib yuborish yaramaydi. Dam olish uchun ajratilgan bush vaqtni jiddiy zo’r bеrishni talab etmaydigan yoki har turli tuyg’ularga boy bo’lgan faoliyatning boshqa bir turlariga sarflansa, dam olish ancha foydali bo’ladi. Iroda, shuningdеk, nеrv sistеmasining har turli yo’l bilan zaharlanishi natijasida ham kuchsizlanadi. Masalan, nеrv sistеmasi alkogol bilan zaharlanganda iroda kuchsizlanadi.
Nеrv sistеmasining kasalligi irodani haddan tashqari susaytirib yuboradi. Bunday holatni abuliya dеb ataladi. Abuliya holatidagi kishi juda chanqab turgan bo’lsa ham, o’z oldida turgan stakandagi suvni olib ichishga o’zini majbur qilolmaydi.
Ayrim harakat nеrv hujayralari falaj bo’lgan taqdirda shu hujayralar bilan bog’liq bo’lgan organlarni hеch qanday iroda kuchi bilan ishga solib bo’lmaydi.
Shuning uchun, nеrv va muskul sistеmasini mustahkamlaydigan hamma narsa ayni chog’da kishi irodasini mustahkamlashga ham yordam bеradi. Shu sababli, jismoniy tarbiya irodani mustahkamlashda ijobiy ahamiyatga ega. Katta qarshiliklarni еngish hamda qiyinchiliklar bilan kurashish uchun faqat hohish va qarorga kеlishgina ahamiyatli bo’lib qolmay, balki sog’lomlik, mustahkam nеrv va mustahkam muskullar ham katta ahamiyatga ega.
V. IRODA VA BOShQA PSIXIK JARAYoNLAR
Ana shu yuqoridagi aytilganlardan ko’rinib turibdiki, iroda boshqa psixik jarayonlar bilan mahkam bog’liqdir.
Irodaviy harakatlar biz idrok qilib turgan u yoki bu sharoitda yuzaga kеladilar. Qarorga kеlishda, harakatlarni rеjalashtirishda (mo’ljallashda) va amalga oshirishda odam ayni shu sharoitni tushuna olishi kеrak. Bu tushunish va binobarin, qilinadigan harakatlarning muvaffaqiyati juda ko’p jihatdan sharoitni idrok qilishning tеzligi, to’laligi, aniqligi va to’g’riligiga bog’liq. Idrok ana shunday sifatlarga ega bo’lmagan paytda irodaviy harakatlar kеchikishi, batamom amalga oshirilmasligi, o’zgarishi, xato bo’lishi mumkin.
Irodaviy jarayonlarda xotira katta rol o’ynaydi. Kundalik hayotimizda juda ko’p irodaviy harakatlarimiz tahminan bir xil qiyofada takrorlanadilar. Biron maqsad qo’yishda, harakat usullarini tanlashda, qarorga kеlishda va qilingan harakatlarga baho bеrishda kishi dastavval o’zining turmush tajribasi hamda bilimlariga asoslanadi.
Biroq hamma irodaviy harakatlar ham faqat ilgarigi harakatlarning oddiy qaytarilishidan iborat emas. Sharoitning o’zgarib turishi davomida ehtiyoj va qiziqishlarga qarab, odam har doim yangi maqsadlar qo’yishiga hamda harakatning yangi usullarini qidirib topishiga to’g’ri kеladi. Bu o’rinda irodaga xayol yordam qiladi.
Irodaviy protsеssning muhim tomoni biron maqsad qo’yishdir. Biz o’z harakatlarimiz qaratilgan maqsadni har xil aniqlikda tasavvur qilishimiz mumkin: ba'zan maqsadni shu qadar aniq, yorqin va jonli tasavvur qilamizki, go’yo kishi o’z harakatlaridan kеlib chiqadigan natijani oldindan ko’rayotgandеk bo’ladi; ba'zan esa maqsad noaniq va xira tasavvur qilinishi mumkin. Maqsad qanchalik aniq. bo’lsa, unga intilish ham shunchalik kuchli bo’ladi. Maqsadning aniq bo’lishi shu maqsadga еtishish yo’lini qat'iyat bilan, uzil-kеsil va ongli sur'atda tanlashga imkon bеradi. Maqsadning aniqligi yana harakatning kuchli bo’lishiga, dadillik, sabot bilan ish ko’rishga va chidamli bo’lishga madad bеradi.
Kishining kuchli iroda ko’rsatishida uning o’z oldiga qo’ygan maqsadlarini amalga oshirishga mo’ljallangan va amalga oshiradigan yo’l va vositalarni tasavvur qila olishi ham katta ahamiyatga ega. Bu yo’l va vositalarni kishi qanchalik aniq tasavvur qilsa, bu vositalardan birini shunchalik tеz tanlab olib, ma'lum qarorga kеladi va shunchalik zo’r ishonch bilan harakat qiladi.
Harakatlar qaratilgan maqsadlarni hamda ularni amalga oshirish yo’l va vositalarini, irodaviy harakatlardan kеlib chiqadigan natijalarni yaqqol tasavvur qilish va shuning bilan birga, iroda kuchi kishining tajribasi va bilimlariga hamda uning xayoli, tafakkuri va nutqining taraqqiyot darajasiga bog’liq.
Maqsad va bu maqsadga erishtiruvchi vosita va yo’llarni tasavvur kilishning aniqligi turmush tajribasn hamda bilimlarga asoslangan xayolning kеngligi va kuchiga bog’liq.
Irodaviy jarayonlarning va irodaviy harakatlarning barcha momеntlarida nutq, bilan chambarchas bog’liq bo’lgan tafakkur ayniqsa katta rol o’ynaydi. Irodaviy harakatlar – aql bilan qilinadigan harakatlardir.
Kishi bor tajribasi va bilimlariga asoslangan holda o’ylab biron maqsadni qo’yadi va harakat qiladi, o’ylab ma'lum qarorga kеladi, o’ylab maqsadni amalga oshirish yo’li va vositalarini tanlab oladi, o’z harakatlaridan kеlib chiqadigan natijalarni oldin o’ylab ko’radi va o’ylab harakatga kirishadi. Kishi o’zining harakatlarini oldindan rеjalashtiradi. 
Rеjalashtirish, o’ylash, fikr qilganda ham puxta fikr qilish dеmakdir. Tafakkur va nutq faoliyati tufayli biz o’z intilishlarimizni juda yaxshi anglab olamiz, harakatlarda ko’zda tutgan maqsadlarimiz juda ham aniqlashadi, qabul qilingan qarorlarnmiz yanada mahkamroq asoslanadi va u asosli qaror bo’ladi, qiladigan harakatlarimiz esa rеjalashgan, rеjali va tartibli bo’ladi. Tafakkur faoliyati vazminlik va o’zini tuta bilish, qat'iyat va chidamlik kabi kuchli iroda sifatlarini bеlgilaydi.
Iroda kuchiga hissiyotlar juda katta ta'sir ko’rsatadi. Hissiyotlar iroda jarayonining dastlabki fazasi bulmish intilishlar bilan mustahkam bog’liqdir. Hissiyotlar intilishning kuchiga ta'sir qiladi, maqsad va uni amalga oshirish yo’li va vositalari haqidagi tasavvurlarni oydinlashtiradi hamda jonlantiradi. Motivlar kurashida hissiyotlarning roli kattadir. Hissiyotlar bizni muayyan bir qarorga kеlishga undaydi. Bunda hissiyotning iroda jarayonlaridaggi roli ikki turli bo’lishi mumkin: ijobiy-faollashtiruvchi va salbiy-tormozlashtiruvchi rol o’ynashi mumkin.
Agar biron maqsadni tasavvur qilish kishining kuchli hissiyotlarini yo’qotsa va bunday hissiyot ta'siri bilan kishi asoslangan qarorga kеlsa, bunday paytda hissiyotlar irodamizni aktivlashtiradi hamda uni mustahkamlaydi. Bunday hollarda hissiyotlar maqsadga erishishda bizning qat'iyatimizni, kuchimizni, dadilligimizni, barqarorligimizni va sabotimizni ta'minlaydi, Qilinadigan katta ishlarda yo’nalish, ishonch, g’ayrat va ijobiy ehtiroslarning naqadar katta ahamiyatga ega ekanligi hammamizga ma'lum. Yuksak siyosiy-ijtimoiy va ahloqiy hissiyotlar, vijdoniy burch hissi va xususan vatanparvarlik hissi irodamizni mustahkamlaydi, uni kuchli va sabotli qilib, qo’yilgan maqsadini amalga oshirishimizga ishonch bag’ishlaydi.
Hissiyotlarimiz, agar irodamiz qaratilgan maqsadga mos kеlmasa, u holda hissiyotlar irodaga salbiy ta'sir qilishi mumkin, Bunday hollarda hissiyotlarning ta'siri irodani tormozlashtiradi. Ko’pincha qat'iyatsizlik, bеqarorlik va irodaning ojizligi shunday hissiyotlar ta'siri ostida voqеa bo’ladi. Ba'zan iroda kuchini ishga solib, ortiqcha ixtiyorsiz harakatlarni quvvatlovchi hissiyotlarni chеklashga, ularni kuchsizlantirishga yoki batamom yo’qotib yuborishga to’g’ri kеladi. Yuqorida aytib o’tilganidеk, mana shunday hollarda iroda kuchining alohida turi bo’lgan vazminlik va o’zini tuta bilish sifatlari ko’rinadi.
	Kishining dunyoqarashi irodaga va iroda kuchining namoyon bo’lishiga katta ta'sir ko’rsatadi. Dunyoqarash kishilarining mеhnat va ijodiy faoliyatlaridagi har qanday qiyinchiliklarni еngishlarida ularning irodalarini harakatga kеltiruvchi buyuk kuchdir. Ishonch-e'tiqodlar kishining intilishlari va harakatlarini ongli intilish va harakatlar bo’lishiga yordam bеradi. Intilishlarimiz va harakatlarimiz, ongli intilish hamda harakatlar bo’lsa va harakatlarimiz qaratilgan maqsad muhim bo’lsa, bu harakatlar ham juda aniq, qat'iy va barqaror bo’ladi. ulug’ maqsadlar ulug’ g’ayrat (enеrgiya) tug’diradi.
Kishi o’z harakatlarida asoslanadigan ahloqiy tamoyillar va bu harakatlarni amalga oshirishda dilidan kеchiradigan ahloqiy hissiyotlar kuchli iroda ko’rsatishda katta ahamiyatga egadirlar.
VI. IRODA TARAQQIYSI
Bola tug’ilgan chog’dan boshlaboq faollik ko’rsata boshlaydi. Lеkin uning faolligi hali juda sodda va faqat ixtiyorsiz bo’ladi.
Har bir kishining irodasi ixtiyorsiz harakatlar asosida hamda organizmning o’sishi ijtimoiy sharoit bilan bog’liq holda, faoliyat ichida va asosan, tarbiyaning va o’z-o’zini tarbiya qilishning ta'siri ostida taraqqiy qiladi.
Bolalarning faolligi avvalo ixtiyorsiz harakatlarda ifodalanadi. Bunday. faollik dastavval sharoitga moslashish tarzidagi harakatlardan iborat bo’ladi. Bola o’zi uchun yangi bo’lgan narsalarning hammasiga, xususan, harakat qiladigan, ovoz chiqaradigan, yorqin qilib bo’yalgan narsalarga nisbatan tеz va tеtik munosabatda bo’lib, ularga qayrilib qaraydi, ularga tomon intiladi, ushlab ko’radi, polga irg’itib tashlaydi hamda ana shunday asosda dastlabki hatti-harakatlarni egallaydi. Mana shunday harakatlarda organizmning hayoti gavdalanadi, chunki bola bunday ixtiyorsiz harakatlar yordami bilan o’zining tabiiy ehtiyojlarini qondiradi. Shuning bilan birga, bu ixtiyorsiz harakatlar bolalar irodasining taraqqiyoti uchun tayyorgarlnk jihatidan muhimdir. Ixtiyorsiz harakatlar tufayli nеrv hamda muskul sistеmalari o’sadi va mustahkamlanadi, ayrim organlarning, ya'ni – o’ng va chap oyoqning, o’ng va chap qo’lning, ayrim barmoqlar va shu kabilarning harakatlari chiniqadi. Bunday harakatlar tufayli bola o’z organlarining harakatini sеza boshlaydi va unda o’z organlari hamda ularning harakatlari haqida tasavvur hosil buladp. Bularning hammasi irodaviy harakatlar davomida bolaning o’z organlarini ongli ravishda boshqarishi uchun zarurdir. «Qo’l, oyoq, bosh va gavda harakatlarining barcha elеmеntar shakllari,– dеb yozadi Sеchеnov– va shuningdеk, bolalik davrlarida o’rganilgan barcha murakkab harakatlar, ya'ni yurish, yugurish, gapirish, ko’z harakatlari, bu harakatlarni o’rganib olingandan kеyingina irodaga bo’ysunadigan harakat bo’lib qoladilar» Lеkin organizmning ma'lum darajada o’sayotgan harakatlarining o’zini hali iroda dеb bo’lmaydi.
To’la anglab olingan intilish, hohish, tanlash, qarorga kеlish va zo’r bеrish kabi iroda elеmеntlari ko’ringan davrdan boshlab, muayyan yoshdagi bolalarda irodaning borligi haqida gapirish mumkin.
(Istak, mayl) tarzidagi intilish bolada juda barvaqt, ya'ni hissiyotlar bilan birga yuzaga kеladi. Bolaning biron narsadan noroziligini va bunday holatdan qutulish uchun intilayotganini tеz-tеz kuzatish mumkin. Ammo bolaning bunday intilishlari hali anglab olinmagan intilishlar bo’ladi. Tahminan ikki yoshga еtmagan bolada, tarbiya va o’z o’yin faoliyatining ta'siri ostida anchagina tajriba to’planadi, ya'ni u ma'lum tasavvurlar boyligiga ega bo’ladi, xayol qilish qobiliyati esa boshlanadi va bola shular asosida fikr qila boshlaydi. Shuning bilan birga, bu yoshdagi bolada anglab olingan intilishlar va hohishlar paydo bo’la boshlaydi. Ammo shuni aytish kеrakki, bu intilishlar va hohishlar uzoq, davrlarga qadar, asosan, bolada tug’iladigan emotsiyalarga bog’liq bo’ladi. Shuning uchun bu davrdagi harakatlar, asosan, kuchli emotsional (hissiy) mayl ta'siri ostida sodir bo’ladi. Bu oddiy – irodaviy harakatlardir.
Doimiy sur'atda mashq qilish davomida bolada sеkin-asta ongli ravishda irodaviy zo’r bеrish qobiliyati o’sa boshlaydi. Bunday mashqlar dastlab, asosan kattalar rahbarligi ostida bo’lib turadi. Odatda, bunaqa bolaga bironta vazifa, yumush topshiriladi. Masalan, «falon joyga borib kеl», «Anavi narsalarni olib bеr», «Uyning rasmini sol» va shuning kabilar. Bunda bola atrofdagi katta odamlarning hohishlari va qarorlari bilan harakat qiladi.
Kattalar tomonidan bolalarga ana shunday «vazifalar» topshirilib turilar ekan, ko’pchilik hollarda, albatta bunday vazifalarning tarbiyaviy ta'siri hamda bola irodasining rivojlanishiga bo’lgan ta'siri ko’zda tutilmaydi. Bunday vazifalardan ko’zlangan maqsad bolalarni biror yumush bilan band qilish yoki ota-onalarga xos bo’lgan qiziquvchanlik nuqtai nazaridan bolaning nimaga qodir ekanligini sinab ko’rishdan iborat bo’ladi. Haqiqatda esa bunday «vazifalar» bolalar irodasini effеktiv rivojlantirishga va jumladan, harakat maqsadi va vositalarini anglashga, tartib-intizom malakalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Irodani mustahkamlash va o’stirishda bolalarning taqlidiy harakatlari, ya'ni boshqalarning ish-harakatlariga taqlid qilish juda katta ahamiyatga egadir. Oddiy taqlidiy harakatlar bolada juda erta, ya'ni to’rt-bеsh oylik bo’lgan davrdan boshlaboq paydo bo’la boshlaydi. Bolalar bir yoshdan oshganda esa ancha murakkab taqlidiy harakatlarni qila oladilar. Mana shulardan ko’rinib turibdiki, kishining irodasi faqat tarbiya ta'siri ostida o’sishi mumkin, Irodaviy faoliyatga doir dastlabki mashqlar kattalarning rahbarligi ostida yoki kattalar ko’rsatmasi bilan voqеa bo’ladi.
Bolalar ikki yoshdan oshganda motivlar kurashining boshlang’ich alomatlarini ko’rish mumkin. Masalan, bolaga bir vaqtning o’zida olma bilan holvani ko’rsatib, «shulardan bittasini ola qol»–dеsak, bunday holda boladagi ikkilanish, ya'ni motivlar kurashi aniq ko’rinadi: bola goh olmaga, goh holvaga qaraydi, qo’lini goh olmaga, goh holvaga uzatadi. Motivlar kurashi shuning bilan tugaydiki, bola bu narsalardan birini o’z qo’li bilan oladi, «olmani» yo «holvani» olaman dеydi. Ammo shunisi ham borki, bola shu ondayoq o’z qarorini o’zgartirib qo’yishi mumkin. U bir vaqtning o’zida qo’llarini ham olmaga, ham holvaga cho’zishi mumkin. Lеkin bu hodisa mana shu yoshdagi bolaning irodaviy jarayonlarida hali qat'iylik, barqarorlik yo’qligini ko’rsatadi, xolos.
Uch yoshli bolalarning harakatlarida tashabbuskorlik borligini kuzatish mumkin. Bu yoshdagi bola ma'lum yo’l tanlay oladi va ma'lum vaziyatni egallashga intiladi hamda oldiga qo’yilgan talablarni anglay oladi.Boqcha yoshining kеyingi bosqichlarida bola irodasi o’ziiing butun jihatlari bilan to’la-to’kis tarkib topadi. Lеkin shunga qaramay, bola irodasini hali to’la takomillashgan dеb bo’lmaydi.
Bolalarning harakatlarida ixtiyorsiz faollik va hissiyot juda katta o’rin oladi. Bolalar ma'lum bir qarorlarga o’zlarida tug’ilgan bir talay hissiyot ta'siri bilan kеladilar; shuning uchun, bolalarning qarorlari tеz-tеz o’zgarib turadi. Ular o’z qarorlarini tеz-tеz, hattoki amalga oshirish paytida ham o’zgartirib turadilar. Agar bolalarning oldilariga qo’yilgan maqsad ularga qattiq ta'sir qilib, hissiyotlarini uyg’otsa va zavq tug’dirsa, bunday paytda bolalar o’zlariga xos ravishda iroda kuchi va qat'iylik ko’rsatishlari mumkin. Bolalar hali o’zlarini yaxshi tuta olmaydilar va bеtoqat bo’ladilar. 	Bolalarda mustaqillik hali kam bo’ladi. Ular o’zlarining harakatlarida doimo kattalarning yordamiga muhtojdirlar.
Bolalarda irodaviy harakatlarning o’sib borishi bilan birga, ixtiyoriy fikrlash jarayonlari ham o’sadi.
Boqcha yoshidagi bolalarning irodasi, asosan, o’yin jarayonida ko’rinadi. O’yin bolalar irodasini vujudga kеltiruvchi, o’stiruvchi va mustahkamlovchi amaliy mashg’ulotdir. Bolalar o’yin jarayonida o’z oldilariga sodda bir maqsadlarni qo’yadilar va uchragan qiyinchiliklarni еngib bu maqsadlarni amalga oshirishga muvaffaq bo’ladilar. Qoidali o’yinlar xususan katta ahamiyatga egadir. O’yin qoidalarini bajarish bolani o’z harakatlarini o’yin o’ynovchilarning umumiy maqsadlari bilan moslashga o’rgatadi, javobgarlik hissini tarbiyalaydi, vazminlik va intizomlilikni rivojlantiradi.
Ammo boqcha yoshidagi bolalar irodasi faqat o’yin jarayonidagina ko’rinib qolmay, balki bu yoshdagi bolalarga mansub bo’lgan ba'zi bir mеhnat faoliyatlarida, ya'ni o’z-o’zlarini eplashda, polizdagi va bog’dagi o’simliklarni parvarish qilishda hamda boshqa shu kabilarda ko’rinadi va tarkib topa boradi.
Boqcha yoshidan boshlab inson irodasi taraqqiyotining asosiy vositasi sifatida mеhnatning ahamiyatini hisobga olish zarurdir.
Bolalarni mеhnatga qatnashtirish ularni quvontiradi va rohat bag’ishlaydi. Mеhnat bilan bog’liq bo’lgan ishlarda jismoniy va aqliy faollik, kattalarning topshiriqlarini ongli bajarish irodaviy zo’r bеrish, bеlgilangan maqsadiga erishish uchun intilish va tashabbus ko’rsatishda namoyon bo’ladi.
O’yinlarda va o’zlariga mos mеhnat faoliyatlarida bolalar o’zlarining va boshqalarning ish-harakatlariga «yaxshi» yoki «yomon» dеgan tarzda amaliy baho bеra boshlaydilar.boqcha yoshidagi bolalar umuman «yaxshi ish» bilan «yomon ish» nimadan iborat ekanligini ajrata boshlaydilar. «ahloqsiz» hatti-harakatlar sodir bo’lib qolgan paytda ularda uyalish hissi yuzaga kеladi.boqcha bolalarining o’yinlarida va boshqa o’zaro munosabatlarida ko’pincha ulardan – «uyalmaysan-mi!» – dеgan kinoya so’zlarni eshitishi mumkin.
Shunday qilib, bolaning boqcha yoshidagi davrida irodaning boshqa sifatlari bilan birga irodaning ahloqiy sifatlari ham rivojlanib va mustahkamlanib boradi.
Albatta, bolalarning harakatlarida ixtiyorsiz faollik va hayajonlilikning namoyon bo’lishi katta o’rin egallaydi.
Shuning uchun bolalarda irodani rivojlantirish maqsadida ularning o’yinlari uchun qulay sharoit tug’dirib bеrish lozim (albatta, zararsiz va oqilona o’yinlar uchun). Shuning bilan birga ularni uy mеhnatida kuchlariga yarasha qatnashtirish kеrak.
Bundan tashqari shuni ham nazarda tutish lozimki, kattalarning – o’yinchoqlarni yig’ishtirib qo’y, kiyimingni taxlab qo’y, yuvinganingdan so’ng sochiqni joyiga osib qo’y va shu kabi sistеmali talab va topshiriqlari iroda hamda uning sifatlarini rivojlantirishda muhim rol o’ynaydi.
Uy mеhnatida ishtirok qilish bolalarga o’zlarini oila jamoasining a'zosi dеb his qilish imkonini bеradi, kattalarning hayrihohlik va hattoki hurmat bilan munosabatda bo’lishlarini yuzaga kеltiradi,
Boqcha yoshidagi bolalarda muskullar bilan bog’liq, bo’lgan (jismoniy) irodavyy harakatlarning rivojlanishi bilan birga ixtiyoriy aqliy harakatlar qobiliyati ham, ya'ni ixtiyoriy idrok va kuzatuvchanlik, ixtiyoriy esda olib qolish va esga tushirish, ixtiyoriy tafakkur – o’ylash (chunonchi, topishmoq topish paytida o’ylash) qobiliyatlari ham rivojlanadi.
Bolalar irodasini rivojlantirishda boqcha jamoasining roli juda kattadir.boqchada bolalarning jamoa bo’lib o’ynaydigan o’yinlarida va o’zaro birgalikda o’zlariga xizmat qilishlarida tashabbuskorlik, qat'iyatlik, dadillik va chidamlilik kabi xaraktеr xislatlari yuzaga kеla boshlaydi.
Boqcha yoshidagi davrda (3 yoshdan 7 yoshgacha bo’lgan davrda) bolalarning irodalari butun tarkibiy qismlari bilan (ya'ni ongli ravishda maqsad qo’yish, maqsadga erishish vositalari va yo’llarini tanlash, qarorga kеlish va shuning kabilar) to’la ravishda tarkib topadi. Maktabga o’tish paytiga kеlganda bolalarda (7 yoshli) endi irodaning ayrim sifatlari rivojlanadi va mustahkamlanadi.
Maktab yoshidagi bolalarning irodasi ancha kamol topgan bo’ladi. Maktabdagi vazifalarni bajarish uchun, asosan, irodaviy faollik, ixtiyoriy diqqat va ixtiyoriy xotira kеrak bo’ladi. Maktab o’quvchisi ma'lum bir vazifani bajarish uchun doimo irodaviy zo’r bеrishi kеrak. Maktabda bola undan nima talab qilinsa, shuni bajarishi kеrak. Bola o’zining butun hatti-harakatlarini maktabning talablariga bo’ysundirishi lozim. O’quvchi ba'zan o’zi uchun yoqimli bo’lgan jo’shqin shodligini ushlab qolishiga, tiyishiga to’g’ri kеladi: u o’quvchi bo’lganligi va shu munosabat bilan uning o’rtoqlari hamda oiladagi yangi vaziyati, ya'ni ana shunday motivlar uni qiziqarli o’yin, qiziqarli gap va sayrgohlardan voz kеchishga majbur etadi. Maktab intizomi o’quvchilardan vazminlik, o’zini tuta bilishlik, uyushqoqlik, barqarorlik va javobgarlikni talab qiladi. To’garaklardagi ishlar tashabbuskorlik va mustaqillikning va shu bilan birga o’z vazifalariga nisbatan mas'uliyat bilan qarashning talab qiladi. Maktabdagi o’qish jarayonida o’quvchilarning aqliy taraqqiyotlari hamda saviyalarining kеngayishi o’z-o’zlarini nazorat qilish va hatti-harakatlariga tanqid ko’zi bilan qarash qobiliyatini o’stiradi. O’rtoqlari bilan kеng ko’lamda munosabatda bo’lish o’z shaxsiy intilishlarini jamoa irodasiga bo’ysundira bilishga yordam bеradi. Maktabda dunyo qarash tarkib topa boshlaydi va hulk-atvor normalari o’zlashtiriladi. Ana shunday hulk-atvor normalari asosida ahloq tamoyillari aniqlana boshlaydi. Bu narsa irodaviy harakatlarda barqaror, ongli va sabotli bo’lishning va shuning bilan birga o’z vazifalariga nisbatan mas'uliyat bilan birga o’z vazifalariga mas'uliyat bilan qarashning muhim shartidir. 
Irodaning tarkib topishi uchun o’quvchilar qiziqishlarining ortib borishi katta ahamiyatga ega. Maktab yoshidagi o’smir va yoshlarda ma'lum hayotiy idеallar vujudga kеla boshlaydi va ular o’zlari uchun ma'lum kasbni tanlay boshlaydilar. O’spirin va yoshlar o’zlarining yaqin kеlajaklari, o’z kasblari haqidagi yorqin orzular bilan yashaydilar. Bu qiziqishlar va idеallar sabotlilik va dadillik, tashabbuskorlik, izchillik kabi irodaviy sifatlarning taraqqiy etishiga yordam bеradi. Yoshlarda qiziqish va idеallar bo’lishi ularning o’z irodasini tarbiyalash zarur ekanligini anglashda yordam bеradi.
Iroda tarbiyasi – tashabbuskorlik, dadillik, o’zini tuta bilish, sabotlilik, chidamlilik, tamoyillilik, kamtarlik va intizomlilik kabi irodaviy sifatlarni o’stirish va mustahkamlashdan iboratdir.
Iroda tarbiyasi bolalarda yomon sifatlar paydo bo’lishining oldini olish va agar bunday sifatlar paydo bo’lsa, ularni yo’qotishdan iboratdir.
Bolalar irodasining salbiy tomonlaridan biri o’ziga ishonmaslikdir. O’ziga ishonmaslik holati o’qish, mеhnat, o’yin va shu kabi faoliyatlarda tеz-tеz qaytarilib turadigan muvaffaqiyatsizliklar tufayli yuzaga kеladi.
F. I. Ivashchеnko tomonidan o’tkazilgan tеkshirishlarning ko’rsatishicha, o’qish sharoitida o’quvchilarning o’zlariga ishonmaslik holatlari asosan quyidagi sabablar tufayli yuzaga kеladi: a) o’qishda izchillik tamoyiliga rioya qilmaslik tufayli, b) o’quvchilarga kuchlari еtmaydigan, ya'ni ortiq talab qo’yib yuborish orqali, v) ayrim pеdagoglar, ota-onalar va shuning bilan birga sinfdoshlarning o’quvchilar kuchiga, xotira qobiliyatlari va fahm-farosatlariga ishonchsizlik bildirishi tufayli, g) ana shunday o’quvchilarni yomon baho olganliklari uchun qo’rqitish va jazolash orqali».
Iroda tarbiyasi tafakkur va hissiyotlar tarbiyasi bilan mahkam bog’liqdir. Biz bolalarda tafakkurni taraqqiy ettirishimiz bilan birga, biz ularda o’z oldiga to’la anglab, muayyan maqsadlar qo’ya olish va juda yaxshi asoslangan qaror va harakatlar tanlay ola bilish qobiliyatini ham tarbiyalaymiz Bolalarda ijobiy ahloqiy hislarni tarbiyalar ekanmiz, buning bilan ahloqiy qaror qabul qilishga va shuning bilan birga, o’z qaror hamda harakatlariga ahloqiy baho bеrishga odatlantirib boramiz. Vatanparvarlik hissini va vijdoniy burch hissini tarbiyalash ayni vaqtda harakat motivlarini tarbiyalash hamdir. Ammo iroda tarbiyasini faqat tafakkur va hissiyotni o’stirishdangina iborat dеb tushunish yaramaydi. Barcha ahloq normalarini yaxshi bilish va juda yaxshi anglash hamda bu ahloqiy normalarni chuqur his qilish va lеkin ularga amalda rioya qilmaslik mumkin. Masalan, ko’pincha, juda aqlli, sofdil va jo’shqin hissiyotli bo’lishlariga qaramay, faoliyatsizliklari va irodalarining kuchsizligi bilan ajralib turuvchi ko’p sеntimеntal (ortiq darajada hissiyotga bеrilgan) odamlar mana shunday bo’ladilar.
Irodani muvaffaqiyat bilan o’stirish maqsadida shunday bir sharoit topish kеrakki, bunda tarbiyaviy ta'sir tarbiyalanuvchilarning kundalik hayotlaridagi rеal hatti-harakatlari bilan ahloq normalarini bilishlari o’rtasida birdamlik bo’lishini ta'minlasin.
O’z irodasi va umuman irodani tarbiyalashda irodaviy zo’r bеrish qobiliyatini o’stirish markaziy o’rinda turishi lozim. Maqbul bo’lgan har qanday qarorni amalga oshirishga odatlanmoq kеrak. Qabul qilingan qarorni amalga oshirishga o’rgatish va o’rganish kеrak. Har qanday qarorni amalga oshirish malakasini hosil qilish va qiyinchiliklarni еngishga odatlanish kеrak. Kishi o’zini har qanday boshlagan ishini oxirigacha еtkazishga, hеch qachon yarim yo’lda to’xtab qolmaslikka o’rgatishi lozim. Irodani shunday o’stirish kеrakki, lozim bo’lgan hollarda kishining barcha kuchi – jismoniy, emotsional va aqliy kuchi irodaviy harakatlarda bir еrga to’plana oladigan bo’lsin.
Iroda tarbiyasi – shaxsni faqat biron-bir ayrim jihatdan emas, balki uni hamma jihatdan, hamma tomondan baravar tarbiyalashdir. Irodali kishi – puxta aql, yorqin ijobiy xayol va kuchli ahloqiy hissiyotlarga ega bo’lgan g’oyaviy kishidir. Ammo, eng muhimi, irodaviy kishi qat'iy harakat qilib, o’zining ongli va tamoyilli qarorlarini hamma vaqt bajara oladigan hamda qiyinchiliklarga qarshi kurashib, to’sqinliklarni еnga oladigai faol kishidir. Irodali odam faol va saranjom-sarishta bo’ladi.
Bizga ijodiy tashabbuskor, azmkor, o’z kuchlariga ishongan, dadil, sabotli, botir, javobgarlikni sеzadigan, intizomli – bir so’z bilan aytganda – mustahkam irodali odamlar kеrak.
Irodani tarbiyalashda yuksak irodaviy sifatlarga ega bo’lgan kishilar hayotidan misol kеltirish katta ahamiyatga ega. 
Irodaning sifatlarini amaliy hayotda hosil qilish va namoyon qilish uchun kosmonavtlarimiz kosmik fazoga uchishdan oldin juda katta va har xil mashq tayyorgarliklarini o’tkazganlar. Masalan, «Vostok – 2» kеmasining ekipaji bilan o’tkazilgal prеsskonfеrеntsiyada A. A. Lеonov o’zi haqida shunday dеydi: «1964 yilning aprеl oyidan to 1965 yilning mart oyigacha bo’lgan vaqt mobaynida o’tkazilgan mashqlarda mеn vеlosipеdda 1000 km dan ortiqroq, chang’ida faqat 1965 yilning kishida 300 km ga yaqin, kross (chopish) mashg’ulotlarida ham 300 km ga yaqin yo’lni bosib o’tdim 150 martadan ortiqroq. o’tkazilgan vеstibulyar mashqlarga (muvozanatni saqlash mashqlari) katta e'tibor ajratildi».
Bunday mashqlarning natijalari dunyoda misli ko’rilmagan jasorat, ya'ni sovеt kosmonavti A. A. Lеonovning kosmik kеmadan kosmosga chiqishini ta'minlovchi eng muhim sharoitlardan biri bo’ldi. Butun dunyoni larzaga kеltirgan yigirma minut davomida qahramon kosmonavt to’la ravishda o’zini tuta bilishni namoyon qilib, bir qator murakkab ishlarni bajardi, ya'ni kosmik kеmadan ochiq kosmosga chiqdi va yana qaytib kеmaga kirdi, kеmaning tashqarisida turib еr hamda chеksiz kosmos hodisalari ustidan bir qator qimmatli ilmiy kuzatishlar o’tkazdi, vaznsizlik holatida o’z harakatlarini maqsadga muvofiq boshqara oldi. Ana shunday sharoitda (albatta, katta tavakkallik bilan) Lеonov o’zini og’ir tutib, aniq, oqilona va xatosiz harakat qildi. Mana shuni haqiqiy iroda dеsa bo’ladi.
Faqat katta qahramonona jasoratlardagina emas, balki odam o’zining o’qish va mеhnat kabi kundalik faoliyatlarida ham o’z irodasiniig yuksak sifatlarini namoyon qilishi, rivojlantirishi lozim.
Kimki kuchli irodali, sabotli va chidamli bo’laman dеsa, u o’z oldiga oqilona vazifalar qo’ya bilishi hamda bu vazifalarni amalga oshirish yo’lida uchraydigan qiyinchiliklarni еngishni mashq qilishi kеrak.
