O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA o’RTA MAXSUS TAЪLIM VAZIRLIGI

Z. NIShANOVA, Z.QURBONOVA, S.ABDIEV,
Sh.To’LAGANOVA

PSIXODIAGNOSTIKA
(o’quv  qo’llanma)

Toshkent - 2008

Qo’llanmada maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalar  xamda  kattalarni psixologik tekshirish metodikalari bayon etilgan. Diqqat, xotira,  tafakkur, nutq, xayol  va shaxs xususiyatlarini o’rganishning xorijiy testlari, metodikalari o’zbek bolalariga moslashtirilgan xolda berilgan. 

Taqrizchilar:	
TDPU pedagogika-psixologiya fakulteti dekani,     
psixologiya fanlari doktori                                                         N.S.Safoev.
TVXTXMOqTI ma'naviy ishlar  bo’yicha             
prorektori, psixologiya fanlari   nomzodi                            S.M.To’ychieva

I. PSIXODIAGNOSTIKA PREDMETI, MAQSADI, VAZIFALARI

Bolalar bog’chasidagi, maktablardagi o’quv-tarbiya jarayoni bolalarning qobiliyati va layoqatlarini xar tomonlama rivojlantirishga, ular shaxsini shakllantirishga qaratilgan. Pedagogik jarayonning maxsuldorligi pedagogning o’z o’quvchilarini yaxshi  bilishiga, ta'lim va tarbiyaning xilma-xil metodlarini qo’llashiga bog’liq.
Albatta, pedagogika fan sifatida tarbiyachiga pedagogik psixologiya soxasidagi tayyor "reseptlarni" bera olmaydi. Bunday ko’nikmalar bolalar bilan bevosita muloqot jarayonida, ular xulq-atvorining motivlarini, xissiy-shaxsiy xususiyatlarini taxlil qilish jarayonida egallanadi. Bu xaqida mashxur rus pedagogi K.D.Ushinskiy quyidagicha yozgan edi: "Biz o’qituvchilarga unday yoki bunday qiling, deb tushuncha bermaymiz. Biz ularga: Siz boshqarmoqchi bo’lgan psixik xodisalarning qonuniyatlarini o’rganing va ularga mos ravishda xarakat qiling", - deymiz. Lekin tarbiyachilar bolalar psixologiyasi bo’yicha bilimlarni juda kam qo’llaydilar, asosan o’quvchilar o’zlashtirmaganlarida  yoki taraqqiyotdan chetlashish yoki buzilishlar sodir bo’lgandagina foydalanishga xarakat qiladilar. Bolalarning bunday xolatlari chegara xolatlari sifatida, psixik taraqqiyot kamchiligi sifatida shaxs aksentuasiyasining turli ko’rinishi sifatida tasniflanishi mumkin. Ularni aniqlash uchun bolalar psixologiyasi klinik patopsixologiya va psixiatriya kabi soxalardagi bilimlar talab qilinadi. Bundan tashqari tarbiyachiga bolalar psixologiyasining akselerasiya (tez yetilish), pedagogik qarovsizlik kabi muammolarni xal qilishiga to’g’ri keladi. o’qituvchi ta'lim va tarbiyadagi qiyinchiliklar nima uchun va qanday paydo bo’lishini tushunishi uchun, avvalo bola psixik taraqqiyotining asosiy qonuniyatlarini bilishi va turli psixik xolatlarni psixologik diagnostika metodlarini egallashi zarur. o’qituvchining psixodiagnostik tadqiqot yoki doimiy kuzatish jarayonida olingan natijalarni bolalar bilan ishlashda qanchalik to’g’ri foydalana olishi xam muxim xisoblanadi. 
Tajribaga asoslangan psixologik diagnostika fan sifatida XIX asr oxirida vujudga keldi. Xuddi shu davrda psixologiyada o’lchash g’oyasi keng tarqaldi. 
Psixodiagnostikaning mustaqil fan soxasiga aylanishi olimlarning insonlar psixikasidagi individual farqlarga qiziqishining ortishi bilan bog’langan. 
Psixodiagnostika psixologik diagnoz qo’yish xaqidagi fandir. Bunda diagnoz ko’rsatkich va tavsifnomalarni birgalikda taxlil qilish asosida sinaluvchining xolati va xususiyatlari xaqidagi xulosalardan iborat. Psixologik diagnoz  (diagnosis - grekcha, aniqlash, bilish degan ma'nolarni anglatadi) shaxs individual-psixologik 
xususiyatlarining xozirgi xolatiga baxo berish, rivojlanishini oldindan aytib berish (prognoz qilish)  va psixodiagnostik tekshiruv vazifalardan kelib chiqib, tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan psixolog faoliyatining so’nggi natijasidir. 
Psixodiagnostik tadqiqotlar amaliyotida psixologik diagnoz qo’yishning 3 bosqichi farqlanadi: 
1)	Simptomatik diagnozda mavjud xar qanday EXM bajarishi mumkin bo’lgan tadqiqotda olingan natijalar qayta ishlanadi. 
2)	Etiologik diagnozda (kelib chiqish sabablari) biror xususiyatning mavjudligigina emas, balki uning vujudga kelish sabablari xam xisobga olinadi. 
3)	Tipologik diagnozda sinaluvchi shaxs tuzilishida olingan natijalarning axamiyati va o’rni aniqlanadi. 

1.1 PSIXODIAGNOSTIK TADqIqOTLARNING
VAZIFALARI VA XUSUSIYaTLARI
Bolalarni psixodiagnostik tadqiq qilish yosh xususiyatlariga, u yoki bu  yosh davri uchun yetakchi faoliyat turining ta'siriga, individual tipologik tavsifnomalarning taraqqiyot darajasiga bog’liq ravishda ba'zi xususiyatlarga ega. Bola taraqqiyotining xar bir yosh davri bolalar bilan ishlashning usullari va metodlarini, eksperimental tadqiqotning o’z maqsadlari va vazifalarini talab qiladi. 
Kichik yoshdagi bolalarni psixodiagnostik tekshiruv yosh va pedagogik psixologiyaning soxasi xisoblanadi. Olingan natijalar yordamchi xarakterga ega bo’lib, pedagog tomonidan bola psixik taraqqiyoti xususiyatlarini aniqlashda qo’llaniladi. Bunda ta'lim va tarbiya dasturi, turli xayotiy sharoitlarda (faoliyatda, muloqotda va boshqalarda) shaxs xulq-atvori xarakteristikalarini tuzishda xisobga olinadi. Eksperimental tadqiqotdan olingan natijalar oilada, bog’chada, maktab va boshqa jamoat joylarida individual va guruxiy tarbiyaviy-pedagogik tadbirlar sxemasi tuzishda qo’llanilishi mumkin. o’qituvchi o’z ishida doimo bolalar psixofiziologik masalalari bilan to’qnashadi. Uni vaqtinchalik natijalargina emas (masalan, chorakning oxiriga kelib o’quvchilarning o’zlashtirishi kabi), balki u yoki bu  jismoniy va ruxiy sifatlarning rivojlanish istiqbollarini aytib beradigan natijalar qiziqtiradi. 
Bolalar bog’chalarida yoki boshlang’ich maktablarda psixodiagnostik tadqiqotlar quyidagi vazifalarni xal qiladi: 
1.	Diagnostika uchun zarur  ma'lumotlarni olish. Bunda bola psixik xolati va shaxsi xususiyatlarining ba'zi belgilari ko’rinishini o’rganish maqsadida tadqiqot olib boriladi.  Tadqiqotda olingan ma'lumotlar yordamchi xarakterga ega bo’lib, bola xulq-atvorining xaqiqiy xususiyatlari, uning psixik funksiyalari taraqqiyot darajasi bilan taqqoslashda foydalaniladi. Masalan:  darsda bola diqqatining barqaror emasligi, diqqatini bir joyga to’plashga qiynalishi, aqliy ish qobiliyatining pastligi, tez chalg’ishi va boshqalar bilan ajralib turadi. Lekin xulq-atvorning ko’rsatilgan belgilari bola xulq-atvori extiyojlari va motivlari ierarxiyasining (bosqichma-bosqich) o’zgarishi natijasi bo’lishi mumkin. Bunda o’qituvchi shaxs nonormal xolati ko’rinishlaridan biriga, yoki miya yetishmovchiligining funksional belgilariga duch keladi. Ikkala xolatda xam u yoki bu o’quvchi o’zlashtirishi va intizomini pasayishi tashqaridan sezilsa-da, psixodiagnostik tadqiqotlarda o’rganilayotgan o’zgarishlar manbalari, rivojlanishi va kelgusida qanday bo’lishi psixologik xolat belgilari xam o’rganiladi. Psixodiagnostik tadqiqotlar bola psixik funksiyalari rivojlanish darajasining, aqliy taraqqiyot darajasi, yosh va ma'lumot bilan o’zaro bog’liqligini o’rganish uchun xam ’tkaziladi. Bu tadqiqotlar bolada ma'lum qiziqishlar, amaliy malakalar va kasb tanlash payti kelganda juda muximdir.
2.	Psixik taraqqiyot o’zgarishini o’rganish uchun zarur ma'lumotlarni to’plash. Agar "ko’ndalang kesim" metodlari orqali psixodiagnostik tadqiqot ma'lum bosqichda bola psixik taraqqiyoti darajasini, ya'ni psixik funksiyalar rivojlanishi dolzarb zonasi aniqlanadigan bo’lsa, "uzunasiga kesim" (longityud) psixodiagnostik tadqiqotlarida bola psixik taraqqiyoti xususiyatlari rivojlanishda, ya'ni ta'lim va tarbiya jarayonida o’rganiladi. O’yin va o’qish faoliyatida juda ko’p martalab o’tkazilgan eksperimental-psixologik tadqiqotlar bola shaxsining shakllanishi va rivojlanishiga ma'lum faoliyatning ta'sir ko’rsatkichi bo’lishi mumkin. Bolada o’tkazilgan psixodiagnostik tadqiqotlar muxim prognostik axamiyatga egadir, chunki qo’llanilgan metodlarning o’quv-tarbiyaviy ta'sirini xisobga olgan xolda shaxs rivojlanishi istiqbollarini aniqlash imkoni yaratiladi. 
3.	Aqliy zaiflik darajasini yoki boshdan kechirgan kasallik tufayli psixik kamchiliklarni aniqlashga qaratilgan psixodiagnostik tadqiqotlar maxsus yoki yordamchi maktabda o’qishi xaqida masala xal bo’layotganida tibbiy pedagogik xay'at (komissiya) yordamidan foydalanish mumkin.
4.	Bolalarda paydo bo’lgan yetarlicha o’rganilmagan yangi psixik xolatlarni taxlil qilish uchun ilmiy maqsadda psixologik tadqiqot o’tkazish. Vazifa bunday ko’yilganda tadqiqotchini qiziqtirgan masala bo’yicha katta guruxlarda tadqiqotlar o’tkaziladi. Bu yerda olingan natijalarning statistik ishonchliligi muxim axamiyat kasb etadi. 

1.2. PSIXODIAGNOSTIKA TARIXI
Psixologik diagnostika fan sifatida XIX asr oxirida eksperimental asosda vujudga keladi. Psixologik diagnostikaning vujudga kelishida F.Galton (1879); J.Cattell (1890); 
H.Ebbinghaus (1891); A.Binet va V.Henri (1896); A.Binet va Th.Simon (1905)larning ishlari katta axamiyatga ega bo’ladi. Bu tadqiqotlarda individual farqlarni o’rganishning yangi statistikaga asoslangan quroli -- test ishlatila boshlagan. Psixologiyada psixometrik yo’nalish asoschisi F.Galton birinchi marta testlar yaratgan. Dastlabki test aqlni o’lchash metodi sifatida qo’llanildi, keyinchalik esa undan shaxsni, uning reaksiyalarini o’rganishda foydalanila boshlandi. 
Psixodiagnostikada yangi metodlarni ishlab chiqarish psixiatrik shifoxonalarning extiyojlari bilan kuchaytirildi. Keyinchalik esa kasb tanlash ishlari bilan bog’liq psixotexnikaning taraqqiyoti bilan yanada rivojlantirildi.
Psixologik diagnostika fan sifatida 1920 yillarda keng shakllana bordi. Shveysariyalik psixolog va psixiatr H.Rorschach (1921)ning "Psixodiagnostika" asari nashr etilishi bilan psixodiagnostikaga asos solindi. Psixodiagnostika tushunchasi individni o’rganadigan barcha metodlar majmuini o’z ichiga oladi. Bu kitobning nashr etilishi bilan psixologik diagnostika taraqqiyotida yangi davr boshlandi, bu psixometriyadagi yangi shaxsni o’rganish metodlari bo’lmish proektiv metodlar bilan bog’langan edi. Proektiv psixologiya bir butun shaxsni o’rganish mumkin emas, deb talqin qiluvchi psixometrik nuqtai nazar va bixeviorizmga qarshi e'tiroz bildiruvchi fan sifatida rivojlana boshladi. 
Keyinchalik psixodiagnostikada yangi metodlar yaratilishi bilan birga birlashtirilgan (kombinasiya qilingan) testlar qo’llanila boshlandi. Masalan, aqlni o’rganish metodlari orasida amerikalik psixolog D.Wechsler (1939, 1955)ning subtestlari keng tarqaldi. Yangi proektiv metodlar xam yaratilib, keng qo’llanila boshlandi. (amerikalik psixolog G.Murray (1935, 1943)ning Tematik Appersepsion Testi (TAT), nemis psixologi S.Roslnwlig ning frustrasiyaga bo’lgan reaksiyani o’rganish bo’yicha testi va boshqalar.) Shaxsiy savolnomalar (MMRI, 16 PF) keng tarqaldi. 
Sobiq sovet psixologiyasida diagnostik metodlardan foydalanish o’z tarixiga ega. Bu jarayonda shartli ravishda 2 bosqichni ajratish mumkin.
Birinchi bosqich 20 yillarning boshidan 30 yillarning o’rtasigacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi. Bu davrda pedagogika va psixotexnikada test metodlari keng tarqaldi. Bunga bog’liq ravishda pedagogiya - bola xaqidagi fan rivojlana boshlandi. Uning predmeti - bolalar xayotini o’rganish, irsiyatning rolini aniqlash, jismoniy va ma'naviy taraqqiyot qonunlarini aniqlash, bolalar psixikasida kasallik ko’rinishlarini o’rganishdan iborat (K.N.Kornilov, 1917).
Bu davrda psixologik diagnostikaning rivojlanishida M.S.Bernshteyn, L.S.Vigotskiy, P.P.Blonskiy, S.G.Gellershteyn, N.D.Levitov, G.I.Rossolimo, P.I.Shpilreyn, A.M.Shubert va boshqalar katta xissa qo’shdilar. Olimlar tomonidan ilgari surilgan qator ilg’or fikrlar keyinchalik rivojlantirilmadi, chunki 1936 yildan keyin bu soxadagi barcha tadqiqotlar to’xtatildi va psixodiagnostikaning keyingi rivojlanishiga jiddiy to’siq yuzaga keldi. 
Mashxur rus psixologi L.S.Vigotskiy shaxs psixik taraqqiyoti xususiyatlarini o’rganishga muxim xissa qo’shdi. Uning ta'limoti insonga xos bo’lgan psixik jarayonlar va inson ongining tarixiy rivojlanishiga bag’ishlandi. Uning fikricha, bolalar psixik taraqqiyoti insoniyat madaniyatini o’zlashtirishi natijasida ro’y beradi. Bunda shaxs shakllanishida ta'lim va tarbiya jarayonlari yetakchi rol o’ynaydi. 
Psixodiagnostikaning rivojlanishidagi ikkinchi bosqich 50-60 yillarga to’g’ri keladi. Bu davrda aqliy taraqqiyotni o’rganishga katta e'tibor berildi. Jumladan, 
A.A.Lyublinskaya tadqiqotlarida nutq va uning funksiyalarining rivojlanish xususiyatlari o’rganilgan. A.R.Luriya raxbarligida faoliyatni boshqarishda nutqning roli o’rganildi. A.N.Leont'ev va A.V.Zaporojes raxbarligida asosiy psixik jarayonlarning rivojlanishida faoliyatning roli o’rganilgan. 
D.B.Elkonin raxbarligida nutqning rivojlanishi va bog’cha davrida o’yinning yetakchi faoliyat turi sifatidagi roli aniqlandi. Bu tadqiqotlardan olingan natijalar bolalar uchun ta'lim va tarbiya dasturlarini tuzishda asos bo’lib xizmat qiladi. 
Rus psixologlari tomonidan ishlab chiqilgan aqliy taraqqiyotni sifatiy taxlil qilish tamoyili qator vazifalarni xal qilishda o’z maxsuldorligini namoyon qildi va ko’pgina tadqiqotlarda o’z aksini topdi (Z.I.Kalmikova, 1975, 1982; G.A.Vardanyan, 1979; L.A.Venger, 1974; K.M.Gurevich, 1980; V.I.Voytko, Yu.Z.Gilbux, 1981; D.B.Elkonin, 1982; V.V.Stolin, A.G.Shmelev, 1987; L.F.Burlachuk, S.M.Morozov, 1989 va boshqalar). 
Psixologik diagnostikaga kichik amaliy yo’nalish xos bo’lib, u yoki bu xodisalarni bilishga va tavsiflashga qaratilgan. B.G.Ananev (1968) psixologik diagnostikani psixologik tadqiqotlarga qaratilgan yo’nalish, deb ta'riflab, uning maqsadi, psixofiziologik funksiyalar, jarayonlar va shaxs xususiyatlari rivojlanish darajasini aniqlash, turli qo’zg’atuvchilar ta'sir qilganda inson xolatini bilish, insonning mexnat qobiliyatini, layoqatini aniqlashdan iborat. 
K.K.Platonov (1974) psixologik diagnostikani psixik xodisalarning xossa va xususiyatlarini o’rganish xaqidagi fan, deb xisoblagan. K.N.Gurevich (1974) insonlarni psixologik va psixofiziologik belgilari bo’yicha ajratish va tavsiflash metodlari xaqidagi fan deb xisoblaydi. V.V.Stolin va A.G.Shmelev (1984) psixodiagnostikani psixologik diagnoz qo’yish xaqidagi  fan deb xisoblaydi. Diagnoz (tashxiz) - sinaluvchining aloxida ko’rsatkich va xarakteristikalarini chuqur taxlil qilish asosida uning xususiyati va xolati xaqidagi xulosadir. Shu bilan birga psixodiagnostik tadqiqot, eksperimental tadqiqotdan tubdan farq qiladi. Psixodiagnostik tadqiqotda aniq individ yoki individlar guruxi xaqida ma'lumot olinadi, eksperimental tadqiqotda nazariy faraz tekshiriladi. Shuning xisobiga psixodiagnostika maxsus metodik tamoyillarga bo’ysunadi. 
Lekin psixologik diagnostikaga turlicha ta'rif berishlariga qaramasdan, uning asosiy tushunchasi "psixologik diagnoz"  tushunchasi bo’lib qoladi. Xayotda biz kasalxonalarda turli kasalliklarga diagnoz (tashxiz) qo’yishlariga o’rganib qolganmiz. Bunda tashxizning to’g’riligi tekshirishning turli klinik metodlardan foydalanishga bog’liq bo’ladi. qator xollarda bunday diagnostika murakkab apparaturali test metodlaridan foydalangandan keyingina mumkin bo’ladi. 
Eksperimental diagnostikada xam tadqiqotchi turli metodlar, apparaturali testlar qo’llaydi. Olingan ma'lumotlar asosida psixolog sinaluvchini xulq-atvori, faoliyati xaqida xulosa chiqaradi, ya'ni shaxsga psixologik diagnoz qo’yadi. 
Psixologik diagnoz qo’yishning umumiy sharoitlariga aloqador asosiy mezonlarni ajratib ko’rsatish mumkin:
-	psixologik diagnoz insonga xos bo’lgan maxsus xodisa va xususiyatlarni ochib berishi kerak;
-	xar qanday diagnoz olingan natijalarni bayon qilishi bilan chegaralanmasligi, u yoki bu belgining vujudga kelish sababi, oqibati, keyingi rivojlanishi xam qo’shilishi kerak. 
Psixologik diagnoz tadqiqot sharoitida inson xulq-atvorini xarakterlaydigan bayon qilgan material asosida tushuntirilishi kerak. 
Psixologik diagnoz sinaluvchining shaxsiy xayot va psixik faoliyati xaqida eksperimental tadqiqot yo’li bilan ma'lumotlar asosida qo’yiladi. Tadqiqotchi psixik faoliyat natijalari xaqida ma'lumot olish uchun turli psixodiagnostik metodlardan foydalanadi (N.A.Menchinskaya, 1966; Z.I.Kalmikova, 1968; S.Ya.Rubinshteyn, 1970; B.V.Zeygarnik, 1976; V.M.Bleyxer, 1976; L.F.Burlachuk, 1979; M.K.Gurevich, 1984 va boshqalar).
Respublikamizda psixodiagnostikaning rivojlanishida M.G.Davletshin, B.R.qodirov, g’.B.Shoumarov, E.g’.g’oziev, V.A.Tokareva, R.Z.Gaynutdinov, V.M.Karimova, R.I.Sunnatova, Sh.R.Baratov, A.Jabbarov, Sh.A.Do’stmuxammedova, E.N.Sattarov, G.To’laganova kabi olimlar o’z xissalarini qo’shganlar.