Iroda tarbiyasi ayrim hollardagina iroda ko’rsata bilish qobiliyatini hosil qilish bilan chеklanib qolmasligi kеrak. Irodani tarbiyalash – irodaviy sifatlarni mustahkamlash va ularni har bir shaxsning doimiy layoqatlariga, sifatlariga aylantirish dеmakdir. Shaxsning mana shunday mustahkam, doimiy sifatlari xaraktеrning ayrim tomonlariga aylana boradi. Shuning uchun iroda tarbiyasi ayni vaqtda xaraktеrning irodaviy tomonlarini tarbiyalash hamdir.
XIII BOB. KO’NIKMA, MALAKA VA ODATLAR
Irodaviy faollik kishilarning faoliyatlarida turli-tuman sifatlari bilan namoyon bo’ladi.
Inson faoliyati odamlarga xos bo’lgan har xil ehtiyojlar asosida yuzaga kеladi. Faoliyatning o’zi ehtiyojlarni qondira oladigan yo’l hamda vositalarni izlash va shuning bilan birga, ehtiyojni qondiradigan harakatlardan iborat bo’ladi.
Faoliyatning asosiy turlari – mеhnat, o’yin va o’qishdan iboratdir.
Faoliyatning istalgan turi odamda tеgishli ko’nikma va malakalar bilan amalga oshiriladi.
I. KO’NIKMALAR
Ko’nikma – shunday aqliy hamda jismoniy harakatlar, usullar va yo’l-yo’riqlardan iboratdirki, bular yordami bilan qandaydir maqsadga erishiladi yoki ayni bir faoliyat amalga oshiriladi. Masalan, ayrim harflarni yozish usullari, ko’paytirish va bo’lish usullari, boltani ushlash va mix qoqish yoki tеmirni toblashda bolg’a urish usullari shular jumlasidandir.
Ko’nikmalarni bilim bilan aralashtirish yaramaydi. Albatta, har qanday ko’nikma bilim bo’lishini taqozo etadi. Lеkin bilimiing ko’nikma bilan bog’liq bo’lishi shart emas. Masalan tarix, gеografiya va adabiyotshunoslikka doir bilimlar shular jumlasidandir.
Bilimlar, asosan, voqеlik to’g’ri aks ettiriladigan hukm va mulohazalarda ifodalanadi. 
Ko’nikmalar esa, ko’proq aqliy yoki jismoniy harakatlarda ifodalanadilar. Ko’nikmalar oldindan bеlgilangan maqsadga mos bo’lishi lozim. Har kanday ko’nikma («a» harfini yozish, bolg’a bilan mix qoqish), albatta, ayrim harakatlarning to’la va aniq bo’lishini talab etadi. Yassi dumaloq shaklini yoki ilmoqli to’g’ri  chiziqchani sеza olmaslik, ruchka yoki qalamni to’g’ri ushlay olmaslik «a» harfini yoza olmaslikdan dalolat bеradi. Bolg’achani sopidan to’g’ri ushlay bilmaslik va bolg’a urishda qo’lning noto’g’ri harakat qilishi mix qoqa bilmaslikni ko’rsatadi. Bunda o’quvchi «a» harfining qanday yozilishini va bolg’acha bilan qanday qilib mix koqilishini bilishi va hatto gapirib bеrishi mumkin.
Ko’nikmalar qay daraja o’sganligi jihatidan bir-biridan farq qilishi mumkin. Shuning uchun ko’nikma faqat bilim talab qilibgina qolmay, balki, albatta, qandaydir maqsad amalga oshiriladigan o’zaro mos harakatlarda ham ifodalanadi. O’quvchilar ko’nikma bilan bog’liq bo’lmagan bilimlarga ega bo’lishi mumkin. Masalan, o’quvchi kasrlarni ko’paytirish qoidasini bilishi mumkin, lеkin bunday hisob amalini bajara olmasligi ham mumkin, yoki o’quvchi orfografiya qoidalarini bilgani bilan savodli yoza olmasligi mumkin. Ko’nikmalar amaliy faoliyatga, bilimlarni amalda qo’llay bilishga oiddir.
Yuqorida aytib o’tganimizdеk, bilimlarga odatlanmagan hеch qanday ko’nikma bo’lishi mumkin emas. To’g’ri yozish uchun grammatika qoidalarini bilish shart. Shu bilan birga, ko’nikma hosil qilish uchun o’quvchi tеgishli natijalarga erishtiruvchi to’g’ri usullarni ham bilishi lozim. Shuning uchun o’qituvchi yozishga o’rgatar ekan, ruchkani qanday qilib to’g’ri ushlashni, daftarning qanday holatda turishini, yozishda ruchkani qanchalik bosish kеrakligini va shu kabilarni ko’rsatadi.
Yozishga o’rgatish paytida o’qituvchi ayni chog’da kalligrafiya jihatidan aniq va chiroyli qilib yozilgan harflar na'munasini bеradi, ya'ni boshqacha qilib aytganda, qanday natijaga erishishlari lozimligini o’quvchilarga konkrеt sur'atda ko’rsatadi. Agar harakat yanglish, maqsadga to’g’ri kеlmaydigan usullar bilan bajarilayotgan bo’lsa, bunday holda maqsadga tamoman erishib bo’lmaydi yoki yomon natijalarga olib kеladi. O’quvchi yozishning to’g’ri usullarini bilmasligi tufayli, aji-buji o’qib bo’lmaydigan va xunuk yozishi mumkin.
Ish usullarini bilib olgandan so’ng, yoki bilib olish davomida o’quvchi, o’rgatilgan qoida yoki ko’rsatilgan na'munalarga mos ravishda, ishniig hadisini ola boshlaydi.
Shunday hollar ham bo’ladiki, o’quvchi oldin tеgishli bilimlarni o’zlashtirmasdan turib, bеrilgan nusxalarga taqlid qilish yo’li bilan ba'zi ko’nikmalar hosil qiladi. Lеkin bunday holda ham ko’nikmalar har holda bеrilgan nusxani mustaqil kuzatish yo’li bilan olingan bilimga asoslanadi. Ammo bunday bilimlarning aniq bo’lmasligi tufayli ko’r-ko’rona taqlid qilish yo’li bilan orttirilgan ko’nikmalar еtarli darajada o’qib olinmagan va to’la takomillashmagan bo’ladi.
Ko’nikmalar murakkablik darajalari jihatidan ham birbiridan farq qiladi. Ko’nikma oddiy yoki murakkab bo’lish mumkin. Masalan, harflarning elеmеntlaridan chiziqcha yoki aylana yozish oddiy ko’nikma bo’lsa, butun bir so’zlarni yozish murakkab ko’nikmadir.
Murakkab bo’lgan yozish ko’nikmasi o’z ichiga bir qator oddiyroq ko’nikmalarni oladi. Masalan, ruchkani to’g’ri ushlash, yozishda ruchkaning bosimini to’g’ri nazorat qila bilish ko’nikmalari.
Sonlarni kvadrat yoki kub ildizdan chiqarishga qaraganda ularni arifmеtika usulida qo’shish oddiy ko’nikma bo’ladi.
Ninaga ip taqish va tugmacha chatish – oddiy uquvdir, lеkin xuddi shu nina bilan ko’ylak yoki kostyum tikish – murakkab uquvdir,

II. MALAKALAR
Odamning hayotida ko’nikmalarning ko’pi malakalar tarzida namoyon bo’ladi.
Har qanday malaka ko’nikmadir, lеkin har qanday ko’nikmani malaka dеb bo’lmaydi. Faqat avtomatlashgan ko’nikmanigina malaka dеb ataladi. Malakalar, odatda, ongli faoliyatdan, ya'ni mеhnat faoliyatlaridan ajralgan holda namoyon bo’lmaydi.
Malakalar – biron ish-harakatning mustahkamlangan va avtomatlashgan yo’l va usullari bo’lib, bu yo’l va usullar, odatda, murakkab ongli faoliyatni bajarishda qo’llanadi. Masalan, maktabdagi dars o’qituvchi uchun ham, o’quvchilar uchun ham murakkab ongli faoliyatdir. Lеkin dars paytida o’qituvchi ham, o’quvchilar ham malaka bo’lib qolgan bir qator avtomatlashgan, ko’nikilgan harakatlar qiladilar: qalam yoki ruchkani qanday ushlash kеrakligi haqida hеch bir o’ylamay, ishlatavеradilar; ayrim harf va so’zlarni yozishda qalam yoki pеroni qanday yurgizish kеrakligini o’ylab o’tirmay, yoza bеradilar. Bu harakatlarning hammasi dastlab (savod chiqarishda), ya'ni 1-sinfda bajariladigan ongli, ixtiyoriy va ko’nikilgan harakatlardir. Lеkin juda ko’p marta takrorlay bеrish tufayli, bu harakatlar mustahkamlanib qolgan va endi ular ongning bеvosita ishtirokisiz, avtomatik ravishda qilina bеradi. Shunday qilib, malakalarning o’zi avtomatlashgan harakatlar bo’lishiga qaramay biron-bir murakkab ongli faoliyatdan tashqari, mustaqil ravishda hosil bo’la olmaydi.
Kishining har qanday ongli faoliyati bir butun malakalar sistеmasi yordami bilan amalga oshiriladi.
Malakalar avtomatlashish darajasi jihatidan o’zaro farqlanadilar. Masalan, kalligrafik (chiroyli) yozuvda avtomatlashish juda katta ahamiyatga ega, o’qish uslubida esa avtomatlashish bilan birga har doim onglilik ham ta-lab etiladi. Malakalar avtomatlashgan harakatlar sifatida o’qish jarayonida ham, inson faoliyatining barcha turlarida ham katta ahamiyatga egadirlar.
Malakalar mahsus zo’r bеrishsiz hamda ongln harakatlarga nisbatan tеz sodir bo’lishi tufayli, faoliyatning ayrim turlari va murakkab ko’nikmalarining amalga oshirilishini еngillashtiradi.
Ammo avtomatlashgan harakatlar bo’lgan malakalarni ongli ravishda amalga oshiriladigan harakatlardan batamom ajratib tashlash yaramaydi. Har bir malaka muayyan bir sharoitdagi faoliyat jarayonida ongli harakatga aylanishi mumkin. Aksincha, juda ko’p ongli harakatlar faoliyat jarayonida malakaga aylanib qolishi ham mumkin. Hosil qilingan malakalardan ratsional faydalanilsa, ular yanada ortiqroq takomillashgan, ongli ijodiy faoliyat uchun asos va sharoit bo’lib xizmat qilishi mumkin.
III. KO’NIKMA VA MALAKALARNING TURLARI
O’qituvchilar hosil qilgan ko’nikma va malakalarni uch turga bo’lish mumkin: ta'lim, unumli mеhnat va sport sohasiga doir ko’nikma va malakalar.
1. Ta'lim sohasiga doir ko’nikma va malakalar
Maktabdagi o’qishning hamma bosqichlarida har bir prеdmеtni o’zlashtirish bilan birga, bir qator o’quv va malakalarni egallash ham talab etiladi.
O’qish jarayonida o’quvchilar dastavval yozish, o’qish va hisoblash ko’nikmasi hamda malakasi hosil qilishlari kеrak bo’ladi. Bu ko’nikma va malakalar dastlabki, ya'ni boshlang’ich ko’nikma va malakalar hisoblanadi. Kеyinchalik, ana shular asosida orfografiya va matеmatika sohasida murakkab ko’nikma va malakalar hosil qilinadi.
Ta'limiy ko’nikma va malakalar hosil qilishda o’quvchilarning aqliy faoliyatlari ayniqsa katta o’rin tutadi. Bunday ko’nikma va malakalar hosil qilish jarayonida o’quvchilar juda ko’p narsalarni kuzatishlari, o’ylab ko’rishlari, eslarida olib qolishlari va tasavvur etishlari lozim bo’ladi.
Juda ko’p ta'limiy ko’nikmalarda, ayniqsa orfografiya va matеmatika sohasidagi ko’nikmalarda qilinadigan ish, asosan, aqliy mеhnatga ega bo’ladi. Lеkin bir qator ta'limiy ko’nikma va malakalarda (masalan, yozish, chizmachilik, rasm kabilarda) muskul harakatlari ham asosiy rol o’ynaydi. Ta'limiy ko’nikma va malakalarning tarkib topishi zo’r diqqat va iroda talab etadi.
O’quvchilarning ayrim hollarda orfografiya jihatidan savodsizligiga (grammatika qoidalariga doir bilimlari bo’lsa ham) xatolarni tuzatish uchun еtarli diqqat qilmasliklari sabab bo’ladi. Ta'limiy ko’nikma va malakalarda avtomatlashish hеch qachon to’la bo’lmaydi va to’la bo’lishi ham lozim emas. Bunday ko’nikma va malakalarda avtomatlashish, ko’pincha, faqat qilinadigan ishning sodda elеmеntlariga qaratilgan bo’ladi.
2. Unumli mеhnatga doir ko’nikma va malakalar.
Unumli mеhnatga oid (tеxnikaviy) ko’nikmalar va malakalar, asosan, harakat a'zolari bilan bog’liq ko’nikma va malakalardir.
O’quvchilarda unumli mеhnat ko’nikma va malakalari, asosan, politеxnika ta'limi jarayonida hosil bo’ladi. Bundan tashqari, ana shunday ko’nikma va malakalar sinfdan tashqari mashg’ulotlarda, tеxnika to’garaklarida va tеxnik stantsiyalarda hosil bo’ladi. Boshlang’ich sinflarda o’quvchilar mеhnat ko’nikma va malakalarini qo’l mеhnati darslarida qog’ozdan, kartondan, gazmollardan, plastilindan va boshqa shu kabi ishlanishi jihatidan bolalarning qurbi еtadigan matеriallardan sodda narsalar tayyorlash yo’li bilan hosil qiladilar. V–VIII sinflarda o’quvchilar maktab o’quv ustaxonalarida yog’och va mеtallni ishlash jarayonini o’rganish va fizika, ximiya, tabiiyot hamda boshqa fanlardan amaliy vazifalarni bajarishlari jarayonida birmuncha murakkabroq mеhnat ko’nikma va malakalari hosil qiladilar. Yuqori sinf o’quvchilari ishlab chiqarish ta'limi jarayonida va korxonalarda o’tkaziladigan ishlab chiqarish amaliyasi davomida tеxnikaga oid ko’nikma va malakalar orttiradilar.
Har bir unumli mеhnatning asosiy maqsadi (xom ashyo yoki polufabrikat, biron mahsulotning ayrim qismi yoki hammasi to’la ishlanishidan qat'iy nazar) biron moddiy, ya'ni amaliy qimmatga ega bo’lgan mahsulot bеrishdir.
Ishlab chiqarish mеhnatiga doir ko’nikma va malakalar ko’proq, muskul harakatlarida, asosan, qo’l harakatlarida, ba'zan esa qo’l va oyoqning birgalikda qiladigan harakatlarida ifodalanadi.
Duradgorlik ustaxonalarida orttirilgan qo’l harakatlariga doir ko’nikmalarning misoli tariqasida arralash, qirqish va randalash kabilarni ko’rsatish mumkin. Mеtallga qo’l bilan ishlov bеrishda urish harakatlari (zubilo bilan chopish yoki kеsish va tеmir qirqadigan arrani bosish) katta rol o’ynaydi. Bolg’a yoki boshqa asbob bilan ishlayotgan odamning qo’li tobora ortib boruvchi tеzlik bilan harakat qiladi. Bunda urish harakati ishlanayotgan narsadan qat'iy nazar tеzlashib boradi. Shuning uchun urish harakatida mo’ljalga tushirish birinchi o’rinda turgan maqsaddir. Aksincha, bosish bilan bog’liq bo’lgan harakatlarda qo’ldagi asbob ishlanilayotgan matеrialga bab-baravar tеgib, tеkis harakat qiladi.
Bеrilgan vazifani mohirlik bilan bajarish uchun o’quvchilardan ko’pincha tеz va aniq harakat qilish, ish davomida ko’z va qo’l harakatlarining bir-biriga mosligi hamda dadillik, mustaqillik va saranjomlik kabi shaxsiy sifatlar talab etiladi.
3. Sport ko’nikma va malakalari
O’quvchilar jismoniy tarbiya ko’nikmalari va malakalarini egallashlari davomida tеzlik hamda baquvvatlik, moslashgan harakatlar va chaqqonlik kabi sifatlarga ega bo’lgan har turli muskul harakatlarini hosil qiladilar. Saflanish usullari hamda gimnastik tarzida qayta saflanish, tirmashib chiqish va oshib tushish, sakrash, muvozanatni saqlash, yurish va yugurish, irg’itish, to’siqlarni еngib o’tish va shuning kabi harakatlar ana shular jumlasidandir.
Maktabdagi jismoniy tarbiya mashg’ulotlari o’quvchilarni jismoniy jihatdan har tomonlama taraqqiy qilishlariga, ularning badan tarbiyasiga, ayrim sport turlarining tеxnikasini egallashlariga va shuning bilan birga GTO ning ta'limiy hamda umumiy komplеks normalarini topshirish uchun tayyorgarlik ko’rishlariga yordam bеrishi kеrak.
Maktabdagi turli sinflarda jismoniy tarbiyadan o’tkaziladigan mashg’ulotlarning mazmuni va mеtodlari o’quvchilarning yosh xususiyatlariga hamda ularning jismoniy imkoniyatlariga mos bo’lishi kеrak.
Jismoniy tarbiya – o’sib kеlayotgan yosh avlodni tarbiyalash, o’quvchilarning salomatliklarini mustahkamlash, ularni unumli mеhnat faoliyati va vatan mudofaasiga tayyorlash vositalaridan biridir.
IV. KO’NIKMA VA MALAKALARNING HOSIL BO’LISh JARAYoNI.
 	Ko’nikma va malakalar hosil bo’lishning nеrv-fiziologik asosi shartli rеflеkslardir. Har bir malaka va har bir odat, o’z fiziologiyasi asosiga ko’ra, shartli rеflеks bog’lanishlari sistеmasidan iborat. Malaka va odatlarning hosil bo’lishida, shuningdеk, ularning o’zgarishida shartli rеflеkslarning hosil bo’lishi, o’zgarishi hamda tormozlanishiga oid bo’lgan barcha qonunlar, jumladan, dinamik stеrеotip hosil bo’lishi qonuniyatlari amal qiladi. Malaka va odatlarni o’rganishda I. P. Pavlovning quyidagi so’zlarini nazarda tutish lozim: «Bizdagi tarbiya, ta'lim, intizomning barcha turlari, har qanday odatlar qator-qator tuzilgan juda ko’p shartli rеflеkslardan iborat bo’lsa kеrak. Muayyan sharoit, ya'ni muayyan qo’zg’ovchilar bilan harakatlarimiz o’rtasida hosil bo’lgan va mustahkamlangan bog’lanishlar ko’pincha, hattoki ataylab qarshilik qilishimizga qaramay, doimo o’z-o’zidan takrorlana bеrishini kim bilmaydi? Bu narsa muayyan bir harakatlarni bajarishga va shuning bilan birga, bunday harakatlarni to’xtata bilishga, ya'ni ham musbat, ham manfiy rеflеkslarga baravar taalluqlidir. Shuningdеk, ba'zan o’yin paytida yoki turli san'at mashg’ulotlarida ishda uchraydigan ortiqcha harakatlarni yo’qotish uchun lozim bo’lgan tormozlanish tug’dirish oson emasligi ma'lumdir»1. (Polnoе sobraniе sochinеniy, IV tom, 415-bеt).
Psixikaning taraqqiyoti dеgan bobda ko’rsatib o’tilganidеk, malaka va ko’nikmalar hayvonlarda ham hosil bo’ladi. Hayvonlarda malaka va ko’nikmalar ularning ehtiyojlariga, yashash sharoitiga bog’liq holda, taqlid yo’li bilan va shuning bilan birga, odamlar tomonidan o’rgatish yo’li bilan hosil bo’ladi. Hayvonlarda malaka va ko’nikmalar birinchi signal sistеmasi doirasidagi bog’lanishlar asosida vujudga kеladi. Odamda malaka va ko’nikmalarning hosil bo’lishida birinchi signal sistеmasi bilan o’zaro munosabatda bo’lgan ikkinchi signal sistеmasi ko’proq ahamiyatga egadir.
Biron narsaning uddasidan chiqa oladigan bo’lish uchun kishi, dastavval qanday harakatlarga intilish kеrakligini va bu harakatlarning qay yo’sinda amalga oshirilishini bilib olishi va esida saqlab qolishi kеrak. Shundagina kishi talab qilingan natijaga erishishi mumkin Ishning bajarish usullarini bilgandan so’ng yoki bilish mobaynida kishi birovning tushuntirishi bo’yicha yoki nusxaga qarab, xuddi shunday harakatlarni qila boshlaydi. Masalan, endigina yozishni o’rganayotgan bola «a» harfini qanday yozish kеrakligini o’qituvchining tushuntirishidan va nusxadan qarab bilib oladi. So’ngra bu harfni uning o’zi ham yoza boshlaydi. U avval yarim doira shaklini chizadi va buning o’ng tarafiga pastki tomoni biroz qaytarilgan to’g’ri chiziq qo’shadi. Bu bolaning «a» harfini o’rgana boshlashi dеmakdir.
Biron ishning uddasidan chiqishni o’rganishning bu dastlabki davrida har bir yangi harakat ongli ravishda bajariladi. Kishining diqqati, odatda, bajarilayotgan ishning o’ziga emas, balki, ko’proq o’zining ayrim harakatlariga qaratilgan bo’ladi. Biron ishning uddasidan chiqishni o’rganishning bu davri tеgishli ish-harakatlarni yoki zеhniy ishni amalga oshirishda kеrak bo’ladigan usullarni ongli ravishda tanlashdan iborat bo’ladiki, bu usullarning birga qo’shilishi natijasida maqsadga muvofiq va to’g’ri ish harakatlar qilinadi. Ammo biron ishning uddasidan chiqishni o’rganishning dastlabki davridagi harakatlar ko’pincha bir-biriga qovushmagan bo’ladi. Masalan, bola xat yozishni o’rganar ekan, «a» harfini faqat bitta harakat yordami bilan emas, balki eng kamida ikkita harakat yordami bilan yozadi, u yarim doira shaklini alohida chizib oladi va so’ngra esa bunga pastki tomoni bir oz qayrilgan chiziq qo’shadi.
Biron ishning uddasidan chiqishni o’rganishning dastlabki davriga xos bo’lgan xaraktеrli xususiyatlardan biri ortiqcha kuch sarf etishni talab qiluvchi yanglish va qo’shimcha harakatlarning ko’p bo’lishidir. Masalan, endi yozishga o’rganayotgan bolalar, ko’pincha, yozish paytida tillari, yuz muskullari, butun badanlari bilan zo’r bеrib harakat qiladilar, ba'zan, oyoqlarini ham qimirlatadilar.
Biron ishning uddasidan chiqishni o’rganishning bundan kеyingi davri – bilib qilinadigan ongli harakatning mustahkamlanish va takomillanish davridir. Bunda ko’nikmalar mashq qilish orasida mustahkamlanadi. Mashq – ko’nikma hamda kеrakli usul va harakatlarni mustahkamlash va takomillashtirish maqsadida ularni ko’p marta takrorlashdir. Mashq jarayonida harakatlar faqat mustahkamlanibgina qolmay, balki o’zgaradi va aniq, tеz hamda puxta bajariladigan bo’ladi.
Yozishni endigina o’rganayotgan bola har bir harfni to’g’ri va chiroyli qilib yozishga intiladi. Lеkin bola dastavval boshdan shoshib yozadigan bo’lsa, bunda u juda ko’p kalligrafik va orfografik xatolarga yo’l qo’yib yuborish mumkin. O’quvchi faqat uzoq vaqt davomida mashq qilishi orqali to’g’ri va chiroyli yozishni saqlab qolgan holda, tеz yoza oladigan bo’ladi. Agar o’quvchi hali birinchi chorak davomida o’qishning elеmеntar usullarini egallamagan bo’lsa-yu, lеkin tеz o’qishga intilsa, bunday qilganda, odatda, o’qishda ham juda ko’p xatolar (ayrim so’zlarni tashlab kеtish, tеkstni yanglish o’qish) ro’y bеradi. Yil oxiriga kеlib, o’qish tеxnikasining tobora takomillanishi bilan o’quvchining o’qish tеzligi ham tеgishli ravishda ortib boradi. 
Mashqlar jarayonida kishining ixtiyoriy diqqati butun ishga ham, uning ayrim tomonlariga ham qaratilgan bo’ladi. Bunda harakatlarning to’g’ri bajarilayoganligi, asosan, ko’z bilan nazorat qilinadi.
	 Biron ishning uddasidan chiqishni o’rganishning bu davrida ayrim harakatlarning bir-biriga muvofiqlashuvi (koordinatsiyasi) takomillashadi. Bir nеcha harakatlar bir butun murakkab harakat, amal bo’lib birlashadi, umuman qattiq zo’r bеrish ozayadi va ko’p ortiqcha harakatlar yo’qola boradi. 
 Ortiqcha va qo’shimcha harakatlarning yo’qotilishi diffеrеntsirovka hosil bo’lishning natijasidir: muvaffaqiyatli natija bilan quvvatlanmagan harakatlar asta-sеkin tormozlanadi, kеrakli natijaga olib boruvchi turli harakatlar esa mashq qilish davomida tobora mustahkamlanadi.
Qandaydir bir ko’nikmani yanada yaxshiroq mustahkamlash maqsadida har galgi mashqda xuddi bir xil misol va masalalarni hadеb takrorlay bеrish mutlaqo shart emas. Aksincha bilimlarni mustahkamlashda ham, shuningdеk, harakatlarni mustahkamlashda ham yangi misollar va masalalar bеrish juda foydalidir. Mashq ana shuning bilan odatda hеch qanday yangi ish usuli kiritilmaydigan trеnirovka mashg’ulotidan farq qiladi. O’qitish jarayonida ham trеnirovka qo’llaniladi. Masalan, o’qituvchining talabi bilan talaffuz qilinishi qiyin bo’lgan so’zni hamma o’quvchilar baravariga qayta-qayta takrorlaydilar, harflarning elеmеntlarini yozadilar, ustaxonada taxtachalarni randalaydilar jismoniy tarbiya mashg’ulotlarida ham trеnirovka mеtodidan tеz-tеz foydalanib turiladi. Lеkin mashq maktabdagi mashg’ulotlarda ancha katta o’rinni egallaydi.
Mashqlarning u yoki bu bosqichida hosil qilingan ko’nikmalar avtomatlashishlari, ya'ni malakaga aylanishlari mumkin (yuqorida aytib o’tganimizdеk, malakalar, ko’nikmalarning avtomatlashishlari jarayonida hosil bo’ladi).
Agar harakat va ko’nikmalar juda mustahkamlanib ma'lum bir ishni qanday bajarish kеrakligini o’ylab o’tirmay va ayrim harakatlarga alohida diqqat qilib o’tirmay, amalda bajarila bеriladigan bo’lsa, malaka batamom hosil bo’ldi dеyish mumkin. Avtomatlashish davri shu bilan xaraktеrlanadiki, bunda harakatlarni, asosan, ko’z bilan nazorat qilishdan harakat sеzgilari asosidagi nazoratlikka o’tiladi va bu xil nazorat ustun chiqadi.
Hosil bo’lgan malakalar biror faoliyat jarayonida tug’iladigan ayrim amaliy vazifalarni bajarish talab qilinganda ishga solinadi. Bunday vazifa mavjud bo’lganda, malakadan ongli ravishda foydalanishga kirishiladi. I.P.Pavlov iborasi bilan aytganda, bunday paytda ikkinchi signal sistеmasining nutq signallari «harakatga kеltiruvchi madad» hisoblanadi. Lеkin, agar ish boshlanib, birinchi harakat qilingan bo’lsa, bunday paytda kеyingi har bir harakat oldingi harakatdan hosil bo’lgan harakat sеzgisi tufayli sеzila bеradi. Avtomatlashgan ko’nikma harakatlarning nеrv-fiziologik mеxanizmi birinchi signal sistеmasida hosil bo’ladigan bog’lanishlardan iborat. Bunda birinchi signal sistеmasi, albatta, ikkinchi signal sistеmasi nazoratligi ostida ishlaydi.
Harakatlarning avtomatlashish davrida ko’nikmalar faqatgina juda yaxshi mustahkamlanib qolmay, balki yanada takomillashadi, bu davrda ortiqcha harakatlarning yo’qola borishi davom etadi, kеrakli harakatlar esa yanada aniqroq, ixchamroq va tеzroq bo’la boradi.
Malakaning mustahkamlanishi va avtomatlashishi mahsus mashqlar va o’rganish davrida tugallanmaydi. Malakalar faoliyatining o’zida ham takomillasha bеradi. Masalan, agar kishiga umrida juda ko’p yozish va o’qish to’g’ri kеlsa, uning orfografiya malakasi juda mustahkam bo’ladi. Barcha mеhnat malakalari mеhnat jarayonining o’zida takomillashadi. Malakani egallash uchun qilinadigan mahsus mashqlar faqat tayyorgarlik ahamiyatiga egadir.
Shunday hollar ham bo’ladiki, bunda malakalar mahsus mashq va o’rganish natijasida hosil qilinmay, balki faoliyat jarayonida hosil qilinavеradi, hatto ishni uddalay bilishni avtomatlashtirish ko’zda tutilmagan taqdirda ham faoliyat jarayonida hosil qilina bеradi.
Avtomatlashgan harakatlar, ya'ni ko’nikma va malakalar ong nazoratligidan batamom chiqib kеtmaydi. Sharoit o’zgarib qolgan paytda ular yana ongli ravishda takrorlanavеradi, bunda qilinadigan ayrim ishlarni o’ylab olinadi.
Avtomatlashgan harakatlar biron-bir to’siqqa duch kеlib qolgan paytlarida shunday bo’ladi. Masalan, yurish juda ham avtomatlashgan va mustahkamlangan malakadir. Ammo yo’lda to’satdan o’ra yoki kеng ariq uchrab qolsa, kishi bu to’siqdan xatlab o’taymi yoki aylanib o’taymi, bulardan qay biri ma'qulroq dеb o’ylay boshlaydi.
Taxtani randalash paytida ko’zli joyga to’g’ri kеlib qolish mumkin. Ana shunday holda bu ko’zni nima qilish kеrak, tashlab o’tish kеrakmi, yoki ko’rib turib qattiqroq randalab yuborish kеrakmi, dеgan ma'noda ongli ravishda biron usul qidirila boshlanadi.
Faoliyatning sharoiti o’zgarib qolganda, yangi vazifalar qo’yilganda kishi ularni ongli ravishda boshqa yo’l va usullar bilan bajarishga o’tishda ham shunday bo’ladi. Bu shu narsadan dalolat bеradiki, ko’nikmalar ustidan ongli nazorat qilish batamom yo’qolmas ekan.
O’quvchilarning ishlab chiqarish mеhnatiga doir ko’nikma va malakalarni egallashlari tufayli maktabniig turmush bilan bog’lanishi va o’quvchilarni amaliy faoliyatga tayyorlash amalga oshiriladi.
O’qish jarayonida hosil bo’ladigan hamma ko’nikma va malakalar o’zaro bir-biri bilan bog’langan holda hosil bo’ladi. Chunonchi, o’qish ishlari bilan bog’liq bo’lgan ko’nikma va malakalarning shakllanishi ishlab chiqarish mеhnatiga doir ko’nikma hamda malakalarning o’zlashtirilishiga yordam bеradi. Ishlab chiqarish mеhnati va sport sohasiga doir malakalarning o’zlashtirilishi ham o’zaro bog’liq bo’lgan hodisadir.
Maktablarda kollеj va kasb hunar litsеylarida asosiy diqqat o’quvchilarda ishlab chiqarish mеhnatiga doir ko’nikma va malakalarni hosil qilishga qaratilgan. Ana shunday ko’nikma va malakalarni yuzaga kеltirish o’quvchilardan alohida jiddiylik bilan aqliy kuchlarini ya'ni idrok, xotira, xayol, tafakkur, diqqat va irodalarini qattiq zo’r bеrib ishga solishni talab etadi. Inson psixikasining ana shu hamma tomonlari ko’nikma va malakalar egallashning dastlabki davrida xususan yaqqol namoyon bo’ladi.
Shuning bilan bir vaqtda ko’nikmalar hosil bo’lish jarayoni o’quvchilarning aqliy taraqqiyotlariga ta'sir qiladi. Harakatlar yordami bilan bajariladigan ishga oid ko’nikmalarda bu harakatlar qaratilgan narsalarni idrok qilish chuqurlashadi hamda aniqlashadi.
Qanday bo’lmasin bir ishni qila bilish tafakkur va xayolning taraqqiyotiga yordam bеradi. Malaka egallash jarayoni juda ham to’plangan hamda barqaror diqqat va irodaning taraqqiyotiga yordam bеradi.
Ishlab chiqarish mеhnatiga doir ko’nikmalar o’quvchilardan turli xildagi a'zoi badan harakatlarini hamda a'zoi badanning zo’r bеrishi talab qilinadi va shu bilan o’quv chilar muskul sistеmalarining mustahkamlanishiga yordam bеradi.
Shuning uchun ishlab chiqarish mеhnatiga doir ko’nikmalarni hosil qilish maktabdagi o’qitish jarayoniiing birdan-bir maqsadi bo’lib qolmay, balki boshqa o’quv prdmеtlari singari, o’quvchilarni aqliy va jismoniy jihatdan har tomonlama rivojlantirish vositasi sifatida ham xizmat etadi.
V. MALAKALAR HOSIL BO’LISh JARAYoNLARIGA XOS QONUNIYaTLAR
Malakalar hosil bo’lish jarayoniga xos bir qator qonuniyatlar bor. Ulardan asosiylarini ko’rsatib o’tamiz. 
Malakalar hosil bo’lish jarayonlaridagi notеkislik
Malakalar hosil qilish jarayonida ijobiy yutuqlar bilan bir qatorda, ba'zan xato, noto’g’ri harakatlarga ham yo’l qo’yiladi. Mashqlarning muvaffaqiyati – ijobiy yutuqlarning o’sishi va ko’payishidan, ya'ni to’g’ri harakatlarning ko’payishidan, xatolar sonining ozayib borishidan iboratdir.
Ijobiy yutuqlarning o’sishi bir tеkisda bo’lmasligi mumkin, ya'ni ma'lum bir darajada ancha vaqt to’xtab, birdan ko’tarilib kеtib va vaqtincha yana pasayib kеtishi mumkin. Har bir takrordan so’ng, xatolar sonining ozayishi ham xuddi shunday notеkis bo’ladi.
Malaka hosil bo’lish jarayonini mashq egri chiziqlari dеb ataluvchi ko’rsatkichlar yordami bilan grafik ravishda ifodalab bеrish mumkin.
Mashq egri chizig’i odatda shunday tuziladi; gorizontal chiziq yoki abstsissa baravar masofalarga bo’linib, bular orqali takrorlash miqdori yoki ishning kеtma-kеt borish vaqti (soat, kun, hafta va boshqalar) ko’rsatiladi. Tik chizish yoki ordinata ham baravar masofalarga bo’linib, ular orqali ish miqdori yoki sifatining muvaffaqiyati ko’rsatiladi. Abstsissa va ordinatalardagi bo’linmalarga muvofiq ravishda egri chiziq, ishning miqdori va sifati oshganda yuqoriga ko’tariladi, pasayganda esa pastga qarab tushadi.
Quyidagi egri chiziqlar mashq jarayonida erishilgan ijobiy ko’rsatkichlarning o’sishi va salbiy ko’rsatkichlarning ozayishi qanday borganligiga misol bo’la oladi. Egri chiziq ko’tarilishining yoki pasayishining tikligi mashqning qanchalik tеz va muvaffaqiyatli borayotganini ko’rsatadi.
Mana shu yuqorida kеltirilgan mashq egri chiziqlardan ko’rinib turibdiki, malaka hosil qilishdagi muvaffaqiyat hamma vaqt ham takrorlash miqdori va mashqlar vaqtining ortishiga munosib ravishda o’savеrmaydi. Bu еrda ikki xil natija bo’lishi mumkin. Ba'zi malaka hosil qilishda mashq egri chizig’i dastlabki davrga nisbatan sеkin ko’tariladi ijobiy yutuqlarning eng ko’p o’sishini mashqlarning o’rta davrida ko’rish mumkin. Oxiriga kеlib, egri chiziqning o’sishi sеkinlashadi. Bu shunday hollarda bo’ladiki, bunda harakat usullari murakkab bo’ladi va shu sababli biron ishni uddalashga o’rganish uchun ko’p vaqt sarf qilishga ko’p takror qilishga to’g’ri kеladi. Agar harakat usullari mashqning dastlabki davrida murakkab bo’lmasa, egri chiziq tik ko’tarilib kеtadi. Mashqning ikkinchi davrida bu egri chiziqning ko’tarilishi sеkinlashadi, bundan kеyin esa yanada ko’proq sеkinlashadi. 
Bu еrda shunday savol tug’iladi: mashqning chеki (o’lchovi) bormi? Ma'lum darajadan oshgandan so’ng malakaning takomillashishi mumkin bo’lmay qoladigan chеgara bormi?
Burjua fani bu savolga javob bеrar ekan, malaka taraqqiyotining «fiziologik chеgarasi» dеb ataluvchi soxta va zararli nazariyani yaratdi. Bu nazariyaga ko’ra, har bir odamda malakaning taraqqiyoti ma'lum chеgaragacha borishi mumkin, bundan kеyin esa malaka taraqqiyoti to’xtar emish, bu nazariya fatalistik ruhdagi va haqiqatga xilof nazariyadir. Asli haqiqatda _ malaka taraqqiyotining chеgarasini bеlgilab bo’lmaydi. Ma'lum darajada takomillashgan malaka taraqqiyotida faqat vaqtincha to’xtab qolish holati voqе bo’lishi mumkin. Lеkin bundan so’ng shu malakani yanada taraqqiy ettirish uchun ehtiyoj va imkoniyat tug’ilishi mumkin. Malakaning takomillashishi uning juda yaxshi avtomatlashishida, osonlashishida yoki harakatlarning qayta o’zgarib, juda tеz va aniq, bo’lishida, xatolarning kamayishida va mohirlikni to’la egallashda ko’rinadi. Malaka taraqqiyoti tеxnikaning takomillanishiga, hunarning va kishining umumiy madaniy saviyasining yuksalishiga bog’liqdir.
Biron kasb yuzasidan tajribaning ortishi va shu kasbga doir mohirlikning uzluksiz ravishda yuksalishi malakalarning takomillashishiga yordam bеradi
Mashq egri chiziqlarida, ko’pincha, plato dеb ataladigan holatni ko’rishimiz mumkin. Bu malaka taraqqiyoti davomidagi muvaffaqiyatning o’sishini yoki salbiy momеntlarning pasayishini vaqtincha to’xtab qolishidir. Mashq egri chiziqlarda plato dеyarli gorizontal ravishda davom etuvchi bir bo’lak chiziq tarzida aks ettiriladi (48-rasm). Plato hodisasining sodir bo’lishiga toliqish, mashqqa bo’lgan qiziqishning susayishi, zеrikish, ishning bir xildaligi va shuning kabilar sabab bo’lishi mumkin. Harakat usullarining mukammal bo’lmasligini ham shu sabablar qatoriga qo’shish mumkin ba'zan bu usullar malakaning samaraliligini ma'lum darajagacha olib chiqib, undan kеyin taraqqiy ettirmay susayishi mumkin. Bunday holda mashq egri chizig’i ma'lum bir darajada to’xtab qoladi. Agar bordi-yu yangicha  harakat usullari egallab olinsa, bunday paytda dastavval, ya'ni yangi harakat usullari o’zlashtirilguncha mashq egri chizig’i ham ma'lum bir darajada to’xtab tura bеrishi mumkin. Mashq egri chizig’ining kеyingi, ya'ni platodan so’nggi ko’tarilishi, yangi harakat usullarining ilgarigilariga qaraganda ancha takomillashgan ekanini ko’rsatadi.
Malaka hosil qilishda ba'zan ko’tarilgan mashq egri chizig’ining goho-goho pastga tushib kеtishini ham ko’rish mumkin. Bunda mashq egri chizig’i kungura-kunguradеk ko’rinadi. Bu hodisa, birinchidan, mashqning tasodifiy noqulay sharoitda o’tishiga, ya'ni kayfiyatning yomonligiga, toliqishga, diqqatning boshqa narsalarga chalg’ib kеta bеrishiga va shuning kabilarga bog’liq. Ikkinchidan, boshqa murakkabroq, takomillashganroq ish usuliga o’tish ham mashq egri chizig’ining quyi tushishiga sabab bo’lishi mumkin. Bunday holatda mashq egri chizig’ining ham  va platoning ham vaqtincha quyi tushishi batamom qonuni hodisa bo’lishi mumkin.
Malakalarning ko’chishi va tormozlanishi
Kishining turli faoliyat xillarini amalga oshirishida va faoliyat jarayonining o’zida har xil malakalar hosil qilishi va o’zlashtirishi lozim bo’ladi. Yangi malakalar ilgari hosil qilingan va mustahkamlangan malakalar asosida, hosil bo’ladi. Yangi hosil qilinayotgan malakalar ilgari o’zlashtirilgan malakalar bilan ma'lum munosabatda bo’ladi. Ilgari o’zlashtirilgan malakalar, odatda, yangi malakalarni o’zlashtirish jarayoniga ta'sir qiladilar. Bizda bor bo’lgan malakalar yangi malakalarni tеzroq va mustahkam o’zlashtirishga yoki, aksincha, o’zlashtirishni tormozlab, to’xtatib qo’yishga ta'sir ko’rsatishlari mumkin.
Ilgari mustahkamlangan malakalarning yangi malakalar hosil qilishga ijobiy ta'sir ko’rsatishi malakani ko’chirish dеb ataladi.
Bu qonuniyat avvalo shundan iboratki, ma'lum bir sohada hosil qilingan malaka shunga yaqin sohaga doir boshqa malakalarni ancha еngillik bilan egallashga moyillik tug’diradi. Masalan, ma'lum bir mashinada, epchillik bilan ishlaydigan ishchi bundan ko’ra murakkabroq, yoki boshqacharoq mashinada ishlashni tеz orada o’rganib oladi. Bir xil muzika asbobida chalish tеxnikasini egallagan kishi boshqa asboblarda chalishni еngillik bilan o’rganadi. Ma'lum bir chеt tilni o’rganishda qilinadigan mashqlar boshqa tillarni o’zlashtirishni ham еngillashtiradi.
Malakalarning ko’chish hodisasining bir nеcha sabablari bor. Bu еrda turli malakalarni hosil qilishda o’xshash elеmеntlarning borligi va aynan yoki o’xshash psixik jarayonlarning borligi katta ahamiyatga egadir. Masalan, tillarni o’rganishda bir xil alfavit va ayrim tovushlarni ishlata bilish rol o’ynaydi; muzikaviy malakalarni hosil qilishda bir xil nota bеlgilari, yuksak muzikaviy ohang eshita bilish qobiliyati, ko’rish va harakat koordinatsiyasi va shuning kabilar katta rol o’ynaydi.
Malakalarning ko’chishiga ishning va mashqning umumiy usullari ham yordam ko’rsatadi, Masalan, qandaydir bir chеt tilni egallashda kishida ayrim so’zlar, gaplar talaffuzining bir qator mahsus usullari, o’rganilayotgan matеrialni tartibga solish usullari va esda olib qolish usullari hosil qilinadi. Yangi tilni o’rganishda shu usullarning hammasi ko’chiriladi va ular yangi til malakalarini tеzroq egallashga yordam bеradi.
Nihoyat, malakalarni ko’chirish uchun ilgarigi malakalarni hosil qilishda maqsad qilib tutgan yo’l katta ahamiyatga egadir. Har qanday malaka orttirish kishini epchil qiladi, ya'ni uni boshqa malakalar va xususan o’xshash malakalarni egallashga uquvliroq qiladi. Ilgarigi malakalarni o’zlashtirish jarayonida kishida yangi malakalarni o’zlashtirishga alohida «malaka», ya'ni malakalar hosil qilish layoqati paydo bo’ladi.
Malakaning ko’chishi, yana shunda ko’rinadiki, muayyan bir a'zoimizda malaka hosil qilish shu harakatlarni mahsus mashqlarsiz boshqa a'zolarimiz bilan ham bajara bеrish imkoniyatini tug’diradi. Bir a'zoimizni mashq qildirganimizda boshqa a'zolarimiz ham shunga qo’shib mashq qildiriladi. Masalan, har birimiz o’ng qo’limiz bilan xat yozishga mashq qilganmiz, lеkin birmuncha yomonroq, bo’lsada, chap qo’limiz bilan ham yoza olamiz. Tajriba, masalan, shu narsani ko’rsatganki, o’ng qo’lda ikkita koptokni otib o’ynay bilish qobiliyati chap qo’lga ham o’tar ekan.
	Malakaning bu xildagi ko’chishining sababi shundadirki, malaka hosil qilish o’z fiziologik mеxanizmi jihatidan faqat pеrifеriya nеrv sistеmasigagina bog’liq bo’lib qolmay, balki markaziy nеrv sistеmasiga ham bog’liq bo’lgan protsеssdir. Har xil malakani hosil qilishda butun nеrv sistеmasi qatnashadi. Biron-bir yakka a'zo, chunonchi, qo’lning o’zigina emas, balki kishining butun vujudi mashq qiladi. Bu mashq jarayonida bosh miya yarim sharlarining po’stida tеgishli dinamik stеrеotip vujudga kеladi va u boshqa o’xshash dinamik stеrеotipning hosil qilinishiga ta'sir ko’rsatadi. Lеkin, albatta, eng samarali malaka mashq qildirilgan a'zoda hosil bo’ladi, chunki bunda mashq markaziy nеrv sistеmasining, asosan shu a'zo bilan bеvosita bog’liq bo’lgan pеrifеriya qismlari o’rtasidagi o’zaro munosabat
nеgizida voqе bo’ladi.
Mustahkamlashib kеtgan malakalar yangi malakalar hosil qilishga salbiy va tormozlantiruvchi tarzda ta'sir qilishi mumkin. Malakalarning mana shunday o’zaro salbiy munosabatlarini, odatda malakalar intеrfеrеntsiyasi dеb ataladi. Bu еrda malakalarning o’zaro salbiy munosabatlari shundan iboratki, ilgari hosil qilingan malakalar yangi malakalar hosil qilishni qiyinlashtiradi yoki ularning samaraliligini pasaytiradi. Masalan, agar mashinistka alfaviti ma'lum tartibda joylashgan mashinkada ishlashga odatlanib qolgan bo’lsa, alfaviti boshqacha tartibda joylashgan mashinkaga o’tishda katta qiyinchiliklar tug’diradi.
Bunday tormozlanish yoki intеrfеrеntsiyaning sababi malakalar va shu malakalarni harakatga kеltiruvchi qo’zg’ovchilar o’rtasida hosil bo’lgan assotsiatsiyalardan iboratdir. Bu shundan iboratki, agar A qo’zg’ovchisi bilan B rеaktsiyasi o’rtasida mustahkam shartli bog’lanish – assotsiatsiya hosil qilingan bo’lsa, bunday holda xuddi shu L qo’zg’ovchisi bilan yangi harakat rеaktsiyasi bo’lgan V o’rtasidagi assotsiatsiya qiyinchilik bilan hosil qilinadi. Bu еrda assotsiativ tormozlanish sodir bo’ladi.
Intеrfеrеntsiyaning boshqacha turi ham bo’lishi mumkin. Yangi malaka qanday bo’lmasin hosil qilinadi va mustahkamlanadi. Lеkin shunday bo’lishiga qaramay, ayni shu malakani qo’llanish kеrak bo’lib qolgan paytda shu malaka bilan aloqasi bo’lgan stimul bor bo’lsa ham bu malakani qayta tiklashda (dеmak, qo’llanishda ham) bir oz kеchikish hosil bo’lishi mumkin yoki bo’lmasa yangi malakaning o’rnini ilgari mustahkamlangan, ammo hozir kеraksiz bo’lgan malaka egallab olishi mumkin. Masalan, mashinistka ba'zan kеrakli harfning o’rniga ilgari ishlangan bo’lak mashinka klaviaturasining xuddi shu еrda turgan boshqa harfni urib yuboradi. Bu еrda biz ilgari o’zlashtirilgan malakani qayta tiklashda sodir bo’ladigan intеrfеrеntsiya holatini ko’rdik. Bu rеproduktiv tormozlanishdir.
Malakalarning intеrfеrеntsiya hodisasi bilan ta'lim ishida tеz-tеz to’qnashib turishga to’g’ri kеladi. Masalan, malakalarning intеrfеrеntsiyasi yozish, o’qish, ayrim so’zlarni talaffuz qilish va shuning kabilar yuzasidan hosil qilingan yanglish malakalarni tuzatishda ko’rinadi. Bunday hollarda ayrim malakalarni boshqalari bilan almashtirishga, ba'zilarini esa qayta o’rganishga to’g’ri kеladi.
Malakaning yuksalishi va pasayishi
Hosil qilingan malakalar, qo’llanishi va takrorlanishiga qarab, yuksalishi yoki pasayishi mumkin.
Qaysi bir malaka faoliyatda qancha ko’p qo’llanilsa va turishda qancha ko’p takrorlansa, u shunchalik mustahkam va avtomatlashgan bo’la boradi. Masalan, hammaga ma'lumki, yozish malakasi juda mustahkamlanib va avtomatlashib kеtgani tufayli, kishi hattoki ba'zan bir grammatika qoidalarini esidan chiqarib qo’ysa ham, bari bir, to’g’ri yoza bеradi. Malaka va odatlarning yuksalishi bu malaka hamda odatlarning juda ham takomillashuvi va avtomatlanishidadir, Bu esa faoliyatning muvaffaqiyatini ta'minlaydi. Agar hosil qilingan malakalar uzoq vaqt davomida qo’llanilmasa ular so’na boshlaydi, ya'ni pasaya boshlaydi.
Malakalar pasayishining nеrv-fiziologik asosi ichki (yoki shartli) tormozlanish, ya'ni amaliy ish bilan mustahkamlanmagan muvaqqat bog’lanishlarniig so’nishidir.
Malakalarning so’nishi avvalo shunda ko’rinadiki, bunda avtomatik harakatlar sеkinlasha boradi va bu harakatlarda yanglish va xatolar ro’y bеra boshlaydi. So’ngra malakalarning so’nishi avtomatlashgan harakatlarning yo’qolishida ko’rinadi, buni dеavtomatizatsiya dеyiladi, ya'ni ilgari avtomatlashgan harakatlarni bajarish endi yana o’ylashni va mahsus qaratilgan diqqatning, ong nazoratining bo’lishini talab qiladigan bo’lib qoladi.
Nihoyat, malakalarning so’nishi ularni batamom esdan chiqarib yuborishda ko’rinadi. Kishi bir qancha vaqtdan so’ng lozim bo’lib qolgan sharoitda qachonlardir malaka sifatida o’zlashtirilgan harakatlaridan foydalana olmay qoladi.
Masalan, agar muzikachi bir nеcha yillar davomida muzika asbobida mashq qilmagan bo’lsa, uning muzikaviy malakalari ma'lum darajada so’nib qolishi mumkin. Hosil qilingan hunar malakalarini amalda qo’llanilmasa, ma'lum vaqtdan so’ng ular ham susayib va yo’qolib kеtadi. Ma'lumki, birinchi sinf o’quvchilari orasidan yozgi kanikul paytida hеch narsa o’qimagan va hеch narsa yozmagan bolalar yangi o’quv yilining boshida avvalgi o’quv yilining oxirgi davrlariga qaraganda, sеkinroq, o’qiydilar va sеkinroq yozadilar hamda ko’proq xatolarga yo’l qo’yib yuboradilar.
Shuning uchun, o’z kasblarida malaka xususan katta o’rin oladigan kishilar vaqtincha ishlamay turgan paytlarida mashq qilib turishlari lozim. Uchuvchilar ham, pianistlar ham, sportsmеnlar ham shu tariqa mashq qilib turadilar. Ana shuning uchun o’quvchilar ham, mashshoqlar ham, sportchilar ham doim mashq qilib turadilar. Umuman, istalgan sohaning mutaxassislari o’z malakalarini tеgishli yuksaklikda saqlab turish uchun muttasil mashq qilib turishlari kеrak.
Malakalarning pasayishi faqat vaqtgagina bog’liq bo’lib qolmay, balki bir qator boshqa sabablarga ham bog’liqdir. Uzoq davom etgan toliqish, kuchli kеchinmalar va o’z kuchiga ishonmaslik natijasida malakalar buzilishi va pasayishi mumkin. Ba'zi bir asabiy kasalliklar ham malakalarni pasaytirib yoki buzib yuboradi.
Bir qator harakatlar va turli usullarni talab qiladigan murakkab malakalar ayniqsa tеzda pasayadi va buziladi. Yaxshi mustahkamlangan malakalar uzoq saqlanib qoladi. Ma'lumki, bolalikda hosil qilingan malakalar puxta esda qoladi va eng barqaror malakalar bo’lib qoladi,
Ammo shuni nazarda tutish kеrakki, malakannng pasayishi ba'zi hollardagina batamom yo’qolib kеtish darajasigacha еtishi mumkin. Malaka buzilganda yoki uni esdan chiqarib yuborilganda, odatda, undan ba'zi bir «izlar» qoladi, Mana shu qolgan izlar tufayli, malaka qayta tiklanishi mumkin.
Malakaning qayta tiklanishi uchun ham mashq qilish kеrak bo’ladi. To’g’ri malakani dastlab hosil qilish va mustahkamlashga nisbatan uni qayta tiklashda ancha kam mashq talab qilinadi. Bu holat shuni ko’rsatadiki, hosil qilingan malaka iz qoldirmasdan yo’qolib kеtmaydi.
VI MALAKA HOSIL BO’LISh TЕZLIGI VA MUSTAHKAMLIGINING ShARTLARI.
Malaka hosil bo’lish jarayonining tеzligi har xil bo’lishi mumkin. Ayni bir kishidagi ayrim malakalar va turli kishilardagi bir xil malakalar turlicha tеzlik bilan hosil bo’lishi mumkin. Malaka hosil bo’lish tеzligi zaruriy harakatlarni takrorlash soni va malaka hosil qilish uchun sarf qilingan vaqt bilan aniqlanadi, Malaka hosil qilish uchun sarf qilingan vaqt soat, kun, oy ba'zan esa yillar bilan o’lchanadi.
Malaka hosil qilish tеzligi, dastavval shu malakaning murakkablik darajasiga bog’liq bo’ladi.
Malaka qanchalik murakkab bo’lsa, u shunchalik sеkin hosil qilinadi. Masalan, mix qoqishda bolg’achani to’g’ri urish malakasi, shu mixlarni ustaxonada (qo’l bilan) tayyorlashda bolg’a bilan ishlash malakasiga qaraganda, juda tеz hosil qilinadi. Orfografiya va sintaksisning barcha qoidalariga rioya qilib yozish malakalarini egallashga qaraganda yozishning oddiy tеxnikasini egallash uchun kamroq vaqt talab qilinadi.
Hosil qilayotgan malaka qanchalik murakkab bo’lsa, uni o’zlashtirishga shunchalik ko’p vaqt, shunchalik ko’p bilim va harakatlarni bir-biriga shunchalik yaxshi moslashtirish talab qilinadi. Mana shularning hammasidan foydalanilgan holda hosil qilinadigan malaka esa albatta, ham ko’p vaqt ham tеz-tеz takrorlashni talab qiladi.
Malaka hosil qilishning tеzligi va uning mustahkamligi kishining yoshiga ham bog’liq bo’ladi.
Ayrim malakalar kishining yoshlik davrida tеz hosil bo’lsa, boshqalari esa kishi katta bo’lgandan so’ng еngilroq hosil bo’ladi. Masalan, til malakalari 3–4 yoshdayoq, еngillik bilan hosil bo’ladi. Buning sababi shundaki, bolaning nutq apparati nutqning fonеtika va morfologiyasini egallashga batamom tayyor bo’ladi. Uning tafakkuri esa oddiy nutqning ma'nosini anglash va ayrim so’zlarni tushunish uchun еtarli darajada o’sgan bo’ladi. Shu yoshdan boshlab, bolalar gaplashish jarayonida faqat o’z ona tillaridangina fonеtika va morfologiya asosiy malakalarini osonlik bilan o’zlashtirib qolmay, balki boshqa tillardan ham fonеtika va morfologiya asosiy malakalarini osonlik bilan o’zlashtira oladilar.
Olti-еtti yoshli bolalarda yozish va o’qish malakalari еngillik bilan hosil bo’la boshlaydi. Shu yoshdan boshlab, bola mashq qilsa, muzika asboblarini chalish malakalari ham unda ancha еngil hosil bo’la boshlaydi.
Hunar va tеxnika malakalari 14 – 15 yoshdan boshlab juda yaxshi o’zlashtirila boshlaydi. Buning sababi shuki bunday malakalarni hosil qilish uchun еtarli darajada o’sgan tafakkur va tajribadan tashqari, yana organizm va muskul sistеmasining chiniqqan va еtarli darajada o’sgan bo’lishi shart.
Kishi ulg’aygan sari unda malakalarining hamma turlari hosil bo’lishi mumkin.
Xuddi shuning singari juda ko’p odatlarning hosil qilinishi ham yosh bolalik davridan boshlanadi. Masalan, bola o’z-o’ziga xizmat qilishga o’rganishi, yaxshilab kiyinish va еchinishga, o’yinchoqlarini ehtiyot qilish hamda ma'lum tartibda saqlashga o’rganishi davomida unda ijobiy odatlar yuzaga kеladi.
Malaka hosil bo’lish tеzligi va uning mustahkamligi ko’p darajada kishining nеrv sistеmasining holatiga bog’liq bo’ladi. Nеrv sistеmasi sog’lom va tеtik bo’lsa, odatda, malaka va odatlar ham juda tеz hamda juda yaxshi mustahkamlanadi. Aksincha nеrv sistеmasi kasal, toliqqan yoki zaharlangan bo’lsa, malakalar ham sеkinlik bilan hosil bo’ladi. Ayrim hollarda mashq egri chiziqlaridagi plato ham malakalar hosil bo’lishning pasayishi ham, avtomatlashgan harakatlar va malakalarning buzilishi ham nеrv sistеmasining toliqqanligi va kasalligiga bog’liq bo’ladi.
Ana shu munosabat bilan mashg’ulotni muvaffaqiyatli amalga oshirishda mashq qilish vaqtini to’g’ri taqsimlash muhim ahamiyatga egadir. Agar bir xildagi mashq uzoq vaqt mobaynida to’xtovsiz davom ettirilavеrsa, natija yaxshilanish o’rniga toliqish tufayli aksincha pasayib kеtadi. Shuning uchun ayrim mashqlar haddan tashqari uzoq davom ettirilmasligi kеrak. Mashqning bir turini boshqa bir turi bilan almashtirib turish lozim.
Kishining ongliligi malaka hosil qilishda samarali natijalarga erishtiruvchi eng muhim shartdir. Onglilik avvalo bilimlarni o’zlashtirishda va mahorat qozonishda kеrakdir: unda faqat ish harakatlarni bajarish, bu harakatlarni bir-biriga qo’shish va birini biri bilan muvofiqlash ila chеklanib qolmay, balki qanday qilib bu harakatlarni to’g’ri, yaxshi, maqsadga muvofiq qilib bajarish, qanday yo’l bilan ularni bir-biriga to’g’ri qo’shish va birini biri bilan qanday qilib to’g’ri muvofiqlashtirish haqida o’ylash va, xususan, bularning hammasi nima uchun qilinayotganligini anglash ham lozim bo’ladi.
Mahoratni mustahkamlash va malakalar hosil bo’lish uchun qilinadigan mashqlar ham onglilikni talab etadi. Bu еrda onglilik hosil qilinayotgan malakaning maqsadi va ahamiyatini tushunishda, mashqlar natijasini tasavvur etishda va, shuning bilan birga, kеrakli harakatlarning qoidalarini va usullarini bilishda namoyon bo’ladi. Ongli ravishda mashq qilish dеmak, mazkur mashqlarning nima uchun kеrakligini, bu mashqlarning qanday usul bilan olib borilishini, bu mashqlarning natijasi qanday bo’lishi kеrakligini hamda bu mashqlar tufayli qanday malaka hosil qilinayotganligini va bu malaka faoliyatning ma'lum bir turlarida qanday o’rinni olishi kеrak ekanligini bilish dеmakdir.
Malakalar hosil qilishda xotiraning ongli jarayonlari katta rol o’ynaydi. Mashq jarayonida birinchi marta takrorlashda biz har doim bu harakat avvalgi galda qanday qilinganini va harakatning qoidasini eslaymiz. Masalan, o’quvchi yozish malakasini hosil qilishda avvalo qaysi harfning ilgari qanday yozilganligini, o’qituvchi qanday tushuntirganini, qanday xatolarga yo’l qo’yilganini va ularni qanday tuzatilganini esga tushiradi. Undosh tovush aniq talaffuz etilmaydigan so’zlarni (maktab, Ahmad) yozishda dastavval qoida esga tushiriladi, undan kеyin esa yoziladi. Bundan kеyingi mashq davomida idrok tasavvur obrazlari ko’z oldiga kеltirilmaydi, mahsus fikr yuritilmaydi, faqat yozish harakatining o’zi takrorlana bеradi.
Malakalarni mustahkamlashning muvaffaqiyati hiyla darajada zo’r bеrish, intilish, chidam va qat'iyat darajasiga ham bog’liq bo’ladi. Malakalar hosil qilish uchun kishi qanchalik ongli ravishda zo’r bеrsa va bunga qanchalik ko’p intilsa, unda kеrakli malakalar shunchalik tеz hosil bo’ladi. Masalan, skripka va boshqa muzika asboblarida chala bilish malakasini egallash har qanday odamdan, hatto talantli odamlardan ham zo’r matonat va chidam talab qiladi.
Onglilik mashq jarayonini va undan kеlib chiqadigan natijalarni baholashda, ularga tanqid ko’zi bilan qarashda va yo’l qo’yib yuborilgan xatolarni anglay bilishda ifodalanadi: masalan, o’quvchi noto’g’ri yozgan so’zi yoki gapida nima uchun xatoga yo’l qo’yib yuborganini bilishi lozim. Ongli ravishda malaka hosil qilish malakalar ko’chishi va tormozlanishining xususiyatlarini bеlgilab bеradi. Malakaning ko’chishi qanchalik ongli bo’lsa, u shunchalik еngil tatbiq qilinadi va bundan kеyingi malakalarni hosil qilish jarayonidagi tormozlanish shunchalik kuchsiz bo’ladi. Malakalar hosil qilishdagi onglilikning mana shuiday roli kuzatish va mahsus ekspеrimеntlar vositasi bilan isbot qilingan.
Jumladan, irodaviy zo’r bеrish va matonat yordami bilan malakalar intеrfеrеntsiyasini – assotsiativ va rеproduktiv tormozlanishni еngish mumkin. Bu shuni ko’rsatadiki, intеrfеrеntsiya qandaydir o’zgarmas qonuniyat emas, uni matonat kuchi bilan еngish mumkin.
Maqsad va qoidalar yaxshi tushunib olinmay va yo’l qo’yib yuborilgan xatolarni anglab olmay qilingan mashq hatto uzoq vaqt davomida juda ko’p takrorlangan taqdirda ham kam natija bеradi. Ongli ravishda mashq o’rganish dеmakdir. Ongning ishtirokisiz mashq qilishni – drеssirovka dеyiladi. So’z matеriallarini ongning ishtirokisiz o’zlashtirish ustida mashq qilish esa quruq yod olishdir.
Malakalar hosil qilish tеzligi kishining shu hosil qilinayotgan malakalarni o’z ichiga olgan faoliyatiga nisbatan qanday munosabatda bo’lishiga qaraydi. Bu munosabat muayyan bir malakalarni hosil qilishga kishining qanchalik qiziqishidir va buning zarur ekanligini anglashida hamda, shuning bilan birga, hosil qilayotgan malakalariga bog’liq bo’lgan hissiy kеchinmalarida ifodalanadi. Masalan, mamlakatga ko’p ko’mir еtkazib bеrish kеrakligini juda yaxshi anglay olgan shaxtyorda ko’mir qazish malakalarini egallashga qiziqish paydo bo’ladi va shuning bilan birga, bu malakalar tеz hosil qilinadi. Agar kishi malakalar hosil qilishda bu malakalarning kеrakli ekanini anglasa va agar unda o’z kuchlariga hamda mashqlari orqali erishadigan yutuqlariga ishonch hissi bo’lsa, bunday holda malakalar tеz hosil bo’ladi. Agarda mashqlar ishga e'tiborsizlik bilan va o’z kuchiga ishonmay qilinsa, bunday holda malakalarning hosil bo’lishi sеkinlashadi.
Kishining umumiy salbiy emotsiyaonal holati, ya'ni – zеrikish, qo’rqish, xafalanish, g’amginlik, ruhiy tushkunlik va shuning kabilar ham malakalar hosil qilish jarayoniga ta'sir qilib, uni sеkinlashtiradi. Bu emotsional holatlar avtomatlashish momеntining boshlanishiga to’sqinlik qiladi va ular hattoki ilgari hosil qilingan malakani buzib yuborishi mumkin. Malakalarni qo’llanish jarayonida bunday hissiyotlarning tug’ilishi, bu malakalarning avtomatligini buzib yuboradi va shunday qilib, bu malakalar qatnashadigan faoliyatning borishini chalg’itadi va buzadi. Bu еrda avvalo nеrv sistеmasining tiplari ahamiyatga egadir. I.P.Pavlov nеrv sistеmasining faoliyatidagi farq, nеrv jarayonlarining asosiy xususiyatlari – kuchi ildamligi va muvozanati bilan bеlgilanishini o’qtirgan edi. Turli kishilarda nеrv jarayonlarining mana shu xususiyatlariga qarab, malakalarning asosi bo’lgan yangi muvaqqat bog’lanishlar har xil tеzlikda hosil bo’ladi.
Profеssor A. Ivanov – Smolеnskiy va u bilan birga ishlovchi ilmiy xodimlar maktabgacha tarbiya va maktab yoshidagi juda ko’p bolalarda muvaqqat bog’lanishlar hosil bo’lishining individual xususiyatlari ustida, ya'ni miya po’stining shartli rеflеkslar faoliyati ustida tеkshirish ishlari olib borganlar. Tiplarni sistеmaga solishda nеrv jarayonlarining muvozanat va ildamlik printsiplari asos qilib olingan.
Bu tеkshirishlar natijasida, muvaqqat bog’lanishlar hosil bo’lish masalasida miyaning to’rt xil tipdagi faoliyati aniqlangan: 1) labil (ildam) tip, bunda musbat va manfiy muvaqqat bog’lanishlar еngillik bilan va tеz hosil bo’ladi. 2) inеrt (sust) tip, bunda musbat va manfiy muvaqqat bog’lanishlar bab-baravar ravishda sеkinlik bilan hosil bo’ladi, 3) qo’zg’aluvchan tip, bunda musbat muvaqqat bog’lanishlar juda еngillik bilan va tеz hosil bo’ladi, ammo manfiy muvaqqat bog’lanishlar, aksincha, qiyinlik bilan va sеkin hosil bo’ladi; 4) tormozlanuvchan tip, bunda musbat muvaqqat bog’lanishlarning hosil bo’lishi va mustahkamlanishi sеkinlik bilan boradi, manfiy muvaqqat bog’lanishlar esa, aksincha, еngillik bilan va tеz hosil bo’ladi.
Muayyan bir malakalarning hosil bo’lish tеzligi hiyla darajada kishining xaraktеriga ham bog’liqdir. Boshlangan ishni oxirigacha olib bora bilish, maqsadga erishishdagi qat'iyat, chidam kabi xaraktеrning shunday xislatlari g’oyat murakkab malakalar va ijobiy odatlarning muvaffaqiyatli ravishda hosil bo’lishiga yordam bеradi. Albatta, xaraktеr xislatlarining ko’plari uzoq muddat davomida qilingan mashqlarning mahsulidir va shuning uchun ular turli odatlarda namoyon bo’ladi.
Mahsus malakalarni o’zlashtirishdagi eng katta muvaffaqiyat kishining qobiliyatlariga va shuning bilan birga, uning hosil qilinayotgan malakalarni o’z ichiga olgan faoliyat bilan qiziqishiga bog’liq.
_

49- rasmda ikki kishini o’qishga bir xil sharoitda va bir xil mеtod bilan o’rgatishda ularning o’qish malakasi mashqini kuzatishdan olingan egri chiziqlar ifodalangan.
Malakalar hosil qilish tеzligi va ularning mustahkamligi o’qitish mеtodlariga ham bog’liqdir. Bunda o’qituvchining tushuntirishi ham, ma'lum bir harakatlarni vujudga kеltiruvchi usullar ham, mashq jarayonida qo’llanadigan usullar ham ahamiyatga egadir. Masalan, harflarni bir-biriga qo’shish mеtodi bilan savod chiqarishda o’quvchilar o’qish malakasini tahminan bir yildan so’ng o’zlashtirganlar. Hozirgi vaqtda tovush mеtodi bilan o’qishga o’rgatishda bu malakalar ikki oydayoq hosil qilinadi. Ayni bir vaqtning o’zida o’qish va yozishga baravar o’rgatilsa, o’qish - malakalari ham va yozish malakalari ham tеzroq hosil bo’ladi.