1.3. PSIXOLOGIK TADQIQOTLAR METODLARINI
TANLAShNI ASOSLASh
Psixologiya bolalik davrida shaxs xususiyatlari va psixik taraqqiyot darajasini aniqlash uchun turli eksperimental psixologik metodlardan foydalanadi. Psixologik tadqiqotlarda foydalaniladigan metodikalar u yoki bu faoliyat jarayonida shaxs psixik xususiyatlarining namoyon bo’lishini aniqlashdan iborat.
Bolalar psixologiyasida eksperimental metodikalarni ishlab chiqish va sinovdan o’tkazish psixologlar va pedagoglarning asosiy vazifasidir. Eksperimental topshiriqlar majmui bola psixik taraqqiyotini, aqliy darajasini, uning maktabda o’qishga tayyorligini aniqlashga mo’ljallangan. 
Jumladan, maktabda o’qishga tayyorlikni bildiruvchi belgilar quyidagilar:
a)	psixik jarayonlarning ixtiyoriyligi;
b)	aqliy ish qobiliyatining yetarlicha davomiyligi;
v)	yangi bilim va malakalarni maqsadga yo’naltirilgan ravishda o’zlashtirish imkoniyati;
g)	borliqni bilishga qiziqishning mavjudligi;
d)	tevarak atrofdagi voqea va xodisalarni farqlay olish va umumlashtira olishi;
e) 	fikrlay olish va boshqalar;
Yuqorida qayd etilgan belgilarninng mavjudligi pedagoglar va psixologlar tomonidan  o’quv jarayonida turli didaktik vosita va usullar yordamida amalga oshiriladi. 
Eksperimental tadqiqot sharoitida yuqoridagi belgilarning mavjudligi so’zli, predmetli va psixometrik metodikalar yordamida amalga oshiriladi. Xar bir konkret xolda olingan ma'lumotlarni sifatiy taxlil qilish va ularni boshqa metodlardan olingan natijalar bilan bog’lash zarur.
Psixologik diagnostikada metodikalarning ishonchliligi muxim xisoblanadi. Soddaroq qilib aytganda, bu tushuncha "testda olingan natija nechog’lik to’g’riligini ko’rsatadi". (A.Anastazi). Xar qanday metodikaning, testning ishonchliligi o’rganilayotgan psixologik xususiyatlarining ularda aks etishi nuqtai nazaridan to’g’ri qo’llashni xarakterlaydigan ma'lumotlar majmui sifatida qaralmog’i kerak (L.F.Burlachuk, S.M.Moroz, 1989). Shunday qilib, maqsadga muvofiq tanlangan metodika va testlar psixik faoliyat ko’rinishlarini to’liq va xar tomonlama o’rganish imkonini beradi. 
Bolalar ustida psixologik tadqiqotlar o’tkazish tajribasi shundan dalolat beradiki, qo’llanilayotgan psixodiagnostika metodikalarini shartli ravishda u yoki bu psixik jarayonlarni o’rganish metodikalariga ajratish mumkin. (L.I.Poperechnaya 1978; L.A.Venger, V.V.Xolmovskaya 1978; Z.I.Kalmikova, 1982; V.M.Bleyxer, I.V.Kruk, 1986). 
Masalan, bola xotirasi xaqida faqat bir metod asosida xulosa chiqarish mumkin emas, buning uchun metodikalar majmuini qo’llash kerak. Shu  bilan bir vaqtda, xar bir eksperimental metodikalar o’zining asosiy yo’nalishidan tashqari (ya'ni shaxsning ma'lum xususiyatini o’rganishdan tashqari) psixikaning boshqa xususiyatlarining xolati xaqida ba'zi ma'lumotlar beradi. Masalan: bolaga berilgan 10 ta so’zni qanday yodlashiga qarab, faqat uning xotirasi xaqidagina emas, balki ixtiyoriy diqqati, xarakatlarining maqsadga yo’naltirilganligi, ularning sabablari xaqida xam bilsa bo’ladi. 
Tarbiyachi-tadqiqotchi tadqiqot uchun u yoki bu metodikani tanlaganida ko’rsatmani salgina o’zgartirganda metodikaning yo’nalishi o’zgarib ketishini nazarda tutishi kerak. Topshiriqni bajarishga kirishishdan oldin bola unga bo’lgan ko’rsatmani to’g’ri tushunganligiga ishonch xosil qilish kerak. 
Bajarilayotgan topshiriqning muvaffaqiyati ko’p xollarda shunga bog’liq bo’ladi.
Psixologik pedagogik tadqiqotning sifati eksperimentda qo’llaniladigan metodikalar soniga bog’liq bo’ladi. Lekin bog’cha va maktab yoshidagi bolalarda tadqiqot o’tkazganda ularning tez charchashini xisobga olish zarur. Shuning uchun bir tadqiqot o’tkazganda, tadqiqot vazifalariga bog’liq ravishda tanlangan    5-7 metodikadan foydalanish tavsiya etiladi. Bir necha bosqichda o’tkaziladigan tadqiqotlarda ko’proq metodikalardan xam foydalanish mumkin. 
Eksperimental tadqiqot usullarini yaxshi egallash xam muximdir. Tadqiqotchi tajriba vaqtida bola bilan qanchalik yaxshi munosabatda bo’lsa, bola topshiriqni shunchalik yaxshi bajaradi. 
Tadqiqot o’tkazish uchun eksperimental metodikalarni tanlashda quyidagilarni e'tiborga olish zarur:
a)	tadqiqot maqsadi - psixik taraqqiyot darajasini aniqlash, uning yoshiga, ma'lumotiga mosligi, shaxs xususiyatlarini aniqlash;
b) 	sinaluvchining yoshi va uning xayot tajribasi, uning ta'lim va tarbiyasi amalga oshirilayotgan sharoit;
v)	bolaning eksperimental tadqiqotga moslashishi, muloqotga kirishishi, verbal aloqa o’rnatish xususiyatlari.
Tanlangan eksperimental psixologik metodikalarni bolaga qiyinligi o’sib borish darajasida berish kerak.

1.4. EKSPERIMENTAL PSIXOLOGIK TADQIQOTLARNI O’TKAZISh, OLINGAN NATIJALARNI TALQIN QILISh VA XULOSA
ChIQARISh
Tarbiyachi qanchalik ko’p eksperimental psixologik tadqiqotlarni o’tkazsa, uning tajribasi shunchalik ortib bordi. U quyidagilarni o’z ichiga oladi: bola faoliyatining xususiyatlarini o’yin va o’quv vaziyatlarida taxlil qilish; maktab, bolalar bog’chasi, oila sharoitiga moslashish, moslasha olmaslik darajasini aniqlash; bolaning ichki xayotini tushunib olish istagi; shaxsi xususiyatlarini xar tomonlama rivojlantirishda unga xar qanday yordam ko’rsatish.
Psixolog - eksperimentator faoliyati tadqiqotda ta'sir qiladigan maxsus xususiyatlarga ega. Shuning uchun bo’lajak tadqiqotchi M.P.Kononova (1963) ta'kidlaganidek, o’zida quyidagi sifatlarni shakllantirmog’i lozim.
a)	tadqiqot qarorlarini tez va aniq tuzish;
b)	o’z diqqatini bola topshiriqni qanday bajarayotganligiga va uning xulq-atvorini kuzatishga qaratish;
v) 	bola bilan yaxshi aloqaga kirishish, uning xamma aytganini yozib, uning xulqidagi ba'zi reaksiyalarni to’g’ri baxolash qobiliyatini yo’qotmaslik va boshqalar;
Bundan tashqari tadqiqotchi eksperimental tekshiruvga turlicha munosabatda bo’lishi kerak. Masalan, bog’cha yoshidagi bolalarni qiziqtirish kerakki, bolalar eksperimentator xonasida ko’proq bo’lib, uning xamma talablarini bajarishga intilishi kerak. Bunga bolalarga qiziqarli rasmlarni ko’rsatib, ularni xikoya qilib berish yoki kubiklardan xar xil narsalar yasash orqali erishish mumkin. Bolada qiziqish paydo bo’lishi bilan birga uning xotirasi, diqqati, mantiqiy jarayonlari o’rganiladi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari va o’smirlar bilan tadqiqot o’tkazgan paytda ular bilan shunday kirishib ketish kerak-ki, bolalarda tajribaga qiziqish, tadqiqotchiga ishonch va o’z ichki dunyosini ochish istagi paydo bo’lsin. Shuni ta'kidlash kerakki, xamma bolalar xam tekshiruvga qiziqadilar. Lekin ba'zi xollarda, ular akroran tadqiqotda ishtirok etishdan bosh tortadilar. Ko’pincha bu tengdoshlariga nisbatan yomon natijalar olganda, yoki eksperimentator tomonidan ortiqcha so’z eshitganda paydo bo’lishi mumkin. Bunday bolalarga o’zgacha munosabatda bo’lish darkor. Ular arzimas sabab uchun xam maqtovga muxtojlar.
Eksperimental-psixologik tadqiqot natijalari ishonchli bo’lishi uchun, tadqiqotchi uni o’tkazishda ma'lum sxema (umumiy reja)ga amal qilishi kerak. Dastlab tadqiqotchi bolaning xayoti uning jismoniy va psixik taraqqiyotining xususiyatlarini, oilada, maktabda, bog’chada ta'lim va tarbiyaning ijtimoiy madaniy sharoitlarini aks ettiradigan materiallar bilan tanishishdan boshlash kerak. Tadqiqotchi bola tug’ilishining (onasida xomiladorlik toksikozlari bo’lganligi, chala tug’ilganligi va x.k.), 3 yoshgacha bo’lgan davrdagi taraqqiyotning xususiyatlari xaqida xam ma'lumot muximdir (nevrologiya va tanasida kasallik mavjudligi - titrab-qaltiraydigan xuruj, kunduzgi va tungi enurez (siyib qo’yish), duduqlanish, bosh miya va markaziy nerv sistemasi kasalliklari, bola qachondan boshlab yura boshlagan, gapira boshlagan, bog’chaga va maktabga kelishdan oldin qanday rivojlangan). Bu ma'lumotlarni ota-onalar bilan tanishganda, bola shaxsiy daftari bilan tanishganda, u bilan bevosita suxbatlashganda olish mumkin. 
Bola rivojlanishi xaqida ma'lumotlarni xronologik ketma-ketlikda bayon etish maqsadga muvofiqdir (1-jadval).
1-jadval
Bola jismoniy va psixik rivojlanish xususiyatlari.