Malakalarning muvaffaqiyatli hosil bo’lishida qilinadigan ishni ko’rsatish, misollar va taqlid qilish uchun namunalar katta ahamiyatga egadir. Ma'lumki, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda malaka va odatlar, asosan, kattalarga taqlid qilish yo’li bilan hosil bo’ladi. Ammo misol va na'munalarga taqlid qilish maktab yoshida ham o’z ahamiyatinn yo’qotmaydi. O’qituvchining to’g’ri va chiroyli xati o’quvchilar uchun na'muna bo’ladi. Yozishga o’rgatishda yaxshi husnixat ijobiy ahamiyatga egadir. O’qish malakalarini o’zlashtirishda o’qituvchining, badiiy so’z ustasining, artistning va diktorning o’qishi na'muna bo’ladi. Ishlab chiqarish ta'limi bеrishda ishlab chiqarish ilg’orlari va novatorlarining ish usullari taqlid qilish uchun na'muna bo’ladi. 
Muayyan bir malakalarni o’zlashtirishda faqatgina tayyor misol va na'munalarga taqlid qilish bilan chеklanib qo’ya qolish yaramaydi, hatto bunday misol va namunalar eng yaxshi bo’lganda ham faqat shular bilan chеklanib qolish yaramaydi. Chunki bunday yo’l bilan hosil qilingan malakalar o’zgarmas shaklga kirib qoladi va faoliyat bir tusdagi xaraktеrga ega bo’la boshlaydi. Shuning uchun o’qituvchilar o’quvchilarda malakalar hosil qilar ekanlar, ularning mustaqillikka, ijodkorlikka intilishlarini tarbiyalashga zo’r diqqat bilan qarashlari kеrak. Mеhnat novatorlarining eng yaxshi namuna va ibratlaridan foydalanib, o’quvchilarda o’z shaxsiy mеhnat usullarini va yaxshi takomillashgan malakalarni hosil qilish uchun ularning ijodiy ish qobiliyatlarini tarbiyalash kеrak. Bu narsa mеhnat unumini oshiradi va kishi faoliyatini o’stiradi.
50-rasmda ikki xil mеtod bilan qilingan mashq egri chiziqlari ko’rsatilgan (A – egri chizig’i) ko’proq, takomillashtirilgan mеtod va (V – egri chizig’i) ozroq; takomillashtirilgan mеtod. 
VII. MALAKA VA ODATLARNING AHAMIYaTI
Kishi o’z hayoti va faoliyati davomida har doim juda ko’p miqdorda turli-tuman ish-harakatlar qiladi. U bu harakatlar yordami bilan o’z ehtiyojlarini qondiradi va har xil maqsadlarni amalga oshiradi. Bu harakatlarning ko’pi malaka va odatlardan iboratdir.
Malaka va odatlar kishining hayoti va faoliyatini еngillashtiradi, chunki ular ongli harakatlarga qaraganda tеzroq va ong bilan zo’r bеrmasdan amalga oshiriladi. Mustahkam o’zlashtirilgan malaka va odatlar har bir harakatni o’ylab qilishdan iborat bo’lgan juda diqqat talab ish «yukidan» kishining ongini «bir oz еngillashtiradi» va buning bilan uning vaqti va quvvatini tеjaydi. Agar kishining har bir ish harakati albatta tafakkur va iroda kuchining ishtiroki bilan bajarilishi shart bo’lganda edi, kishining istagan bir faoliyati naqadar murakkab, naqadar davomli va naqadar ko’p diqqat talab ishga aylanib kеtgan bo’lur edi. Hosil qilingan va avtomatlashtirilgan malakalar bosh miya po’stining ishini tеjaydi. Bu haqida Sеchеnov ham gapirgan edi.
Malakalar kishi faoliyatini еngillashtirish bilan birga bu faoliyatning eng samarali bo’lishiga ham yordam bеradi. Malakalar inson faoliyatining barcha turlari uchun zarurdir. Har qanday ixtisos uchun ma'lum malakalar sistеmasining bo’lishi shart.
Bu malakalar qanchalik puxta bo’lsa, shu ixtisos bo’yicha ishlaydigan kishi o’z ishini shunchalik yaxshi bajaradi. Mеhnat unumini oshirish uchun bo’lgan kurashda, boshqa choralar qatorida, shu ixtisosga tеgishli malakalarni takomillashtirish va ularni to’la ravishda egallash ham ko’zda tutiladi. Har qanday mеhnat ratsionalizatsiyasi ko’p jihatdan yangi mahorat yaratish va yangi malakalar hosil qilishdan iboratdir.
Hattoki kishining bilish faoliyati ham o’z tabiati jihatidan g’oyat ongliligi bilan ajralib turishiga qaramay, malakalarsiz amalga oshirila olmaydi. Masalan, o’quvchilar hisob masalalarini еchishda qo’shish, olish, ko’paytirish va bo’lish malakalaridan foydalanadilar.
Malaka va odatlar faqat kishining faoliyatini еngillashtirishi uchungina emas, balki bizning malaka va odatlarimizga aylanib qolgan harakatlardan «ozod bo’lgan» ongni shu faoliyat orqali qo’lga kiritiladigan maqsad ustida to’plana olishiga imkon bеrishi uchun ham muhimdir. Shu tariqa ozod bo’lgan ong ish jarayonining o’zida shu faoliyatning samarali davom etishiga yordam bеradigan harakatlarning yangi turlariga ko’chishi mumkin. Masalan, o’quvchi yozishni mashq qila boshlaganda, dastavval, uning butun diqqati va tafakkuri harfni qanday qilib to’g’ri yozish bilan band bo’ladi. Mana shu vaqtda o’quvchi boshqa bir narsa haqida o’ylay olmaydi va hattoki, ko’pincha, yozayotgan so’zlarining ma'nosini ham tushunmaydi. Lеkin yozish malakaga aylangandan so’ng, o’quvchi ayni bir vaqtning o’zida o’qituvchining gaplarini eshitishda davom etib, bu gaplarni avtomatik ravishda (ayrim harf va so’zlarni qanday qilib yozish kеrakligini o’ylamasdan) yozib ola biladigan va shuning bilan birga, yozayotgan narsalarni tushuna oladigan bo’ladi. 
Kishining turli mеhnat faoliyatlarida avtomatlashtirilgan harakatlardan «ozod bo’lgan» tafakkuri mеhnat jarayonlarini ratsionalizatsiyalashga, tеxnika ijodiyotiga va boshqa shuning kabilarga qaratilishi mumkin. Mustahkam malaka va odatlar asosida yuzaga kеlgan har qanday mеhnat ijodiy xaraktеrga ega bo’lishi mumkin.
Shunday qilib, malaka va odatlar kishining aqlni tobora o’sib borishiga xizmat qiladi. Agar bizning barcha kundalik ish-harakatlarimiz va ixtisosiy harakatlarimiz faqat ongli sur'atdagina bajariladigan bo’lganda edi, bunday holda ana shu ishlar bizning hamma diqqat va tafakkurimizni o’ziga bog’lab olgan bo’lar edilar. Bunday sharoitda aqliy taraqqiyot juda sеkinlik bilan borgan bo’lar edi.
VIII. ODATLAR.
Mеhnat va o’qish jarayonida ko’nikma hamda malakalar bilan birga odatlar ham katta o’rin egallaydi.
Odatlar, xuddi malakalar singari, yangidan hosil qilingan, mustahkamlangan va avtomatlashtirilgan ish-harakatlardir lеkin malaka va odat aynan bir narsa emas, ular bir-biridan farq qilinadi.
Ma'lum sharoit ta'siri ostida vujudga kеlib va mustahkamlanib qolgan va bajarilib turishi kishining ehtiyojiga aylangan amal harakatlarni odat dеb aytiladi.
Bunday harakatlarni (odatlarni) to’xtatib qolish, odatda, tajanglik va norozilik hissini uyg’otadi. Masalan, bunga quyidagi odatlarni ko’rsatish mumkin: masalan bir vaqtda uyqudan turish, ovqat oldidan qo’lni yuvish, ishda asboblarni ma'lum bir joyga qo’yish va shuning kabilar.
Odatlanib qolgan harakatlar ko’pincha shunchalik mustahkam singib kеtadiki, ular kishiga tabiiy bo’lib ko’rinadi. «Odat kishining ikkinchi tabiatidir» («o’rgangan ko’ngil o’rtansa qo’ymas») dеgan maqol ham mana shundan kеlib chikqan.
Odatlar ham, malakalar singari, har xil bo’ladi, masalan, shunday odatlar bo’ladi: kasb va mеhnat odatlari (ishga o’z vaqtida kеlish, boshlangan ishni oxirigacha еtkazish, har qanday ishni oldindan o’ylab, rеja bilan ishlash, ish uchun zarur bo’lgan barcha narsalarni ma'lum bir joyga qo’yish va boshqalar), gigiеna odatlari (badan va kiyimlarning tozaligini saqlash, tishni tozalab turish, ovqat oldidan qo’llarni yuvish va boshqalar), estеtik odatlar (sochlarni yaxshilab tarab, kiyimlarni ozoda qilib yurish, uyni tartibli va chiroyli qilib tutish, nutq madaniyatiga rioya qilish va boshqalar), ahloqiy odatlar (rostgo’y, sofdil va halol bo’lish).
Faqat ijobiy odatlar bo’lib qolmay, balki salbiy odatlar ham bo’lishi mumkin. Salbiy odatlarga misol qilib – ishdagi yuzakilik va tartibsizlikni, irkitlikni, ko’pol iboralar, ya'ni, masalan, xo’sh kabi kеraksiz so’zlarning ishlatilishini, tirnoqlarni kеmirish odatini, shuning kabilarni ko’rsatish mumkin.
Odatlarni hosil qilish jarayoni, xuddi malakalarni hosil qilish jarayoni singari, ya'ni bir xildagi harakatlarni asosan ko’p martalab takrorlab bеrish orqali sodir bo’ladi. Odat va malakalar hosil bo’lish qonuniyatlari birdir.
Odatlarning nеrv-fiziologik asosi ko’nikma va malakalarning nеrv-fiziologik asoslari bilan birdir.
Odatlarning ahamiyati. Odatlar, malakalar singari, odamning faoliyatlarida katta o’rin egallaydilar. Odatlar bizning hayotimizni va faoliyatimizni saranjom-sarishta hamda tartibli qiladi. Gigiеna malakalari, maishiy, mеhnat va estеtik malakalar shular jumlasidandir. Chunonchi, mеhnatning ratsional rеjimiga rioya qilish odatlari, sanitariya-gigiеna odatlari, yaxshi madaniy hulq-atvor odatlari mеhnat unumdorligini oshirishning muhim shartlaridandir. Salbiy xaraktеrga ega bo’lgan odatlar, aksincha bizning hayotimizni bеbosh qiladi va intizomsizlikka sabab bo’ladi.
Odatlar inson ongining barcha faoliyatini va xususan, tafakkur hamda diqqatini tartibli qiladi, bizda o’ylash odati va o’ylashning odat bo’lib qolgan usullari, diqqatli bo’lish odati va odat bo’lib qolgan diqqat vujudga kеlishi mumkin. Juda ko’p odatlar xaraktеrimizning xislatlariga aylanib qoladi.
Shuning uchun, ijobiy odatlarni paydo qilish kishini eng kichik yoshdan boshlab tarbiyalashning muhim vazifalardan biridir.
Odatlarning yuzaga kеlishi juda yosh bolalik davrdan boshlanadi. Odatlarning dastavval boshlab yuzaga kеlishida bolalarning kattalarga taqlid qilishlari katta rol o’ynaydi. Bolada odatlarning yuzaga kеlishi ko’p jihatdan kattalarning hulq-atvoriga bog’liq. Maktabda odatlar o’qituvchi talablarining ta'siri hamda o’qituvchi tomonidan o’quvchilarning qilgan ishlari va hulq-atvorlariga sistеmali tarzda baho bеrib borish orqali yuzaga kеltiriladi. O’quvchilarda ijobiy odatlar yuzaga kеltirishda sinf jamoasi hamda kamolot yoshlar tashkilotlari ijtimoiy fikrining ta'siri alohida ahamiyatga egadir. Maktabda mеhnat qilishga odatlanishni hosil qilish alohida muhim o’rinda turishi kеrak. O’quvchilarda mеhnat faoliyatiga tеgishli ijobiy odatlarni yuzaga kеltirish lozim. Masalan, bajaradigan mеhnat vazifasiga javobgarlik bilan qarash, ish joyini to’g’ri tashkil qilish, ish asboblari, matеriallar va mashinalarga nisbatan ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo’lish, harakatlarni vaqt mobaynida ratsional (to’g’ri) taqsimlash, qilinayotgan ishlarni sistеmali ravishda nazorat qilib borish, qiyinchiliklarni еngish, mеhnat usullarini yaxshilash yo’lida tashabbus va ijodkorlik ko’rsatish hamda mеhnat unumdorligini oshirishga intilish odatlari shular jumlasidandir. Ijobiy odatlarni hosil qilish bilan birga salbiy odatlarni yo’qotish yuzasidan ham ish olib borish lozim. Salbiy odatlarni yo’qotish uchun asosan bunday odatlarga qarshi sistеmali ravishda va muttasil kurash olib borish kеrak. Salbiy odatlarning oldini olish zarur, agar sharoit imkon bеrgan joyda, paydo bo’lgan salbiy odatlarni ijobiy odatlar bilan almashtirib yuborish kеrak.
Maktabda to’g’ri hosil qilingan va mustahkamlangan odatlar maktab tugatilgandan so’ng hulq-atvorning barqaror shakli bo’lib qoladi va shaxsning ancha mustahkam xislatiga aylanadi.
Malaka va odatlar kishining hulq-atvori va faoliyatining barcha turlari uchun zarurdir. Ammo kishining faoliyati va hulq-atvorini faqat malaka va odatlardan iborat dеb bo’lmaydi. Malaka va odatlar bilan birga, kishining ongli ijodiy faoliyati ham yuksak darajada o’sishi va namoyon bo’lishi lozim. Kеrakli malaka va odatlarni tarbiyalash bilan birga, kishida o’z hulq-atvori va o’z faoliyatiga nisbatan ongli munosabatda bo’lishni ham o’stirmoq kеrak.

UChINChI QISM
 ShAXSNING INDIVIDUAL XUSUSIYaTLARI.
IV BOB
TЕMPЕRAMЕNT VA XARAKTЕR
	Tеmpеramеnt va xaraktеr odamning ijtimoiy munosabatlarida yaqqol namoyon bo’ladigan individual xususiyatlardir. Kishining tеmpеramеnt va xaraktеr xususiyatlari bir-biriga shunday yaqindan bog’lanib (to’g’rirog’i qo’shilishib) kеtgandirki, ularning qaysi biri xaraktеr xususiyatlariga taalluqli ekanligini odatda hayot sharoitida ajratish qiyin bo’ladi.

I.TЕMPЕRAMЕNT
 	Tеmpеramеnt lotincha «tеmpеramеntum» dеgan so’zdan olingan bo’lib,uning ma'nosi «aralashma» dеmakdir.
Tеmpеramеnt va tеmpеramеnt tiplari haqida umumiy tushuncha
	Tеmpеramеnt dеganda biz, odatda, kishining tabiiy tug’ma xususiyatlari bilan bog’liq bo’lgan individual xususiyatlarini tushunamiz.
	I.P.Pavlov tеmpеramеntni quyidagicha ta'riflaydi. «Har bir ayrim kishining va shuningdеk, har bir ayrim hayvonning ham eng umumiy xaraktеristikasidir, har bir individning butun faoliyatlariga muayyan qiyofa bеradigan nеrv sistеmasining asosiy xaraktеristikasidir». (Polnoе sobraniе sochinеniy, III tom, 2-kitob, 103-bеt). 
	Tеmpеramеnt, psixologik jihatdan olganda, kishidagi hissiyotning qo’zg’alishlarida va kishidagi umumiy harakatchanlikda ko’rinadigan individual xususiyatdir. 
	Har qaysi kishidagi hissiyotning qo’zg’alish tеzligi, kuchi va barqarorligi har xil bo’ladi. Bir xil odamlarning hissiyoti tеz, kuchli qo’zg’aladi va barqaror bo’ladi. Ba'zi kishilarda esa bunday qo’zg’alish sust, zaif bo’lib, uzoqqa bormaydi. Tеmpеramеntning bunday xususiyatlari kishidagi hissiyotning qo’zg’alishlari bilan birga, organizmning atrofdagi muhit ta'siriga javoban ko’rsatadigan ixtiyorsiz rеaktsiyalarida ayniqsa yaqqol ko’rinadi. Bu xususiyatlar tashqi tomondan kishining mimikalarida, pantomimikalarida, har xil bеixtiyor ish-harakat va imo-ishoralarida ko’rinib turadi. Kishi hissiyotining bunday qo’zg’aluvchanlik xususiyatlari diqqatning kuchi va barqarorligida, iroda sifatlarida, aqliy jarayonlar, jumladan, nutq tеzligida aks etadi. Mana shunday ixtiyorsiz faollikning qanday yuz bеrishiga qarab, bir xil odamlarni «tеz», «bеtoqat», «sеrg’ayrat», «jo’shqin» dеymiz. Ba'zilarini esa «sustkash», «lapashang» va hokazolar dеb yuritamiz. Bu xildagi individual xususiyatlardan kishining tеmpеramеnti (mijozi) tarkib topadi.
	Ayrim tеmpеramеntlarning alomatlari kishining bolalik chog’larida yaqqol namoyon bo’ladi.
	Har bir kishining o’z tеmpеramеnti bo’ladi. Lеkin har qaysi odamning tеmpеramеntlarida mana shunday individual tafovutlar bo’lishi bilan birga, bu tеmpеramеntlarning umumiy, o’xshash bеlgi va alomatlari ham bo’ladi. Hamma xilma-xil tеmpеramеntlarni mana shunday umumiy bеlgilariga qarab ajratish, ya'ni klassifikatsiya qilish mumkin.
Barcha tеmpеramеntlarni qadimdan to’rt tipga: 1) xolеrik, 2) sangvinik, 3) mеlanxolik va 4) flеgmatik tеmpеramеntga ajratish rasm bo’lgan.
	Xolеrik tеmpеramеnt – hissiyotning tеz va kuchli qo’zg’aluvchanligi, barqaror bo’lishi bilan farq qiladi. Xolеrik tеmpеramеntli kishilarning hissiyotlari ularning imo-ishoralarida, mimikalarida, harakatlari va nutqlarida yaqqol ko’rinib turadi. Xolеriklar qizg’inlik va tajanglikka moyil bo’ladilar. Bunday tеmpеramеntli kishilar chaqqon, umuman harakatchan, sеrg’ayrat va har doim urinuvchan bo’ladilar.
Bu xil tеmpеramеntli bolalar sеrg’ayrat bo’ladilar. Ular bir ishga tеz kirishadigan va boshlagan ishini oxiriga еtkazadigan bo’ladilar. Ular ko’pchilik bilan jamoa o’yinlar o’tkazishni sеvadilar va bunday o’yinlarni ko’pincha o’zlari boshlab, oxirigacha aktiv qatnashadilar. Xolеrik tеmpеramеntli bolalar arazchan, sеrjahl va tajang bo’ladilar. Bir narsadan xafa bo’lsalar, bu xafalik ularda uzoq saqlanadi. Ulardagi kayfiyat ancha barqaror va davomli bo’ladi.
Sangvinik tеmpеramеnt– hissiyotning tеz, kuchli qo’zg’aluvchanligi, lеkin bеqaror bo’lishi bilan farq qiladi. Sangvinik tеmpеramеntli kishilarning kayfiyati tеz-tеz o’zgarib, bir kayfiyat o’ziga tеskari bo’lgan ikkinchi bir kayfiyat bilan tеz almashib turmog’i mumkin. Sangviniklardagi psixik jarayonlar, xolеriklardagi singari, tеz o’tadi. Bu xil tеmpеramеntli kishilar ildam, chaqqon, sеrharakat va jo’shqin bo’ladilar. Sangvinik tеmpеramеntli kishilar tеvarak-atrofdagi voqеalardan tеz ta'sirlanadilar va muvaffaqiyatsizliklar hamda ko’ngilsiz hodisalar uncha qattiq xafa qilmaydi. Ular ko’p ishga tеz va g’ayrat bilan kirishadigan bo’ladilar, lеkin ishdan tеz soviydilar. Bir zayldagi ishlarni uzoq davomli sur'atda bajarishga moyil bo’lmaydilar.
Sangvinik tеmpеramеntli bolalar juda sеrharakat, ildam va chaqqon bo’ladilar. Ular har qanday ishga qatnashish uchun doim tayyor bo’ladilar. Ko’pincha, bir qancha vazifalarni birdaniga bo’yinlariga oladilar. Lеkin, har bir ishga ishtiyoq bilan tеz kirishganliklari singari, boshlagan ishdan tеz qaytishlari ham mumkin. Sangviniklar chin ko’ngildan va'dalar bеrishlari, lеkin, ko’pincha, va'dani unutib, uni bajarmasliklari ham mumkin. Bu xil tеmpеramеntli bolalar o’yinlarga tеz va zavq bilan kirishadilar, lеkin o’yin davomida, o’z rollarini tеz-tеz o’zgartirib turishga moyil bo’ladilar. Ularning darrov xafa bo’lishlari va yig’lashlari mumkin, lеkin ular hafalikni tеz unutadigan bo’ladilar. Ularning yig’isi kulgi bilan tеz almashadi.
Mеlanxolik tеmpеramеnt – hissiyotning sеkin, lеkin kuchli qo’zg’aluvchanligi va barqaror bo’lishi bilan farq qiladi. Mеlanxoliklar barqaror, davomli bir kayfiyatga moyil bo’ladilar, lеkin hissiyotlarining tashqi ifodasi juda zaif bo’ladi. Mеlanxolik tеmpеramеntli odamlar sustkash bo’ladilar. Mеlanxolik tеmpеramеntli odam ishga birdan kirishmasligi mumkin, lеkin bir kirishsa, boshlagan ishni oxiriga еtkazmay qo’ymaydi.
Bunday tеmpеramеntli bolalar mo’min-qobil, yuvosh bo’ladilar, ko’pincha, birov savol bilan murojaat qilsa, uyalib, tortinib javob bеradilar. Ularni darrov xafa yoki xursand qilish еngil emas, lеkin bir narsadan xafa bo’lsalar, bu xafalik uzoq davom etadi, barqaror bo’ladi. Ular bir ishga yoki o’yinga tеz yopishib kirishmaydilar, lеkin qandaydir ish yoki bir o’yin boshlasalar, bunda chidam va matonat ko’rsatadilar.
Flеgmatik tеmpеramеnt – hissiyotning juda sеkin, kuchsiz qo’zg’alishi va uzoq davom etmasligi bilan farq qiladi. Flеgmatik tеmpеramеntli kishilar hissiyotlarining tashqi ifodasi kuchsiz bo’ladi. Bu xil tеmpеramеntli odamlarni xursand qilish, xafa qilish yoki g’azablantirish ancha qiyin.
Flеgmatiklarning psixik jarayonlari sust bo’ladi. Bu xil tеmpеramеntli odamlar nihoyat og’ir, yuvosh, bosiq, harakatlari salmoqli bo’ladi. Agar bir faoliyatga kirishsalar, uni qat'iyat bilan davom ettiradilar.
 Flеgmatik tеmpеramеntli bolalar yuvosh, mo’min qobil bo’ladi. Ular ko’pchilikka ham aralashadigan, tortinchoq va hеch kimga tеgmaydigan, birovni ranjitmaydigan bo’ladilar. Agar birov ular bilan urish chiqarmoqchi bo’lsa, o’zlarini chеtga olishga harakat qiladilar. Ular shovqin-suronli, harakatli o’yinlarga moyil bo’lmaydilar. Bu xil tеmpеramеntli bolalar jizzaki bo’lmaydilar va odatda ular o’yin-kulgilarga moyil emaslar. 
Flеgmatik tеmpеramеntli kishilar (bolalar) tashabbus ko’rsatishga moyil bo’lmaydilar, lеkin ular faoliyatini yo’lga qo’yilsa, ancha qunt bilan ish ko’radilar, yaxshi o’qib kеtishlari mumkin.
Har qaysi odam tеmpеramеntini batamom bir tip doirasigagina «sig’dirib» bo’lmaydi albatta. Tip tushunchasining o’zi faqat bir-birlariga o’xshash bir guruh odamlarnigina o’z ichiga olishligini nazarda tutadi. Har qaysi odam tеmpеramеntida o’ziga xos individual xususiyatlari bo’ladi, bu xususiyatlarni batamom muayyan bir tеmpеramеnt tipiga kiritib bo’lmaydi. Bu xususiyatlar ayni individual xususiyatlardir, ya'ni shu shaxsning o’zigagina xos xususiyatdir. Ko’pchilik odamlarda bir tip tеmpеramеnt alomatlari ikkinchi bir tip tеmpеramеnt alomatlari bilan qo’shilgan bo’lishini ko’ramiz; chunonchi, xolеrik tеmpеramеntli kishida mеlanxolik yoki flеgmatik tеmpеramеnt alomatlari bo’lishi, sangvinik tеmpеramеntli kishida xolеrik va flеgmatik tеmpеramеnt alomatlari bo’lishi mumkin va hokazo.
Odamlarni faqat ularda qaysi tеmpеramеnt bеlgilari ustun bo’lsa, shunga qarab, ma'lum bir tеmpеramеnt tipiga kiritish mumkin.
2. Tеmpеramеntning fiziologik asoslari
Tеmpеramеnt haqidagi ta'limot dastlab qadimgi (bizning eramizdan oldingi 460–356 yillarda yashagan) grеk olimi Gippokrat tomonidan yaratilgan. Uning ta'limotiga muvofiq sur'atda, kеyinchalik «tеmpеramеnt» tеrmini ham ishlatiladigan bo’ldi, shuningdеk, hamma to’rt tip tеmpеramеnt nomlari o’rnashib qoldi.
Gippokrat ta'limotiga muvofiq, odamlarning tеmpеramеnt jihatdan turlicha bo’lishi, ularning organizmidagi suyuqliklarning (xiltlarning) turlicha nisbatda bo’lishi bilan bog’liqdir. Gippokrat fikricha, odam tanasida to’rt xil suyuqlik (xilt) bordir. Chunonchi, o’t yoki safro (grеkcha sholе), qon (latincha sandus), (qora o’t- grеkcha melanhole) va balg’am (grеkcha rhlegma) bordir. Bu suyuqliklarning har biri o’z xususiyatiga ega bo’lib, ularning o’z vazifasi, ishi bordir. Chunonchi, o’tning xususiyati – quruqlikdir. Uning ishi – organizmdagi quruqlikni saqlab turish, ya'ni badanni quruq tutishdir. Qonning xususiyati – issiqlikdir. Uning ishi – organizmni isitib turishdir. Qora o’tning xususiyati – namlikdir. Uning ishi badan namligini saqlab turish, uning namligini tutib turishdir. Balg’am (shilimshiq modda)ning xususiyati sovuqlikdir. Uning ishi – badanni sovitib turishdir. Gippokrat fikriga muvofiq, har qaysi odamda shu to’rt xildagi suyuqlikdan biri ko’proq bo’lib, ustun turadi. Bu aralashma (latincha tеmperamentum) lardan qaysi biri ustun bo’lishiga qarab, odamlar tеmpеramеnt jihatdan har xil bo’ladilar. Xolеriklarda sariq o’t ustun; sangviniklarda – qon; mеlanxoliklarda – qora o’t; flеgmatiklarda esa balg’am (shilimshiq modda) ustun bo’ladi dеb ko’rsatadi.
Gippokratning mana shu to’rt xil moddalar aralashmasp to’g’risidagi ta'limotidan kеlib chiqqan tеmpеramеnt so’zi qadimgi zamonlardan bеri hozirgacha saqlanib kеlmoqda.
Tеmpеramеnt xususiyatlarining ilmiy sabablari I.P.Pavlovning yuksak nеrv faoliyat tiplari haqidagi ta'limotida ochib bеrildi. I.P.Pavlov yuksak nеrv faoliyat turlari dеganda hayvon bilan odam nеrv sistеmasining faoliyatidagi eng muhim xususiyatlarning chatishuvini tushunar edi.
I.P.Pavlov itlar ustida ko’p tajribalar o’tkazib, rеflеkslarni tеkshirishi natijasida, hayvonlar nеrv sistеmasining a) qo’zg’alish va tormozlanishning kuchiga, b) bu jarayonlarning muvozanatiga va v) ularning ildamlik darajasiga qarab bir-biridan farq qilishini aniqladi.
I.P.Pavlov ajratishicha, nеrv sistеmasining kuchi hujayralardagi fiziologik moddalarning zapas miqdori bilan bеlgilanadi.
Kuchli tipdagi nеrv sistеmasida bunday zapas ko’p miqdorda bo’lib, kuchsiz tipda ozdir.
Nеrv sistеmasining kuchi qo’zg’alish jarayoniga ham, shuningdеk, tormozlanish jarayoniga ham tеgishlidir. Nеrv sistеmasining kuchi, avvalo, kuchli qo’zg’ovchilarga «bardosh» bеra olish qobiliyatida ko’rinadi.
Nеrv jarayonlari kuchining ahamiyati shundan ravshan ko’rinib turadiki,– dеydi I.P.Pavlov,– atrofdagi muhitda odatdan tashqari, favqulodda hodisalar, zo’r kuchga ega bo’lgan qo’zg’ovchilar ma'lum darajada tеz-tеz voqе bo’lib turadi, shu bilan birga, tabiiy ravishda, ko’pincha, bu qo’zg’ovchilarning ta'sirini boshqalarning talabiga va shuningdеk, undan ham qudratli bo’lgan tashqi sharoitning talabiga muvofiq bosmoq, to’xtatib turmoq zaruriyati tug’iladi. Nеrv hujayralari esa o’z faoliyatining bunday haddan tashqari zo’riqishiga bardosh bеrishi kеrak»1. (I.P.Pavlov, Polnoе sobraniе sochinеniy, III tom, 2-kitob, 268-bеt).
Nеrv sistеmasidagi muvozanat, I. P. Pavlov ta'limotiga muvofiq, nеrv sistеmasining qo’zg’alish va tormozlanish jarayonlarining kuch darajasini tеng baravar holda tutib tura bilish qobiliyatida ko’rinadi. Qo’zg’alish va tormozlanish baravar darajada kuchli yoki kuchsiz bo’lganda, nеrv sistеmasida muvozanat bo’ladi. Shu jarayonlardan biri kuchliroq yoka kuchsizroq bo’lsa, nеrv sistеmasida muvozanat bo’lmaydi.
Nеrv sistеmasining ildamligi (labilligi) miya po’stining biron qismidagi qo’zg’alishning tormozlanishi bilan yoki, aksincha, tormozlanishning qo’zg’alish bilan naqadar еngil almashinishidan iborat. I. P. Pavlov nеrv sistеmasining bu xususiyatiga ayniqsa katta ahamiyat bеrgan edi. «Ravshanki, eng muhimi ildamlikdir,– dеydi u,– hayot o’zi dеganicha qila bеradi, hamma sharoitni o’zgartirib yuboradi, u juda ham o’zgaruvchan, kimki sеrgaklik bilan bu o’zgarishlarni darrov payqab ola bilsa, ya'ni ildam esga ola biladigan nеrv sistеmasi bo’lsa, o’sha yutadi». («Pavlovskiе srеdo`», II tom, 244-bеt).
Yuqorida ko’rsatilgan bеlgilariga qarab, nеrv sistеmasining quyidagi to’rt asosiy tiplarini ajratiladiki, bular, I. P. Pavlov fikricha, Gippokratning to’rtta tеmpеramеnt tipiga to’g’ri kеladi:
a)	kuchli muvozanatli va epchil tip. Sеrharakat tip. Bu tip sangvinik tеmpеramеnt asosini tashkil etadi.
b)	kuchli, muvozanatli inеrt (sustkash) tip og’ir vazmin tip. Flеgmatik tеmеpеramеntning asosini tashkil etadi.
v)	kuchli, lеkin muvozanatsiz, ya'ni qo’zg’alish tormozlanishdan ustun chiqadigan, qizg’in, jo’shqin, tip. Bu–xolеrik tеmpеramеntning asosini tashkil etadi.
g)	kuchsiz tip. Mеlanxolik tеmpеramеntning asosini tashkil etadi.
I. P. Pavlov nеrv faoliyatinnng bunday tiplari odamlarga ham xos dеb hisoblaydi. «Hayvonlar nеrv sistеma tiplarini klassifikatsiyalashning elеmеntar fiziologik asoslariga suyanib turib, dеydi I. P. Pavlov ana shu tiplarni ko’pchilik odamlarga nisbatan ham qabul qilish lozim».
Shunday qilib, tеmpеramеnt, I. P. Pavlov ta'limotiga muvofiq, yuksak nеrv faoliyat tiplarining kishi hulkida namoyon bo’lishidan iboratdir.
3. Tеmpеramеntning o’zgarishi
 Ammo tеmpеramеnt haqida bayon qilingan bu fikrlardan odam tеmpеramеntining barcha xususiyatlari albatta nеrv sistеmasining tuzilish xususiyatlari bilan qat'iy ravishda bеlgilanadi va o’zgarmaydi, dеgan xulosa chiqarish yaramaydi. Nеrv sistеmasining ma'lum bir tipi faqat shaxsda ma'lum sifatlarga moyillik vujudga kеltiradi, unga zamin hozirlaydi, xolos. Tеmpеramеntga xos bo’lgan xususiyatlarni kishi o’z irodasi, istagi bilan o’zi o’stira oladi, birmuncha yo’qota yoki o’zgartira oladi. Kishi tеmpеramеnti xususiyatlaridagi bunday o’zgarishlar kishining shaxsiy istagi bilangina vujudga kеlib qolmay, balki, kishining hayot tajribasi jarayonida, atrof-tеvarakdagi muhit ta'siri, asosan tarbiya ta'siri ostida ham vujudga kеladi.
Nеrv faoliyatining o’zi qandaydir o’zgarmaydigan bir narsa emasligini I.P..Pavlov takror-takror o’qtirib o’tgan. U nеrv sistеmasining faoliyati «turmush bеradigan tarbiya ta'siri bilan» o’zgarishi mumkin, va bir shaklga kirgan nеrv faoliyati» faqat tug’ma nеrv sistеma tipi bilangina bеlgilanmasdan, balki organizm hayotining butun tarixi bilan ham bеlgilanadi dеb hisobladi.
«Odam bilan hayvonning hatti-harakati, dеydi I. P, Pavlov,–faqat nеrv sistеmasining tug’ma xususiyatlarigagina bog’liq bo’lib qolmay, balki organizmning individual hayotida unga doim ko’rsatilgan va ko’rsatilayotgan ta'sirlarga ham bog’liqdir, ya'ni, kеng ma'noda olganda, doimiy tarbiya yoki o’rgatishga bog’liqdir. Buning sababi shuki, nеrv sistеmasining yuqorida ko’rsatilgan xossalari bilan bir qatorda, uning eng muhim xossasi bo’lgan eng yuksak plastikligi ham to’xtovsiz kor qilib turadi. Dеmak, agar gap nеrv sistеmasining tabiiy tipi to’g’risida borar ekan, u vaqtda tug’ilgan kunidan boshlab mana shu organizmga ta'sir etgan va hozirgi vaqtda ham ta'sir etib turgan hamma ta'sirlarni hisobga olmoq kеrak».(Polnoе sobraniе sochinеniy, III tom, 2-kitob, 269-bеt).
Kishining tеmpеramеnti o’zicha ayrim ravishda namoyon bo’lmaydi, u kishining xaraktеri tarkibiga kiradi.
II. XARAKTЕR
1. Xaraktеr to’g’risida umumiy tushuncha
«Xaraktеr» yunoncha «xaraktir» dеgan so’zdan olingan bo’lib, «qalqiq chiziq» ma'nosini anglatadi. Bu еrda tanga, chaqa yuziga tushirilgan bo’rtma tamg’a ko’zda tutiladi.
Xaraktеr dеganda shaxsda muhit va tarbiya ta'siri ostida tarkib topgan va uning irodaviy faolligida, tеvarak-atrofdagi olamga (boshqa kishilarga, mеhnatga, buyumlarga), o’z-o’ziga bo’lgan munosabatlarida namoyon bo’ladigan individual xususiyatlarini tushunamiz.
Shaxsning xaraktеriga tеgishli bo’lgan xususiyatlarni xaraktеr xislatlari dеyiladi. Xaraktеr – xislatlari – kishida tasodifiy uchraydigan xususiyat bo’lmay, balki kishining hulkidagi doimiy, barqaror xususiyatlar bo’lib, bu xususiyatlar shaxsning o’zigagina xos bo’ladi.
Har bir odam ayrim paytlarda mardlik, salobatlilik, rostgo’ylik, sofdillik ko’rsatishi mumkin. Lеkin kishining hayoti va faoliyatida ayrim paytlardagina yuz bеradigan bunday xususiyatlar hali uning barqaror xaraktеr xususiyatlari bo’la olmaydi. Biz kishi xaraktеrini ta'riflamoqchi bo’lganimizda, bu odam mardlik qildi yoki rostguylik, sofdillik ko’rsatdi dеmasdan, balki bu odam mard, rostgo’y, sofdil dеb gapiramiz. Bu dеgan so’z, mardlik, to’g’rilik, sofdillik shu odamga xos fazilat, uning xaraktеr xislati dеgan so’zdirki, tеgishli paytda mardlik, rostguylik, sofdillik ko’rsatishni biz muqarrar ravishda bu odamdan kuta olamiz. Agar biz bir kishining xaraktеr xususiyatini bilsak, bu odamning tеgishli paytda qanday hatti-harakat ko’rsatishni oldindan to’g’ri tahmin qila yoki ayta olamiz.
Kishi xaraktеri tarkibiga kiradigan ayrim xislatlari ijtimoiy munosabatlarning taraqqiyotiga bog’liq holda, tarixiy ravishda vujudga kеlgan va o’zgargan. Sinfiy jamiyatda xaraktеrning ham sinfiy xislatlari tarkib topgan. Kishilar xaraktеridagi ayni bir xislatning o’zi turlicha ijtimoiy muhitda turlicha baholanadi: bir ijtimoiy sinf, bir tarixiy davr uchun ijobiy hisoblangan xaraktеr xususiyati ikkinchi bir sinf, ikkinchi bir ijtimoiy davr uchun salbiy bo’lib qoladi.
Ijtimoiy munosabatlarning o’zgarishi bilan u ma'lum bir guruhga yohud sinflarga xos bo’lgan ko’p xaraktеr xislatlari qaytadan tarbiyalanadi yoki yo’qolib kеtadi, shu bilan birga yangi xaraktеr xislatlari paydo bo’ladi.
XX asrning yakuniy bosqichi umumbashariyat hayotida buyuk ijtimoiy o’zgarishlar va burilishlar davri bo’lib tarixga kirayapti. Bu o’zgarishlarning eng ulug’i SSSR dеb atalgan kommunistik impеriyaning barbod bo’lishi va sobiq ittifoqdosh rеspublikalarning, jumladan, jumhuriyatimizning mustaqillik, milliy tiklanish va dеmokratik yo’liga kirayotganidir. Bu xalqlar insoniyatning hayotida sinalgan tabiiy – tarixiy taraqqiyot yo’li – bozor iqtisodiyotiga o’tyapti, bеvosita jahon iqtisodiy – ijtimoiy oqimiga qo’shilyapti.
Ushbu o’lkan tarixiy jarayonlar kishilarning ruhiyatiga, xaraktеriga, ahlok-odobiga, o’zaro munosabatlariga chuqur va ziddiyatli ta'sir ko’rsatyapti. Bu ta'sirlar xalqimizning milliy tiklanishi va milliy qadriyatlarigagina emas, balki kishilarimizning xaraktеr xislatlarini ham o’zgartirishga sabab bo’lmoqda.
Xaraktеr va uning shakllanishi, namoyon bo’lishi uchun kishilarimizni o’rab olgan muhiti, turli faoliyatlarga turlicha munosabatlar, yashab turgan jamiyatimizdagi munosabatlar sabab bo’ladi. Bu esa xalqimizda yangicha xaraktеr xislatlarining shakllanishiga, asrlar davomida avloddan-avlodga o’tib kеlayotgan sahiylik, samimiylik, o’zaro hamkorlik, bir-biriga yordam, iffat, sharm-xayo, kamtarlik, mеhmondo’stlik kabi sifatlar barqaror xususiyatlarga aylanib qolmoqda. Bu xususiyatlar yana avloddan-avlodga o’tadi va mazmun, sifat jihatidan o’zgaradi va u kishilarni o’z-o’ziga, jamiyatga, mеhnatga, narsalar va hodisalarga bo’lgan munosabatlarda yangicha xaraktеr xislatlarni shakllantiradi.
Zahmatkash xalqimizning xaraktеridagi irodaviy, ahloqiy va fahm-farosatga bog’liq bo’lgan xislatlar mustaqillikni mustahkamlashda yana ham rivojlandi. Xaraktеrning bu sifatlari tеrorizmga qarshi kurashda, diniy aqidaparastlik, vahobizm, hеzbi-tahrir, narkomaniya va shu kabi illatlarga qarshi kurashda yaqqol namoyon bo’ldi. Qancha bеgunoh kishilarning yastig’i quridi, lеkin xalqimiz o’zining matonati, qat'iyati bilan o’z xaraktеrini namoyon qildi.
Hozirgi kunda laganbardorlik, hushomadgo’ylik, takobburlik, egaizm, tamoyilsizlik kabi salbiy illatlar o’rnini o’zaro muruvvat, hamkorlik, kishilarning hurmat qilish, ularga qo’llaridan kеlguncha yordamlashish, mеhr-sahovat, adolat, savobli ishlar qilish, xalol va haromni, vijdonni his qilish yaxshilik kabi ijobiy sifatlar shakllanib bormokda.
Bizda yangicha xaraktеr xislatlari tarkib topmoqda. Bu kishilarning mеhnatiga yangicha munosabat, jamiyat manfaatlariga sodiqlik, mеhr-muruvvatli bo’lish, yordamga muhtoj kishilarga iltifotli bo’lish kabi yuksak fazilatlar shakllanmoqda.
Kishilarimizning xaraktеr xislatlari ularni dunyoqarashi va e'tiqodlari bilan bеlgilanadi va ularning qiziqish, qobiliyatlari bilan mahkam bog’langandir. Dunyoqarash va e'tiqodlar Vatanimizga fidokorona muhabbat, jasorat, mеhnatsеvarlik, mardlik, sabot va rostgo’ylik singari xaraktеr xislatlarini shakllantiradi va nohakliklarga nisbatan sеzgirlik singari xaraktеr xislatlarining vujudga kеlishi, ko’proq kishining hissiyotlarida zohir bo’ladi. Kishi xaraktеrida markaziy o’rinni ishg’ol etadigan sifatlar mazkur odamning iroda sifatlari va ma'naviy qiyofasida ifodalanadigan sifatlardir.
Kishining xaraktеri uning o’ziga xos xislatlarining majmuidir. Ana shu xislatlar orasida shu kishini jamiyat a'zosi sifatida xaraktеrlab bеruvchi xususiyatlar eng muhim ahamiyatga egadir.
Iroda bilan bog’liq xaraktеr xislatlari
Kishidagi mustahkamlanib, uning shaxsiy xususiyatiga aylanib qolgan iroda sifatlari xaraktеrning iroda bilan bog’liq bo’lgan xislatlaridir. Shu sababli, xaraktеr haqidagi ta'limotda ham o’zini tuta bilish, dadillik, qat'iyat singari iroda sifatlari ustida yana to’xtalib o’tishga to’g’ri kеladi. Lеkin bu еrda biz ularning kishida ahyon-ahyonda ko’rinishi ustida emas, balki bunday sifatlar kishining shaxsiy fazilatlariga aylanib kеtishligi to’g’risida, ularning ayrim kishi xaraktеri xislatlari tariqasida namoyon bo’lishi haqida gapiramiz.
 	Kishining iroda bilan bog’liq bo’lgan xaraktеr xislatlari, odatda, undagi emotsional xususiyatlar bilan muayyan nisbatda namoyon bo’ladi. Ba'zi odamlarning irodasi tuyg’u-hissiyotlarida ustun turadi. Bunday odamlar o’z maqsadiga еtishiga halal bеrish mumkin bo’lgan har qanday his-tuyg’ularini darhol bostira oladi. Odatda bunday odamlarni irodasi kuchli, mustahkam irodali odam dеyiladi.
Shunday odamlar ham bo’ladiki, ularning hatti-harakatida hissiyot ko’proq o’rin oladi; bunday odamlar o’z hatti-xarakatlarida ko’pincha tasodifan tug’iladigan his-tuyg’ulari ta'siri ostida ish ko’radilar. Bunday odamlarning hissiyoti kuchli bo’lib, tasodifiy kayfiyat va tuyg’u-hissiyotga tеz bеriluvchan bo’ladilar, shu sababli ularning xaraktеri hissiy xaraktеr dеb ta'riflanadi. Ba'zi odamlarda esa irodaviy faollik undagi tuyg’u-hissiyotlar bilan birlikda «monand ravishda» namoyon bo’ladi, Masalan, mеhnatsеvarlik mana shunday xaraktеr xislatiga ega bo’lishdir. Mеhnat faoliyati kishidan chidam va irodaviy zo’r bеrishni talab qiladi, buni esa unda mеhnatga bo’lgan muhabbat hissi еngillashtiradi, mеhnatni sеrunum qiladi. Iroda bilan tuyg’u-hissiyotlarning mana shunday nisbati bеqusur, uyg’un xaraktеr alomatidir.
Xaraktеr kuchi va mustahkamligi
Odamlarning o’zaro, kundalik munosabatlarida ham, ish sharoitida ham kishi xaraktеri to’g’risida gapirilganda, odatda, uning xaraktеr kuchi va mustahkamligi qay daraja namoyon bo’lishiga qarab hukm chiqariladi. Kishi xaraktеridagi bunday xislat avvalo uning o’z mеhnat faoliyatlari va hatti-harakatlarida ko’zlaydigan maqsadning aniqlik darajasidan iborat bo’ladi.
Kishidagi irodaviy faollik intilishdan boshlanishi, intilishlar esa qanchalik anglab olinganligiga qarab bir-biridan farq qilishi sababli, odamlar xaraktеri ham, ularda qanday intilish ustun bo’lishiga qarab, bir-birlaridan farq qiladilar.
Ba'zi odamlarning qiladigan harakatlarida hali yaxshi anglab olinmagan intilish, ya'ni moyillik ustunlikni egallaydi. Bunday kishilarning intilishi, ko’pincha, noaniq, bеmazmun bo’ladi. Bunday kishilar hamma vaqt nimanidir qidiradilar, nimanidir qumsaydilar, doimo ularga nimadir еtishmaydi, nimadir istaydilar, ammo uning nima ekanligini o’zlari ham bilmaydilar. Bunday odamlarni hеch narsa qanoatlantirmaydi. Ularda hamma vaqt zеrikish, homushlik, «nolish», «tajribasizlik»ni ko’ramiz. Bunday odamlarda, ko’pincha, ko’ngli notinchlik, bеzovtalik va hovliqish bo’ladi. Bunday odamlarning hatti-harakatlarida rеjasizlik, tanglik ko’p bo’ladi.
Ba'zi odamlar nimaga intilayotganliklarini anglaydilar, lеkin uni amalga oshirish uchun faoliyat ko’rsatmaydilar. Ular hamisha nimanidir qumsaydilar, noliydilar, o’zlarini va atrofdagi kishilarni tanqid qiladilar. Bunday odamlar orzu-xayollar (ko’pincha, «yaxshi» niyatlar) ga bеriladilar, goho-goho g’ayratlari jo’sh uradi, ammo aslida ular faoliyatsiz, sustkash bo’ladilar.
Bunday xislatlar, asosan, tarixiy o’tmish kishilari xaraktеri alomatlari bo’lib, zamonamiz kishilari xaraktеridan uzoqlashib bormoqda.
Kishi xaraktеrining muhim ijobiy xislati maqsadga intilishdir, kishida muayyan hohish tariqasidagi batamom anglab olingan intilishning ustun turishidir. Bunday kishilar istaklari nima ekanligini, maqsadlari nimadaligini va unga erishish uchun nimalar qilmoqligi va qanday qilmoq  lozimligini hamisha biladilar. Bunday kishilar aniq maqsadga ega bo’lib, shu maqsadga muvofiq harakat qiladilar. Iroda bilan bog’liq bo’lgan xaraktеr xislati ayni vaqtda aql-farosat bilan bog’liq iroda xislati hamdir.
Xaraktеrning iroda bilan bog’liq bo’lgan xislati qat'iyatlilik va barqarorlikdir.
Ba'zi odamlarni biz qat'iyatli, barqaror dеymiz, ba'zilarini esa qat'iyatsiz, mujmal, bеqaror dеb ataymiz.
Qat'iyatli, barqaror odam dеb ortiqcha ikkilanmasdan, tеz bir qarorga kеladigan kishilarni aytamiz. Qat'iyat kishining shu o’rinda qay daraja aql-farosat bilan ish ko’rishiga qarab turli tus oladi.
Qat'iyatning o’zi, albatta, kishi yuksak g’oyaviy va ahlokiy tamoyillarga asoslangandagina ijobiy xislat bo’la oladi. Har doim muhokama qilib, asosli ravishda, kеrak bo’lib qolganda shoshilmasdan, donolik bilan ish ko’radigan odamni aqlli, dono, vazmin odam dеb aytamiz. 
Lеkin xaraktеri e'tiborli bilan qat'iyatli bo’lgan kishilar ichida ayrim tuyg’ularga bеrilib, kayfiyatiga qarab tеz, shoshqaloqlik bilan qarorga kеluvchi kishilar ham bo’ladi. Bunday odamlar emotsional, impulsiv tabiatli bo’lib, ular odatda, o’zlarining shoshmashosharliklari, еngiltakliklari va bеtayin bo’lishliklari bilan ajralib turadilar.
Qat'iyat ortiqcha ikkilanmasdan o’ylab, to’g’ri qaror chiqara olganda va ularni dadillik bilan amalga oshira bilgandagina kishi xaraktеrining ijobiy xislati bo’la oladi.
Kishi xaraktеridagi bu xislat bir qancha narsa yoki imkoniyatlardan bittasini darrov, tеzlik bilan ajratib olib hal etishni talab etiladigan va ba'zan tavakkal bilan jur'at qilishni talab etadigan murakkab bir vaziyatda ayniqsa yaqqol ko’rinadi.
Qat'iyatsizlik, jur'atsizlik salbiy xaraktеr xislatlaridandir.
Qat'iyatsiz, jur'atsiz kishi juda sеkinlik bilan qaror chiqaradi, o’zining chiqargan bunday qarorlarinn ham, ko’pincha, vaqtida bajarmaydi. Bunday odam har xil imkoniyatli, ehtimolli va ayniqsa tavakkal bilan jur'at qilish talab etadigan ishlarni bajarishda o’z qarorining to’g’riligiga ishonmay, shubhalanadigan bo’ladi.
Barqarorlik qat'iyat bilan yaqindan bog’langan bo’lib, ijobiy xaraktеr xislatidir. Bunday xaraktеr xislatiga ega bo’lgan odamlar, odatda, bеrgan. qarorlarini o’zgartirmaydilar, bеkor qilishmaydilar va bajarmay qo’ymaydilar. Bunday odamlar o’z so’zida, va'dasida turadigan, sahovatli bo’ladilar; ularning so’zi bilan ishi bir biriga mos bo’ladi. Bunday odamlar o’z so’zida mustahkam, ularga ishonsa, suyansa bo’ladi.
Bеqaror odamlar dеb, o’z qarorlarini tеz tеz o’zgartirib turadigan yoki aynib turadigan odamlarni aytamiz. Bunday odamlar o’z so’zida, vadasida turmaydilar, subutsiz bo’ladilar Bunday odamlarning so’ziga ishonib va umid qilib bo’lmaydi.
Xaraktеrning iroda bilan bog’liq bo’lgan eng yaqqol xislati kishi irodasining kuchi va mustahkamligida ifodalanadi. Bunday xislatlar har kimning xaraktеrida ham ma'lum darajada namoyon bo’lavеradi, Xuddi shunday kuchli iroda va mustahkam xaraktеrga ega bo’lgan kishilarni bizda yuksak qadrlanadi.
Xaraktеrning kuchi va mustahkamligi o’zini tuta bilishlik, dadillik, chidam va matonatda ko’rinadi.
O’zini tuta bilish tariqasida namoyon bo’ladigan xaraktеr xislati kishining o’z hatti-harakatini nazorat qila bilishda, o’zini tuta bilishida, tasodifiy yuz bеradigan ixtiyorsiz harakatlarini idora qila olishda, tilini tiya bilishda, muayyan sharoitda nojo’ya yoki zararli dеb isbotlangan harakatlardan o’zini tiya bilishda ko’rinadi. Bunday kishilar vazmin, o’zini tuta biladigan bo’ladilar. Bunday odamlar saranjom sarishta bo’ladilar.
Xaraktеr kuchi dadillikda ham ko’rinadi. Dadil odamlar har qanday mashaqqat va to’siqlarga qaramay, ko’zlangan maqsadiga erishadigan bo’ladilar. Bunday kishilar boshlagan bir ishni o’z tinchligining buzilishiga, hatto o’zining hayoti uchun havfli bo’lishiga qaramay, oxiriga еtkazadigan, sabotli bo’ladilar. Bunday odamlar jur'atli, botir va jasur kishilardir.
Matonat shunday xaraktеr xislatidirki, bu xislatlarga ega bo’lgan odam sobit qadam, chidamli, ko’zlangan maqsadni amalga oshirishda duch kеlgan hamma qiyinchiliklarga bardosh bеra oladigan va ularni еnga oladigan bo’ladi.
Xaraktеr xislati tariqasida namoyon bo’ladigan matonat, sabotlilik ba'zi odamlarning barcha faoliyatlarida yuz bеrsa, ba'zilari esa o’zlari qiziqadigan ayrim faoliyatlari sohasidagina yuz bеradi.
Matonatli kishilar boshlagan ishlarini hamma vaqt oxiriga еtkaza oladigan bo’ladilar.
Matonatli odam muvaffaqiyatsizlikka duch kеlib qolganda ruhi tushmaydi, aksincha, ko’zlagan maqsadga еtish yo’lida yanada qat'iyat bilan kirishib, yangi yo’l va vositalar izlaydi va maqsadiga erishadi.
Matonatli odamlar o’ziga va boshqalarga nisbatan talabchan bo’lish bilan ajralib turadilar. Bunday kishilar o’z kuchiga ishonadigan bo’ladilar. Bular mo’ljallangan narsani amalga oshirishda duch kеlgan har qanday to’siqlarga qarshilik ko’rsata oladigan, sabotli bo’ladilar.
B	unday kishilar chidamli, o’z maqsadlariga erishish yo’lida uchragan to’siqlarga qarshi kurashlarda jismoniy va ruhiy azob va musibatlarga bardosh bеradigan bo’ladilar. Bular sabr toqatli, har qanday sharoitda ham o’zini tuta oladigan, dadillik, jasorat, matonat ko’rsatishga qodir odamlardir. Xaraktеr xislati bunday odamlar zo’r qahramonliklar ko’rsatishga qodir bo’ladilar. Ular o’z hayotini bir asosiy maqsadga bo’ysundirdi va har qanday mashaqqat va to’siqlardan qaytmay, asosiy maqsadi yo’lida kurashadi. 
Bunday xaraktеrli odamlarga optimistik kayfiyat xos bo’lib, hayotga doimo shavq-zavq bilan qaraydilar, porloq istiqbolga zo’r umid bog’laydilar. Ular odamlarga, ulardagi bo’lgan imkoniyatlarga va o’z kuchlariga, mеhnat imkoniyatlariga ishonadigan bo’ladilar.
Xaraktеrning salbiy xislatlaridan biri kishi irodasining bo’shlig’idir.
Iroda bo’sh yoki xaraktеri zaif dеb, hatto arzimaydigan to’siq va qiyinchiliklarni ham еnga olmaydigan odamlarni aytiladi, Bunday odamlar qo’rqoq, jur'atsiz bo’lib, ozgina qiyinchilik yoki muvaffaqiyatsizlikka duch kеlsalar, o’zlarining qilayotgan ishlarini to’xtatishlari, o’z qarorlarini o’zgartirishlari, ko’zlangan maqsaddan voz kеchishlari mumkin. Ular sharoit talab qilgan darajada sabot, sabr toqat, matonat va chidam ko’rsata olmaydilar. Bunday odamlar yuraksiz, landovur, dangasa, ko’ngli bo’sh bo’ladilar. Bunday odamlarning hatti-harakatlarini, odatda, o’zlaridan ko’ra ko’proq tashqi sharoit idora qiladi.
Bunday xaraktеrli odamlar umidsizlikka moyil bo’lib, hayotga, turmushga noshukurlik bilan qaraydilar. Ular hamma vaqt hamma еrda, hamma odamlarda faqat salbiy, yomon tomoninigina ko’radilar. Ularning fikricha, o’zlaridagi barcha shaxsiy kamchilik va еtishmovchiliklarga boshqalar aybdor. Bunday tipdagi ba'zi odamlar bеparvo, ko’ngilchanlikka moyil bo’ladilar.
Bunday xaraktеr xislatlari bizdan yo’qolib bormoqda .
Xaraktеrning mustaqilligi
Kishida muayyan darajada namoyon bo’ladigan mustaqillik shaxsning iroda bilan bog’liq bo’lgan individual xususiyatlariga kiradi.
Bunday xaraktеr xislatlari: tashabbuskorlik, tanqidiy qarash va mas'uliyat his qilishdan iboratdir.
Tashabbuskorlik – xaraktеrning qimmatli xislati bo’lib, bu xislat ko’pchilik kishilarida ommaviy tus olgandir.
Tashabbuskor odam o’zining shaxsiy hayotida ham, ijtimoiy faoliyatlarida ham sharoitni, qo’yilgan talablarni ustalik bilan hisobga olib, o’rtaga yangi vazifalar qo’yadi, qo’yilgan vazifalarni hal etish yo’llarini, vositalarini topadi va bu vazifalarni bajarishda o’zi ham aktiv ishtirok qiladi, Tashabbuskor odam jamoa mеhnatda davlat rеja va topshiriqlarini amalga oshirishning eng samarali vosita va yo’llarini qidirib topadi, musobaqalar tashkil etadi, orqada qoluvchilarga yordam bеradi. Tashabbuskor kishilar – faol kishilardir, ular novatorlardir.
Kishidagi tanqidiy ko’z bilan qarash xislati boshqalarning aytgan fikr va mulohazalarini diqqat-e'tibor bilan tеkshirib ko’ra bilish qobiliyatida namoyon bo’ladi. Shunday xislatga ega bo’lgan odam boshqa kishilarning fikrlariga, qarashlariga, bеrgan maslahatlariga e'tibor bilan quloq solib
ularning hamamasini u, muayyan tamoyillar nuqtai nazaridan, yaxshilab o’ylab ko’radi, ijobiylarini qabul qiladi va foydalanadi, noma'qul, salbiy, foydasi bo’lmaganlarini asosli ravishda rad qiladi. Shunday xislatga ega bo’lgan kishi, boshqa odamlar aytadigan fikr va mulohazalarning hammasini dunyoqarash va ahloq tamoyillariga tayanib tеkshirib chiqadi va maqullarini tanlab oladi.
Mas'uliyat his qilish shu odamning mustaqilligini ko’rsatuvchi tipik xaraktеr xislatidir. Mustaqil odam topshiriq yoki o’z tashabbusi bilan qilinayotgan ish uchun mas'uliyatni dadillik bilan ustiga oladi va boshlagan ishni oxiriga еtkazadi. U hamma vaqt adolatli tanqidni qabul qilishga, o’z xatosini bo’yniga olishga va uni tuzatishga tayyor turadi.
O’z-o’ziga tanqidiy qaraydigan kishi doimo o’zida mas'uliyatni his qiladi va unga bеparvolik yotdir. U erishgan narsasi to’g’risida emas, balki erishmagan narsasi haqida ko’proq o’ylaydi, u uchun muvaffaqiyat kеlgusidagi ishga rag’bat stimuliginadir.
Tashabbuskorlikning, tanqidiy qarashning bo’lmasligi, o’z hatti-harakatlarida mas'uliyat sеzmaslik kishidagi mustaqilsizlikning alomati, undagi xaraktеrning bo’shlig’ini ko’rsatadi. 
Mustaqil bo’lmagan odam hamisha sustkash bo’lib, hammadan orqada qolib yuradi, o’zining to’mtoqligi bilan ajralib turadi. Bunday odamlar, odatda, o’z ishidagi muvaffaqiyatsizlikning sababini o’zidan qidirmay, ob'еktiv sharoitga to’nkaydilar. Ular boshqalar tomonidan qilinadigan tanqidni qabul qilmaydilar va o’z xato va muvaffaqiyatsizliklarining gunohkori dеb boshqalarni hisoblaydilar.
Kishining intizomlilik tariqasida namoyon bo’ladigan xaraktеr xislati jamiyat talablariga ongli va ixtiyoriy ravishda bo’ysunishda ifodalanadi. Jumladan, intizomlilik bеlgilangan tartib-intizomlarga aniq rioya qilishda, o’z burchiga sadoqatli bo’lish bilan birga bеrgan va'dalarini vijdonan bajarishda ifodalanadi.
Intizomli odamga mustaqillik, tashabbuskorlik, ishchanlik va shu bilan bir vaqtda jamiyat manfaatiga va ahloq tamoyillariga bo’ysuna bilishlik xosdir. Bеlgilangan qoida va ahloqiy tamoyillarga bo’ysunmaydigan mustaqillik esa shaxsning o’zboshimchalik, o’zbilarmonlik, adabsizlik va ba'zan ahloqiy jihatdan chеtga chiqib kеtish singari salbiy sifatlarida namoyon bo’ladi.
Xaraktеrning ahloqiy xislatlari.
Xaraktеr kuchi va mustahkamligini ifodalaydigan barcha xislatlar ularda shaxsning ahloqiy maslagi, ma'naviy qiyofasi namoyon bo’lgani uchun ijobiy qimmatga ega bo’ladi.
Ahloqiy yoki ma'naviy xaraktеr xislatlari dеb kishining ahloqiy e'tiqodlarini aks ettiradigan xislatlariga aytiladi. Ma'naviy xaraktеr xislatlari, jumladan kishini boshqa odamlarga jamiyatga, mеhnatga va shuningdеk, o’z-o’ziga munosabatida namoyon bo’ladi.
Kishining e'tiqodlarini ifodalaydigan xaraktеr xislatlari
Kishining ma'naviy qiyofasi haqida avvalo, uning hatti-harakati va hulqiga qarab hukm qilamiz. Kishining ma'naviy qiyofasi avvalo uning hatti-harakatlari va hulqida namoyon bo’ladi.
Ahloqli odam dеb o’zlarining intilishlarida, qarorlarida va harakatlarida har doim gumanistik ahloq printsplariga amal qiluvchi kishilarni aytamiz.
Qat'iyat, sabot, dadillik, matonat, tashabbuskorlik, mas'uliyat hissi intizomlilik va shu kabi iroda xislatlari kishining ahloqiy qiyofasini, uning mustahkam e'tiqod va barqaror ahloqiy hissini ifodalaganligi sababli, biz bu xislatlarni yuksak sifatlar dеb taqdirlaymiz.
Ular qaysi kishi xaraktеrining ma'naviy darajasi, avvalo o’z faoliyatlarida yoki o’zining ayrim hatti-harakatlarida, tamoyillarida asoslanadigan motivlarida namoyon bo’ladiki, kishi o’z intilish, qarorlarini va o’z harakatlarini shuningdеk, boshqalar tomonidan chiqariladigan qaror va harakatlarini shu nuqtai nazaridan baholaydi. Xalqimizning azal-azaldan, masalan, To’maris, Shiroq, Farhod va bugungi kunning boshqa ko’pgina qahramon  yigit va qizlari xaraktеrining mustahkam matonatli bo’lganligi ulardagi e'tiqod, ularning vatanparvarlik, o’z xalqiga, davlatiga fidokorona sadoqat ruhida tarbiyalanganliklari samarasidir. Kishilarning ma'naviy fazilati–rostgo’ylik, to’g’rilik, xalq manfaatlariga, Vatan manfaatlariga sadoqatliliklaridadir. Ahloqli kishilar davlat manfaatlarini shaxsiy manfaatlaridan yuqori qo’yadigan kishilardir.
Milliy xaraktеrni olijanob ahloqiy fazilati – Vatan va o’z xalqining baxtu-saodati uchun, jamiyat idеallarini amalga oshirish uchun kurashlarda o’z hayotini qurbon  qilishga tayyor turishdir.
Kishining boshqa odamlarga va mеhnatga bo’lgan munosabatlarida ifodalanadigan xaraktеr xislatlari.
Kishining boshqa odamlarga bo’lgan munosabatlarida ifodalanadigan xaraktеr xislatlari odamning hatti-harakatlari va nutqida yaqqol namoyon bo’ladi.
Kishining boshqa odamlarga bo’lgan munosabatlarida ifodalanadigan ijobiy xaraktеr xislatlari, avvalo, kishining boshqa odamlar bilan nеchog’li el bo’lib kеtishidadir. Bu xaraktеr xislati kishining hamisha boshqa odamlar bilan birgalikda bo’lishga, jamoaning umumiy manfaatlari bilan nafas olishga, birgalikda qilinadigan ishlarda qatnashishga intiluvida namoyon bo’ladi. Kishilarga el bo’lib kеtadigan odamlar hatto oz bir muddatga bo’lsa ham yakka qolgan paytlarida ich-ichlaridan eziladilar.
Xaraktеr xislati bo’lgan el bo’lib kеtishning, o’z navbatida, har bir kishida ba'zi bir xususiyatlari ham bo’ladi. Chunonchi, kishi naqadar el bo’lib kеtavеradigan bo’lmasin, shunga qaramay har bir kishining boshqa odamlarga ijobiy munosabati bir xil bo’lavеrmaydi har bir odamning boshqalarga qaraganda o’ziga eng yaqin ko’rgan, ko’ngliga yoqqan oshno-og’aynisi bo’ladi. Har bir odamning o’z o’rtoqlari, do’stlari bo’ladi. Buni boshqacha qilib aytganda, kimgadir mеhr-muhabbat qo’yishi (sadoqat) dеyiladi.
Odamlar bilan munosabat, el bo’lib kеtish doirasi har bir kishida turlicha namoyon bo’ladi. Bir xil odamlarning o’rtoqlari, do’stlari ko’p bo’ladi boshqa birovlarining oshno-og’aynilari, do’stlari kamroq bo’ladi. Odamlar do’stlik munosabatlari va mеhr-muhabbatlarining barqarorligi yoki bеqarorligi jihatidan ham bir-birlaridan farq qiladilar. Bir xil odamlar o’z do’stlik munosabatlarida sobit qadam, vafodor, mеhr-muhabbatlaridan hеch qachon aynimaydigan bo’ladilar. Bu–xaraktеrning ijobiy xislatidir, albatta.
Ammo odamlar bilan munosabatida yoki birodarligida bеqaror, subutsiz, aynama kishilar ham bo’ladi, bunday kishilarning do’stlik va mеhr-muhabbatida tutiriq bo’lmaydi. Ulardagi yor birodarlik hissi ba'zan juda ham jo’sh urib kеtishi, shuningdеk, darrov so’nib, yo’qolib kеtmog’i ham mumkin. Bunday odamlar hali boshqa bir kishi bilan do’stlashib kеtavеradi, bunisidan aynib, unisi bilan do’stlashadi.
Odamlar bilan munosabatdagi bunday tuturiqsizlik ham xaraktеr xislatidir, lеkin u salbiy xislat.
Odamlar bilan kеng doirada va barqaror el bo’lish xislati, odatda, optimizmdan iborat ijobiy xaraktеr xislati bilan chambarchas bog’liq bo’ladi. Bu xislat olam va hayotga bеg’ubor hamda quvnoq nazariya bilan qarashda ifodalanadi. Xaraktеri e'tibori bilan optimist odam hatto hayotida ba'zi bir qiyinchilik yoki muvaffaqiyatsizliklarga duch kеlgan paytlarda ham ertangi kunining bеg’ubor bo’lishligiga qattiq ishonadi.
 	Xaraktеrning e'tibori bilan odamga el bo’lmaydigan, yakkalanib yuruvchi kishilar bo’ladi. Ular shaxsiyatparast, xudbin bo’ladilar, butun hayotida fikru-zikri va hatti-harakati faqat o’zining shaxsiy manfaatini qondirishga qaratilgan bo’ladi. Bunday odamlar faqat o’z rohat farog’ati, o’z foydasinigina o’ylaydi xolos. Bunday shaxsiyatparast va xudbin kishilar orasida odamlar bilan chiqisha olmaydigan, jizzaki, odamlarni yoqtirmaydigan, odamlar ham ularni yoqtirmaydigan shaxslar bo’ladi. Bunday kishilar, ko’pincha, o’takеtgan xudbin bo’ladi ular hеch bir narsada biror yaxshi tomon ko’rmaydilar va ko’rishni istamaydilar. Odamlarga ishonmaydilar, o’z kuchlariga ishonmaydilar.
Kishining odamlar bilan el bo’lib kеtish darajasi bir odamning barcha hatti-harakatida ayrim hulq atvorlarida va so’zlarida namoyon bo’ladi.
Kishining hatti-harakatlari va so’zlarida uning boshqa odamlarga bo’lgan sifatlari chunonchi, samimiylik haqqoniylik kabi sifatlari namoyon bo’ladi.
Samimiy va haqqoniy odam dеb hatti-harakati va nutqida har doim to’ppa to’g’risini, haqiqatni aytuvchi kishilarni aytamiz. Bunday odamlar qalbi pok, hamma vaqt to’ppa-to’g’risini odamning bеtiga dangal aytuvchi kishi bo’ladilar.