Bolaning F.I.O Bola xaqida ijtimoiy va psixologik ma'lumotlar
	Tug’ilgan yili Ota-onasi xaqidagi ma'lumot Tug’ilishining ba'zi xususiyatlari Sog’lig’I Jismoniy va psixik rivojlanish xususiyatlari
Bog’chaga, maktabga kelishi bilan tarbiyachi yangi ma'lumotlarni qo’shib boradi. Bu unga bolaning jismoniy va psixik taraqqiyotini rivojlanishda kuzatish imkonini beradi. 
Bolaning individual-psixologik xususiyatlarini o’yin faoliyatida, topshiriqlarni bajarish jarayonida, o’quv faoliyatida, psixologik-pedagogik eksperiment sharoitlarida bola xulq-atvorini kuzatib xam o’rganish mumkin. Kuzatishda olingan ma'lumotlar oldindan tayyorlangan tadqiqot qaroriga yoziladi. 
Eksperimental-psixologik tadqiqot sharoitida kuzatish jarayoni ixtiyoriy bo’lib, odatda xayotiy sharoitlarda esa pedagog ixtiyoriy ravishda kuzatadi. Bog’chada, boshlang’ich maktabda bo’lajak tarbiyachining ishi ixtiyoriy va ixtiyorsiz kuzatish malakalarini bir xilda rivojlantirishni talab qiladi. 
Eksperimental-psixologik tadqiqot o’tkazishdan oldin pedagog - tadqiqotchi bola bilan suxbatlashadi. Bunda u bola bilan ijobiy - xissiy aloqa o’rnatib, bajariladigan topshiriqning maqsad va vazifalarini tushuntirib beradi. Suxbat psixologik tadqiqot metodi sifatida bola xaqida ma'lumot olishga imkon beradi. 
Suxbat oldindan tayyorlangan savollar asosida o’tkazilishi yoki ixtiyorsiz xarakter kasb etishi mumkin. Bunda tadqiqotchi suxbat jarayonida bolaga uning oilasiga yoki tengqurlariga tegishli bo’lgan, bolaga yoqmaydigan savollarni bermasligi kerak. Suxbatda bola shaxsining xususiyatlari, o’zining jismoniy va psixik xolatiga, ishchanligiga baxo berishi aniqlanadi. 
Tekshiruvchining ijtimoiy-madaniy darajasi, ma'lumoti, qiziqishlari, extiyojlari, o’zaro fikrlashuv qobiliyatlari aniqlanadi. Ba'zi xollarda suxbat psixoprofilaktik va psixoterapevtik maqsadlarda o’tkaziladi, bunda bola boshidan kechirayotgan qo’rqinch, xavotirlanish, o’ziga ishonmaslik kabi xolatlar yo’qotiladi. Shunday qilib, tarbiyachi suxbat jarayonida tadqiqot oldiga quygan vazifaga bog’liq ravishda bola xayoti xaqida muxim ma'lumot olishi kerak. 
Eksperimental psixologik tadqiqot o’zining quyidagi shartli sxemasiga ega. (1-sxemaga qarang).
Eksperimental vaziyatda bola beriladigan yo’l-yo’riq, ko’rsatmani tushunishi muxim rol o’ynaydi. Ko’rsatma tushunarli, bolaning yoshi va aqliy rivojlanish darajasiga mos bo’lishi kerak. Bola topshiriqni bajarishni boshlaganidan so’ng ko’rsatmani misollar bilan yoki, qo’llab-quvvatlash bilan mustaxkamlash zarur, bu esa sinaluvchida faoliyatga ijobiy munosabatni shakllantiradi. 
Tajriba jarayonida tadqiqotchi bola nimada qiynalayotganini aniqlaydi va unga yordamlashadi. Ko’rsatmaga kiritilgan barcha qo’shimcha va o’zgartirishlar xaqidagi barcha ma'lumotlar oldindan tayyorlangan tadqiqot qaroriga yozib qo’yiladi. 
Eksperiment jarayonida olingan natijalarni puxta yozib borish, keyingi sifatiy taxlil yoritib beradi A.Binening (1910) ta'kidlashicha, eksperimental-psixologik tadqiqotni o’tkazish uchun ruchka, ozgina qog’oz va ko’p chidam zarur, degan edi. Tadqiqotchi u yoki bu olingan ma'lumotni iloji boricha tezroq qarorga yozib olishi kerak. 
Xar bir tajriba qarori aloxida qog’ozda bo’lishi kerak (2-jadval).
1-sxema
Bolani eksperimental- psixologik o’rganish sxemasi

 
                                                                                             2- jadval.
Bolani eksperimental- psixologik tekshiruv qarori

Topshiriq, uning xususiyat lari	Ko’rsatmani tushunishi	Topshiriqni bajarish (muvaffaqiyatli, muvaffaqiyatsiz ketkazilgan vaqt) Sinaluvchi xulq-atvori (xissiy, nutqiy reaksiyalar)
			
Tekshiruv qog’ozlari xar xil bo’lishi mumkin. Ular aloxida psixodiagnostik tadqiqot natijalarini yozib olish uchun maxsus shaklga ega bo’ladi.
Unda qator metodikalar majmui xam aks etishi mumkin. Tekshiruv qog’ozlarini to’g’ri to’ldirish, qarorlarini yozib borish xar xil metodikalar bo’yicha olingan natijalarni umumlashtirish, tekshirilayotgan bolalarni bir yosh guruxida taqqoslash imkonini beradi. Tajriba davomida pedagog-psixolog bola faoliyatini iloji boricha tabiiy sharoitlarga yaqinlashtirishi kerak. Masalan, o’rta gurux bolalari uchun shunday topshiriqlarni tanlash kerakki, ular o’yin vaziyatida bajarilsin. Katta bog’cha bolalari va boshlang’ich sinf o’quvchilari uchun bu topshiriqlar o’quv faoliyati elementlari bilan birga qo’shilishi mumkin.
Eksperimental psixologik tadqiqot bir necha bosqichda o’tkazilishi zarur. Bu bolaning yangi sharoitga yaxshi moslashishiga, u bilan ijobiy aloqa o’rnatishga imkon beradi. 
Birinchi bosqichda tadqiqotchi bola bilan aloqa o’rnatadi, uning qiziqish va extiyojlarini aniqlaydi. Bola ba'zi topshiriqlarni tadqiqotchi oldida bajaradi. 
Ikkinchi bosqichda olingan ma'lumotlarga aniqlik kiritiladi, boshqa metodikalarda olingan natijalar bilan o’zaro bog’liqlik aniqlanadi. Uchinchi bosqichda tajribada olingan natijalar taxlil qilinadi, ular umumlashtirilib, xulosa chiqariladi. 
Olingan ma'lumotlarni bir joyga to’plab, tadqiqotchi sinaluvchi shaxsining xarakteri, aqli, xotirasi, xissiyoti, psixik buzilishlar mavjudligi yoki yo’qligi xaqida xulosa chiqariladi. 
Tadqiqotning so’nggi qismidagi xulosalar shaxsga psixologik diagnoz qo’yish, sinaluvchi psixikasidagi o’zgarishlarni oldindan aytib berish, olingan ma'lumotlardan foydalanish imkoniyatlari bilan bog’liq ravishda xamda pedagog amaliy faoliyatida tavsiyalar berish maqsadida qiziqarlidir. 
Shuni esda tutish zarurki, eksperimental vaziyat bola uchun odatdagidan boshqacha bo’ladi. Shuning uchun olingan natijalar xar doim xam xaqiqiy ko’rsatkichlarga mos tushmasligi mumkin. 
Eksperimental tadqiqot xarakteriga bog’liq ravishda undan olingan natijalarni o’quv tarbiya jarayonida foydalanish mumkin. 
Quyidagi kuzatishni keltiramiz:
Tarbiyachi bog’chada mashg’ulotlar o’tkazish jarayonida 6 yoshli Gulnora (K.) ismli qiz xulq-atvoridagi ba'zi boshqalarnikidan farq qiluvchi xususiyatlarni payqab qoladi. Qiz mashg’ulotlarda tez-tez chalg’ib ketadi, ko’pincha parishonxotir. Tarbiyachi topshirig’ini tez bajarmaydi. Bir tapshiriqni tashlab, ikkinchisiga tez o’tib ketadi, xech bir ishni oxiriga yetkazmaydi. o’quv topshiriqlari bajarilmaydigan boshqa vaqtlarda u o’zgalardan farq qilmaydi. qizning diqqat, tafakkur xissiy jarayonlarini o’rganish uchun bog’chada tadqiqot o’tkaziladi. Tekshiruv natijalari qizning psixik jarayonlarida xech qanday psixik o’zgarish yo’qligini  tasdiqlaydilar. 
Topshiriqlarni bajarish vaqtida charchash, faol diqqat darajasining pastligi kuzatiladi. Lekin bu xususiyatlar sinaluvchi diqqatini ishning boshqa shakllariga ko’chirish bilan osonlikcha bartaraf etilgan. Shunday qilib, eksperimental psixologik tadqiqot qizning psixik taraqqiyoti normada ekanligini, psixik jarayonlarning o’zgarib turishi esa ba'zi omillarning ta'siri natijasi ekanligini ko’rsatdi. 
Tarbiyachining vazifasi - bu omillarni to’g’ri aniqlash, keyinchalik bola bilan individual ish olib borib, ko’rsatilgan xususiyatlarni yo’qotishdan iborat. Yuqoridagi misolda ixtiyoriy diqqat darajasining pastligi, ish qobiliyatining pastligi o’zining ob'ektiv sabablariga ega. qizning 3 yoshgacha rivojlanish tarixidan ma'lum bo’ladiki, u asfiksiya (kislorod yetishmasligi sababli bo’g’ilish) bilan tug’ilgan, tug’ruqdan so’ng bosh miyasi yallig’langan. Uzoqroq ish faoliyatida bu narsa o’z ta'sirini ko’rsatgan, qiz tez charchab qoladi. Tarbiyachi bola bilan individual ish olib borganda, albatta shuni xisobga olishi zarur.
Bolalarning eksperimental-psixologik o’rganish natijalaridan o’quv mashg’ulotlari vaqtida psixik jarayonlarining ixtiyoriyligini rivojlantirishda xam foydalanish mumkin. 
Psixologik tadqiqot natijalaridan bolalar bilan individual ish olib borishdagina emas, balki guruxiy o’quv tarbiya tadbirlarini o’tkazishda xam foydalanish mumkin. Bunda tarbiyachi o’quv tarbiya jarayonida xar bir gurux a'zosining rolini to’g’ri aniqlashi mumkin. Shunga asosan ta'sirning u yoki bu shaklini ishlatish mumkin. 
Psixodiagnostik tadqiqotlar tarbiyachiga guruxning, xar bir shaxsning u yoki bu psixik funksiyalari rivojlanish prinsiplarini xisobga olgan xolda o’quv tarbiya jarayonini tashkil etish imkonini beradi. 
            