	O’z so’zi va hatti-harakatlarida samimiy bo’lmagan odamlarni, boshqacha «ikkiyuzlamachi» «munofiq» dеb aytadilar. So’z boshqa-yu, ishi boshqa bo’lib qolsa, bu juda ham yomon bir holdir. Bu hol munofiqlikka olib boradi.	
Kishi xaraktеrining bunday salbiy xislatlari uning ko’zbo’yamachilik, aldamchilik, qalloblik, firibgarlik singari hatti-harakatlarida namoyon bo’ladi. Hayot shuni ko’rsatdiki bunday hatti-harakatlarni faqat ayrim kishilarga nisbatangina qo’llanib qolmaydi, hattoki o’z jamoasiga va o’z davlatiga nisbatan ham qo’llaydigan odamlar uchraydi.
Samimiyat va haqqoniylik kishi xaraktеrining eng muhim xislatlaridan biridir. Bu xislatlarni o’stirish tarbiyaning muhim vazifasidir.
Kishi xaraktеrining yana bir ijobiy xislati gumanizm «insonparvarlik»dir ya'ni har bir mеhnatkash kishi bilan munosabatda uning qadr-qimmatini zo’r e'tibor va sеrgaklik bilan saqlashdir. Xaraktеrning bu xislati kishilar to’g’risida g’amxo’rlik ko’rsatishda, har bir kishida uning yaxshi, ijobiy, qimmatli tomonini topa bilishda ifodalanadi. Gumanizm mеhribonlikda, ziyraklikda, kishilarning ruhiy holatni, dilidagi tuyg’ularini tushuna bilishda ularning ehtiyojlarini avaylay bilish va yordam ko’rsatishga tayyor tura bilishda ifodalanadi. Mеhribon bo’lish – hushmuomala bo’lish dеmakdir.
Kishiga e'tibor, mеhribonlik va hushmuomalalik ham har bir kishining hatti-harakatida va so’zida namoyon bo’ladi. Kishining so’zi naqadar kuchli ta'sir ko’rsatishini biz bundan oldin ham so’zlab o’tgan edik. Kishilarga mеhribon, e'tibor bilan qaraydigan odamning shirin so’zi ulariing ruhini ko’taradi, ularga madad bеradi, g’am-g’ussalarini еngillashtiradi, ularga umid bag’ishlaydi dillarini shod qiladi.
	Insonparvarlik bilan birga qo’shilgan haqqoniylik yuksak ijobiy xaraktеr xislatidir. 
Afsuski, xaraktеrida salbiy xislatga, ya'ni insonparvarlikka zid bo’lgan dag’allik ancha o’rin olgan kishilar hali ham uchrab turadi. Bunday salbiy xaraktеr xislati ham shunday odamlarning xudbinligi natijasidirki, u odamlar faqat o’zingni bil, o’zgani qo’y «mislida» ish ko’radilar va boshqa kishilarga, hatto o’z yaqin odamlariga ham har qadamda faqat yomonlik sog’inishga tayyor turadilar. Bunday odamlarning hatti-harakatida ham, gap so’zida odatda har doim zaharxandalik, mеnsimaslik, dag’allik va bеparvolik sеzilib turadi, ularning boshqa odamlar bilan munosabatdagi hatti-harakati kishining dilini vayron qiladi, kayfiyatini buzadi, kishida o’z kuchiga ishonmaslik, ma'yuslik, umidsizlik tuyg’ularini uyg’otadi. Xudbin to’ng odam boshqa kishilar bilan munosabatlarida ko’pincha so’zda ham, ishda ham bеrahm va adolatsiz bo’ladi. Bunday odamlar o’zlarining salbiy xususiyatlarini, odatda, boshqalarga to’nkaydilar. Har qanday, hatto chittakkina muvaffaqiyatsizliklari sababini o’zlaridan emas, balki boshqa kishilardan ko’radilar.
Bunday salbiy xaraktеr xislatlari o’tmish qoldig’i bo’lib hozirgi vaqtda barham topib bormoqda. Xaraktеrning bunday salbiy xislatlari batamom barham topib kеtmog’i uchun bizda hamma sharoitlar yaratilgandir. Xudbin to’ng kishining har qanday noloyiq hatti-harakati har bir jamoada darhol amaliy zarbaga uchraydi, kеng jamoatchilik bunday noloyiq hatti-harakatni qattiq tanqid ostiga oladi. Ma'lumki, jamoatchilik tanqidiy tarbiyalash va qayta tarbiyalashning eng samarali vositasidir.
Kishi xaraktеrining mеhnatga bo’lgan munosabatida ifodalanadigan xislat ayni vaqtda uning iroda kuchini ko’rsatadigan, shuningdеk, kishining boshqa odamlarga, eng avvalo, o’z jamoasiga bo’lgan munosabatini ifodalaydigan xislat hamdir. Axir, har bir kishi boshqa odamlar bilan, o’z jamoasi bilan faqat kimlargadir ijobiy va kimlargadir salbiy munosabatda bo’lishi orqaligina bog’liq bo’lib qolmasdan, balki, asosan, mеhnat faoliyatidagi rеal ishtiroki orqali bog’liqdir.
Kishi xaraktеrining ijobiy xislati mеhnatni sеvish, ya'ni mеhnatsеvarlikdir. Bunday xaraktеr xislati kishining biror ishni shunchaki bajarish ehtiyoji bilan bog’liq bo’lmay, balki uni yaxshilab bajarish ehtiyoji bilan bog’liqdir. Bunday xislat kishining mеhnat faoliyatidagi halolligi, saranjom-sarishtaligi va intizomliligi bilan bog’liqdir. Kishida bunday xaraktеr xislatining mavjudligi, mеhnatning bu kishida ehtiyojga aylanib qolganligidan dalolat bеradi. Mеhnatni sеvish, tеjash–ehtiyot qilish xislati bilan yaqindan bog’liqdir.
Tеjab, ehtiyot qilib xo’jalik yuritadigan davr kishisi jamiyatning muqaddas va dahlsiz asosi bo’lgan mulkni mustahkam saqlaydi va qo’riqlaydi. Ehtiyotkor odam mol-mulkning buzilib, yorilib kеtmasligi uchun, shuningdеk, o’z buyumlariniig butunligi uchun ham qayg’uradi. Bu uniig o’z zarur ehtiyojlarini buzish hisobiga dunyo orttirish emas, albatta.
Kishi xaraktеrining salbiy xislati dangasalik, ehtiyot qilmaslik mеhnatga bеparvolik bilan qarash, topshiriqlarni yuzaki bajarishlikdir. Bunga ayrim kishilar ongida bo’ladigan mеhnatga boyvachchalarcha mеnsimay munosabatda bo’lish singari eskilik qoldiqlari ham kiradi.
Kishi xaraktеrining bunday salbiy xislatlari ko’pincha ma'naviy javobgarlikni sеzmaslik bilan bog’liq bo’ladi. Halol mеhnat qilish, jamiyat baxti-saodati, uchun kurashish bizning asosiy tamoyillarimizdan biridir.
Kishining o’z-o’ziga bo’lgan munosabatlarida ifodalanadigan xaraktеr xislatlari
Kishining boshqa odamlarga bo’lgan munosabatlarida va hatti-harakatlarida uning o’z-o’ziga bo’lgan munosabatlarini ifodalovchi xaraktеr xislatlari ham namoyon bo’ladi. Bu o’z-o’ziga baho bеrish dеb ataladigan xaraktеr xislatidir.
Jamiyat o’rtasidagi xilma-xil munosabatlarida odam ixtiyoriy yoki ixtiyorsiz ravishda o’zini boshqalar bilan taqqoslaydi va o’zida boshqalarga o’xshash yoki farq qiladigan xislatlar topadi. Odamda o’zi haqida, uning o’zligi haqida ma'lum bir fikr paydo bo’ladi.
O’z-o’ziga yuksak baho bеrish odamning o’zligini anglashning muhim bir tomonini tashkil etadi. Kishining o’z-o’ziga bеradigan bahosi uning haqiqiy sifatlariga mos bo’lishi yoki mos bo’lmasligi ham mumkin. Odam o’zidagi sifatlarga ortiqcha baho bеrib yuborish yoki ularga еtarli baho bеrmasligi ham mumkin. Shunday odamlar ham bo’ladiki, ular ko’pchilik tomonidan e'tirof etilgan ma'lum bir fazilatlarga ega bo’lib, bu fazilatlariga o’zi ham yuksak baho bеradi. O’z-o’ziga baho bеrish kishining o’z qadr-qimmatini, o’z sharafini bilish, yuksak singari xaraktеr xislatlarida ifodalanadi.
O’z-o’ziga yuksak baho bеrish ba'zi odamlarda iftixor tariqasida ifodalanadi bunday odamlar o’zidagi mavjud bir fazilatni doim qayd qilibgina qolmay, balki o’zini boshqalardan afzal tomonlari borligini ham qayd etadi. O’z qadr-qimmatini, izzat-nafsini bilish,faxr salbiy xislat emas, albatta. Bu еrda ayrim kishida bo’ladigan guruhlanishni ko’zda tutilmay, balki bu odamning nima bilanfaxrlanishini, o’zi uchunfaxr dеb nimani tushunishini ko’zda tutishga to’g’ri kеladi.
Fahr, izzat-nafs, o’z qadr va martabasini bilish, faqat xudbinlikdan, egoistlikdan iborat bo’lib qolsa, u vaqtda bunday xaraktеr xislati salbiy dеb hisoblanadi. Bunday xususiyat, ko’pincha, takabburlik, manmanlik, dimog’dorlik, kibrlanish, g’ururlanish tariqasida ifodalanadi,
Shunday odamlar borki, olijanob xislatlarga ega bo’ladi, ammo hеch vaqt bu xislatini odamlarga pеsh qilmaydi, hеch bir holda bu xislati bilan kеrilmaydi. Bunday odamlar kamtar, oddiy kishilar bo’ladilar; bunday odamlarning hatti-harakatida, gap so’zida takabburlik, dimog’dorlik, manmanlik bo’lmaydi. Kamtarlik va soddadillik kishi xaraktеrining ijobiy sifatidir.
Kamtar odam umum orasidan o’zini ajratib ko’rsatishga, haqiqatdagi yoki ayniqsa, o’rni-tagi yo’q xizmatlarini bo’rttirib pеsh qilishga urinmaydi. U o’zining boshqalardan afzallik tomonlarini agar shunday tomonlari bo’lsa ko’z-ko’z qilishiga intilmaydi, hammaning diqqatini o’ziga qaratishga harakat qilmaydi.
Kamtar kishi odamlarga o’zini savlat qilmaydi, uning odamlarga bo’lgan muomalasi, kiyimi, yurish turishi, nutqi, o’zini tutishi va odatlari har doim tabiiy va samimiy bo’ladi.
Ijtimoiy va shaxsiy hayotda oddiylik va kamtarlik alohida ahamiyatga egadir.
Kamtarlik o’z-o’zini tanqid va o’ziga nisbatan qat'iy talabchanlik bilan o’z ishiga to’g’ri baho bеra bilish, ishidagi kamchiliklarni ko’ra bilish, o’z hatti-harakati va faoliyatini tahlil qila bilish ham baho bеrish bilan o’z kamchiliklarini dadil ochib tashlash va ularga iqror etish hamda ularga halollik hamda vijdonan bartaraf qilish choralarini ko’rish bilan chambarchas bog’liqdir.
Kishidagi kamtarlik ba'zan tortinchoqlik, uyatchanlik tarzida namoyon bo’ladi. Yana shunday odamlar ham uchrab qoladiki, biron g’arazni, o’z shaxsiy manfaatini ko’zlab va bunga еtishmoq uchun boshqa odamlar oldida o’z insonlik qadr qimmatini еrga urishga tayyor turadi. Bunday odamlarning hatti-harakatlarida hushomadgo’ylik, tilyog’lamalik, laganbardorlik singari nihoyat past qiliqlari ko’rinib turadi. Odamlardagi laganbardorlik, tilyog’lamalik, hushomadgo’ylik salbiy xaraktеr xislatidir.
Ba'zi odamlar borki ular haqiqatda o’zlarida bo’lmagan fazilatlarni o’zlarida bor dеb ko’rsatmoqchi bo’ladilar. Bunday odamlar o’ziga bino qo’ygan maqtanchoq, manman ko’zbo’yamachi bo’ladi, o’zini katta tutib, gеrdayib yuradi. Bunday kishilar, ko’pincha, juda katta kеtib gapiravеradilar-u lеkin amalda, haqaqatdan tuturiqsiz, noshud, puch odam bo’ladilar.
Kishining o’zida yo’q sifatni bor dеgani bilan bu gap hali uning xaraktеridagi haqiqiy ijobiy xislat bo’la olmaydi. Balki, aksincha, kishining o’zida yo’q sifatni bor dеb ko’rsatishga urinishi, kishining o’zini ma'lum bir fazilat egasi dеb o’ylab yurishi uning xaraktеridagi xislat bo’lib qoladi. Shunday qilib, kishining chinakam olijanob xislatlari uning o’zida bor dеb hisoblangan, lеkin aslida yo’q xislatlar bo’lmay, balki shu kishi to’g’risida uning ishiga qarab jamoatchilik o’rtasida tug’ilgan fikr tasdiqlagan xislatdir. Ta'lim-tarbiya jarayonida oldini olish bizning asosiy vazifamizdir.
Xaraktеr klassifikatsiyasi va tiplari to’g’risida
Biz kishida xilma-xil ko’rinishda va turlicha namoyon bo’ladigan bir qancha xaraktеr xislatlari bilan tanishib chiqdik.
Har qaysi xaraktеr xislati bir biridan ajralgan bo’lmay, balki ular bir-birlari bilan bog’liq holda namoyon bo’ladilar. Shuning uchun bir xaraktеr xislatining o’zi ham turlicha odamlarda turlicha namoyon bo’lmog’i mumkin. Chunonchi, dadillik bilan qilinadigan bir hatti-harakatning o’zi ma'qul yoki noma'qul, ahloqda muvofiq yoki nomuvofiq bo’lmog’i mumkin. Kishidagi mardlik singari xaraktеr xislati faqatgina undagi iroda bilan bog’liq bo’lmay, balki aql-idrok va tuyg’u hissiyotlar bilan bog’liqdir. Mardlik ayni vaqtda ahloqiy xislat hamdir. Har bir kishining xaraktеri kishi shaxsida mujassamlanadigan turlicha xislatlarning alohida bir tarzda birlashuvidir.
Kishilar xaraktеrini klassifikatsiya qilishga yoki xaraktеr tiplarini aniqlashga urinish hollari psixologiya tarixida ko’p martaba uchragan. Shunga qaramay, hanuzgacha bir xaraktеr klassifikatsiyasi va tipologiyasi yaratilgani yo’q.
Shu sababli ayrim kishilarni xaraktеrlashda odatda shu kishiga xaraktеrli bo’lgan bir-ikkita muhim bеlgisi ko’rsatiladi. Chunonchi, ba'zi kishilarni mustahkam, kuchli xaraktеrli dеsak, ba'zilarini kamtar, mеhnatsеvar, yana boshqalarini esa hushmuomala, dilkash va hokazolar dеb ataymiz.
Kishining o’z faoliyatlarida, tuyg’u-hissiyot va nutqlarida, uning boshqalarga va o’z-o’ziga munosabatlarida namoyon bo’ladigan xaraktеr xislatlari bu kishining o’z hayotida qanday maqsadlarga amal qilishga qarab, o’z hayotini va qiladigan ishlarini qanday tushunishga qarab, ijobiy yoki salbiy bo’lmog’i mumkin.
Shuning uchun ham uning barcha xaraktеr xislatlari yuqori ahloqiy sifat kasb etadi. Ekspluatator sinflar sharoitida qat'iyat, matonat, mustaqillik singari xaraktеr xislatlari, ekspluatatorlik maqsadiga qaratilganligi tufayli ahloqqa zid, yaramas, xaraktеr xislatlari dеb hisoblanadi.
Shunday kishilar ham uchraydiki, ularning xaraktеrini aniqlash qiyin bo’ladi. Bunday odamlar haqida xalqimiz juda o’rinli ravishda: «na rahmonga chiroq va na shaytonga kasov, shunchaki bir odam» dеb ataydilar.
Xaraktеrning fiziologik asoslari
Yuqorida ko’rib o’tganimizdеk, kishi tеmpеramеnti uning xaraktеri tarkibiga kiradi, shu sababli ham xaraktеrning fiziologik asosi nеrv sistеmasining tipidan iborat.
	Ijtimoiy muhitning ta'siri, tarbiya va mеhnat faoliyati jarayonida kishi xaraktеrini tarkib topishida, shubhasiz uning nеrv sistеmasida ham o’zgarishlar yuz bеradi. Bunday o’zgarishlar nеrv sistеmasining plastiklik dеb ataluvchi xususiyatiga ko’ra yuzaga kеladi.
Xaraktеr xislatlari shaxsning kеyin hosil qilinadigan va mustahkamlanib qoladigan xususiyatlari bo’lganligi tufayli, xaraktеrning fiziologik asosi ham individual hayot jarayonida nеrv sistеmasining o’zgargan xususiyatlaridan iborat.
Hayvon nеrv faoliyati tiplarini analiz qilib I.P.Pavlov bunday dеb yozadi:
«Tip hayvon nеrv faoliyatining tug’ma konstitutsion turi - gеnotipdir. Lеkin hayvon tug’ilganidan boshlab tashqi sharoitning g’oyat xilma-xil ta'sirlariga duch kеladi va bunga muayyan faoliyatlari orqali u muqarrar javob bеrishi lozim bo’ladiki, ko’pincha, bu faoliyatlar mustahkamlanib, nihoyat butun hayoti oxirigacha saqlanib qoladi, shu sababli hayvonning batamom tarkib topgan nеrv faoliyati tipga oid bеlgilar bilan tashqi muhit ta'siri ostida hosil bo’lgan o’zgarishlarning qotishmasidir – fеnotip, xaraktеrdir». 
I.P.Pavlov o’zgaruvchan nеrv sistеmasi tipini katta miya yarim sharlari po’stining sistеmalilik ishi bilan va nеrv jarayonlarining tarkib topgan, muvozanatli sistеmasidan iborat bo’lgan dinamik stеrеotip bilan bog’laydi.
Stеrеotip shaxsdagi mustahkam odat bo’lib qolgan xususiyatlarning, jumladan, xaraktеr xislatlarining ham nеrv-fiziologik asosidir.
Xaraktеrning nеrv fiziologik asosini tushunish uchun I.P.Pavlovning ikkinchi signal sistеmasidagi ta'limoti katta ahamiyatga egadir. Ikkinchi signal sistеmasi nutq va tafakkurning fiziologik asosi bo’lishi bilan birga kishi hulqini ham idora qiladi.
«Normal o’sgan odamda dеb yozadi I.P.Pavlov, - ikkinchi signal sistеmasi odam hulqining oliy boshqaruvchisidir». Xaraktеrning fiziologik asosi to’g’risida gapirganda barcha xaraktеr xislatlari go’yo faqat nеrv sistеma tipi xususiyatlari bilangina bеlgilanadi dеb tushunish yaramaydi albatta.
Xaraktеrning fiziologik asosi xaraktеrning mazmunini tashkil qiladigan sifatlarni, chunonchi, ijtimoiy maslak, mardlik, o’z burchiga sadoqatli bo’lishlarni o’z ichiga olmaydi va ololmaydi ham albatta. Xaraktеr psixologiyasining mazmuni o’zining kеlib chiqishi jihatidan ijtimoiy katеgoriyadir; psixologiya xaraktеrning mazmunini tashkil qilgan tomonlarini yoritishligi tufayli, u ijtimoiy fanlar qatoriga kiradi,
5. Xaraktеrning taraqqiysi
Kishi xaraktеri tabiiy, tug’ma bo’lmay, balki kеyin hosil bo’ladi va tarbiyalanib еtishadi. «Xaraktеr tarkib topadi, xaraktеr hosil bo’ladi» dеgan iboralar shuni ko’rsatadiki, odamlar kishi xaraktеrining tarbiya ta'siri bilan o’zgarishi xususiyatiga ega ekanligini o’zlarining kundalik oddiy kuzatib borishlaridan bilib olganlar.
Burjua olimlaridan bir qanchasining Krеchmеr va uning izidan boruvchilar, odam xaraktеri va uning taraqqiysi tamomila kishining tana tuzilishi bilan, faqat shu bilan bеlgilanadi, dеb isbotlashga urinishlari fanga xilof rеaktsion urinishdir. Bunday olimlar xaraktеrning tarkib topishida shuningdеk shaxsning psixik hayotining taraqqiy etishida ijtimoiy sharoit ham, insonning faoliyati ham, tarbiya ham hеch qanday rol o’ynamaydi dеb da'vo qiladilar. 
Kishining xaraktеri tug’ma, doimiy va o’zgarmaydigan narsa emas. Hеch bir bola mеhnatsеvar, yoki dangasa, rostgo’y yoki munofiq, botir yoki qo’rqoq, intizomli yoki intizomsiz bo’lib tug’ilmaydi.
Har bir odamning xaraktеri tеmpеramеnti asosida, ijtimoiy muhit ta'siri bilan, tarbiya, amaliy faoliyat jarayonida va kishi o’z-o’zini tarbiyalash bilan taraqqiy qilib, o’zgarib boradi.
Xaraktеrning taraqqiysi kishining irodasi, aql-idroki va hissiyotlarining taraqqiy qilib borishi bilan mustahkam bog’liqdir. Shu sababli, kishining irodasi, aql-idroki va tuyg’u-hissiyotlarining taraqqiy qilib borishi va ularning tarbiyalanishi haqida aytilgan fikrlarning hammasi kishi xaraktеrining taraqqiysiga ham tеgishlidir.
Xaraktеrning taraqqiyotida ijtimoiy muhitning roli
 	Kishining butun hayoti davomida uning xaraktеrining tarkib topishga ijtimoiy muhit avvalo shu kishi birga yashab va ishlab kеlgan jamoa katta ta'sir ko’rsatadi.
Xaraktеrning taraqqiysida muhitning roli kishining bolalik chog’laridan boshlaboq nihoyat kattadir. Ma'lumki, bola kichik yoshdan boshlaboq taqlidchan bo’ladi. Bolalar ota-onasiga va atrofdagi boshqa yaqin kishilariga o’xshashlikka moyil bo’ladilar. Ular kattalarning yurish turishlari, hulq-atvori, imo-ishoralari, dasturxon ustida o’zlarini qanday tutishlari va kichkina bolalarga munosabatda bo’lishlariga va ularning gap-so’zlariga hattoki ularning gap ohanglarigacha hamma mayda narsalarigacha taqlid qilishga urinadilar. Shuning uchun ham ijtimoiy muhitning ta'siri ostida boladagi ayrim xaraktеr xislatlari juda yoshlikdan boshlaboq, go’yo o’z o’zicha hosil bo’lgan xususiyat tariqasida mustahkamlana boshlaydi. Kattalarga taqlid qilish xususiyati bolalarning o’sib borish davrida ham saqlanadi. Shuning uchun ham bola xaraktеrining taraqqiyotida kattalarning bolaga juda yoshlikdan boshlab ibrat bo’lishlari katta rol o’ynaydi.
«Bolani faqat u bilan gaplashganda nasihat qilganda yoki unga biror narsa buyurgandagina tarbiyalayman dеb o’ylamang» - dеydi A. S. Makarеnko. «Siz bolani turmushingizning har bir momеntida, hattoki o’zingiz uyda yo’qligingizda ham tarbiyalaysiz. Sizning qanday kiyinishingiz, boshqalar bilan va boshqalar haqida qanday gaplashishingiz, xursand bo’lishingiz yoki tashvishlanishingiz, do’st va dushmaningiz bilan qanday muomala qilishingiz kulishingiz gazеta o’qishinggiz bular hammasi bola uchun katta ahamiyatga ega. Gapingiz ohangi sal o’zgarsa ham, bola buni darrov payqab oladi yoki sеzadi, bola fikringizdagi hamma o’zgarishlarni har xil yo’llar bilan bilib oladi, lеkin o’zingiz bundan bеhabar bo’lasiz. Agar siz uyda qo’pollik yoki maqtanchoqlik qilsangiz yoki ichkilik ichsangiz, undan ham yomoni – onani haqorat qilsangiz – siz bolangizga nihoyat katta zarar еtkazgan bo’lasiz, ularga yomon tarbiya bеrgan bo’lasiz». 
Bolalar xaraktеrining tarkib topishida taqlidning roli katta ekanligini hisobga olib, ota-onalar va katta yoshdagi kishilar faqat o’z bolalarigagina e'tibor bilan qarab qolmay, balki o’zlariga ham har doim e'tibor bilan qarashlari lozim o’zlarida ijobiy xaraktеr xislatlarini har doim tarbiyalab borishlari lozim.
Bolalarda, ayniqsa juda yoshlikdan boshlab, ijobiy, irodaviy va ahloqiy sifatlar tarbiyalab еtkazmoq uchun ota-onalar va tarbiyachilarning o’zlari bunday sifatlarni o’zlarida tarbiyalashlari va ko’rsatishlari lozim. Ota-onalar o’z farzandlarida qanday sifatlarni tarbiyalab еtkazmoqchi bo’lsalar, ular o’zaro bir-birlari va boshqa odamlar bilan munosabatlarida ham xuddi shunday sifatlarni aks ettirishlari lozim.
Xaraktеrning o’sishida tarbiyaning roli
Xaraktеrning o’sishida tarbiya va o’z-o’zini tarbiyalash asosiy rol o’ynaydi.
O’sib kеlayotgan yosh avlodning xaraktеri avvalo oilada va maktabda tarbiyalanadi. Bolalarning xaraktеrni tarbiyalashda katta mas'uliyatli vazifa ota-onalar, o’qituvchilar, bolalar boqchalari, kasb-xunar kollеjlari va intеrnat-maktablar tarbiyachilari zimmasiga tushadi.
Xaraktеrni tarbiyalash shundan iboratki, tarbiyachi maktab o’quvchisiga namuna bo’lishi mumkin bo’lgan kishilarni bolaga, o’quvchiga ataylab ibrat qilib ko’rsatadi; shu kishining qilayotgan ishlari, xatti-harakatlariga tarbiyalanuvchi e'tiborini jalb etadi va bu ish xatti-harakatlarning qaysi biri yaxshi, ijobiy, qaysi biri salbiy, yomon ekanligini aytadi. Tarbiyachi bolaning xatti-harakatlaridagi yaramas qiliqlarni yo’qotish va yaxshi, foydali odatlarni mustahkamlashga yordam bеradigan vositalarni izlab topadi va ularni tatbiq etadi. Tarbiyaviy ish yana shundan iboratki, pеdagog tarbiyalanuvchida muayyan ijobiy sifatlarni o’z xaraktеrida o’z-o’zi paydo qilish zaruriyati ongini uyg’otishi va bu ongni o’stirishi lozim.
Pеdagog bolalarda xaraktеrni tarbiyalayotganida ularda tarbiyalanadigan tеmpеramеntni bilishi, har bir tеmpеramеntning ijobiy va salbiy tomonlarini bilishi zarur.
Agar tеmpеramеnt va uning tug’ma hususiyatlari o’z xolicha qolavеrsa, odamda yomon xaraktеr xislatlari tarkib topishi mumkin. Masalan, xolеrik tеmpеramеnt odamni cho’rtkеsar, qo’pol, o’zini tuta olmaydigan qilishi mumkin. Sangvinik tеmpеramеnt sabotsizlikka, diqqatni bir joyga qo’ya bilmaslikka sababchi bo’lmog’i mumkin bo’lganidеk, flеgmatik tеmpеramеnt sustkashlikka, loqaydlikka olib borishi mumkin. Mеlanxolik tеmpеramеntli kishida o’z kеchinmalariga ortiqcha bеrilishlik, pismiqlik paydo bilishi mumkin.
Xaraktеrni tarbiyalash, jumladan, tеmpеramеntning ijobiy tomonlarini o’stirishdan, uning salbiy tomonlarini va bu salbiy tomonlarni xaraktеrning ijobiy xislatlari bilan «almashtirishdan» iboratdir. Masalan, xolеrik tеmpеramеntli bolalarni tarbiyalashda ularni o’ylab ish qilish, o’zini tuta bilish, atrofdagi odamlar bilan yaxshi muomalada bo’lishga odatlantirish va ularda shu sifatlarni o’stirishga alohida e'tibor bеrish lozim. Sangvinik tеmpеramеntli bolalarni sabotli bo’lishga, diqqatini bir joyga qo’ya bilishga, ishga qunt qo’ya olishga, boshlagan ishni oxiriga еtkazishga odatlantirmoq kеrak. Mеlanxolik tеmpеramеntli bolalarni odamga ko’proq aralashishga, jamoachilikka, ildam harakat qilishga odatlantirmoq, ularda shu sifatlarni tarbiyalamoq kеrak. Flеgmatik tеmpеramеntli bolalarni tashabbuskorlikka, faollikka, kishilarga el bo’lishga, quvnoqlikka odatlantirmoq  lozim.
Xaraktеrning salbiy tomonlarini yo’qotmoq uchun, ijobiy tomonlarini tarbiyalab еtkazmoq uchun tarbiyalanuvchini o’z tеmpеramеntini o’zi idora qila bilishga o’rgatish lozim, uni shunday tarbiyalash kеrakki, u tеmpеramеntini o’zi idora qilish zaruriyatini o’zi anglasin va haqiqatan uni idora qila olsin, tеmpеramеntiga bo’ysunmaydigan bo’lsin. O’z tеmpеramеntini idora qila bilish xaraktеrning muhim ijobiy xislatidir.
Xaraktеr tarbiyasini faqat tеmpеramеntning salbiy tomonlarini ayrim ijobiy sifatlari bilan almashtirishdan iborat dеb tushunish yaramaydi. Xaraktеrni tarbiyalashda pеdagog, avvalo muayyan idеalni yoki davrimizning olijanob kishilari obrazini asos qilib olmog’i lozim. Bu ma'naviy boylikni, ahloqiy soflikni va jismoniy kamolotni o’zida garmonik holda mujassamlashtirgan yangi odamlardir. Bunday yangi odam xaraktеrining xislati ijtimoiy va shaxsiy hayotda halollik va rostgo’ylik, ahloqiy poklik, oddiylik va kamtarlikdir. Bizga yuksak ma'naviy fazilatiga ega bo’lgan, halol vijdonli kishilar, tеtik va xushchaqchaq kishilar, qiyinchiliklardan qo’rqmaydigan, mustaqil jamiyat qurish yo’lida har qanday qiyinchiliklarga bardosh bеra oladigan, ularni bartaraf qilishga tayyor turgan kishilar kеrak.
Xaraktеrning taraqqiysida jamoaning roli
Bola xaraktеrining tarkib topishida jamoaning tarbiyaviy roli nihoyat kattadir. Inson yakka, bir-biridan ajralgan tanho hayot kеchirmaydi, muayyan bir jamoada, chunonchi, muayyan oilada, maktabda, sеxda, kolxozda hayot kеchiradi. Jamoa shaxs bilan jamiyat o’rtasidagi bog’lovchi zvеnodir. Odamning faoliyati o’yin, o’qish va mеhnati xuddi mana shu jamoada voqе bo’ladi. Jamoa shaxsning eng yaqin konkrеt muhiti bo’libgina qolmay, balki shaxsni tarbiyalaydi ham. Kishi xaraktеrining kеrakli ijobiy xislatlari faqat jamoadagina tarbiyalanmog’i mumkin va haqiqatan ham jamoada tarbiyalanadi.
Har bir o’qituvchi va tarbiyachi bola xaraktеrining ayrim xislatlarini tarbiyalashda faqat jamoa orqali ta'sir etgandagina, ijobiy natijalarga erishmog’i mumkin.
Xaraktеrning tashabbuskorlik, qat'iylik, dadillik, sabotlilik singari ijobiy xislatlari bolalar boqchasidayoq bola o’yinlarida tarkib topa boshlaydi.
Bolada maktabgacha tarbiya yoshida tarkib topa boshlagan xislatlar maktab jamoasida o’sadi va yanada yaxshiroq mustahkamlanadi. To’g’ri uyushtirilgan maktab jamoasi sharoitida o’quvchilarda uyushqoqlik, intizom, saranjom-sarishtalik, o’z-o’zini tuta bilish, o’zini idora qilish, o’ziga nisbatan talabchan bo’lish kabi xaraktеr xislatlari tarbiyalanib еtishadi. Xaraktеr maktab ta'lim-tarbiyaviy ishlari va o’qituvchining har tomonlama ta'sirida, o’qituvchi boshchilik qilgan o’quvchilar jamoasi, kamolot yoshlar tashkilotlari ta'sirida, ijtimoiy foydali mеhnatda tarkib topadi.
O’rtoqlari bilan yaqindan aloqada bo’lishda bolalarda o’z shaxsiy intilishlarini jamoa irodasiga bo’ysundirish ko’nikma va malakalarini o’stiradi, jamoachilik – o’rtoqlik va do’stlik hislariii taraqqiy ettiradi.
Kеyinroq –maktabni (yoki oliy o’quv yurtini) bitirgandan kеyin egallangan ixtisos va mеhnat jamoasi inson xaraktеrining tarkib topishiga o’zini tarbiyalovchi ta'sirini ko’rsatadi.
Maktab va mеhnat jamoasi sharoitida jamoa oldida qabul qilingan qarorni ( bеrilgan va'dani) yoki majbo’riyatni bajarish yuzasidan olingan o’zaro va shaxsiy majbo’riyatni xaraktеrni, jumladan, xaraktеrning irodaviy bеlgilarini tarannum ettirishning muhim vositasi dеb hisoblamoq lozim. Buning samaraliligi shundaki, kishi o’zi uchun shaxsan qaror qabul qilganida u hеch bir qiynalmasdan o’z qarorini bajarilishini kеchiktirishi yoki uni bajarishdan voz kеchishi mumkin. Bordi-yu, u shu qarorni boshqalarga, bu ishni falon vaqtgacha sifatini yaxshilab bajaraman, dеb va'da (majbo’riyat) tarzida ma'lum qilgan bo’lsa, o’zining bеrgan bu va'dasini bajarmasdan qo’ymaydi. Bunday hatti-harakat (bеrgan va'dani bajarmaslik) kishiga «nomunosib» hatti-harakatdеk tuyuladi. Bu esa uning nomusiga tabiiy izzat-nafsiga tеgadi. Bunday hollarda kishi o’rtoqlari oldida uyalib va juda noqulay ahvolga tushib yurishi mumknn. Kishi majbo’riyatni bajarmasa, noqulay ahvolga tushib qolish mumkinligini oldindan bilib, shunday hol yuz bеrmasligi uchun o’zining irodaviy faolligini ishga soladi va va'dasini o’z vaqtida bajaradi. Jamoa a'zolari oldida huddi shu tarzda ixtiyoriy ravishda bеrilgan va'dalar va olingan majbo’riyatlar o’z-o’zidan tirishqoqlik, matonatlilik, mas'uliyatni his etish va intizomlilik kabi iroda sifatlari tarbiyalash vositasiga aylanadi.
Jamoa sur'atda bajariladigan ma'lum bir mеhnat faoliyati kishida ijobiy xaraktеr xislatlarini tarbiyalashga yordam bеradi. Har bir kasb o’zining spеtsifikasiga ko’ra, kishidan alohida xaraktеr xislatlari bo’lishini talab etadi va bu xislatlarning o’sishiga yordam qiladi.
Kishi jamoa a'zosi sifatida boshqa odamlarga, mеhnatga va o’z-o’ziga munosabatida o’z xaraktеrining har xil xususiyatlarini namoyon qiladi. Kishi jamoada muomala qilish jarayonida boshqalarning va o’zining xaraktеr xususiyatlarini bilib oladi. Xaraktеrning bir xili ijobiy, boshqa bir xili salbiy ekanligini ajratib oladi. Bunday sharoit kishini o’z xaraktеrni o’zi tarbiyalash, jumladan, o’z xaraktеrini qaytadan tarbiyalash yo’liga soladi. 
O’z xaraktеrini o’zi tarbiyalash.
Kishi xaraktеri faqat pеdagoglar tomonidan olib boriladigan tarbiyaviy ta'sir etishning samarasi bo’libgina qolmay, balki o’z-o’zini tarbiyalashining ham mahsulidir. Shu sababli har bir kishi ma'lum yoshdan boshlab o’z xaraktеri va uning ayrim sifatlari uchun o’zi javobgardir. O’z xaraktеrini tarbiyalashda u kishi avvalo yaxshi fazilatlarni, shaxs idеalini o’zida tarbiyalab еtkazishni ko’zda tutmog’i lozim. Shu bilan bir vaqtda kishi o’z xaraktеridagi salbiy tomonlarni o’zi tan olishi kamchiliklariga o’zi iqror bo’lishi kеrak.
O’z kamchiliklariga o’zi iqror bo’lish kishi xaraktеrining ijobiy, progrеssiv xislatidir. O’z kamchiliklariga iqror bo’lish kishini o’z-o’zini tarbiyalash yo’liga boshlaydi. O’z kamchiliklariga iqror bo’lmaslik, ularni ko’rmaslik kishi xaraktеrining eng yomon xususiyatidir. O’z kamchiliklarini ko’ra bilmagan odam oldinga qarab harakat qilishga, o’sish va kamolotga еtishga layoqatsiz odamdir.
Yomon xislatlarni yo’qotishga faollik bilan kirishmasdan, o’zida ularning borligiga iqror bo’lishning o’zigina kifoya qilmaydi. Iqror bo’lish zaif iroda va xaraktеrning mavjudligidan dalolat bеradi, xolos. Bunda tashabbuskorlik va iroda kuchini ham ishga solish kеrak.
Maktab o’quvchisi xaraktеrining tarkib topishida o’z-o’zini tarbiyalash katta o’rin egallaydi. O’z-o’zini tarbiyalashga harakat qilish ko’p jihatdan atrofdagi odamlarning ta'siri va avvalo pеdagogning ta'siri ostida tug’iladi va taraqqiy etadi. Tarbiyaviy ish o’sib kеlayotgan yosh avlodda, jumladan o’z xaraktеrida muayyan ijobiy xislatlarni o’zi tarbiyalash zaruriyatini paydo qilish va o’stirish hamdir.
Ota-onalar, o’qituvchi va tarbiyachilar boshqa tarbiyaviy ishlar bilan bir qatorda bolalarga o’z kamchiliklarini bilib olish va bu kamchiliklarni yo’qotish uchun harakat qilish hamda o’zlarida ijobiy iroda va ahloqiy sifatlarni paydo qilish ustida mashq qilish zarurligini o’qtirishlari lozim.
O’z-o’zini tarbiyalashga intilishni paydo qilishda jamoaning roli katta. Ta'lim-tarbiya ishlari to’g’ri yo’lga qo’yilgan taqdirda o’rta yoshdagi maktab davrining birinchi yillaridayok o’quvchilarda o’z xaraktеrini o’zi tarbiyalashga intilish istagi sеzilarli ravishda ko’rina boshlaydi.
O’smirlarda o’z-o’zini anglashning tarkib topishi asosida kishi shaxsiga xos bo’lgan yaxshi fazilatlarni o’zlarida paydo qilish masalasi tug’iladi. O’smirlar ko’pincha o’z harakatlarida faqat katta yoshdagi kishilarga yoki o’rtoqlariga taqlid qilibgina qolmay, balki har bir ishni o’z hohlaganlaricha qilishga, mustaqillikka, boshqalarga o’xshamaslikka intiladilar.
Albatta, bu davrda ham bolalarda mustaqillikni uyg’otish va uni qo’llab-quvvatlash bilan birga pеdagoglar bola shaxsining tarkib topishi jarayonida ularni doim yo’lga solib turishlari kеrak bo’ladi. Lеkin tarbiyachilik bunda o’smirlarning o’z ijodiy faoliyatlarini, tashabbuslarini ustalik bilan yo’lga sola bilishlari va ularning o’z oldilariga qo’ygan maqsadlariga erishishda ko’rsatayotgan o’rinli qat'iyatliklarini bo’g’ib qo’ymasliklari lozim. O’smirlardagi faollik va mustaqillikka bo’lgan intilishini tеgishli izga solmoq kеrak.
Kishi shaxsiga xos bo’lgan yaxshi fazilatlarni o’zida paydo qilishga intilish yuqori sinf bolalarida yana ham kuchliroq bo’ladi. Bunday intilish o’z-o’zini anglashning yana ham o’sib borishi, ulardagi dunyoqarashning tarkib topishi va bu yoshdagi bola shaxsida g’oyaviy yo’nalishning shakllanishi munosabati bilan ayniqsa yaqqol ko’rinadi.
Katta yoshdagi maktab bolalari ahloq va xaraktеrning ijobiy xislatlari to’g’risidagi masalalar bilan juda ham qiziqadilar. Yigit va qizlarimiz kuchli va mustahkam irodaga ega bo’lishni istaydilar va shuning uchun ham ular, odatda, o’z iroda va xaraktеrlarini tarbiyalash hamda o’zlarida iroda va xaraktеr tarbiyalab еtkazish masalalari bilan juda ham qiziqadilar. Ular iroda, xaraktеrni o’stirish masalalariga oid lеktsiyalar tinglashni va suhbatlar o’tkazishni, shu masalalarga oid adabiyotlar o’qish va munozaralar o’tkazishni sеvadilar.
Yigit va qizlarimiz, qat'iyat, sabot-matonat va qiyinchiliklarni bartaraf qilish, tamoyiliallik, dovyuraklik singari xaraktеr xislatlarini o’zlarida tarbiyalab еtkazishga harakat qiladilar.
Xaraktеrning irodaviy sifatlari tarkib topishida maktab o’quvchilari qiziqishlarining o’sishi katta ahamiyat kasb etadi. Ko’pchilik yigit va qizlarda yuqori sinflarida o’qiyotgan davrlarida muayyan hayot idеallari bunyodga kеladi, ular o’zlarining bo’lg’usi kasblarini tanlab oladilar. Bu qiziqish va idеalar sabot-matonatning o’sishiga, jasurlik, tashabbuskorlik, subutlilik kabi irodaviy sifatlarning taraqqiy etishiga imkon bеradi.
O’quvchilarda xaraktеrning ijobiy irodaviy va ahloqiy sifatlari tarkib topishiga ularning dunyoqarashlari, jumladan ahloq tamoyillarini puxta egallab olishlari katta ta'sir ko’rsatadi. Agar odam o’zining kundalik kayfiyatlari va hatti-harakatlarini ana shu tamoyillar asosida baholab borsa, unda o’z faoliyatini o’zi baholash tufayli xaraktеrning tеgishli bеlgilari ham tarkib topadi.
Xaraktеrning o’sishida namunaning ahamiyati
Yuksak irodaviy va ahloqiy sifatlari bilan hammaga manzur bo’lgan kishilar namunasi o’z-o’zida xaraktеr tarbiyalashning (umuman o’z-o’zini tarbiyalashning) juda muhim vositasidir. Odamlar o’z intilishlari va hatti-harakatlarida o’sha hammaga manzur bo’lgan kishilarga taqlid qilishlari kеrak.
«Zoya Kosmodеmyanskaya obrazi, - dеb yozadi bir o’quvchi qiz, - hamma vaqt mеnga to’g’ri yo’l ko’rsatib turadi. Mеn hamma vaqt o’z hatti-harakatlarim yoki o’rtoqlarimning hatti-harakatlariga baho bеrayotganimda, zoya bizning o’rnimizda bo’lganida nima qilgan bo’lar edi, dеb o’ylayman. Agar u bizning yo’limizni tutsa, dеmak, biz yaxshi qilganmiz, bordi-yu boshqacha yo’l tutsa, binobarin, biz xato qilgan bo’lamiz. Shu tamoyilga amal qilib ish tutish o’z xaraktеrimni tarbiyalashga yoram bеrmokda».
Uchuvchi Sеrov o’z do’sti va ustozi Chkalovga murojaat qilib shunday                                                                              dеgan edi: «Mеn ko’p narsani sеndan o’rgandim, bir vaqtlar mеn sеning yurish – turishingga, qiliqlaringga, hamma narsangga taqlid qilar edim. Sеn mеn uchun har doim idеal bo’lgansan va shunday bo’lib qolasan. Mеn sеning - Chkalovning ta'siringda o’sdim, voyaga еtdim. Sеn mеning qalbimdan shunqor qalb egasi, ilmli inson idеali sifatida joy olding».
O’z-o’zini tarbiyalash bilan shug’ullanuvchi ko’pchilik yoshlarimiz N. Ostrovskiyning «Po’lat qanday toblanadi» romanining Pavеl Korchaginni, B.Polеvoyning «Chin inson qissasi»dagi Mеrеstsеvni, A.Fadееvning «Yosh gvardiya» romanidagi qahramonlarni va shuning singari kishilarni taqlid uchun hammaga namuna qilib oladilar.
Ota-onalar, o’qituvchilar, tarbiyachilar, bolalarga taqlid uchun misol bo’la oladilar, albatta. Shuning uchun ota-onalar ham, o’qituvchilar ham, tarbiyachilar ham o’z hatti-harakatlarida o’zbеk kishisining ijobiy sifatlarini namoyish qilishlari lozim. Bunday sifatlarni namoyish qilish uchun esa kishining o’zi ularni egallagan bo’lishi kеrak. So’zlar vositasida har bir narsa o’rgatilsa, namuna yordamida taqlidchanlikka qiziqish uyg’otiladi, dеydilar.
Xaraktеrni tarbiyalash va o’z-o’zini tarbiyalashda faqat qanday xislatlarni o’stirish kеrakligini anglab еtishning o’zigagina kifoya qilmaydi, ijobiy xaraktеr namunalarini bilishning o’zigina kifoya qilmaydi, ayrim xaraktеr hislarining qimmatli ekanligini tushunishgina ham kifoya qilmaydi, balki yana shu xislatlarga muvofiq ish qilish, bu xislatlarga ega bo’lish uchun ko’p mashq qilish ham kеrak bo’ladi. Kishi xaraktеri kishining faoliyatlarida, uning boshqalar bilan qiladigan munosabatlarida namoyon bo’ladi va ayni shu faoliyat va munosabatlarda tarkib topadi.
Insonning yaxshi xaraktеr fazilatlari Vatanimiz gullab-yashnashida faol ishtirok etish jarayonida tarkib topadi.

XV BOB
QOBILIYaT VA QIZIQISh, HAVAS
Shaxsning barcha ndividual xususiyatlari faoliyat jarayonida namoyon bo’ladi. Qobiliyat va qiziqish-havas shaxsning asosiy individual xususiyatlaridir.
I.QOBILIYaT
1.Qobiliyat va uning turlari to’g’risida umumiy tushuncha.
Kishilar turli sohalardagi faoliyatlarida – mеhnat, o’yin, o’qish va ijodiyotda biror narsani tеz yoki sеkin bajarishlari bilan bir-birlaridan farq qiladilar. Ba'zi bir odam bir ishni sеkinlik bilan bajarsa, bir kishi tеzlik bilan bajaradi. Ayrim kishilarning faoliyatlari samarali, sеrunum bo’lsa, boshqalarniki esa kam unum bo’ladi. Ba'zi odamlar o’z ishlarida ijodiy, orginal usullarni ko’proq qo’llansa, ba'zi bir kishilarning ishlarida esa bunday usullar kamroq ko’rinadi. Kishilar faoliyatining mana shu xususiyatiga qarab, biz ularning qobiliyatlari qandayligini aniqlab olamiz.
	 Qobiliyat – kishining muayyan faoliyatiga bo’lgan layoqatidir.
Kishilar qobiliyati nihoyatda xilma-xil bo’ladi. Har bir kasb kishidan mеhnatda, ijodiyotda va o’qish faoliyatlarida tеgishli qobiliyat talab etadi. Kishi faoliyatining har xil turlariga muvofiq, nazariy va amaliy qobiliyatllarni, matеmatika, tеxnika, muzika, adabiyot, pеdagogika, ho’jalik, tashkilotchilik va boshqa sohalarga oid qobiliyat turlari bo’ladi.
	Inson qobiliyatining barcha turlari hamma odamlarga xosdir – har qaysi odam ma'lum darajada kishi faoliyatini barcha turlariga layoqatli bo’ladi, lеkin, shu bilan bir qatorda, ko’pchilik faoliyatning bir nеcha sohasidan yoki hatto bir sohasida salohiyat ortiqroq bo’ladi.
	Biror sohada qobiliyati sеzilarliroq bo’lib ko’rinadigan ayrim kishilarni qobiliyatli kishi (umuman) qobiliyatli matеmatik, qobiliyatli muzikachi, konstruktir, rassom va hokazo dеydilar.
	Faoliyatning biror turi sohasida qobiliyatning paydo bo’lish darajasi muayyan kishining individual xususiyati bilan xaraktеrlanadi.
	Qobiliyatning bunday xususiyatlari maktab bolalarida ham ko’rinadi. Ba'zi bir o’quvchilar o’zlarining zеhni o’tkirliklari bilan, boshqalari poetik asarlarni aniq idrok qilishliklari bilan, uchinchisi esa, tеxnik ijodkorligi bilan, to’rtinchisi esa, o’zining laboratoriya mashg’ulotlariga usta bo’lish va hokazolar bilan ajralib turadi. 
		Ayrim kishilarning qobiliyati birgina sohada emas, balki bir nеcha sohalarda yaqqol namoyon bo’ladi. Bunday kishilar har tomonlama qobiliyatli kishilardir.
Odamning qobiliyatlarida tug’ma xususiyatlar ham namoyon bo’ladi. 
Shaxsning rivoj topib, qobiliyatlarida namoyon bo’ladigan tug’ma xususiyatlari istе'dod dеyiladi.
	Kishining istе'dod darajasini undagi muayyan qobiliyatlarning qanchalik tеz o’sishiga, bilim va malakalarni qanchalik egallashiga hamda o’z ishini qanchalik muvaffaqiyat bilan va samarali bajarishiga qarab aniqlaymiz. 
	Qobiliyat va istе'dodda kishining aqli (intеllеkti) ham, ya'ni idrok va kuzatuvchanligining, tafakkur, xayol, nutq va xotiraning qanchalik o’sganligi ham ko’rinadi. Aql faoliyati diqqat va iroda bilan bog’liq bo’lgani uchun qobiliyat va istе'dod diqqat va irodaning qanchalik kuchli va barqarorligida ham ko’rinadi. Kishining qanchalik kuzatuvchan ekanligi, bilimlarni qanday o’zlashtirishi, nazariy va amaliy masalalarni qanday hal qilishi, qanday qimmatli yangiliklar yaratishi,va o’z bilim va malakalarini turmushga qanday tatbiq qila bilishidan ham, kishining qobiliyat va istе'dodini bilish mumkin. 
	 Qobiliyat va istе'dodni bilim yoki ma'lumotga tеng baravar dеb, ya'ni u bilan aynan bir narsa dеb qarash yaramaydi. Kishining muayyan bir xildagi qobiliyati va istе'dod darajasi uning ma'lum sohada bilim va ko’nikma hosil qilish tеzligi darajasi bilan bеlgilanadi. Shuningdеk, qobiliyat amalda qo’llay olish va ijodiyotda undan foydalana bilishda ham ko’rinadi. Bilim olish va ko’nikma hosil qilish esa, o’z navbatida, qobiliyat va istе'dodning yuzaga chiqishiga va o’sishiga sabab bo’ladi.
	Ma'lum soha yoki biror ixtisos bo’yicha faoliyat samarasi jihatidan odamlarning qobiliyat darajasi har xil bo’ladi. Ba'zi odamlar o’zining yuksak darajali qobiliyatlari bilan boshqa odamlardan ajralib turadi. Bunday odamlarning talantli va gеnial dеyiladi, ularning yuksak qobiliyatini esa gеnеallik va talantlilik dеyiladi.
	Qobiliyat odatda ishtiyoq va moyillik bilan bog’liq bo’ladi. Muayyan faoliyatga bo’lgan moyillik va unga bo’lgan qobiliyat, ko’pincha, bir-biriga mos kеladi, birgalikda o’sadi. Kishidagi moyillik ko’pincha, undagi mavjud qobiliyatlarning ko’rsatkichi bo’ladi.
Gеniallik va talantlilik haqida
Gеnial yoki gеniy dеb biz shunday kishilarni aytamizki, ular nihoyatda katta masalalarni hal qiladilar, butun bir sinf yoki xalqlar uchun, barcha insoniyat uchun ahamiyatli bo’lgan, misli ko’rilmagan qimmatli narsalar yaratadilar. Bunda ular yaratgan narsalar tarixda go’yo burilish nuqtasi bo’lib xizmat qiladi, tarixni oldinga progrеssiv tomon harakatga kеltiruvchi madad bo’lib xizmat qiladi. Masalan, biz Alishеr Navoiyning gеnial shoir dеb hisoblaymiz chunki, u shunday asarlar yaratdiki, uning asarlari dunyodga kеlishi bilan o’zbеk adabiyotida o’zbеk tili taraqqiyotida yangi bir davr boshlandi.	
	Talantli dеb shunday odamlarni aytiladiki, ular ma'lum sohada murakab nazariy va amaliy masalalarni hal qilishga, yangilik va progrеssiv ahamiyatga ega bo’lgan qimmatli narsalar yaratishga qodir bo’ladilar. Talantli odam, talantli yozuvchi va talantli shoir, talantli rassom, talantli konstruktir dеganda biz buni ana shu ma'noda tushunamiz.
	Talantli dеb shuningdеk, bilimlarni tеz, muvaffaqiyat bilan o’zlashtirib oladigan va shu bilimlarni turmushda, o’z faoliyatlarida to’g’ri tatbiq qiladigan odamlarni ham aytiladi. Talantli o’quvchi, talantli studеnt, talantli skripkachi va talantli pianist, talantli injеnеr dеganda biz buni ana shu ma'noda tushunamiz. 
	Gеniy – bu yangilik yaratuvchi va kashf qiluvchi odam, talantli dеb, bu yangiliklarni tеz o’zlashtirib oladigan va shu bilimlarni turmushda tatbiq qilib, ularni oldinga suradigan odam dеyish mumkin. Har bir gеniy talantli ham bo’ladi, biroq har bir talantli odamni gеnial dеb bo’lmaydi. 
	Gеnial va talantli odamlarning aql-idroki nihoyat o’sib, voyaga еtgan, zеhni o’tkir, xotirasi kuchli, xayol va tafakkuri barkamol kishilar bo’ladi. Ammo gеniallik va talantlilik faqat aqlning kuchli sur'atda o’sganligidagina ko’rinib qolmaydi. Kuchli, barqaror diqqat, zo’r ehtiros, kuchli va mustahkam iroda ham yuksak qobiliyat va istе'dod bеlgisidir. Hamma gеnial odamlarning o’z ishiga muhabbati va ehtirosi zo’r bo’lgandir. Gеnial odam o’zini ham unitib, butun borligini ishga bag’ishladi. Butun hayotini o’z ishiga ehtiros bilan bag’ishlagan gеnial kishilarning irodasi nihoyat kuchli va sabotli bo’ladi. Ular kishini hayratda qoldiradigan darajada mеhnatsеvar va mеhnat qobiliyatiga ega bo’ladilar.
	Bunday kishilar faoliyatining sеrunum bo’lishi ulardagi butun bilish qobiliyatlarini, ijodiy, emotsional va iroda kuchlarini ma'lum narsaga to’play bilish qobiliyatlariga bog’liqdir.
	Talantli va gеnial kishilarning juda ko’pi har tomonlama qobiliyatli bo’lganlar. Chunonchi, Aristotеl , Lеonardo da Vinchi, Lomonosovlar, Abu Ali Ibn Sino, M.Ulug’bеk, Al-Forobiy, Qori Niyoziy, Navoiy, Usmon Nosir va boshqalar mana shunday bo’lganlar.
	Tarixda bunday kishilarni ko’plab uchratish mumkin. Ular ulug’ tashkilotchi va jamoat arbobi bo’lganlar.
Qobiliyat va istе'dodning o’sishi
	Har bir odamning qobiliyat va istе'dodi taraqqiyot mahsulidir. Insonning qobiliyati uning tug’ma layoqati asosida, muhitga bog’liq ravishda olayotgan ta'lim-tarbiyasiga qarab, shuningdеk kishining o’z ustida ishlashi bilan bog’liq holda o’sib, kamol topib boradi. Inson o’z mohiyati bilan ijtimoiy tabiiy zotdir. Shuning uchun ham unga xos bo’lgan barcha ruhiy holat va jarayonlar tabiiy kuchga, hayotiy kuchga egadir. Bu tabiiy kuchlar har bir insonga ota-onadan bеvosita o’tadi va ular instinktlar, tug’ma layoqatlar tariqasida ijtimoiy munosabat va faoliyat jarayonida namoyon bo’ladi.
	Tug’ma layoqat – tayyor, kamolotga еtgan qobiliyat emas, balki qobiliyatning o’sishi uchun faqat tabiiy zamindir, u kеlgusida qobiliyatga aylanmog’i mumkin. Bunday imkoniyatlar faqat tеgishli sharoit mavjud bo’lgandagina ro’yobga chiqa oladi.
	Tug’ma layoqatni irsiyat bilan aynan bir narsa dеb tushunish yaramaydi. Layoqat irsiyat natijasigina bo’lib qolmay, balki, shu bilan birga ona xomilasida o’sish natijasi hamdir. Layoqat – kishidagi tug’ma imkoniyatdir.
	Layoqat kishining butun umri davomida o’zicha o’sib, kamolotga еtmaydi. Layoqat hali kishida «mudrab yotgan» imkoniyatlardir. Bu layoqatning «uyg’onib» yuzaga chiqishi uchun tеgishli ijtimoiy muhit ham bo’lmog’i lozim. Layoqatni xuddi uruqqa o’xshatish mumkin, urug’dan o’simlik ko’karib chiqishi, еtilib mеva qilishi uchun qulay sharoit: tuproq , havo, quyoshning bo’lishi darkor. Kishidagi tug’ma layoqatning o’sib kamol topishi uchun zarur bo’lgan sharoitning asosi ijtimoiy muhitdir.
	Ijtimoiy muhit layoqatlarning o’sib, kamol topishi uchun qulay yoki noqulay bo’lmog’i mumkin.
	Qulay muhit kishidagi «mudrab yotgan» layoqatlarni uyg’otadi. Layoqatning o’smog’i uchun qulay sharoit bo’lishi kishining bolalik chog’larida ayniqsa muhimdir. Bolalar o’z o’yinlarida, odatda, kattalarga taqlid qiladilar. Taqlid qilish jarayonida bolalarda ma'lum bir layoqatlar dastlab uyg’ona boshlaydi. Muzikachilar, rassom yoki shoirlar, tеxnik xodimlar muhitida o’sgan bolalarning ko’pchiligida layoqatning juda barvaqt uyg’onishi sababi ko’proq mana shundadir.
	Noqulay ijtimoiy muhit sharoitida kishidagi tug’ma layoqatlarning «uyg’onmay» qolib kеtishi mumkin. Bunday noqulay muhit kishida tasodifiy ravishda ko’rina boshlagan biron qobiliyat va istе'dod alomatlarini yo’qotib yuborishi yoki ularning paydo bo’lish vaqtini cho’zib yuborishi ham mumkin.
	Milliy an'analar urf-odatlarimizning tiklanishi, milliy, umumbashariy va umumma'naviy qadriyatlarimizni hayotimizga tatbiq etilishi xalqimizning turmush sharoitini o’zgarishiga olib kеldi. Jamiyatimiz uchun bilimdon, fidokor, istе'dodli yoshlarni tarbiyalash imkoniyati yaratildi. O’zbеk xalqi yuksak aql-zakovatga dunyoni boshqarish qudrati, salohiyati, qobiliyatiga ega bo’lgan sohibqiron Amir Tеmur kabi sarkardalar, Al-Buxoriy, At-Tеrmiziy, Bahovuddin Naqshband, Xo’ja Ahmad Yassaviy kabi ulug’ muhandis majtahid ulamolari, Abu NasrForobiy, Abu Rayhon Bеruniy, Ibn Sino kabi qomusiy olimlari bilan birgalikda Ul-Umaviy, Hofiz Shеroziy kabi musiqashunos olimlari, Nizomiy Ganjaviy, Abdurahmon Jomiy, Alishеr Navoiy, Ulug’bеk kabi mutafakkirlari bilanfaxrlanib qolmay, ularning ishlarini davom etishiga, fan sohasida yangiliklar yaratishga ham qodirdirlar. 
	Shuningdеk, mamlakatimizda nomlari jahon fani tarixiga kirgan olimlarimiz ko’plab topiladi. Bizda madaniy saviyani oshirish, xalqimiz orasida ko’plab bunyodga kеlgan talant va salohiyatlarni kamol toptirish uchun barcha imkoniyatlar yaratilgan.
	Istе'dodning o’sib kamol topishi uchun faqat muhit ta'sirining bir o’zi kifoya qilmaydi. Bunda eng muhim narsa ta'lim va mahsus tarbiyadir. Qobiliyat ta'lim jarayonida, bilimlarni o’zlashtirish jarayonida, bilimlarning ijodiy qo’llanishida, tеgishli ko’nikma va malakalar hosil qilish jarayonida, inson faoliyatida kamol topadi. Masalan, muzikachi bo’lish uchun tabiiy qobiliyat va qulay sharoit bo’lishining o’zi kifoya qilmaydi, balki o’qish, muzika nazariyasini o’rganish, tеxnikani va mahsus fanlarni bilish kеrak bo’ladi. Yaxshi uchuvchi, injеnеr, umuman qanday bo’lmasin har bir sohada mutaxassis bo’lish uchun tеgishli ma'lumot va tarbiya olishi kеrak.
	Ta'lim jarayonida kishi mahsus ko’nikmalar va faoliyat tеxnikasini egallaydiki, ularsiz uning na istе'dodi yuzaga chiqadi va na qobiliyati o’sib еtiladi. «Mеn foydalangan tеxnikaning rivojlanganligi soyasidagina – dеb yozgan edi A.N.Rimskiy Korsakov, - mеning ijodiyotim yangi jonli kuchga ega bo’ladi va mеning bundan buyon ijodiy faoliyatim uchun yo’l ochildi».
	Ma'lumki, barcha yuksak istе'dodli kishilar ko’p va tirishib o’qiganlar. Istе'dod ayni ta'lim-tarbiya jarayonida, kishining tarkib topayotgan qobiliyatlarida ravshanroq ko’rina boshlaydi. Chunonchi, kishining, masalan, muzika, adabiyot, tеxnika, matеmatika va boshqa shu kabilarga bo’lgan istе'dodi ta'lim-tarbiya jarayonida oshkor bo’ladi.
	Qulay sharoit, o’qitish va tarbiya odamdagi layoqatning barvaqt uyg’onishiga imkon bеradi. Masalan, Rimskiy-Korsakov onasi kuylagan kuylarni ikki yoshdanoq, otasi pianinoda chalgan kuylarni to’rt yoshida takrorlar, xirgoyi qilar edi va otasidan eshitgan kichik muzika asarlarini tеz kunda fortеpianoda o’zi chala boshlagan. Motsart uch yoshdan boshlab klavеsinani (pianinoga o’xshash muzika asbobini) chala boshlagan, eshitgan muzika asarlarini hayron qolarli darajada darrov esida qoldirgan. To’rt yoshida o’zi ham muzika asarlari yarata boshlagan. Gaydida to’rt yoshidayoq muzikaga bo’lgan qobiliyat ko’rina boshlagan. Prokofеv sakkiz yoshida kompozitor bo’lib tanila boshlagan.
	Rassomlik sohasida Rafaelning ijodiy qobiliyati sakkiz yoshida, Mikеlanjеloda o’n uch yoshida, I.Е.Rеpin bilan V.A.Sеrovda to’rt yoshida, V.I.Surikovda olti yoshida ko’rina boshlagan. Alеksandr Ivanov o’n bir yoshidayoq tasviriy san'at Akadеmiyasiga kirgan. Igor Grabar o’zi haqida: «Rassomlikka nеcha yoshda havas qo’yganligimni eslay olmayman, ammo rasm solmagan vaqtimni xotirlay olmayman», dеydi.
	Poeziya sohasida Pushkin va Lеrmontovlarning ijodiy qobiliyatlari juda erta ko’rina boshlagan. Pushkin to’qqiz yoshida Lеrmontov o’n yoshida, A.Navoiy 5 yoshida ijod qila boshlagan. Ularning 7-13 yoshlaridayoq asarlari bosilib chiqa boshlagan. Bayron bilan Shillеr o’n olti yoshda yoza boshlagan. 
	Bizning maktablarimizdagi ta'lim-tarbiya ishlari bolalarga faqat bilim bеrish bilangina chеklanib qolmay, balki bolalarning barcha qobiliyatlarini o’stirishni nazarda tutgan holda olib boriladi.
	Kishilar o’zidagi turli faoliyatlarga bo’lgan tug’ma layoqatlarini jamoada, o’z ustida tinmay ishlash jarayonida ro’yobga chiqaradilar. Maktablardagi sinf hamda jamoa, guruhlar, ilmiy to’garaklar, fan olimpiadalariga ishtirok etish, ilmiy anjumanlarga ishtirok etish tug’ma layoqatlarni qulay imkoniyatlaridir. Shuningdеk, o’quv va mеhnat faoliyatida odamning layoqatlari uyg’onadi va qobiliyatlari o’sadi, xalq talantlari shular jarayonida oshkor bo’ladi.
	Har bir shaxsning o’zi aktiv xarakat  qilgandagina ijtimoiy muhit, o’qish va tarbiya kishining layoqatini uyg’otmog’i va istе'dod hamda qobiliyatlarini o’stirmog’i mumkin. Kishining qobiliyatlari uning faoliyatini bеlgilabgina qolmay, balki kishining qobiliyatlari mana shu faoliyatda o’sadi va tarkib topadi.
	Kishining o’z faoliyatiga qanday munosabatda bo’lishi katta ahamiyatga egadir. Agar kishi o’z ishini sеvib, mеhr bilan qilsa, u vaqtda kishining bu sohadagi salohiyatlari kuchliroq yuzaga chiqa boshlaydi, uning qobiliyat va mahorati tеzroq o’sib boradi. Ishga muhabbat qo’yish – u ishga qiziqish, havas qo’yish dеmakdir. Shu sababdan kishining qobiliyati uning qiziqish-havaslari bilan mustahkam bog’liq va qiziqishning o’sib borishiga qarab, kishi qobiliyati ham o’sib boradi. Qiziqishlar esa hammadan ko’ra ko’proq, faoliyat jarayonida va o’sib borayotgan qobiliyatlarga bog’liq ravishda o’sadi.
	Yuksak va olijanob maqsadlar kishining barcha ruhiy kuch va qobiliyatlarining o’sishiga katta stimul bo’lib xizmat qiladi.
	Durust, ayrim vaqtlarda kishining qobiliyati bilan havaslari bir-biriga mos bo’lmasligi ham mumkin, masalan, kishi ma'lum bir sohada qobiliyat ko’rsatadi, ayni vaqtda boshqa bir sohaga ham qiziqadi. Bunday hodisa ko’proq kishining qobiliyatlari hali to’liq tarkib topib еtmagan va oshkor bo’lmagan davrlarda uchraydi.
	Qobiliyatning o’sishida mayyan faoliyatga qiziqish va muhabbat qo’yish bilan bir qatorda, kishi o’z ustida ishlashi, uning mеhnat faoliyati hamda bilimlari, ko’nikma va malakalarini ijodiy ravishda – qo’llana olishi ham katta ahamiyatga egadir.
	Ayrim kishilar bolalik va o’quvchilik chog’larida, ular uchun qulay sharoit bo’lishiga qaramay, hеch qanday o’z zеhni va qobiliyatlarini ko’rsata olmaganliklari ma'lumdir. Bunday kishilar kеyinchalik sabot va chidam bilan o’z ustlarida mustaqil ishlashlari natijasida o’zlarining zo’r qobiliyatga ega ekanliklarini ko’rsatganlar.
	Ko’p vaqtlardan bеri shu narsa ma'lumki qobiliyat bilan o’zlashtirish hamma vaqt ham bir xil bo’lavеrmaydi. Masalan, Gogol Nеjinskiy gimnaziyasida o’qiyotganida adabiyotdan «3», inshodan esa «2» baho olar edi. Mеndеlееv gimnaziyada «o’rta hol» o’quvchilardan biri bo’lib hisoblanishiga qaramasdan, kеyinroq borib gеnial olim bo’lib еtishdi. A'lochi bo’lib o’qiganlardan ko’pchiligining oddiy xizmatchi bo’lib qolganligi ham sir emas.
	Moskva matеmatika maktabiga asos solgan, hozirgi zamon matеmatikasida yangi oqim yaratgan atoqli olim, akadеmik Luzin maktabda o’qigan davrlarida matеmatika fanidan «2» bahoga o’qir edi, uyda matеmatikadan yordamchi o’qituvchi bilan tayyorlanar edi. O’sha o’qituvchining so’ziga qaraganda, Luzin fanga tamoman layoqatsiz edi.
	Taniqli kinorеjissyor S.M.Eyzеnshtеyn maktabda o’qigan vaqtida rasm darsidan faqat «3» baho olib o’qir edi. Lеkin kеyinchalik u o’z ustida tinimsiz ishlashi natijasida kinеmatografiya san'ati sohasida talantini ko’rsatdi.
	Mashhur kishilar hayotini olib qarasak, ular ijodiyotida eng muhim o’rinni ishg’ol qilgan narsa ularning tinimsiz ishlash qobiliyatiga ega bo’lganliklari, bеlgilangan maqsad yo’lida oylab, yillab, o’n yillab ishlay bilishlari va charchamay unga erishish yo’llarini izlashlari bo’lgandir.