1.5. PSIXODIAGNOSTIKA  XAQIDA UMUMIY TUShUNChA

    Xozirgi zamon psixologiyasi xar xil usullar bilan odamning amaliy faoliyatiga ta'sir qilish imkoniga ega. Mana shunday usullardan biri, bu xar xil toifadagi odamlarga psixologik yordam ko’rsatishdan iboratdir. Ammo, psixologiya yordam ko’rsatish uchun avvalo ulardagi psixik o’zgarishlar sabablarini va unga ta'sir qiluvchi omillarni aniqlash zarurati tug’iladi. Bunda biz psixodiagnostika faniga va uning metodlari xamda metodikalariga murojaat qilamiz. 
O’z-o’zidan savol tug’iladi "psixodiagnostika" atamasi nimani anglatadi va u nimalarni o’rganadi xamda uning nazariy amaliy vazifalari nimalardan iborat. "Psixodiagnostika" atamasi psixologik tashxis qo’yish degan ma'noni anglatib, shaxsning ruxiy xolatida to’liq yoki biror bir aloxida xususiyati xaqida xulosa chiqarishdir, bunda "tashxis" shaxsning taraqqiyot ko’rsatkichi va tavsifnomalarni birgalikda taxlil qilish asosida sinaluvchining xolat va xususiyatlari xaqidagi xulosalardan iboratdir. "Psixodiagnostika" atamasi ilk bor Rorshaxning "Psixodiagnostika" asarining chop etilishidan so’ng psixiatriyada tarqalgan bo’lib, u tez orada tibbiyotdan tashqarida xam keng miqiyosda ommalasha boshlandi. "Diagnoz", ya'ni "tashxis" esa shaxs rivojlanishidagi xar qanday og’ishlarni, xatto-ki uning xolat va xususiyatlarini konkret taraqqiyot darajasini aniqlash demakdir.
Psixodiagnostika - bu maxsus bilimlar soxasi bo’lib, individ yoki guruxni psixologik taraqqiyot  ko’rsatkichlarini, xolat va xususiyatlarini baxolash uchun metodika va metodologiyalar nazariyasi ishlab chiqish bilan bog’likdir. Psixodiagnostika baxolash ob'ekti sifatida, psixologiya fani o’rganayotgan xar qanday jarayon bo’lishi mumkin. Masalan: o’zaro xamkorlik qilayotgan shaxslarning bir-biri bilan kechayotgan xatti-xarakati va muloqatida yuzaga keladigan, aloxida bir odam sezgisidan boshlab, murakkab ijtimoiy- psixologik jarayon bilan tugatish mumkin. 
Psixodiagnostika fanining nazariy vazifalari quyidagilardan iborat: 
psixik ko’rinishlar tabiati va ularni ilmiy jixatdan prinsipial baxolashning imkon darajasini aniqlashtirish;
	xozirgi paytda psixologik ko’rinishlarning miqdorini baxolash va uning ilmiy  asoslanganlik xolatini o’rganish;
	psixodiagnostik usul va uslublarning asosiy metodologik talablari nimalardan iborat;
psixodiagnostik tadqiqotning shart-sharoitlari, natijalarni qayta ishlash xamda ularni interpretasiya usullarining ishonchiligi nimalarga asoslangan;
	test va psixodiagnostik metodlarning tuzilishi xamda ilmiyligini tekshirishning asosiy muolajalarini nima tashkil qiladi. 
Psixodiagnostika fanining amaliy vazifalari psixolog faoliyatining maxsus soxasiga taaluqli bo’lib, amaliy psixologik tashxis qo’yish bilan bog’likdir. Bunda muammo na faqat nazariy jixatdan, balki psixodiagnostik tadqiqotni tashkil  qilish va o’tkazishning amaliy jabxalarini qamrab oladi xamda quyidagi vazifalardan  iboratdir: 
1.	Psixologiya psixodiagnostga  mutaxassis sifatida qo’yiladigan kasbiy talablarni aniqlashtirish;
2.	Psixolog xaqiqatdan xam u yoki bu psixodiagnostik metodlarni mutaxassis sifatida muvaffaqiyatli o’zlashtirib olgani xaqida minimal amaliy shartlar ya'ni kafolat sifatida;
3.	Psixodiagnostika soxasida o’z ishini muvaffaqiyatli amalga oshirish psixolog o’zida mujassamlashtirishi shart bo’lgan bilim, ko’nikma va malakalar;
4.	Psixologning psixodiagnostika soxasida malakali mutaxassis ekanligini xamda amaliy jixatdan tayyorgarligini baxolash mezonlarini xamda dasturlarini ishlab chiqish.
Bu vazifalar majmuasi ya'ni psixodiagnostika fanining nazariy va amaliy   vazifalari bir-biri bilan bog’liqdir.
Ushbu soxada yetuk mutaxassis bo’lib yetishish uchun, psixolog nazariyani va amaliy psixodiagnostikaning asoslarini yuqori darajada o’zlashtirib olgan bo’lishi shart.
Amaliyot individ guruxning psixik taraqqiyot darajasini xamda quyidagi vazifalardan birini amalga oshiradi: 
1.	Biror bir xususiyatga ma'lum taraqqiyot xolatini aniqlash;
2.	Taraqqiyot dinamikasini va qandaydir vaqt davri mobaynida qayta tarbiyalash imkonini aniqlash;
3.	Ta'lim-tarbiya tarixi natijasida, o’tkazilgan pedagogik eksperiment natijasida individ yoki gurux xulqida va ruxiyatidagi real o’zgarishlarni kuzatib borish.
4.	Shaxs sifatlarining oldingi taraqqiyot dinamikasi va qonuniyatlarini taxlili asosida kelajakdagi taraqqiyotini aniqlab olish.
5.	Sinaluvchi odamlar yoki guruxlarni taraqqiyot darajasi natijasiga asoslanib kelajakdagi ishlar uchun toifalarga ajratish.
6.	U yoki bu topshiriqlarni bajara olishiga qarab individ yoki guruxlarni yaroqliligini aniqlash, masalan o’z xizmat vazifasini bajara olishda kasbiy tayyorligini tekshirish.
7.	Psixokorreksion ishlar olib borish maqsadida individ yoki guruxni ijtimoiy    me'yorga mos  yoki  mos emasligini aniqlash.
8.	Individ yoki guruxning kelajak xayot yo’liga yordam berish maqsadida tavsiyalar ishlab chiqish.
Yuqorida sanab o’tilgan vazifalar psixodiagnostika fani uchun umumiy xisoblanadi. Bu vazifalardan ko’pchiliklari maktabgacha tarbiya muassasalarida va maktab-ta'lim jarayonlarida xar xil yoshdagi bolalarga mos ravishda olib boriladigan ish jarayonlarida u yoki bu darajada xal qilinadi.
Psixodiagnostika xususiy jixatdan quyidagi vazifalarni amalga oshiradi: bolani tug’ilgandan boshlab maktab ta'lim jarayonidagi yosh davrlarini psixologik taraqqiyot dinamikasini o’rganadi (bilish jarayonlarini, intellektual qobiliyatlarini, shaxs sifatlarini xamda shaxslararo munosabatlarini). Bunda xar bir bolaga maxsus psixodiagnostik kartochka to’ldiriladi va uning rivojlanish ko’rsatkichlari xar oyda yoki yilda qayd qilinib boriladi. 	Xar bir bolani psixik va xulqiy rivojlanishidagi individual qobiliyatlarini tekshirish, uning o’rtacha standart me'yorlardan chetlashishlari, ya'ni ijobiy (rivojlanishda oldindami) yoki salbiy (rivojlanishdagi qoloqligi) tomonlarini aniqlash.
Bolani ta'lim va tarbiya jarayonidagi yutuqlarini aniqlash maqsadida psixologik xizmat ko’rsatish va uning natijasida amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. O’z vaqtida bolani yanada rivojlantirish maqsadida uni iqtidorini, layoqatini va individual qobiliyatlarini xamda qiziqishlarini tashxislash xamda ilmiy asoslangan psixologik maslaxat va proforientasiya ishlarini olib borish. Ota-onalarga, o’qituvchilarga zarur bo’lgan bolaning mazkur psixologik xolati xaqida xar tomonlama ma'lumotlar to’planib, bolaga mos ravishda ta'lim va tarbiya metodlarini tanlash.
Psixodiagnostika fani psixologiya tarmoqlaridan biri bo’lib, shaxsning individual-psixologik xususiyatlarini, aqliy taraqqiyotini aniqlab o’lchash, ya'ni xisoblab chiqaruvchi metodlarini o’rgatuvchi fandir.
Psixodiagnostika - shaxsning individual-psixologik xususiyatlari farqlarini (aniqlab o’lchashda) xar-xil metodlar bilan aniqlab o’lchasa-da, keyinchalik proektiv metodlar, so’rovnomalar  paydo bo’lishi jarayoniga asos bo’lib qoldi. Shu bilan birga psixodiagnostikaning rivojlanishida nazariy jixatdan metodikalarning kamligi ko’rinib qoldi. Psixodiagnostikaga matematik-statistik metodlar va korrelyasiya xamda taxlil qilish, faktorli analiz paydo bo’lishi va takomillashuvi, psixometrik tadqiq qilish amaliy jixatidan juda katta samara berdi. 
Fan va texnikada diagnostikaning juda ko’p turlari bor. Masalan: tibbiyot diagnostikasi kasalning kelib chiqishini o’rganadi va aniqlaydi; texnik diagnostika - xar xil texnika sistemalari, elektron xisoblash mashinalari, kompyuterlarning salbiy xususiyatlari aniqlanib, ularni bartaraf qilishni o’rgatadi; sport diagnostikasi - jismoniy jarayonlarning o’zgarish xolatlarini o’rganadi va aniqlaydi; psixologik diagnostika - shaxs yoki guruxlarning psixik xususiyatlari, xolatlari va taraqqiyot ko’rsatkichlarini aniqlab, sifatli va mikdoriy jixatdan o’lchab beradi. 
Test - shaxsning aqliy taraqqiyotini, qobiliyatini, irodaviy sifatlarini va boshqa psixik xususiyatlarini tekshirishda qo’llaniladigan qisqa standart masalalar. 
Testlashtirish - psixodiagnostika metodlaridan biri bo’lib, standartlashtirilgan savol va topshiriqlar yordamida individual farqlarni o’rganish aloxida shkalalar bilan o’lchash. 
Etuklik testlari psixodiagnostika  metodlaridan biri bo’lib, konkret bilim, malaka va ko’nikmalarning o’zlashtirish darajasini aniqlab beradi. Yetuklik testi 3ga bo’linadi: xarakat testlari, og’zaki va yozma testlar. Xarakat testlari mexanizmlar, materiallar asboblar bilan ishlash layoqatini aniqlab beradi.
Intellektual testlar - psixodiagnostika metodlaridan biri bo’lib, individning aqliy taraqqiyoti darajasini aniqlab beradi.
Proektiv test motivasiyaning anglanilmagan yoki to’liq angalanilmagan shakllarini o’rganishga qaratilgan va bu jixati bilan inson psixikasining tobora intim soxasiga kirishning yagona psixologik metodidir.
"Proektiv" atamasi ilk bor Lourens Fenk tomonidan 1939 yilda qo’llangan. Shuningdek u shaxsni tadqiq etishning proektiv metodlari tasnifini xam keltiradi: 
1.	Strukturalash metodlari (Rorshaxning siyox dog’lari testi, bulutlar testi, uch o’lchamli proeksiya testi)
2.	Konstruksiyalash metodikalari (MAR, olam testi)
3.	Sharxlash  metodikalari (SATO, TAT, Rene Jil testi)
4.	To’ldirish metodikalari (tugallanmagan gaplar, xikoyalar, One assosiativ testi)
5.	Katapsis metodikalari (psixogramma, proektiv o’yin) 
6.	Ekspressiyani o’rganish metodikalari (dastxat, muloqot taxlili)
7.	Ijod maxsulini o’rganish metodikalari (rasmli testlar, yozma ishlar  va xokazo).
Bunday metodikalarning asosiy farqi material aniqmasligi, xayrixoxlik muxiti va qadriyatli fikrlar mavjud emasligidir. Ular avvalo shaxsning munosabatlar soxasini aks ettiradi va maktab nevrozi uchun xos bo’lgan   maxsus  reaksiyalarni aniqlash imkonini beradi. 
Mazkur ishlar o’quvchilarni maktab, kollej va liseylarda o’qitish davomida psixologik-pedagogik jixatdan chuqurroq o’rgatishga yo’naltirilgan bo’lib, ularning individual xususiyatlarini ta'lim va tarbiyadagi nuqsonlar sabablarini yoritishga yo’natirilgandir. Psixodiagnostika ishlari guruxda yoki yakka xolda o’tkaziladi. Bu asosda amaliy psixologlar quyidagi vazifalarni bajaradi: 
1.	Yosh davri taraqqiyoti mezonlariga muvofiqligini ongli maqsadi mavjud bolalar, o’quvchilar va  kolllej talabalarini oliy o’quv yurti talabalarini psixologik tekshiruvdan o’tkazadi. Ularning kamolot darajasini belgilaydi. o’quvchilarning kasbiy yaroqligini diagnostika qiladi. 
Ularning shaxs xissiyotlari, irodaviy sifatlari, xis tuyg’ulari o’z-o’zini boshqarish imkoniyati, intellektual darajasini tekshiradi.
2.	Maktab yoshidagi bolalar, o’quvchilar, talabalar, yangi turdagi maktab bolalarida uchraydigan o’qitish malakalari ko’nikmalarini egallashdagi nuqsonlar, xulqidagi kamchiliklar, intellektual taraqqiyot shaxs fazilatlaridagi buzilishlar sababini diagnostika qiladi.
3.	Bolalarning voyaga yetgan tengqurlari bilan munosabatini o’rganish uchun ularni tekshiradi.
4.	Iqtidorli yoshlar, talabalar, aspirantlar, tanlovlarida ishtirok qilish, ilmiy tavsiyalar ishlab chiqish. 
Xozirgi zamonda fanga ma'lum, insonning psixologik jarayonlar, xususiyatlar va xolatlarini o’rganish maqsadida tuzilgan psixodiagnostik metodikalar amaliyotda keng qamrovda qo’llanilmoqda. Yangi ilmiy tushunchalarni tuzish, bayon qilish, ilmiyligini kafolatlash maqsadida, ularga xos belgilarni o’rganish uchun eksperimental psixodiagnostik vositalarni ishlab chiqish va xayotga tatbiq etish borasida juda katta ishlar amalga oshirilmokda. XX asr boshlarida ancha yaxshi rivojlangan fanlarning, masalan fizika fanining tushuncha va tadqiqot metodlariga bir qancha talablar qo’yildi va qabul qilindi, bu psixologiyaga xam fan sifatida taaluqlidir. Bu opersionalisasiya va verifikasiya talablaridir.
Opersionalizasiya talabi asosida shu narsa yotadiki, yangi ilmiy tushunchani fanga kiritishda albatta aniq, konkret muolajalar, usul va metodlarni ko’rsatib berish va ular yordamida ilmiy tushunchalarni bayon qilishda bu ko’rinishlar xaqiqatdan mavjudligi ishonch xosil qilishdir. 
Opersionalizasiya xar qanday tadqiqotchining amaliy xarakati yoki ishi jarayonida ilmiy tushunchadagi ko’rinishlar bayoni xaqiqatdan xam aynan shu xususiyatlarga ega ekanligiga ishonch xosil qila olsin.
Verifikasiya talabi shuni anglatadiki, xar qanday ilmiy tushuncha, ilmiylik statusiga talabgor va fanga kiritilayotgan bu kabi yangiliklar albatta xaqiqiy ma'nosiga ega ekanligini aniqlash maqsadida tekshiruvdan o’tkazilishi shart. Tekshirish ko’rinishlar belgilar bayon qilayotgan tushunchani ekspiremental diagnostik metodikada mavjudligini taxmin qilinadi. "Verifikasiya" so’zi "tekshirish" ma'nosini anglatadi. Bu tushuncha bo’shliqdan paydo bo’lmaganligini, xaqiqatdan xam mavjudligini isbotlashda, unga mos psixodiagnostik muolajalar yordamida amalga oshirildi. Masalan, biz fanga "motiv" tushunchasini kiritmoqchimiz, u xolda birinchi navbatda ushbu tushunchaga oid bizga ma'lum tushunchalar va ushbu tushuncha ma'nosiga kiruvchi diagnostik belgi, ko’rinishlarni aniq tavsiflab bera olishimiz kerak. "Motiv" tushunchasini quyidagicha ta'riflab ko’raylik. "Motiv - bu ichki, psixologik, o’zini anglagan yoki o’z-o’zini anglamagan, odam xarakatini qo’zg’atuvchi manba xamda u bir maqsadga yo’naltirilgan xolda faollikni qo’llab turadi. 
Bolalar psixodiagnostikasi amaliyotida faqat validli aniq va ishonchli metodlar qo’llanilishi shartdir, aks xolda natijalarning ishonchsizligi va noaniqligi xamda xulosa chiqarishda xatoliklarni kelib chiqish xavfli yuzaga chiqishi mumkin.
Qo’llanilayotgan metodlar sifatiga, uning yordamida olingan natijalarga ya'ni unga ishonish mumkinligi psixodiagnostik metoddan foydalangan shaxs ma'suldir. 
Ta'lim tizimidagi muassasalarda pedagog-psixologlar ma'sul shaxsdir. Bundan tashqari bolalar bilan psixodiagnostik tashxislar o’tkazishda bir qator kasbiy-axlokiy tavsifga ega talablar qo’yilgan. Bu asosiy kasbiy-axloqiy talablar quyidagilardir:
1.	Xar qanday sharoitda xam psixologik tashxis natijalari bola shaxsiga ziyon yetkazish maqsadida qo’llanmasligi shart.
2.	Psixologik tashxisni faqat bolalarning va ota-onalarning roziligi bilan o’tkazish mumkin (faqat ba'zi bir xolatlar bundan istisno ya'ni tibbiyot va xuquqiy soxalarda). Go’daklik yoki balog’at yoshigacha bunday qarorlarni ota-onalar bolalar ishtirokida qabul qilishi mumkin. 
3.	Ota-onalar, ota-onalik xuquqidan maxrum qilinganlardan tashqari mutaxassis psixolog psixodiagnostik tadqiqot natijalari asosida tayyorlagan xulosalarini bilishga xaqlidir. Psixolog o’z navbatida ota-onalarning o’z farzandlari ruxiyati xaqidagi savollariga to’liq ishonchli va xaqqoniy javob berishi shartdir.
4.	Psixologik tashxis natijalari, shaxs taraqqiyotiga ta'sir qiluvchi xar xil omillarni  xamda ota-onalarning, pedagoglarning fikrlarini inobatga olmasdan, bolaning ta'lim va tarbiyasiga taalluqli takliflarni xal kilishga asos bo’la olmaydi.
5.	Ta'lim tizimida ishlayotgan psixolog, psixologik tashxis ishlarini, o’qituvchi va tarbiyachi bilan xamkorlikda olib borgan xolda, ularni bola ruxiyati xaqida zarur ma'lumotlar bilan ta'minlab borishi shart.
Psixodiagnostika qo’llanilayotgan ko’pgina metodikalar yosh me'yorlari atamasi bilan bog’liqdir: Bu birinchidan ruxan va jismonan sog’lom xamda tasodifan tanlab olingan bolalar guruxida o’rganilayotgan xususiyatlarning o’rtacha taraqqiyot darajasi bilan bog’liq xolda tavsiflanadi. Bolada yosh me'yorlari o’rganilayotgan xususiyatlarning taraqqiyot darajasining og’ishi, o’tkazilgan tadqiqotdan olingan natijalar bilan aniqlanadi. Agar uning individual ko’rsatkichlari me'yordan yuqori bo’lsa, u xolda bola o’z tengqurlaridan ilgarilab ketgan, uning aksi bo’lsa, tengqurlaridan orqada qolgan, degan xulosa chiqariladi.
Ikkinchidan - bu o’z-o’zidan me'yorlarni o’rganib turishdir. Bizga ma'lumki, jamiyatning rivojlanib borishi bilan  bolalardagi intellektual, shaxsiy va xulqiy taraqqiyotning o’rtacha ko’rsatkichi o’zgarib boradi. Bu, albatta bundan o’n yil oldingi me'yorlardan xozirgi paytda foydalanish mumkin emasligini ko’rsatib beradi, shuning uchun xam  xar bir metodikani xar 3-5 yilda albatta qayta tekshirib ko’rishni talab qiladi. 
Uchinchidan, boladagi u yoki psixologik xususiyatlarni taraqqiyot darajasini baxolash uning kelajakdagi taraqqiyoti xaqida muxokama qilib bo’lmaydi. Chunki bu uning na faqat taraqqiyot darajasi bilan, balki bolaning uquvchanlik qobiliyati, yangi xayotiy tajribalarni o’zlashtira olishi ta'lim sifati xamda ko’pgina boshqa omillar va sharoitlar bilan bog’liqdir.
Bundan tashqari xar qanday psixodiagnostik metodikalarni baxolarda qo’llash va xulosa chiqarish uchun, avvalo uni sinab ko’rish kerak.
Psixodiagnostik metodikalarni ishlab chiqish va sinab ko’rish bosqichlari  quyidagilardir.
Psixodiagnostika so’zi psixologiyada ikkita asosiy axamiyatni kasb etadi. Birinchi ilmiy psixologik bilimlar va tadqiqotlar soxasi xisoblansa, ikkinchisi psixologik bilimlarni amaliyotda qo’llay olish soxasidir. Ilmiy soxa sifatida psixodiagnostika: prinsiplar, xar xil psixodiagnostik metodlarning ilmiyligini tekshirish muolajalarini va usullarini qamrab oladi. Amaliy soxa sifatida psixodiagnostik metodlarni amaliyotda qo’llay olish ko’nikma va malakalarni psixolog-diagnostda shakllantirishga qaratilgan.
Ilmiy va amaliy soxada xam odamni psixologik  jarayonlarni, xususiyat va xolatlarni baxolash  xaqida fikr yuritiladi.
Xozirgi zamon psixologiyasida juda ko’p xar xil psixodiagnostik metodlardan foydalaniladi, ammo ularning xammasi ilmiy asoslangan deb ayta olmaymiz. Bundan tashqari, metodlar ichida tadqiqot va xususiy psixodiagnostik metodlar mavjud. Xususiy psixodiagnostik metodlar shunday metodlar sirasiga kiradi-ki, ular o’rganilayotgan psixologik xususiyatni aniq miqdoriy va sifatiy tavsiflarini ko’rsatib bera oladi, ya'ni bir xususiyatni baxolash maqsadida  qo’llaniladi. 
Yuqorida aytib o’tilgan maqsad uchun qo’llanilmaydigan metodlar faqat, psixologik  jarayonlarni, insonning xususiyat va xolatini o’rganadigan metodlar tadqiqot metodlari deb yuritiladi. Ular asosan empirik va eksperimental ilmiy tadqiqotlarda qo’llaniladi. Ularning asosiy maqsadi - ishonchli bilimlar, faktlarni olishdir. Psixodiagnostik va tadqiqot metodlari  farqlarini ko’rsatib beruvchi ikkita misol ko’rib   o’tsak: 
1 misol. Shaxsni psixodiagnostik  tekshiruv metodi.
Bu 16 faktorli R.Kettell testi. Bu standartlashtirilgan savolnoma o’ziga 187ta muloxazani qamrab olgan bo’lib, 16ta guruxga bo’lingan shkalalar mavjud. Xar bir shkala yordamida shaxsni aloxida bir belgisini baxolash mumkin, bunda baxolash standart ballarda beriladi. Ushbu testdagi muloxaza, ko’rsatma, qo’llashdagi muolajalar, natijalarni sharxlash va xulosalar - xamma voqea-xodisalarda bir xil qo’llaniladi va o’zgartirilmaydi.
2. Misol. Shaxsni tadqiqot qilish metodlari.
Masalan, odamni maxsus sharoitda kuzatish orqali, aniq bir xulqini o’rganish uchun mo’ljallangan eksperiment  ishlab chiqilmoqda. Eksperimentni shunday tuzish mumkin-ki, tadqiqotchini qiziqtirayotgan shaxs xulqidagi ko’rinish, belgilarni xar birini aloxida o’rganish imkonini bersin. Sinovchi, sinaluvchilar xulqini kuzatish orqali shaxs belgilarini aloxida xususiyatlarini va unga mos xulq-atvor shakllari xaqida xulosa chiqarish uchun ishlab chiqarilgan eksperiment o’tkazadi. Bundan tashqari bolalar bilan o’tkaziladigan psixologik-pedagogik eksperiment ularni maxsus eksperimental sharoitda kuzatish imkonini beruvchi izlanishlar xam tadqiqot metodi deb yuritiladi.
Bu psixodiagnostik metodlar xar xil psixologiya soxalarida va xar xil insonlar faoliyatida qo’llaniladi. Ilmiy psixologiyada bu metodlar asosan eksperimental izlanish va bu jarayonni tashkil qilishda, amaliy psixologiyada esa - psixologik maslaxat, psixokorreksiyada xamda psixologning kasbiy faoliyatidagi boshqa jabxalarda, masalan, kasb tanlashida malakali mutaxassislar tayyorlashda qo’llaniladi.
To’g’ri tashkil qilingan eksperimentda xamma vaqt xam sinaluvchining u yoki psixologik xususiyatini taraqqiyot darajasini aniq baxolash zurur, chunki o’tkazilgan eksperiment o’rganilayotgan xususiyatga ta'sirini ko’rsatdi-mi, yo’q-mi bilib olishimiz shart. Yuqorida aytib o’tilgan fikrlar psixologik maslaxat va psixologik korreksiya ishlariga xam taalluqlidir. Psixologik maslaxat olib borayotgan, psixolog mijozdagi xar xil psixologik xususiyatlarning taraqqiyot darajasini baxolashi shart. Uning bu ishi, bu xodisada shifokor mexnatini yodga soladi, ya'ni shifokor bemorning kasalini aniqlash  va muolaja metodini aniqlashda diagnostik ishlar o’tkazadi. 
Psixolog xam diagnostika bilan shug’ullanar ekan, avval mijozni psixologik taraqqiyot darajasini tashxislab, so’ngra maslaxat va korreksiya ishlarini amalga oshiradi.
Jaxonda psixodiagnostik metodlarning mingdan ortiq turi mavjud bo’lib, biror bir sxema qilib olinmasa, farqlab olish juda xam mushkul ishdir. Psixodiagnostik metodlarning umumiy sxematik klassifikasiyasini quyidagicha ko’rsatib o’tish mumkin: 
1.	Kuzatish asosidagi psixodiagnostik metodlar.
2.	Savolnomali psixodiagnostik metodlar.
3.	Ob'ektiv psixodiagnostik metodlar, bunga inson xulq-atvor reaksiyalari analiz va faoliyat maxsuldorligini o’rganish xam kiradi.
4.	Psixodiagnostikaning eksperimental metodlari.
Kuzatish asosidagi psixodiagnostik metodlar albatta, o’ziga kuzatish olib borish xamda olingan natijalardan psixodiagnostik xulosalar chiqarishning muvaffaqiyatli garovidir. Bunday kuzatishda standart sxemalar va sharoitlar kiritiladi, unda nimani kuzatish, qanday kuzatish, kuzatish natijalarini qanday qilib belgilab borish, qanday baxolash xamda  sharxlash asosida xulosa chiqarish aniq belgilab olinadi. Yuqorida ko’rsatib o’tilgan psixodiagnostik talablar-standartlashtirilgan kuzatish deb yuritiladi. Bunga misol qilib, qandaydir topshiriqning yechimi to’g’risida, kichik guruxning ish faoliyatini kuzatsak (R.Beyls metodi bo’yicha).
1.	Sharoitni yengillashtirish
2.	Muammo yechimini taklif qilish
3.	Savollarga javob berish
4.	Ma'lumotlar berish 
5.	Tushuntirib berish 
6.	Yordam berishni taklif qilish
7.	Yordam so’rash 
8.	Tushuntirib berishni so’rash
9.	Ma'lumotlar berishni so’rash
10.	Savollarga javob berishni so’rash 
11.	Muammo yechimini so’rash 
12.	Muammoni yanada chigallashtirish. 
Bu sxema xulq-atvorni kuzatishning 12 xil tipini qamrab olgan, unda 6ta ijobiy va 6ta salbiy ko’rinishlarni ifodalab berilgan. 
Kuzatish natijalarini miqdoriy taxlil qilishda statistik metodlarni quyidagicha tartibda qo’llash lozim: 
Olingan natijalarni foizlar bo’yicha xisoblash o’rtacha arifmetik qiymatni topish o’rtacha kvadrat og’ishni topish (sigma) Son qatoridagi miqdorlar tarqoqligini aniqlash (dispersiya)
Omillar o’rtasidagi muayyan munosabatlar mavjudligini taxlil qilish (korrelyasion bog’lanish) 
Metodikalar ishonchlilik darajasini aniqlash (Styudent mezoni) 
Savolnomali psixodiagnostik metodlar maxsus standart tanlab olingan savollarga yozma yoki og’zaki javoblarni taxlil qilishdir. 
Ushbu metodning bir necha turlari mavjud: anketa, savolnoma, intervyu. Anketa metodi deb, sinaluvchi savollarga javob berishidan tashqari, o’zi xaqida ma'lumot berishga aytiladi.
Savolnoma metodi deb, sinaluvchiga beriladigan savollar majmuasi aytiladi. Bu savollar ochiq va yopiq usulda bo’ladi.
Yopiq savollar deb, standartlashtirilgan javoblar mavjud bo’lib unga sinaluvchi o’ziga mos javobni berishiga aytiladi. Masalan: "xa", "yo’q", "bilmayman", "roziman,  rozi emasman", "aytish qiyin".
Ochiq savollar deb, sinaluvchi mustaqil ravishda xoxlagan javobni berishga aytiladi, bu javoblar yopiq savollardan farqli ravishda, faqat sifatiy taxlil  qilinadi.
Bundan tashqari savolnomali psixodiagnostik metodlar shaxs sifatlarini to’g’ridan-to’g’ri aks ettiruvchi savollar xamda to’g’ridan-to’g’ri yo’naltirilmagan savollar usulida bo’lishi mumkin. To’g’ridan-to’g’ri yo’naltirilgan savollarga sinaluvchining o’zida u yoki bu psixologik sifatlarning ko’rinishlari  bor yoki yo’qligi xaqidagi javobidir. To’g’ridan to’g’ri yo’naltirilmagan savollar, sinaluvchidagi o’rganilayotgan xususiyatga to’g’ridan-to’g’ri yo’naltirilmagan bo’lib, ammo uning shaxs sifatining bu xususiyatini psixologik taraqqiyotini o’rganishga qaratilgan bo’ladi. Masalan, shaxs sifatlaridan "xavotirlanishni" diagnostika qilish uchun savollarga murojaat qilsak (bezovtalik, o’ychanlik):
1.	Xavotirlanishga ochiq savol: "Kuchli xavotirlanish xolatiga tushib qoladigan xodisalar xaqida gapirib bersangiz".
2.	Yopiq savol: "Siz ko’p xollarda xavotirlanish xolatida bo’lasizmig’ quyidagi javoblardan birini tanlang va belgilang "xa", "yo’q", "ba'zan", "bilmayman".
3.	To’g’ridan-to’g’ri yo’naltirilgan savol: "Sizda xavotirlanish degan shaxs sifati  mavjudmig’"
4.	To’g’ridan-to’g’ri yo’naltirilmagan savol: "Sizda imtixon paytida bezovtalik xolati vujudga keladimig’"
Bundan tashqari yozma savolnomalardan tashqari, og’zaki savolnomalar xam mavjud, bu intervyu deb yuritiladi. Unda psixolog sinaluvchiga o’zi savol berib, o’zi javoblarni yozib boradi, bu savollar oldindan aniqlanib, tayyorlab qo’yiladi bu savollar xuddi yozma savollar tipidagi kabi bo’lishi mumkin.
Yana bir psixodiagnostik metodlardan biri faoliyat maxsuldorligini analiz qilish orqali kontent-analiz xisoblanadi. 
Kontent-analizning vazifasi shundan iboratki, odamni psixologik tavsifini aniqlash va baxolashda, uni nima ish qilayotganligi, asosan yozma ijodi maxsulini taxlili orqali o’rganishga qaratilgandir.
Eksperimentni psixodiagnostik metod sifatidagi muxim jixatlari shundan iboratki, sinaluvchining biron bir xususiyatini baxolashda maxsus psixodiagnostik eksperiment ishlab chiqiladi va tashkil qilinadi. Bunday eksperiment muolajalari o’ziga bir qancha tibbiy voqeliklarni tashkil qiladi, ya'ni bu xodisalar sinaluvchining o’rganilayotgan xususiyatini namoyon qilsa, xamda bu sifatning taraqqiyotini baxolash va belgilashni standart metodikasini ishlab chiqishga qaratilgan. 
Psixodiagnostik eksperimentni tashkil qilish va o’tkazish natijasida tadqiqotchi o’zini qiziqtirayotgan muammolarga, maxsus tarzda tashkil qilingan eksperimental tadqiqotda sinaluvchi xulq-avtorini kuzatish orqali ma'lumotlarga ega bo’ladi. Masalan, tadqiqotchini shaxs sifatlaridan, xavotirlanish muammosi qiziqtiradi. 
Unda diagnostik eksperiment quyidagi tarzda olib boriladi. Sinaluvchini imtixon sinovlari kabi voqelik xolatiga tushiriladi yoki qandaydir murakkab ishni vaqt tig’izligida qat'iy natijalar olishni bajarishga undaydi. Sinaluvchi topshiriqni bajarayotgan paytda, uning xulqida xar xil yuqori darajali "xavotirlanish" kuzatilib  va belgilab borish mumkin.
Biz yuqorida ko’rsatib o’tgan psixodiagnostik metodlar va ularning turlari xamda qo’llanishi  xaqida ma'lumotlar berdik, xar qanday psixolog yuqori malakali mutaxassis bo’lib yetishishi uchun, albatta ushbu psixodiagnostik metodlarni o’zlashtirishi va amaliyotda foydalana olish ko’nikma va malakalariga ega bo’lishi shartdir. 
Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar:

1. Psixodiagnostika predmeti.
2. Diagnoz  bosqichlari.
3. Psixodiagnostikaning nazariy, amaliy va xususiy  vazifalari.
4. Psixodiagnostikaning fan sifatida  vujudga kelishi, rivojlanish tarixi.

II. PSIXODIAGNOSTIKANING KASBIY-AXLOKIY JIXATLARI

2.1. EKSPERIMENTATOR ShAXSIGA qo’YILADIGAN TALABLAR

Psixodiagnostika - bu psixologning kasbiy faoliyatidagi murakkab va juda ma'suliyatli soxasidir. Mana shuning uchun xam psixodiagnostikaga bir qator ijtimoiy-axloqiy talablar qo’yilgan va bular quyidagilardir: 
1.	Psixodiagnostika sirlarini saqlash;
2.	Psixodiagnostik metodikalarning ilmiy asoslanganligi;
3.	Sinaluvchiga ziyon yetkazmaslik;
4.	Xulosalarning ob'ektivligi; 
5.	Taklif qilingan tavsiyalarning samaradorligi.
Yuqorida qayd qilinib o’tilgan talablarni, psixodiagnostikaning tamoyillari sifatida xar birini aloxida ko’rib chiqamiz.
Psixodiagnostikaning sir saqlash tamoyili - sinaluvchining ruxsatisiz olingan natijalarni e'lon qilmaslik, bu  birinchi navbatda balog’at yoshiga yetgan odamlarga taaluqlidir. Agar sinaluvchilar balog’at yoshiga yetmaganlar bo’lsa  xamda psixodiagnostik natijalarni e'lon qilish uchun ota-onalarning yoki bolalar uchun ma'naviy va xuquqiy ma'sul bo’lgan shaxslar ruxsati bo’lishi shart. Faqat ba'zi xollarda ilmiy maqsadda, ya'ni eksperimental tadqiqotning bir qismi sifatida e'lon qilish bundan istisnodir, ammo sinaluvchilarning aniq ismi, shariflarini bayon qilish tavsiya qilinmaydi.
Psixodiagnostik metodikalarning ilmiy asoslanganlik tamoyilida metodikaga validlik, ishonchlilik talabi qo’yiladi, ya'ni olingan natijalarga to’liq ishonch imkonini bersin. 
Ziyon yetkazmaslik tamoyilida  psixologik tashxis natijalarini xech qachon tadqiqotda qatnashgan odamlarga nisbatan zarar yetkazish maqsadida foydalanmaslik.
Xulosalarning ob'ektivlik tamoyili  test o’tkazayotgan odamning sub'ektiv ustanovkalarga tobe bo’lmasligi, test olingan natijalaridan kelib chiqqan xolda ilmiy asoslangan bo’lib validli va ishonchli metodika yordamida o’tkazilgan bo’lishi shart. 
Taklif qilinayotgan tavsiyalarning samaradorlik tamoyilida  tavsiyalar albatta taklif qilinayotgan odamga yordam berishi shart. 
Test natijalari asosida taklif qilinayotgan tavsiyalar befoyda yoki qo’shilmagan tasodifiy xolatlarni keltirib chiqarmasligi kerak.
Psixodiagnostika bilan shug’ullanuvchi odamlarga, maxsus malakaviy talablar qo’yiladi. Asosiylari quyidagilardir: Nazariy tayyorgarlik; 	Psixodiagnostik metodikalarni va ularni o’tkazish shart-sharoitlarini mukammal bilishi; 	Biron bir metodikani amaliyotda qo’llay olishda zaruriy tajribaga ega bo’lishi. Xar qanday psixodiagnostik metodika bo’shliqdan paydo bo’lmaydi, balki (tashxislash) o’rganilayotgan ob'ektning psixologik nazariyasi asosida vujudga keladi va rivojlanadi. Masalan, intellekt testlari, intellektning xayotiy voqeliklarda namoyon bo’lishi, axamiyat tuzilishi va uning tabiati xaqidagi ilmiy tasavvurlarga asoslanadi. Shaxs testlari, shaxsning tuzilishi shaxs xususiyatlarining taraqqiyoti va tabiati, ilmiy ma'nosi xaqidagi nazariyalarga asoslanadi. 
Psixodiagnostik metodikalardan to’g’ri foydalana olish uchun albatta uning nazariy asoslarini bilish shart, aks xolda psixodiagnost tadqiqot natijalarining analizi, sharxlash va xulosalarda xatoliklarga yo’l qo’yishi mumkin.
Eksperimentator  biron bir psixologik testni mukammal o’zlashtirib olmagan bo’lsa va xech bo’lmaganda o’zida yoki boshqa bir odam sinab ko’rmagan bo’lsa, uni qo’llashga xaqli emas. Bundan tashqari psixodiagnostik metodikalarni qo’llashning shart-sharoitlariga qattiy amal qilish shart. 
Ammo xar qanday voqelikda xam psixologik tashxis bilan kim shug’ullanishidan qa'tiy nazar - mutaxassismi yoki qiziquvchimi quyidagi ma'naviy-axlokiy me'yorlarga qat'iy rioya qilishi shart: 
1.	Shaxsni o’z xoxishisiz psixologik tadqiqotga jalb qilish man qilinadi, faqat ba'zi bir xodisalar bundan istisno, ya'ni sud yoki tibbiyot amaliyotlari agar qonun bilan chegaralanmagan bo’lsa;
2.	Psixologik testlar o’tkazishdan oldin sinaluvchi, tadqiqot jarayonida o’zi anglamagan xolda, o’z fikri va xissiyotlari xaqida ma'lumotlar berib qo’yishi to’g’risida ogoxlantirib qo’yilishi kerak;
3.	Xar bir odam agar qonun bilan chegaralanmagan bo’lsa, test natijalarini qachon, kim va qanday maqsadda qo’llanilishi xaqida bilishga xaqlidirlar;
4.	Psixologik test natijalari tadqiqot o’tkazgan shaxs tomonidan sinaluvchiga tushunarli bo’lgan shaklda tayyorlab taqdim qilinadi;
5.	Balog’at yoshiga yetmagan bolalar bilan o’tkazilgan test natijalarini ularning ota-onalari yoki ularga ma'sul shaxslar bilishga xaqlidir;
6.	Agar test shaxsning psixologik taraqqiyot darajasini aniqlash maqsadida o’tkazilsa, u xolda sinaluvchi na faqat testning maqsadini, balki kim tomonidan nima asosida test natijalarining xulosasi chiqarilishini bilishga xaqlidir;
7.	Amaliyotda psixologik testlarni qo’llashda asosiy javobgarlik ulardan foydalanayotgan shaxslar, tashkilotlar va psixologlar zimmasidadir.