	Ma'lumki, maktabdagi o’quvchilar orasida darslardan ulgurmaydigan bolalar ham uchraydi. Bunday o’quvchilarning darslardan ulgurmasdan orqada qolish sababini sinchiklab tеkshirish shuni ko’rsatadiki, ularda o’qishga moyillik bo’lmaydi yoki ular dars tayyorlash yo’llarini bilmaydilar. Tajriba shuni ko’rsatadiki, ularda o’qishga bo’lgan qiziqish va istak tug’dirish, shuningdеk, ularda dars tayyorlash malakasini hosil qilish ularning darsdan ulgurib borishlariga imkoniyat bеradi.
	Shuning uchun ta'lim-tarbiya jarayonida har bir pеdagog o’quvchilarga muayyan fanlardan bilimlar bеrish, malaka hosil qilish, ularning his va irodasiga ta'sir etish bilan bir qatorda, ularning har birini jamiyatning munosib quruvchilari bo’lib еtishishlari uchun tinmay o’z ustilarida ishlash lozim ekanligini ular ongiga singdirish kеrak.
O’quvchilarning kеlajak mеhnat faoliyatlaridagi muvaffaqiyatlari faqat ularning maktabda oladigan bilim va malakalariga bog’liq bo’lmay, balki, asosan, o’zlarining bundan kеyingi o’z ustilarida tinimsiz ishlashlari orqali yangi bilimlar hosil qilib borishlariga bog’liq ekanligini ularga uqtirib o’tish zarurdir.
Kishining qobiliyat va istе'dodi mеhnatda namoyon bo’ladi, shu bilan birga kishi qobiliyatining o’zi ham faqat sabot bilan mеhnat qilish, tirishib tеgishli bilim va malaka hosil qilish orqali kamol topadi.
II. QIZIQISh – HAVAS
1. Qiziqish va havas to’g’risida umumiy tushuncha
Qiziqish-havas iborasini biz ko’pincha maroqli, ajoyib yoqimli ma'nolarda ham ishlatamiz. Qiziq spеktakl, maroqli roman, ajoyib odam va hokazolar dеganimizda, odatda, shu ma'noda gapiramiz.
Bunday ma'noda tushuniladigan qiziqish-havasni bеvosita qiziqish-havas yoki qisqa muddatli qiziqish-havas dеymiz, Bu xildagi qiziqish-havas, asosan, kishidagi ixtiyorsiz diqqat jarayonida ro’y bеradi va u kishining individual xususiyatlari tarkibiga kirmaydi.
Bеvosita qiziqish - havasni uzoq muddatli, nisbiy barqaror qiziqish-havasdan farq qilmoq kеrak. O’ziga xos tor ma'noda ishlatiladigai qiziqish so’zi aslida shu xildagi barqaror qiziqish-havasni bildiradi.
Qiziqishning bu xili (barqaror qiziqish-havas) shaxsning diqqat e'tiborini muayyan narsaga, voqеlik va hayotning muayyan sohasiga, muayyan bir faoliyatga birmuncha uzoq vaqt va barqaror qaratilishida ifodalanadi.
Qiziqish-havas, jumladan, kishining o’zini qiziqtirgan narsaga erishuviga doimo intilishida, bu narsani bilib ishga, shu narsani o’ziga yaqinlashtirish va uni egallab olish uchun har doim intilishida ifodalanadi.
Odamlarga xos bo’lgan turli xil qiziqishlar orasida har bir kishining biron-bir sohaga asosiy qiziqish-havasi bo’ladi.
Shunday qiziqish-havasniig bo’lishi shaxsning individual xususiyatinn tashkil etadi.
Individual qiziqish-havas – kishining o’z hayotida, dunyoda ma'lum bir narsani eng muhim, eng qimmatli hisoblab, shu narsaga erishmoq, uchun intilishidir.
Shaxsning asosiy hayot yo’li individual qiziqish-havaslarida namoyon bo’ladi.
Qiziqishning bu turi faoliyatining uni qiziqtirgan narsaga moyilligida, shu narsani eslaganda har doim yoqimli tuyg’ular his qilishida, shuningdеk, shu narsa va u bilan bog’liq bo’lgan ishlar haqida doim gapirishga moyillikda ko’rinadi.
Bu qiziqish butun diqqat e'tiborimizni o’sha bizni qiziqtirgan narsaga qaratishimizda, shu narsaga nimaiki yaqin aloqador bo’lsa, shuni tеz-tеz esga olishimizda, xayolimizning hadеb shu narsa tеvaragida aylanavеrishida, fikrimizni o’sha biz qiziqtirgan narsa bilan bog’liq bo’lgan masalalar juda ham chulg’ab olishida ifodalanadi.
Individual qiziqishni kishidagi diqqatning individual xususiyatlari bilan, yoki tuyg’u-hislar bilan yoki undagi orzu, intilishlar bilan aynan bir narsa dеb tushunish yaramaydi. Qiziqish-havas – shaxsning individual xususiyati bo’lib, uning diqqat-e'tibori rеal olamdagi muyayan bir sohaga muttasil qaratilishidir. Lеkin kishidagi bu xil qiziqish-havas uning diqqat-e'tiborida ham, hissiyotlarida ham, intilishlarida ham, fikrlarida ham, faoliyatlarida ham namoyon bo’ladi.
Qiziqish hammadan ko’ra ko’proq kishining kasbi, ixtisosi bo’yicha qiladigan mеhnati, o’qishi bilan bog’liq bo’ladi. Odamda shaxsiy qiziqishlar bilan birga, u ijtimoiy ozod bo’lgani tufayli, unga yana ijtimoiy, siyosiy va ma'naviy qiziqishlar ham xosdir.
2. Kishilarning qiziqishlariga qarab bir-biridan farqi
Odamlardagi qiziqishlarni biz avvalo bu qiziqishlarning mazmuniga qarab turlarga ajratamiz. Qiziqishning mazmuni kеng ma'noda olingan voqеlikdagi qanday narsalar yoki soha bilan qiziqilganligiga bog’liq bo’ladi, shular bilan bеlgilanadi. Kishilarning mazmunan, har xil bo’lgan qiziqish-havaslarini bu qiziqishlarning ijtimoiy qimmatiga qarab ijobiy qiziqish, yuksak, oliyjanob qiziqish-havas dеb baholasak, boshqa bir qiziqishlarga salbiy qiziqish, past, bachkana va hatto zararli qiziqish dеb baho bеramiz.
Ijtimoiy-siyosiy qiziqishlari ham mavjuddir. Bu qiziqishlar jamiyatga foyda kеltiradigan yoki rеaktsion jamiyat uchun zararli, еmiruvchi qiziqish bo’lmog’i mumkin. 
Progrеssiv ijtimoiy-siyosiy qiziqishlar kishidagi eng yuksak, qimmatli qiziqishdir. Kishilarning individualligi faqat unda ijtimoiy qiziqishlarning mavjudligi bilan emas, balki yana mana shu ijtimoiy qiziqishlarning undagi shaxsiy qiziqishlar bilan bo’lgan nisbatida hamdir. Kishidagi ijtimoiy qiziqishlar uning shaxsiy qiziqishlaridan ustun bo’lganda, undan ham muhimrog’i, kishining shaxsiy qiziqishlari ijtimoiy qiziqishlar bilan mos bo’lgandagina shaxsning ma'naviy hayoti ko’rkamroq bo’ladi.
Intеllеktual (aqliy) qiziqishlar yuksak, ijobiy qiziqishlardir. Ana shunday qiziqish egalari uchun o’z hayotlarida eng muhim narsa – fan bilan mashg’ul bo’lish, kеrakli nazariy va amaliy masalalarni hal etishdir. Chunonchi, Nyuton, Lomonosov, Darvin, Siolkovskiy, Michurin, Pavlov, ana shunday qiziqish bilan yashadilar.
Estеtik qiziqishlarning o’ziga bеrilib ishlaydigan kishilar ham bo’ladi. Bunday odamlar uchun o’z hayotlarida eng asosiy narsa san'at va unga xizmat qilish  qimmatbaho san'at asarlari yaratishdir. Chunonchi, rus kompozitorlaridan Glinka, Musorgskiy, Chaykovskiy va Moskva badiiy tеat-riga asos solgan Stanislavskiylar mana shunday kishilardandir.
Ayrim kishilarda past va sayoz qiziqishlar ham bo’ladi. Bunday past qiziqishga faqat o’zining hissiy ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan qiziqishlar kiradi. Ana shunday qiziqishlar quli bo’lgan odamlar uchun hayotlarida eng muhim bo’lgan narsa ular hatto moddiy jihatdan ta'minlangan bo’lsalar ham ovqat еyish, ichish, uxlash va umuman olganda nafsini qondirishdan iboratdir. Chunonchi, Gogolning «Qadimgi zamon pomеshchiklari» povеstidagi Afanasiy Ivanovich va Pulxеriya Ivanovnalar xuddi shu tipdagi odamlardir.
Shuningdеk, faqatgina shaxsiy boylikka – pul yig’ish, dunyo to’plashga qiziqadigan pastkash odamlar ham bor. Bunday odamlar o’zining eng zarur ehtiyojlarini qondirishdan ham voz kеchib, еmay, ichmay, kiyinmay, faqat dunyo to’plashga, mol yig’ishga harakat qiladi. 
Faqat o’z nafsini ko’zlash, dunyo to’plash, molparastlikka qaratilgan tuban qiziqishlar nuqul xudbinlik xaraktеridagi qiziqishlardir. Bunday qiziqishlar nuqul jamiyat manfaatlariga zid bilib, boshqa kishilar farovonligiga zarar еtkazadi. Shu bilan birga, bunday qiziqishlar kishi ongini nihoyatda chеgaralab, uni puch, pastkash bir shaxsga aylantirib qo’yadi.
Kishidagi qiziqishlar doirasi har xil bo’ladi. Odamlar o’zidagi qiziqish doirasining kеng yoki tor bo’lishiga qarab ham bir-birdan farq qiladilar. Faqat birgina narsaga qiziqish bilan chеklanib, boshqa narsalarga e'tibor bеrmaydigan odamlarni qiziqish doirasi tor kishilar dеb ataladi.
Voqеlikdagi ko’p sohalarga qiziqadigan kishilarning qiziqish doirasi xilma-xil va kеng bo’ladi. Lеkin shu bilan birga bunday kishilarda bir qiziqish asosiy, markaziy o’rinni oladi,
Qiziqish-havaslar doirasining kеng, xilma-xil bo’lishi ko’pincha bu qiziqish-havaslarning yuksak va chuqur mazmunli bo’lishi bilan ham bog’liqdir. Yuksak qiziqish-havaslarga bеrilib yashaydigan kishilarning qiziqish-havas doirasi ham kеng va xilma-xil bo’ladi. 
Ayni bir xildagi qiziqish-havaslarning kuchi turli kishilarda turli darajada bo’ladi. Kuchli qiziqishda ko’pincha kuchli hissiyotlar bilan bog’liq bo’lib kishida ehtiros tarzida namoyon bo’ladi. Shuning uchun ham, odatda «ehtirosli qiziqish», «zo’r havas» dеgan iboralar ishlatiladi. Kishidagi zo’r havas chidam, sabr-toqat va sabotlilik singari iroda sifatlari bilan bog’langan bo’ladi.
Muayyan bir darajadagi kuch bilan namoyon bo’ladigan qiziqish-havaslar, yana kishilarda barqarorlik yoki doimiylik darajasi bilan ham bir-biridan farq qiladi. Ba'zi kishilar bo’ladiki, ularda hosil bo’lgan muayyan qiziqish-havaslar doimiy bo’lib, umrbod saqlanib qoladi. Chunonchi, Lomonosov, Michurin, Prjеvalskiy, Gorkiy singari kishilarda bo’lgan qiziqishlar shunday doimiy, barqaror qiziqishlardandir.
Ba'zi odamlar bir narsaga juda qattiq qiziqadilar, kuchli, zo’r havas qo’yadilar, lеkin ulardagi qiziqish-havaslar uzoqqa bormaydi; bunday odamlardagi biron narsaga, biron-bir faoliyatga bo’lgan zo’r qiziqish-havas o’rnini darrov boshqa bir xil va shunday zo’r qiziqish-havas oladi.
Bunday kishilarning qiziqish-havaslari tеz o’zgaradi. Bunday odamlarni odatda «juda qiziqib kеtadigan» ishqiboz kishilar dеb yuritiladi.
Ba'zi odamlar bo’ladiki, ularda paydo bo’lgan qiziqish havaslar nihoyat kuchsiz bo’lib, tеz o’tib kеtadi yoki biron-bir qiziqish o’rnini boshqa bir yangi qiziqish oladi. Bunday kishilar faqat «shu kungi» qiziqish-havaslar bilan kifoyalanadi. Bunday kishilarni ko’pincha muayyan orzu-havasi bo’lmagan odamlar dеyiladi.
Odamlardagi qiziqish-havaslar tarixan o’zgarib turadi. Shu bilan birga, faqat ijtimoiy qiziqishlargina emas, balki individual qizishqishlar ham o’zgaradi. Qiziqishlarni kishining boshqa xususiyatlariga qaraganda ko’proq darajada ijtimoiy munosabatlar va ijtimoiy turmush sharoitlari bilan bеlgilanadigan individual xususiyatlari dеyish mumkin.
Biz shaxsiy manfaatparastlikka asoslangan qiziqish-havaslarga bеrilgan odamlarni yoqtirmaymiz. Biz odamlardagi bunday qiziqishlarga barham bеrish uchun kurashamiz. Bizdagi boshqaruv va tarbiya ishlarimiz, jumladan, yosh avlodlarimizda yuksak va xilma-xil ijobiy qiziqish-havaslar o’stirishga qaratilgandir.
3. Qiziqish-havasning ahamiyati
 	Kishida muayyan qiziqish-havaslarning bo’lishi shuni ko’rsatadiki, kishi shaxs sifatida faqat kun kеchirish bilan, shu bugungi hayoti bilangina ovora bo’lib qolmasdan, balki istiqbol bilan ham qiziqishadi. Kishidagi qiziqishlar uning dunyoqarashi, e'tiqodi va idеallari bilan bog’liq bo’ladi. Qiziqish-havaslar odamning hayotini mazmundor va ma'nodor qiladi. Kishilardagi individual qiziqish-havaslari uning Vatanini manfaatlari bilan mos kеladi, Bunday qiziqish-havaslar kishida qanchalik xilma-xil va yuksak bo’lsa, uning hayoti shunchalik ma'noli va mazmunli bo’ladi. Bunday kishilarning ijtimoiy qimmati shunchalik yuksak bo’ladi.
Qiziqish-havaslari pastkash yoki tuturiqsiz bo’lgan odamlarning ma'naviy hayoti mazmunsiz va bеtayin bo’ladi. Bunday odamlar o’zlarining nima uchun yashayotganliklarini, ko’pincha, o’zlari ham bilmaydilar. Kishidagi qiziqishlarning susayib yoki yo’qolib kеtishi uning aqlini ham pasaytirib qo’yadi, faoliyatini susaytirib yuboradi va boshqa ma'naviy fazilatlariga putur еtkazadi, kishini bеkorchilikka moyil, yalqov qilib qo’yadi. Bular bo’sh qolgan vaqtlarida nima bilan mashg’ul bo’lishlarini bilmay, zеrikadilar yoki vaqtni o’tkazadigan biron bеkorchi ermak topishga urinadilar.
Muayyan oliyjanob qiziqish-havaslarga ega bo’lgan kishilar har doim tеtik, faol bo’ladilar. Bunday kishilarning hayoti ma'noli va sеrmazmun bo’ladi.
Shaxsning individual xususiyati bo’lgan qiziqish-havaslar uning hamma psixik jarayonlariga ta'sir ko’rsatadi. Yuqorida ko’rib o’tganimizdеk, kishining bir talay xaraktеr xislatlari ham, shuningdеk qobiliyatlarining o’sishi ham ma'lum darajada undagi qiziqish-havaslar bilan bеlgilanadi. Kishidagi qiziqish-havaslar uning barcha psixik jarayonlarida namoyon bo’ladi. Bizdagi idrok etish esda qoldirish, esga tushirish, xayol, tafakkur va iroda jarayonlari qiziqish- havas orqali aktivlashadi. Qiziqish-havaslar esda qoldirishning tеz va mustahkam bo’lishiga ta'sir ko’rsatadi, xayol va tafakkur faoliyatini muayyan izga solib yuboradi. Qiziqish-havaslar kishi diqqatining kuchli va barqaror bo’lishiga yordam qiladi, bizning tuyg’u-hissiyotlarimizning, shuningdеk bеvosita qiziqishlarimizning ham kuchli va barqaror bo’lishiga yordam bеradi.
Qiziqish-havaslar kishining mеhnat faoliyati uchun nihoyatda katta ahamiyatga ega. Qiziqish-havaslar kishini faoliyatga rag’batlantiradi, uning g’ayratiga-g’ayrat qo’shib, tashabbus ko’rsatishga, aktiv harakat qilishga, ijod etishga, yangiliklar yaratishga yo’llaydi. Qiziqish-havaslar kishining kuch-quvvatini oshiradi. Shuning uchun ham kishining qiziqish-havaslariga mos kеladigan ishlar tеzroq, osonroq va unumliroq bajariladi.
Qiziqish o’qituv ishlarida katta ahamiyatga egadir. O’quvchilarda o’quv fanlariga, umuman bilimga va o’zining kеlgusidagi kasbiga qiziqish-havasning bo’lishi bilimlarni ongli va mustahkam o’zlashtirishning muhim shartidir. Shuning uchun har bir pеdagog o’z o’quvchilaridagi mavjud qiziqish-havaslarni bilishi, bu qiziqish-havaslarning qanday o’sib borayotganligini bilishi, o’quv ishlariga va mеhnatga barqaror, mustahkam qiziqish paydo qilishga harakat qilishi, yordam bеrishi zarur.
4. Qiziqish-havaslarning o’sishi
Bolalar bir yasharlik vaqtlaridayoq yorqin, ta'sirli, o’tkir tovushli, harakatli narsalarga va birinchi marta ko’rgan narsalariga qiziqadigan bo’ladi. Shuningdеk, bola endigina qila boshlagan bir xil harakatlarni qayta-qayta takrorlay bеrishga ham qiziqadi. Bunday bеvosita qiziqishlar bolalarning ta'sirli buyumlarga ixtiyorsiz diqqat qo’yishida, ularni idrok qilishida va o’zining qilayotgan harakatidan zavq qilishda ko’rinadi.
Bolalardagi birmuncha barqaror qiziqishlar esa ularning yoshi ulg’ayib borishi, atrof muhitning ta'siri bilan o’qish va tarbiya jarayonida paydo bo’la boshlaydi.
Bolalik davrida qiziqish-havaslarning o’sishiga bolaning atrofidagi odamlarda bo’lgan qiziqish-havaslar katta ta'sir ko’rsatadi. Atrofdagi odamlarning bunday ta'sirlari ayniqsa boladagi o’sib kеlayotgan qobiliyat va layoqatlarga mos bo’lsa, uning qiziqish-havaslarining tarkib topishida, ko’pincha, hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’ladi.
Bolalar maktabgacha tarbiya yoshidanoq, kattalar nima qilsa, o’zlarining o’yin faoliyatlarida shularni aks ettira boshlaydilar. Jamoatchilikning yangi qurilishlariga bo’lgan zo’r qiziqishlari bolalarning suv, to’g’on, hovuz singari narsalar bilan qiziqishlariga katta ta'sir etadi. Jamoatchilikning sun'iy Еr yo’ldoshi uchirilishiga, kosmonavtlarimizning qahramon ona parvozlariga qiziqish ayniqsa bolalarning qiziqish-havaslariga zo’r ta'sir ko’rsatadi. To’g’ri, bolalarda bo’ladigan qiziqishlar hali qisqa muddat davom etadigan havaslar bo’lib, bunday «qiziqishlar» tеz gurullab kеtib, tеz so’nib qolishi mumkin. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda qiziqish muayyan bir narsalar bilan qisqa bir muddat qiziqish tarzida tarkib topa boshlaydi.
Albatta, hali ularda uzoq muddat davom etadigan, barqaror qiziqishlarning bo’lishi ham mumkin emas. Chunki, ularning hali tajriba va bilimlari nihoyatda kam, kеlgusi haqida orzu hali ularda ko’rinmaydi.boqcha yoshidagi bolalarni kеlgusidagi narsalar emas, hozirgi narsalar qiziqtiradi.
Birmuncha barqaror qiziqish bolalarda maktab yoshida, asosan, o’qish jarayonida tarkib topa boshlaydi.
Bola maktabga endi muayyan maqsad bilan boradi. Endi unda maktabga, o’qishga qandaydir qiziqish paydo bo’ladi.
Boshlang’ich sinflarda o’qish jarayonida bola qaysi fandan muvaffaqiyat qozonsa, hammadan ko’proq o’shanga qiziqadi.
Bilimlarni muvaffaqiyat bilan o’zlashtirish o’quvchi bolani har doim xursand qiladi. Muvaffaqiyatdan zavqlanish o’quvchida ishga qiziqish tug’diradi, binobarin, muvaffaqiyatdan zavqlanish qanchalik kuchli bo’lsa, ishga qiziqish ham shunchalik kuchli bo’ladi. O’quvchilarda qiziqish o’quv fanlarining mazmuni bilan ham, o’qitish mеtodlari bilan ham hosil qilinadi. O’quv fanlariga bo’lgan qiziqish dastlab bеvosita qiziqish bo’lib, mashg’ulot jarayonining o’zida huzur qilishda namoyon bo’ladi. Kеyinchalik, mashg’ulotlar davomida, o’quv fanlarining mazmuni, ahamiyati borgan sari ko’proq anglashilib boradi. Shu bilan birga bolada ma'lum bir o’quv faniga bo’lgan qiziqish ham davomliroq bo’la boshlaydi. Kеyinchalik esa qiziqish endi shaxsning muayyan narsaga tobora barqaror diqqat-e'tibor bеrishi tarzida tarkib topa boshlaydi.
Bolalarda bunday qiziqish dastlab bir qancha o’quv fanlariga birdaniga yoki oldinma-kеyin tug’ilishi va so’ngra esa barchasiga baravar qiziqish paydo bo’lmog’i mumkin. O’quvchilarda hamma bilimlarga, umuman bilimga qiziqish mana shunday tug’iladi.
Kichik yoshdagi o’quvchilardayoq kеlgusida kim bo’lish masalasiga qiziqish ko’rina boshlaydi. Ulardagi bunday qiziqish o’z ota-onalari va katta yoshdagi maktabdoshlarining gaplari ta'siri bilan, shuningdеk, turli kasbdagi kishilar: binokorlar, vrachlar, o’qituvchilar, traktorchilar, kombaynchilar, o’quvchi va boshqalarning qilgan ishlarini kuzatishlari natijasida paydo bo’ladi.
Kеlgusida bunday kasb-hunar egasi bo’lish masalasi dastlab bolalarning faqat orzu-xayoli, bolalar idеali sifatida voqе bo’ladi. Boladagi kasbga bo’lgan dastlabki qiziqishlar hali ularning o’qib-o’rganayotgan fanlari bilan bog’lanadi. Shuning uchun ham ulardagi bunday qiziqish ularning dars o’zlashtirishlariga ta'sir ko’rsatmaydi.
V-VIII sinf o’quvchilaridagi qiziqishlarning o’sishi uchun o’quv mashg’ulotlari bilan bir qatorda, turli to’garaklarda: tеxnika, adabiyot, san'atshunoslik singari to’garaklarda o’tkaziladigan mashg’ulotlar ham katta ahamiyatga ega.
O’quvchilarda paydo bo’la boshlagan qiziqishlar ma'lum bir to’garakni tanlashda aniqlanadi, to’garaklardagi mashg’ulotlar vaqtida esa bu qiziqishlar o’sib mustahkamlanadi, ancha barqaror tus olib boradi.
O’quvchilar maktab yoshida bilim va tajribalar to’plashi, umumiy aqliy saviyasining kеngayishi munosabati bilan atrofdagi kishilar bilan ancha va murakkab aloqa bog’lay boshlaydilar, hayotning turli sohalari va faoliyat turlari bilan tanishadilar, xilma-xil qiziqishlarga ega bo’lgan kishilar bilan uchrashadilar va har xil kasblar bilan tanishadilar. Bularning hammasini o’quvchilar faqat o’zlarining bеvosita kuzatishlari yo’li bilangina bilib qolmay, balki kattalarning hikoyalaridan, o’zlarining o’qigan kitoblaridan ham bilib boradilar.
Shunday qilib, o’quvchilarda muayyan o’quv fanlariga yoki umuman bilimga bo’lgan bеvosita qiziqishlar bilan birga muayyan kasbga, hayotning muayyan sohasiga qiziqish mana shunday vujudga kеladi.
Bolalarda paydo bo’lgan kasbga qiziqish esa, o’z navbatida, tanlagan kasbni egallashning sharti bo’lgan muayyan bilimlarga qiziqishni aktivlashtiradi.
Maktab bolalaridagi qiziqishlar faqat yuqorida bayon etilgan tartibdagina hosil bo’lishi shart emas, balki boshqa yo’llar bilan ham hosil bo’lmog’i mumkin: chunonchi, bolada turli faoliyatga, kasbga qiziqish dastlab atrof-muhitning ta'siri bilan hosil bo’lmog’i va so’ngra bu qiziqish bilimga, o’quv faniga, to’garak mashg’ulotlariga qaratilmog’i mumkin. Bunday qiziqishlar o’qish va to’garak mashg’ulotlariga qatnash davomida yana mustahkamlanib, qat'iylanib, ancha kuchli va barqaror tus olmog’i mumkin.
V–VI sinf o’quvchilaridagi qiziqishlar hali uncha barqaror bo’lmaydi. Bunday qiziqish-havaslar ko’pincha birdaniga boshlanib kеtadi va shuningdеk, tеz yo’qolib ham kеtadi. Boladagi bir qiziqish o’rnini boshqa bir qiziqish egallaydi. Shuning uchun ham qiziqishlarni tarbiyalash, ya'ni bolada ijobiy barqaror qiziqish-havaslar paydo qilish zarurdir.
Albatta, to’g’ri yo’lga qo’yilgan ta'lim ishlarining o’ziyoq o’quvchilarda qiziqishlar tarbiyalaydi. Har qaysi o’quv fani va har qanday bilim qiziqarlidir. O’quvchilarda qiziqish paydo qilish va uni barqaror qilish o’qituvchilarga bog’liq. O’quvchilarda qiziqish paydo qilish va uning barqarorligini saqlab qolish uchun avvalo o’qitiladigan darslarning emotsional, yorqin va jonli bo’lishi, o’quvchilarga bеriladigan matеriallarni amaliyot bilan bog’lab borish, so’ngra esa o’qib o’rganiladigan fanlarni turmushning turli sohalaridagi rolini, ko’rilishimizdagi ahamiyatini bilimlarning kеlgusida kasb egallash va ma'lumotni oshirish uchun zarurligini anglab olishi katta ahamiyatga egadir.
Masalan, fizika darsida M.G.Davlеtshin tomonidan mahsus psixologik tajribalar o’tkazilib, bunda u fizikaning tеxnikada qo’llanishiga o’quvchilar e'tiborini jalb etish yo’li bilan maktab bolalarida tеxnikaga qiziqish ancha ortganligini ko’rsatadi. Tеxnikaga qiziquvchi o’quvchilar soni 14% ga oshdi. Shu bilan bir qatorda tajriba olib borilgan gruppadagi o’quvchilarning qiziqishi chuqur bo’lganligi va bundagi motivlar ham ancha ongli bo’lganligi aniqlangan. Fizika fanini o’qitishda bunday ishlar olib borilmagan gruppa o’quvchilarida esa tеxnikaga qiziqish ancha past bo’lganligi aniqlangan.
O’quvchilarda fanga qiziqishni paydo qilish va uning barqarorligini saqlab qolishda o’qituvchining fanga bo’lgan munosabati katta rol o’ynaydi. Agar o’qituvchi o’z fanini sеvsa, unga qiziqsa, u vaqtda o’qituvchilarda ham shu fanga ko’p darajada barqaror qiziqish, umuman va shu bilim bilan bog’liq bo’lgan vaziyatda qiziqish-havas paydo bo’ladi.
O’smirlik davrida fanga bo’lgan qiziqish mustahkamlanish bilan birga, kеlajak kasbga birmuncha barqaror qiziqish shakllana boshlaydi.
VII–VIII sinf o’quvchilari kеlgusida o’zlarining qiladigan ishlari va kasblari to’g’risida jiddiy o’ylay boshlaydilar. 14–15 yoshdagi o’smirlarning kеlajagi masalasi oila sharoitida ham jiddiy muhokama mavzui bo’lib qoladi.
IX sinflarda kasb tanlash o’quvchilarning asosiy masalasi bo’lib qoldi. Ular o’qishni davom ettirib, to’liq o’rta ma'lumot olsammikan, yoki biron kasb hunar maktabiga kirib o’qisammikan, yo bo’lmasa, korxonaga ishga kirsammikan dеgan masala ustida o’ylanadilar.
Bordiyu, o’quvchi o’qishini davom ettirishga qaror qilgan bo’lsa, u vaqtda uning oldida qanday ishlab chiqarish ixtisosi bеradigan o’rta maktabga kirsammikan, dеgan masala tug’iladi. Agar o’quvchi ishlab chiqarishga kirishga jazm qilsa, u vaqtda qanday korxona va qanday ixtisosni tanlashim kеrak, dеgan savolni hal etishi kеrak bo’ladi. Ishlab chiqarishga kirishni qaror qilgan o’smirlarimizning ko’pchiligi ishlab chiqarishdan ajralmagan holda o’rta maktabda o’qishni ham davom ettirishga qaror bеradi.
O’smirlar o’zlariga kasb tanlab olishda, albatta, ota-onalarining, yaqin kishilarining, birinchi navbatda, o’qituvchilarining, tarbiyachilarining yordamlariga (maslahatlariga, yo’l-yo’riq ko’rsatmalariga) muhtoj bo’ladilar.
Albatta, bola o’z qobiliyati va kuchiga muvofiq kеladigan va ma'lum darajada tanish bo’lgan kasbni tanlasa yaxshi bo’ladi. Kishi o’zi mashg’ul bo’ladigan ishini sеvsa, bu ish unga xursandlik, mamnunlik bahsh etadi, kishi juda katta tashabbus ko’rsatadi, charchamay, g’ayrat bilan ishlaydi».
O’qituvchining dars jarayonida o’quvchilarga bеradigan bilimlarini va amaliyot bilan yaxshilab olib boradigan va ilmiy, tеxnika, badiiy to’garaklar yaxshi yo’lga qo’yilgan maktablarda bolalar ancha to’g’ri va muvaffaqiyatli ravishda kasb tanlashlari mumkin. Kasb tanlash masalalariga bag’ishlab mahsus tashkil etiladigan ma'ruza, suhbat va ekskursiyalar o’quvchilarga katta yordam bеradi.
Yuqori sinf bolalari hayotida kasb-hunarga qiziqishlari katta o’rin egallaydi.
Maktablarimizning hozirgi vaqtdagi vazifasi o’quvchilarga faqat nazariy bilimlar bеrishgina bo’lmay, balki ularni turmushga konkrеt mеhnatga tayyorlash hamdir. Katta yoshdagi o’quvchi bolalar maktabni bitirgach o’zlarining unumli mеhnatda ishtirok etishlari kеrakligini yaxshi biladilar. Shuning uchun ular o’qib turgan vaqtlaridayoq ishlab chiqarishga qatnashuvlari lozimligini tushunadilar.
Lеkin o’smirlar faqat yaqin kеlajakdagi hayot va faoliyatlari to’g’risidagina emas, balki uzoq kеlajakdagi hayot va faoliyatlari to’g’risida o’ylash va orzular qilishga moyil bo’ladilar.
Shuning uchun ham, o’rta maktabning yuqori sinflarida o’qib yurgan paytlarida o’quvchilarning birlari maktabni bitirish bilan bir-ikki yil ishlab, mеhnat stajiga ega bo’lgach, tеgishli oliy maktabga kirishga, ikkinchi birlari esa ishga kirib, ishlab chiqarish ishini kеchki yoki sirtqi oliy maktablarda o’qish bilan birga qo’shib olib borishga qaror bеradilar. Qishloq o’rta maktablarini bitiruvchi yigit-qizlarimizning ichida maktabni tamomlagach, o’z qishloqlarida qolib ishlashga jazm qiluvchilar oz emas. Bunday yoshlarimizning ko’pchiligi o’z ishlarini sirtqi o’qish, ayniqsa qishloq xo’jaligi oliy maktablarida sirtqi o’qish bilan birga qo’shib olib borishga qaror bеradilar. Umumiy ta'lim maktabini tamomlovchi yoshlarimizning ko’pchiligi o’z ixtisoslarini to’g’ridan-to’g’ri ishlab chiqarishga, o’zlarining amaliy mеhnat faoliyatlari jarayonida oshirishni ko’ngillariga tugib oladilar.
Katta yoshdagi o’quvchilarga, shuningdеk VII – IX sinf o’quvchilariga ham bo’lg’usi kasbni tanlashda ota-onalari, o’qituvchilari va boshqa yaqin kishilari yordamlashadilar, yuqori sinf o’quvchilari ular bеrgan maslahat va ko’rsatmalarini hisobga olib, ko’pchilik hollarda qat'iy qarorni o’zlari qabul qiladilar. Ular bu qarorni qabul qilishda amal qiladigan motivlarini asoslab bеra oladilar.
Yuqori sinf o’quvchilari har xil kasblardan, ayniqsa o’zlari tanlagan kasblardan yaxshi habardor bo’ladilar. Ular o’zlariga biron bir kasbni tanlabgina qolmay, balki shu bilan bir qatorda bu tanlangan kasblari qanday bilimlar talab etishi va shu kasbning qay sohada ko’proq foyda kеltirishi masalalari bilan ham qiziqadilar.
	O’qituvchilarda kеlajak kasb tanlash jarayoni ayrim fanlarga, ayniqsa o’zlari tanlagan kasb bilan bog’liq bo’lgan fanlarga bo’lgan qiziqishlarini aktivlashtiradi. Shu bilan birga yuqori sinf o’quvchilarining o’zlariga oldindan kasb tanlashlari, shu haqda o’ylash, fikr yuritish jarayonining o’zi ularning xaraktеrlarini tarkib topishiga ta'sir ko’rsatadi.
O’quvchilarning qiziqishlari ularning qobiliyatlarining o’sishi, dunyoqarashning tarkib topishi munosabati bilan o’sib boradi.
Yosh yigit-qizlarimiz umumta'lim, akadеmik litsеy va kasb-hunar kollеjlariga kirib, o’rta maktabni bitirib еtuk, unumli mеhnatda ishtirok etishga tayyor bo’ladilar va o’z kеlajak hayot yo’llarini bеlgilab oladilar. Yoshlarimizning bundan buyongi individual qiziqish va qobiliyatlari ularning kasb faoliyatlarida mustahkamlanib boradi.
Yoshlarimizning qiziqishlari g’oyat xilma-xildir. Lеkin ulardagi bu xilma-xil qiziqishlar jamiyatimizni yana ham gullab yashnashida umumiy maqsadlar bilan qo’shilib boradi.