2.2. TESTLARNING KLASSIFIKASIYASI

Psixologiyada test deb, o’rganilayotgan xususiyatni rivojlanganlik darajasini, miqdoriy va sifat ko’rsatkichlarini bir-biriga taqqoslash imkonini beruvchi standartlashtirilgan psixodiagnostik metodikaga aytiladi. Metodikaning standartlashtirilgan tushunchasini ma'nosi shundan iboratki, u voqea, xodisalardan boshlab sinaluvchiga beriladigan ko’rsatmalar, xisoblash usuli, olingan natijalarni sharxlash bilan tugaydigan, butun jarayonning xammasi, doimo va xar joyda bir xil qo’llanilishiga aytiladi.
Testlar yordamida olingan baxolarni, agar test to’g’ri qo’llanilgan bo’lsa, test qachon, qaerda, qanday qilib va kim tomonidan qo’llanilgandan qat'iy nazar ularni bir-biri bilan tenglashtirish, taqqoslash deb yuritiladi. Xar xil psixodiagnostik metodikalarda testlarning validlik, ishonchlilik, aniqlik va bir xillik mezonlariga juda qat'iy talablar qo’yiladi.
Testlarning juda ko’p turlari mavjud va ularni qo’llanish asoslariga qarab bir necha guruxlarga bo’lish mumkin: test predmetligi bo’yicha (sifati bo’yicha ya'ni aynan sifatni testlar yordamida baxolash); testlarda topshiriqlardan foydalanishning aloxida xususiyati; materiallar bo’yicha sinaluvchiga talablar; ob'ekt bo’yicha baxolash. Predmetligi bo’yicha testlar intellektual shaxsiy va shaxslararo testlarga bo’linadi. Testlarda topshiriqlardan foydalanishning aloxida xususiyati bo’yicha amaliy, obrazli va so’zli testlar. Test materiallarining tavsifi bo’yicha sinaluvchiga talablar, blankali va apparaturali testlarga bo’linadi. Ob'ekt bo’yicha baxolash - prosessual testlar yutuqqa erishish testi, xolat va xususiyatlar testi.
Intellektual testlar shaxsni aqliy faoliyati rivojlanganlik darajasi va ularni aloxida bilish  jarayonlarini (idrok, diqqat, xayol, xotira, nutq) baxolashda qo’llaniladi.
Shaxs testlari insonning barqaror individual xususiyatlari, xatti - xarakatlarini aniqlash bunga: temperament, xarakter, motivasiya, emosiya va qobiliyatlarni  aniqlovchi testlar kiradi. Bundan tashqari shaxsda xar tomonlama, shaxs xolatini kompleks baxolash yoki aloxida xususiyatining rivojlanganlik darajasini baxolash testlari xam mavjuddir. Bunga Kettell, MMPI va boshqa    testlar kiradi.
Xususiy testlar yordamida, shaxsning aloxida belgilari, motivlar, emosiyalar, masalan xarakter aksentuasiyasi, xavotirlik, lokus nazorati, yutuqqa erishish motivi, tajovuzkorlik va boshqalar aniqlanadi.
Shaxslararo testlar xar xil ijtimoiy guruxlarda odamlarning munosabati  sifatida ijtimoiy-psixologik o’z-o’zini attestasiya qilish testi.
Amaliy testlar o’ziga topshiriq va shakllarni qamrab oladi, bunda sinaluvchi aniq predmet materiallari yoki ularni almashtiruvchi materiallar bilan ko’rgazmali-xarakatli reja bilan amaliy ish bajaradi.
Obrazli testlar obrazlar, surat, rasm, sxema va tasavvurlar bilan mashqlarni o’zi ichiga  oladi.
Verbal testlar so’zli topshiriqlardan iborat, unda tushunchalarni aniqlash, xulosa chiqarish, xar xil so’zlarning ma'nosini anglash va taqqoslash xamda bu so’zlar bilan xar xil mantiqiy operasiyalarni bajarishni o’z ichiga oladi.
Testlarda qo’llaniladigan ko’pgina topshiriqlar kompleks xarakterga ega va bu testlarda amaliy, nazariy, obrazli va verbal topshiriqlar mujassamlashgan. Bu odamning, real xayotidagi ko’p vazifalari kompleks xarakterga ega ekanligi bilan bog’liqdir. Shuning uchun xam, testlar, odamni real xayotdagi yutuqqa erishish imkoniyati va xulqini aytib berish uchun o’tkaziladi.
Blankali testlar  sinaluvchida test materiallari sifatida xar xil shakldagi blankalarda foydalaniladi, masalan, rasmlar, sxemalar, jadvallar va savolnomalar.
Apparaturali testlar - bu shunday testlarki, unda test natijalarini qayta ishlash va ko’rsatish uchun xar xil turdagi apparaturalar qo’llaniladi, masalan, audio va videotexnika, elektron xisoblash mashinalari. 
Prosessual testlar deb, uning yordamida qandaydir bir psixologik yoki xulqiy jarayon o’rganiladi va unga aniq miqdoriy va sifatiy taxlil beriladi, masalan, materiallarni esda olib qolish jarayoniga, individlarning guruxda shaxslararo xamkorlik  jaryoniga  taxlilni misol sifatida keltirish mumkin.
Yutuqqa erishish testlari kishining qandaydir bir faoliyatida, bilish soxasini qandaydir bir turida yutug’ini baxolashda qo’llaniladi, masalan, tafakkurning mantiqiyligi, diqqatning barqarorligi, verbal tafakkurning rivojlanganlik darajasi.
Xolatlar va xususiyatlar testlari shaxs psixologik sifatlarining  barqarorligini diagnostika qilish bilan bog’liqdir, masalan, shaxs xislatlari, temperament xususiyati, qobiliyatlari va boshqalar. 
Proektiv testlar maxsus guruxga ajratiladi. Proektiv test kishining u yoki bu psixologik sifatini to’g’ridan-to’g’ri emas, balki   bavosita baxolaydi. Bunday baxolash kishining ko’p  ma'noli ob'ektlarni qanday qabul qilishi va talqin qilishining analizi natijasida olinadi. Bunga: surat syujetining noaniqligi, shaklsiz dog’lar, tugallanmagan jumlalar va boshqalar kiradi. Bunday ob'ektlarni taxlil qilish va baxolashda kishi ongsiz ravishda o’z-o’zining  "proeksiyasini" ko’rsatib berish deb yuritiladi.
Bu gurux testlariga, Rorshax testi, Tematik Apperseptiv Test (TAT) va boshqalar kiradi.
Proektiv testlar sinaluvchining yashirin va anglanilmagan psixologik xususiyatlarini psixodiagnostika qilish zarurati tug’ilganda qo’llaniladi.
Psixodiagnostik eksperiment metod sifatida kamdan-kam voqelikda asosan kishining zarur psixologik sifatini boshqa usullar bilan aniqlash va baxolash imkoniyati bo’lmaganda qo’llaniladi.
Prosessual testlar, tadqiqotchini sinaluvchida kechayotgan psixik va xulqiy jarayonlarning xususiyatlari qiziqtirganda qo’llaniladi, yutuqqa erishish testlari esa kishining qobiliyati, ko’nikma va malakalarini baxolash vazifasini o’taydi.
Intellekt testlari kishining intellektual taraqqiyotining umumiy ko’rsatkichini aniqlash va miqdoriy baxolash zarurati tug’ilganda foydalaniladi.
Psixodiagnostik metodlar singari testlarga xam qa'tiy talablar qo’yiladi:
1. Testning  ijtimoiy-madaniy adaptasiyasi.
Bu so’zlar tuzilmasi test topshiriqlari va test baxolari xamda sinaluvchiga berilayotgan ushbu test topshiriqlari ushbu jamiyat madaniyati milliy qadriyatlariga mos bo’lishligi zarur degan ma'noni anglatadi. Masalan, Yevropada tuzilgan test boshqa bir mamlakatda birinchi marta qo’llanilayotgan bo’lsa va bu mamlakatda intellekt strukturasi so’z-mantiqiy bo’lmasa, balki obrazli yoki amaliy tafakkurli bo’lsa test albatta ijtimoiy madaniy moslashtirilgan bo’lishi shart. Agar  test moslashtirilmagan xolda, ya'ni qanday bo’lsa shundayligiga qo’llanilsa, u xolda biz juda past natijalar olamiz va natijalar ushbu mamlakatda yashovchi kishilarning tafakkuri taraqqiyotini ko’rsatkichiga mos kelmaydi. Yoki buning aksi, ya'ni ushbu mamlakatda so’z-mantiq tafakkuri asosiy rolga ega bo’lsa test topshiriqlari amaliy tafakkurga oid bo’lsa, u xolda biz aqliy taraqqiyotning noadekvat ko’rsatkichiga ega bo’lamiz.
2. Test topshiriqlarining sodda tuzilganligi va bir ma'noliligi.
Ushbu talabga binoan, testni so’z va boshqa topshiriqlarida ya'ni, so’z, rasmlar kishilar tomonidan xar xil idrok qilinishi va tushunish momentlari bo’lmasligi kerak.
3. Test topshiriqlarini bajarishda  vaqtning  chegaralanganligi.
Bunda psixologik test topshiriqlarini bajarishda vaqt 1,5-2 soatdan oshmasligi, chunki kishi o’zining ish qobiliyatini yuqori saviyada uzoq muddat ushlab turishi  juda mushkuldir.
4. Ushbu test uchun me'yorlarining mavjudligi.
Test me'yorlari deb, ushbu testning reprezentativligini o’rtacha ko’rsatkichi tushuniladi, ya'ni ko’p odamlardan to’plab olingan ko’rsatkichlarning o’rtacha ko’rsatkichi bilan individning ko’rsatkichini taqqoslash va uning psixologik taraqqiyotni baxolash tushuniladi. Test me'yorlari asosan, sinaluvchilarning yoshi, jinsini aniq bilgan xolda, katta tanlama guruxidan olingan test natijalarining o’rtacha baxosi va keyinchalik ularni yoshi, jinsi va bir qancha relevant ko’rsatkichlarini differensiyalash bilan aniqlanadi.
Test me'yorlari - bu kishilar taraqqiyotining o’rtacha ko’rsatkichi. Xar qanday me'yor, o’lchov xam vaqti bilan o’zgarib turadi, chunki ishlar davomida kishilarning xam psixologik taraqqiyotida o’zgarishlar bo’ladi, masalan, XX asrning birinchi choragida kishilarning intellektual taraqqiyotiga qo’yilgan me'yorlar, shu asrning oxirgi choragiga qo’yilgan me'yorlarga to’g’ri kelmaydi, chunki ushbu yillar mobaynida kishilarning aqliy taraqqiyot ko’rsatkichlari ancha yuqoridir.
Bundan tashqari empirik qoidalar mavjud unga ko’ra kamida xar besh yilda test me'yorlari qayta ko’rib chiqilishi shartdir, asosan bu intellektual testlarga talluqlidir.
Test me'yorlari qo’yilgan talablardan tashqari, test o’tkazishni, natijalarni qayta ishlash va  taxlil qilishni qat'iy qoidalari mavjuddir. Bular quyidagilardir: 
1.	U yoki bu testni qo’llash uchun psixolog test bilan tanishib chiqib, o’zida yoki boshqa bir kishida sinab ko’rishi kerak. 
Bu testni o’tkazish bilan bilan bog’liq bo’lgan xatoliklarni oldini olish imkonini beradi.
2.	Sinaluvchi test topshiriqlarini bajarishidan oldin va ko’rsatmalarini yaxshi tushunib olishi uchun oldindan tayyorgarlik ko’rib qo’yish.
3.	Test o’tkazish vaqtida, sinaluvchilar mustaqil ishlashi, bir-biriga xalaqit bermasligini va ta'sirini o’tkazmasligini nazorat qilib turish, chunki bu test natijalarini o’zgartirib yuborishi mumkin.
4.	Xar bir test natijalarini qayta ishlash va taxlil qilish uchun asoslangan va aniq ishlangan matematik-statistik usullarni oldindan tayyorlab qo’yish.
Biz test turlari va test me'yorlariga qo’yilgan talablarni o’rganib chiqdik, endi test me'yorlarini reprezentativligi, validligi, 
ishonchligiga to’xtalib o’tsak.
Test tuzilishining asosiy statistik prinsiplari 1980-yillarda V.S.Avanesov, A.Anastazi, V.K.Gayda, V.P.Zaxarovlarning adabiyotlarida to’liq yoritib o’tilgan. Ammo ko’rsatib o’tilgan adabiyotlarda psixometrik testlarning asosiy muammosi, test me'yorlari, to’liq yoritib o’tilmagan. Bu birinchi navbatda amerikalik testolog A.Anastazining adabiyotiga talluqlidir. Anastazining yaratgan qo’llanmasi, g’arb testologlari tomonidan ikkita asosiy prinsiplari zaruriy tanqidiy muxokamalarga ega bo’lmaydi, bular diagnostik me'yoriy sifati tarzida statistik me'yorlarning qo’llanilish muammolari va normal modellarga xamma empirik ma'lumotlarning taqsimlanishi xaqidagi ma'lumotlar muammosi. 
Endi biz differensial asosiy tushunchalar tizimi tuzilishining qisqacha kontekstini analiz qilib o’tamiz.
1. Test shkalalarining statistik tabiati. Psixodiagnostikada tipik o’lchov testi - bu qisqa topshiriqlarning yoki punktlarning ketma-ketligi, sinaluvchi tomonidan topshiriqlar bajarilishi natijasida so’ng ularning bir xil miqdoriy taxlil qilinishi demakdir. Masalan: aloxida topshiriqlardan tuzilgan intellektual testlarni interpretasiya qilinishi: "echimi to’g’ri", "echimi noto’g’ri", "javob yo’q", (topshiriqni o’tkazilib yuborilishi, vaqt yetishmasligi sababli), shaxsiy savolnomalarning taxlil qilinishi: sinaluvchi tomonidan ta'kidlanishi lozim bo’lgan javoblar ko’rilishi: "tasdiqlashi", "inkor qilinishi" (javoblar, "rozi emasman", "yo’q").
Umumiy ballar kalit orqali xisoblab chiqiladi, kalit xar bir punkt bo’yicha sonlar bilan ifodalanadi. Masalan, topshiriqning to’g’ri yechimiga - "+1", noto’g’ri yoki o’tkazib yuborilganiga - "0". Bunda ballar to’g’ri javoblarning miqdorini ko’rsatib beradi. 
2. Psixometrikada o’lchov muammolari va test punktlarining xususiyatlari. O’lchov ko’rsatkichi "etalon" xisoblanadi. Etalon bu - o’lchanayotgan ususiyatga berilgan kattalikni bir maromda saqlab turuvchi fizik ob'ektdir, differensial psixometrikada bunday fizik etalonlar mavjud emas. Psixometrikada etalon rolini testlarning o’zi bajaradi, buni shunday tushunish kerak, topshiriqning murakkabligi kishi qobiliyatiga to’g’ri proporsional kattalik deb qarash mumkin. Ya'ni topshiriq qancha murakkab bo’lsa, uning yechimini topish uchun kishi qobiliyatining darajasi shuncha yuqori bo’lishi kerak.  Test punktlarning kuchi va murakkabligini test o’tkazish yordamidagina aniqlash mumkin. Murakkablikni aniqlash "foizli o’lchov" bilan belgilanadi, test topshiriqlariga "to’g’ri" javob bergan sinaluvchilar foiz bilan aniqlanadi, ya'ni "foiz" qancha kichik bo’lsa murakkablik shuncha yuqorida bo’ladi. 
Test punktlarning xususiyatini test ballarining taqsimlanishi ko’rsatib beradi. Agar test ballarining taqsimlanishi egriligi o’ng tomonli assimetriyaga ega bo’lsa, unda test murakkab topshiriqlardan tuzilgan, agar egrilik chap tomonli assimmetriyaga ega bo’lsa, u xolda test topshiriqlari sodda tuzilgan xisoblanadi va quyidagi ko’rinishga ega: 
                                 
2.3. METODIKALARGA QO’YILADIGAN TALABLAR

Pedagogik-psixologik eksperiment, tadqiqotning ishonchli vositasi bo’lishi xamda natijalarning xaqqoniyligiga ishonch xosil qilish uchun va ushbu natijalar asosida to’g’ri xulosa chiqarish uchun tadqiqotda qo’llanilgan psixodiagnostik metodika ilmiy asoslangan bo’lishi kerak, bunda metodlar quyidagi talablarga javob berishi kerak: validlik, ishonchlilik, bir sifatlilik va aniqlik. Endi xar bir talabni aloxida ko’rib chiqamiz. 
"Validlik" - atamasi Yevropa tillaridan olingan bo’lib va u quyidagi ma'noni anglatadi: "to’laqonli", "yaroqli", "mos". 
Psixodiagnostik metodikaning validlik sifatidagi tavsifi uning aynan o’rganilayotgan psixologik xususiyatga mo’ljallanganligi va ushbu psixologik xususiyatni baxolashga mosligi xamda yaroqligini ko’rsatib beradi. 
Metodikaning validlik tavsifi o’ziga ushbu metodika orqali xaqiqatdan xam psixologik sifatni o’lchash mumkin degan xulosadan tashqari uning qo’llash mumkin bo’lgan soxasini va uning sharoitlari xaqidagi ma'lumotlarni xam o’ziga qamrab oladi. 
Psixodiagnostik metodikaning validligi xaqida muloxaza qilar ekanmiz, validlikning bir nechta turlari borligini va ularning xar birini aloxida ko’rib chiqish xamda baxolash zarurdir. Validlik - nazariy, amaliy, empirik, ichki va tashqi bo’lishi mumkin. 
Nazariy validlik - qo’llanilgan metodika yordamida olingan ko’rsatkichlarni, boshqa metodik vositalardan olingan ko’rsatkichlar bilan ya'ni ko’rsatkichlar orasida nazariy asoslangan bog’liqlik borligini va tadqiq qilinayotgan sifat ko’rsatkichlari mosligi bilan aniqlanadi. 
Nazariy validlikni bitta nazariyaga tayangan xolda, aynan bir xususiyatga tegishli xar xil metodikalardan foydalanish natijasida olingan ko’rsatkichlarni korrelyasiyasi bilan tekshiriladi.
Empirik validlik - sinaluvchining reaksiyasi va xatti-xarakatini kuzatish orqali, uning xaqqoniy xulqidagi diagnostik ko’rsatkichlarining bir-biriga mosligi bilan tekshiriladi. Agar sinaluvchining xarakterini qo’llanilgan metodika yordamida baxolasak, ushbu odamning xayotdagi xarakter ko’rinishini qo’llanilgan metodikadan olingan ko’rsatkichlar bilan bir xilligini aniqlasak, u xolda metodikani empirik va amaliy validli deb xisoblasak bo’ladi. 
Emprik validlik mezonlari bo’yicha metodika odamlarning amaliy faoliyat natijalari xamda xaqqoniy xayotiy xuquqlarining ko’rsatkichlarini taqqoslash bilan tekshiriladi. 
Ichki validlik - metodikadagi topshiriqlar, subtestlar, muloxazalarning umumiy maqsadga mosligini anglatadi. Metodikadagi subtestlar, topshiriqlar va undagi savollar qisman yoki butunlay biz o’rganayotgan xususiyatni o’lchay olmasa, u xolda ushbu metodika ichki validli emas yoki ichki validlik yetarli darajada emas, deb xisoblanadi.
Tashqi validlik - xam xuddi empirik validlikka o’xshash, undan farqli tomoni shundaki, sinaluvchining xulqiga taaluqli asosiy tashqi ko’rinishlarning ko’rsatkichlari bilan metodikadagi ko’rsatkichlarning o’zaro bog’liqligiga e'tibor qaratiladi.
Metodikani tuzish jarayonida darxol uning validligini baxolash juda murakkabdir. Odatda metodikaning validligini tekshirish va aniqlashda metodikani uzoq muddat qo’llanilgandan so’ng u xaqida xulosa chiqarish mumkin, chunki yuqorida ko’rsatib o’tilgan validlikning to’rt turi xam tekshirilishi zarurdir.
Validlikning turlaridan tashqari uning mezonlarini bilish axamiyatga molikdir:
A) Xulqiy ko’rsatkichlar - sinaluvchining xar xil xayotiy voqealiklardagi reaksiya va xatti- xarakatlari;
B) Sinaluvchining faoliyatidagi yutuqlari: o’quv, ish, ijodiy va xokazolar
V) Xar xil nazorat sinov va topshiriqlarning bajarilganligi xaqida ma'lumotlar.
G) Boshqa metodikalar yordamida olingan ma'lumotlar - validlik yoki tekshirilayotgan metodikani boshqa metodika bilan bog’likligining yetarli darajadaligi.
Metodikaning ishonchliligi - metodika yordamida barqaror, qa'tiy ko’rsatkichlarni olish imkoniyatlari bilan tavsiflanadi. 
Psixologik test natijalarini nazorat qilish murakkab omillarga tobedir va bu quyidagilardir: 
•	asbob uskunalarning o’lchov sifati
•	psixologik testlarning doimiy relevant tavsifi
•	sinaluvchining ko’rsatmalarni to’g’ri tushunishi
•	sinaluvchining xulqi, xatti-xarakati
•	sinaluvchining dolzarb psixologik xolati.
Psixodiagnostik tadqiqot jarayonida ushbu omillarning o’zgarishi o’lchovning ishonchlilik darajasini pasaytiradi, chunki bu omillarning doimiyligini saqlab turishning imkoniyati yo’q, shuning uchun xam psixodiagnost metodikaning yuqori darajada ishonchliligiga amin bo’lishi juda qiyin. Ushbu omillarning asosiylaridan biri metodikaning o’zini ishonchligidir, chunki qolgan omillar olingan natijalarning doimiyligiga ta'sir xissasi ancha   kichikdir. 
Psixodiagnostik metodikalarning ishonchligini ikki xil usul bilan tekshirib chiqish mumkin: 
1.	Ushbu metodika yordamida xar xil odamlarda olingan natijalarni taqqoslash;
2.	Aynan bir xil sharoitda metodikani qo’llash va undan olingan natijalarni taqqoslash; 
Metodikaning aniqligi - psixodiagnostik tadqiqot paytida biror bir xususiyatni baxolashda ozgina o’zgartirishga xam javob qaytarish qobiliyatida namoyon bo’ladi. 
Metodikaning aniqligini texnik o’lchov asbob uskunalarning aniqligi bilan izoxlash mumkin. Masalan: santimetrga bo’lingan metrdan, millimetrga bo’lingan chizg’ich bilan o’lchov aniqroqdir. 
Psixodiagnostik metodika qanchalik aniq bo’lsa, o’lchovning sifati shunchali yuqori bo’ladi. Ammo amaliy psixodiagnostikada xamma vaqt xam o’lchovning aniqligi baxolashning yuqori darajasi talab qilinmaydi. Masalan, butun tadqiqotda tanlama sinaluvchilarni ikkiga bo’lish kerak bo’lsa, u xolda qo’llanilayotgan metodika aynan shunchaga mos xolda bo’linishi kerak, undan ko’pga xam kamga xam emas. Agar sinaluvchilar beshta guruxga bo’linishi shart bo’lsa, u xolda beshta o’lchov shkalasi bor metodikani qo’llash maqsadga muvofiq bo’ladi va ular beshta punktdan iborat bo’lishi kerak, masalan "xa", "yo’qdan ko’ra xa", "yo xa, yo yo’q", "yo’q  xadan ko’ra", "yo’q" shaklida. Metodikanig bir sifatligi ushbu metodika yordamida olingan natijalar qay darajada, aynan bir xususiyatga taaluqli o’zgarishni o’lchashi bilan tavsiflanadi. Agar o’rganilayotgan xususiyatlardan olingan ko’rsatkichlar, ushbu metodika bilan bog’liq bo’lmagan boshqa bir xususiyatni ko’rsatkichlarni namoyon qilsa, u xolda ushbu metodika bir sifatlilik mezoniga mos bo’lmaydi. Masalan, tadqiqotchini shaxsning xulq motivlarini baxolash qiziqtirsa, u sinaluvchining xulq motivlariga taaluqli to’g’ridan-to’g’ri savollar berishi mumkin, u xolda olingan javoblar bir xillik mezoniga mos tushishi kamdan-kam xollarda ro’y berishi mumkin, chunki sinaluvchi o’z xulq motivlarini anglagan xolda eksperimentatorga xulq motivlarining ijobiy tomonlarini ko’rsatishga xarakat  qiladi.
O’quvchi, talabani faqat bilimlarni o’zlashtirishini baxolash xam bir sifatlik mezonini to’liq qanoatlantira olmaydi, chunki bilimni o’zlashtirishiga xamisha xam ob'ektiv baxo qo’yilmaydi, bunda o’quvchining bilimlaridan tashqari, uning o’qituvchi bilan munosabati va o’quvchining xulqi ko’rinishi xam namoyon bo’ladi.
Psixodiagnostikada biror bir metodikani qo’llashdan oldin tadqiqotchi ushbu metodikani validli, ishonchli, aniqligi va bir sifatlilik talablariga javob bera olishiga to’liq ishonch xosil qilishi shart. Aytib o’tilgan mezonlardan asosiylari: validlik va ishonchlilikdir, agar o’lchov uskunalari bu ikkala mezonga mos kelmasa, u xolda psixodiagnostikada bu vositalarni umuman qo’llash mumkin emas. Mabodo metodikaning aniqligi va bir sifatliligi to’liq bo’lmasa xam metodikani aniq shartlar asosida qo’llash mumkin. Ammo quyidagilarni unutmaslik zarurdir: noaniq metodika, o’tkazilayotgan eksperiment natijalari biror bir xususiyatdagi  kichik  o’zgarishlarni aniqlash imkonini bermaydi; metodika bir sifatliligining to’liq emasligi, xamisha xam aynan baxolanayotgan xususiyatdagi o’zgarishlar darajasi bilan olingan ko’rsatkichlarni taqqoslash imkonini bermaydi.
Psixodiagnostik natijalarga qo’llanilgan metodikadan tashqari voqea xamda xodisalar xam ta'sir qiladi, ya'ni berilgan ko’rsatmalarni sinaluvchi tomonidan to’g’ri tushunmasligi va test vaqtida sinovchining xulqi va shaxs xususiyatlari o’z ta'sirini ko’rsatishi mumkin. Agar voqealikni sinaluvchi imtixon sifatida qabul qilsa, o’zini shu voqelikka mos tarzda tutadi. Yuqori xavotirli odamni xamisha va xamma payt yuqori "xavotirlik" xolati qamrab oladi, xar qanday xodisani xavf sifatida qabul qiladi. Kichik darajali xavotirli odam buning aksidir, ya'ni o’zini erkin tutadi. 
Sinaluvchilarning xulqi, xatti-xarakati va ularning ko’rsatgan natijalari, ko’rsatmalarni qanday tushunishi bilan bog’liqdir. Shuning uchun xam ko’rsatmalarning aniq tuzilishi va ularni tez anglab olinishiga, psixologik tashxisda qat'iy talablar qo’yiladi:
•	ko’rsatma sodda va tushunarli bo’lishi;
•	bir xil ma'nodagi so’z va talaffuzlarni o’ziga qamrab olmasligi;
•	ko’rsatmani iloji boricha yozma shaklda bo’lishiga (ko’rsatma berayotgan shaxs, ko’rsatmani xar xil paralingvistik tarkibiy qismlar orqali ifodalashi mumkin: 
•	mimika, talaffuz, temp, pauza va xatti- xarakatlar).
Ba'zan tadqiqot natijalariga sinovchining xulqi va xatti-xarakati xam ta'sir qilishi mumkin. Masalan, eksperimentator xaqida sinaluvchining fikri ijobiy bo’lsa, uning xatti-xarakatida, munosabatida imkoni boricha sinovchiga yaxshi natija berishga xarakat qiladi. Buning aksi bo’lsa, eksperimentatorga nisbatan sinaluvchida antipatiya bo’ladi. 
Asosiy ko’rsatma: eksperimentator bosiq, muvozanatli, xatti-xarakati sinaluvchilarga nisbatan, yaxshi va do’stona bo’lishi kerak. 

Mavzuni  mustaxkamlash uchun savollar:
1.	Psixodiagnostikaning  tamoyillari qaysilarg’
2.	Psixodiagnost shaxsiga  qo’yiladigan  talablar xaqida nimalarni bilamizg’
3.	Psixodiagnostikaning  ma'naviy-axloqiy me'yorlari.
4.	Testlarning turlari, me'yorlari. 
5.	Psixodiagnostik  tadqiqotlarni o’tkazish.
6.	Metodikaning validligi, validlik turlari, mezonlari.
7.	Metodikaning ishonchliligi.
8.	Metodikaning aniqligi  xaqida nimalarni bilamizg’

III. BOLALAR TAFAKKURI VA UNING INDIVIDUAL XUSUSIYATLARI

Tafakkur ijtimoiy xayot sharoitida shakllanadigan jarayon bo’lib, u dastavval keng predmetli faoliyat sifatida namoyon bo’ladi. 
Keyinchalik u "aqliy" xatti-xarakat xarakterini oluvchi shaklga aylanadi.Tafakkur inson bilish faoliyatining oliy shakli sifatida atrof olamni umumlashtirgan xolda vositali aks ettirish imkonini beradi, predmetlar bilan xodisalar o’rtasida aloqa va munosabatlarni tashkil qiladi.
Tafakkur - yangilikni qidirish va ochishdan iborat psixik jarayondir. Bu yangilik sub'ektiv bo’lishi mumkin, ya'ni uni kimlardir qachonlardir topgan bo’lishi mumkin, lekin sub'ekt tafakkur jarayoni yordamida o’zi uchun uni yangidan kashf etadi, aks xolda biz ko’proq xotira, o’tgan tajribalarimizni qayta tiklagan bo’lamiz. 
Bolalarni o’qitishda tafakkurning shu muxim xususiyatini asos qilib olish mumkin.
Maktabgacha tarbiya yoshi - psixik rivojlanishning intensiv bosqichi xisoblanadi. Aynan mana shu yoshdan bolada juda katta o’zgarishlar ro’y beradi, ya'ni psixofiziologik funksiyalarning takomillashuvidan boshlab, to murakkab shaxsiy yangi obrazlarning paydo bo’lishigacha bo’lib o’tadigan jarayonlar sodir bo’ladi. Yangi obrazlarni xayoliy xodisalarni analiz qilish maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga xosdir, ammo natijalar xamisha ijobiy bo’lmasa xam, bolalar faoliyatini taxlil qilganimizda, biz shu narsaga amin bo’ldik-ki, bolalar predmetlarni tasavvur qilibgina qolmay, ularning o’zaro bog’liqligini xam xayolan tasavvur qilar ekan.
Tasavvurning rivojlanishi, tafakkurning shakllanayotgan jarayoni bilan tavsiflanadi, bu shakllanish bolaning xayoliy tasavvurlarining ixtiyoriy ko’rsatkichlari bilan bog’liqdir. Bunday imkoniyat 5-6 yoshli bolalarda yanada yuqoriroq bo’ladi, chunki, bola yangi aqliy xarakat usullarini juda tez o’zlashtirib oladi. Aqliy faoliyatda yangi usullarning shakllanib borishi, tashqi predmetlarning xarakatini o’zlashtirib olishdagi bola xarakati, ta'lim va tarbiya jarayonida muxim axamiyatga ega. Bu o’z navbatida maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning obrazli tafakkurini rivojlanishi uchun eng maqbul imkoniyat davridir.
4-5 yoshli bolalarda ko’nikma va malakalarning rivojlanishi xamda shakllanishida intensivlik ko’zga tashlanadi, bu esa tashqi muxitni o’rganishga zamin yaratadi. Aql rivojlanishidagi bunday ko’rsatkich, ko’rgazmali xarakatli tafakkurga "tayyorgarlik davri" xisoblanadi. Bu esa o’z navbatida bolani tashqi va uni o’rab turgan atrof-muxitni o’rganish jarayonida faktlarga asoslangan xolda tasavvur va tushunchaga ega bo’la olishiga ko’mak beradi. 
Ko’rgazmali-xarakat tafakkur turi, tafakkurning yangi turlarini shakllanishiga, ya'ni ko’rgazmali-obrazli tafakkurning rivojlanishiga xizmat qiladi. Bu shu bilan ta'riflanadi-ki, bola muammoli vaziyatlarning yechimini tasavvurlar shaklida qabul qilgan xolda amaliy xarakatlarni qo’llamaydi. Maktabgacha tarbiya yoshining so’ngida ko’rgazmali- obrazli tafakkurning eng yuqori formasi ko’rgazmali-sxematik tafakkurning rivojlanishi ko’zga tashlanadi.
Ko’rgazmali-sxematik tafakkur tashqi muxitni o’zlashtirib olish uchun juda katta imkoniyatlar yaratadi, ya'ni xar xil predmetlarni va xodisalarni umumlashtirishning modeli uchun manba bo’lib xizmat qiladi. Bundan tashqari tafakkurning ko’rgazmali-sxematik formasi, mantiqiy tafakkurni rivojlantirishning asosiy negizi xamdir.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, 5-7 yoshli bolalar muammoli vaziyatlarni yechimini topishda masalaga tafakkurning uch xil formasi bilan yondashar ekan. Bular:
•	ko’rgazmali - xarakat tafakkur;
•	ko’rgazmali - obrazli tafakkur;
•	mantiqiy tafakkur.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda asosan obrazli so’z mantiqli va ko’rgazmali-xarakatli tafakkur turi rivojlangan bo’ladi. So’z mantiqli tafakkur turi esa maktabgacha  tarbiya yoshidagi bolalarda endi rivojlanish davrida bo’ladi. Mana shuning uchun xam maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning intellektini diagnostika qilish uchun, birinchi navbatda obrazli so’z mantiq va ko’rgazmali-xarakat tafakkur turlariga e'tibor qaratish kerak.
Biz bayon qilayotgan psixodiagnostik metodikalar tafakkurning aynan mana shu ikki turiga taalluqlidir.
Obrazli - so’z-mantiq tafakkur xam, ko’rgazmali-xarakat tafakkur xam o’ziga xos bir qancha xususiyatlarga ega. Ushbu xususiyatlar xar xil topshiriqlar yechimini izlash bosqichlarida namoyon bo’ladi. Mana shu bog’lanishlar va munosabatlar tufayli bolalardagi obrazli - so’z-mantiq va ko’rgazmali-xarakat tafakkurni diagnostikalash uchun, biz xar ikkala tafakkur turini muxim jixatlarini inobatga olgan xolda, ushbu tafakkur turlariga beshtadan metodika tavsiya qilamiz.
Kichik va katta maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning intellektual taraqqiyot ko’rsatkichlari yosh davrlari bilan bir-biridan farqlanishi sababli, ushbu metodik majmuaga 3 yoshdan 4 yoshgacha va 4 yoshdan 5 yoshgacha bolalarning yoshidagi farqlarini inobatga olgan xolda aloxida xar xil variantlar kiritilgan.
Endi xar ikkala tafakkur turiga tavsiya qilingan metodikalarga to’xtalib o’tamiz.
Obrazli, so’z-mantiqli tafakkur turini baxolash uchun metodikalar

3.1. "MANTIQSIZ TASVIRLAR" METODIKASI

Ushbu metodika yordamida bolani atrofdagi borliq xamda ushbu moddiy dunyodagi bir qancha ob'ektlarning orasida o’zaro bog’lanishlar va munosabatlar xaqida elementar obrazli tasavvurlari: xayvonlar bilan, ularning xayotiy ko’rinishlari bilan, tabiat bilan baxolanadi.
Ushbu metodika yordamida bolaning mantiqiy muloxazasi va o’z fikrini grammatik jixatdan to’g’ri ifodalay olishi aniqlanadi. Metodikani tashkil qilish jarayoni quyidagicha olib boriladi:
Bolaga rasmni ko’rsatish jarayonida, unga quyidagi ma'noda ko’rsatma, beriladi: "Diqqat bilan ushbu rasmdagi tasvirlarni ko’rib chiq xamda bizga shuni aytchi, rasmda xamma narsa o’z joyida chizilganmi va ushbu ob'ektlar to’g’ri tasvirlanganmig’ Agar sen qaysidir ob'ektni o’z joyida tasvirlangan emas, deb xisoblasang, nima uchun shunday bo’lish kerakligini tushuntirib ber va sen bizga aslida qanday bo’lishi kerakligini aytib  berg’".
Ko’rsatmaning ikkala qismi xam ketma-ketlik bilan bajariladi. Birinchi navbatda bola xatolarni aytib beradi va rasmlarda ko’rsatib beradi, so’ngra xaqiqatdan qanday bo’lishligini izoxlab beradi.
Rasmlarni ko’rish va topshiriqni bajarish vaqti chegaralangan, ya'ni uch daqiqa vaqt beriladi. Bu vaqt mobaynida bola iloji boricha mantiqsiz voqelikni ko’proq topishi va xaqiqatdan qanday bo’lish kerakligini  tushuntirib  beradi.
Natijalarni baxolash
10 ball agar bola berilgan 3 daqiqa mobaynida rasmdagi xamma mantiqsiz tasvirlarni (jami 7 ta) aniqlab  xamda qoniqarli tushuntirib bera olishga ulgursa va xaqiqatdan qanday bo’lishini sharxlab bera olsa, ushbu baxo qo’yiladi:
8 - 9 ball bola xamma mantiqsiz tasvirlarni aniqlab va belgilab chiqsa, ammo birdan uchtagacha tasvirni xaqiqatdan qanday bo’lishini sharxlab bera olmasa  qo’yiladi;
6- 7 ball bola xamma mantiqsiz tasvirlarni aniqlab va belgilab chiqsa, ammo 3 dan 4 gacha tasvirni xaqiqatdan qanday bo’lishini sharxlab bera olmasa qo’yiladi;
4- 5 ball bola xamma mantiqsiz tasvirlarni aniqladi, ammo 5 - 7 tagacha tasvirni chegaralangan vaqt mobaynida sharxlab berishga ulgura olmasa qo’yiladi;
2 - 3 ball bola chegaralangan vaqt mobaynida 1 - 4tagacha tasvirni aniqlab bera olmadi va sharxlashga vaqti yetmasa;
0-1 ball - chegaralangan vaqt mobaynida bola rasmdagi 7 ta mantiqsiz tasvirlardan 4 tasini topsa  qo’yiladi.
Izox: 4 va undan yuqori ball, agar bola berilgan 3 daqiqa mobaynida topshiriqni birinchi qismini to’liq bajara olsa, ammo ularni tushuntirib va sharxlashga ulgura olmasa qo’yish mumkin.
Taraqqiyot darajasi xaqida xulosa chiqarish: 
10 ball - juda yuqori 
8- 9 ball - yuqori 
4 - 7 ball - o’rtacha 
2- 3 ball - past 
0-1 ball - juda past

3.2. "YIL FASLLARI" METODIKASI
Ushbu metodika 3 yoshdan 4 yoshgacha bolalar uchun mo’ljallangan. Bolaga 2-rasm ko’rsatiladi va ushbu rasmlarga diqqat bilan qarab, rasmning xar bir qismida yilning qaysi fasllari tasvirlanganligi xaqida so’raladi. Topshiriqni bajarish uchun 2 daqiqa vaqt beriladi. Ushbu berilgan vaqt mobaynida bola nafaqat yil fasllarini aytib berishi, balki nima uchun ekanligini va fasllarning belgilarini ko’rsatib bera olishi va ushbu qismda aynan mana shu faslga tegishli ekanligini asoslab berishi kerak. 
Natijalarni baxolash.
10 ball berilgan vaqt mobaynida bola rasmdagi yil fasllarini bir biri bilan bog’liq xolda to’g’ri aytib bera olsa va xar bir yil faslning ikkitadan belgisini 
ko’rsatib bera olsa (jami xar bir yil faslining 8 ta belgisini ko’rsatilsa)  qo’yiladi.
8 - 9 ball bola rasmdagi xar bir yil fasllarini bir-biriga bog’liq xolda to’g’ri aytib bersa va yil fasllarining umumiy olganda 5- 7 tagacha belgisini to’g’ri ko’rsatib bera olsa  qo’yiladi.
6-7 ball bola yil fasllarini to’g’ri aniqlab, ammo o’z fikrini tasdiqlovchi jami 3 - 4 ta fasllari belgisini ko’rsata olsa  qo’yiladi;
4 - 5 ball bola faqat yil fasllarining faqat 2 tasini aniqlab bera olsa va o’z fikrini tasdiqlovchi jami 1 - 2 tagacha yil fasllari belgisini ko’rsatib bersa  qo’yiladi;
0 - 3 ball bola yil fasllarining birortasini xam to’g’ri aniqlay olmasa va birorta xam fasl belgisini ko’rsatib bera olmasa (ushbu ballar bolaning yil fasllarini topishga xarakat qilganligiga bog’liq xolda) qo’yiladi.
Taraqqiyot darajasiga xulosa chiqarish. 
10 ball - juda yuqori 
8 - 9 ball - yuqori 
6 - 7 ball - o’rtacha 
4 - 5 ball - past 
0- 3 ball - juda past

3.3. "BU YERDA NIMA ORTIQCHAG’" METODIKASI
Ushbu metodika 4 yoshdan 5 yoshgacha bo’lgan bolalarga mo’ljallangan va bundan  oldingi metodikaga o’xshashdir. Bu metodika bolalarning obrazli, so’z-mantiqli tafakkur jarayonining analiz va umumlashtirish operasiyalarini tadqiq qiladi. Metodikada bolalarga xar xil predmetlar tasvirlangan rasmlar tavsiya qilinadi va quyidagicha ko’rsatma beriladi: "Xar bir rasmda tasvirlangan 4 ta predmetdan biri ortiqcha. Diqqat bilan rasmga qarab, qaysi bir predmet ortiqcha va nima uchun ortiqcha ekanligini tushuntirib ber".Topshiriqni bajarish uchun 3 daqiqa vaqt beriladi.    
Natijalarni baxolash.
10 - ball bola o’ziga berilgan topshiriqni 1 daqiqadan kam vaqtda bajarib, xar bir rasmdagi ortiqcha predmetni nima uchun ortiqcha ekanligini sharxlab bera olsa qo’yiladi;
8 - 9 ball bola topshiriqni 1 daqiqadan 1,5 daqiqagacha to’g’ri bajara olsa qo’yiladi;
 6 - 7 ball bola topshiriqni 1,5 daqiqadan 2 daqiqagacha to’g’ri bajara olsa qo’yiladi;
 4- 5 ball - bola topshiriqni 2 daqiqadan 2,5 daqiqagacha to’g’ri bajara olsa;
2 - 3 ball bola topshiriqni 2,5 daqiqadan 3 daqiqagacha to’g’ri bajara olsa qo’yiladi;
 0-1 ball bola 3 daqiqa mobaynida topshiriqni to’g’ri bajara olmasa  qo’yiladi.
 Taraqqiyot darajasi xaqida xulosa chiqarish: 
10 ball - juda yuqori 
8 - 9 ball - yuqori 
4 - 7 ball - o’rtacha 
2 - 3 ball - past 
0-1 ball - juda past

3.4. METODIKA "RASMLARGA QANDAY PREDMET YETMAYDI"
Bu metodika 3 yoshdan 4 yoshgacha bo’lgan bolalarning tafakkurini diagnostik tadqiq qilish uchun mo’ljallangan. Topshiriqni bajarishdan oldin bola bilan tushuntirish ishlari olib boriladi, ya'ni unga rasmlar ko’rsatilishini va bu rasmlarda bolalar tasvirlanganligi, ushbu tasvirlar to’liq bo’lishi uchun qandaydir predmetning etishmasligini, bu predmetlar rasmning pastki qismida tasvirlanganligi aytib o’tiladi.
Bolaga beriladigan topshiriqning asosiy moxiyati shundan iboratki, bola iloji boricha rasmdagi tasvirlar to’liq bo’lishi uchun zarur predmetlarni topib ko’rsatib berishi kerak.
Natijalarni baxolash.
10 ball- topshiriqqa ketgan vaqt 30 soniyadan kam bo’lsa qo’yiladi;
 8 - 9 ball - topshiriqni bajarishga ketgan vaqt 31 soniyadan 49 soniyagacha bo’lsa qo’yiladi;
 6 - 7 ball - topshiriqni bajarishga ketgan vaqt 50 soniyadan 69 soniyagacha bo’lsa  qo’yiladi;
 4 - 5 ball - topshiriqni bajarishga ketgan vaqt 70 soniyadan 89 soniyagacha bo’lsa qo’yiladi;
 2 - 3 ball - topshiriqni bajarishga ketgan vaqt 90 soniyadan 109 soniyagacha bo’lsa qo’yiladi;
 0-1 ball - topshiriqni bajarishga ketgan vaqt 110 soniya va undan ko’p bo’lsa qo’yiladi;
 Taraqqiyot darajasi xaqidagi xulosa 1,3 metodika singari chiqariladi.

3.5. "GURUXLARGA BO’LIB KO’RCHI" METODIKASI
Ushbu metodika 4 yoshdan 5 yoshgacha bo’lgan bolalarning obrazli so’z-mantiqli tafakkurini baxolash uchun mo’ljallangan. Bolaga 5-rasmdagi tasvirlar ko’rsatilib, quyidagi   yo’riqnoma beriladi:
"Diqqat bilan ushbu rasmdagi tasvirlarni ko’rib chiq va ularni iloji boricha ko’p guruxlarga bo’lib chiq. Xar bir guruxga, umumiy belgisi bir xil bo’lgan figuralarni kirit va xar bir figuraning nomini ayt, xamda qanday belgilar asosida bo’lib chiqqaningni tushuntirib ber".
Topshiriqni bajarishga 3 daqiqa vaqt berilgan. 
Natijalarni baxolash.
10 ball - bola xamma figuralarni 2 daqiqadan kam vaqtda guruxlarga bo’lib chiqsa qo’yiladi.
  Bu figuralar guruxi quyidagicha: uchburchak, aylanalar, kvadratlar, romblar, qizil figuralar, ( rasmda ular qora rangda berilgan), ko’k figuralar (ular to’g’ri chiziq bilan shtrix qilingan), sariq figuralar (ular kataklar bilan belgilangan), katta figuralar, kichik figuralar;
8 - 9 ball bola xamma figuralarni 2,0 daqiqadan 2,5 daqiqagacha bo’lib chiqsa qo’yiladi;
 6 - 7 ball -bola xamma figuralarni 2,5 daqiqadan 3,0 daqiqagacha bo’lib chiqsa  qo’yiladi;
  4 - 5 ball - 3 daqiqa mobaynida bola 5 dan 7 gacha guruxga bo’lib chiqsa qo’yiladi;
  2- 3 ball- 3 daqiqa mobaynida bola 2 dan 3 tagacha guruxga bo’lib chiqsa qo’yiladi;
  0-1 ball-3 daqiqa mobaynida bola 1ta guruxdan ko’p guruxga bo’la olmasa qo’yiladi.
 Taraqqiyot darajasi xaqida xulosa 1,3 - chi metodika singari chiqariladi.

Ko’RGAZMALI - XARAKATLI TAFAKKUR TURINI BAXOLASh UChUN METODIKALAR

3.6. "KONTURLARNI BIRLASHTIRISH" METODIKASI
Bolalarga 6-7 rasmlar ko’rsatiladi va ushbu metodikadagi topshiriqning maqsadi tushuntirib beriladi, ya'ni qalam yoki ruchka yordamida imkoni boricha tez va aniq chap tomondagi konturlarni o’ng tomonda berilgan rasmlarga ko’chirib chiqish zarur. Bunda bolaning chiziqlarni to’g’ri chizganligiga va figuralarning burchaklarini aniq birlashtira olishiga e'tibor qaratish zarurdir. Topshiriq bajarib bo’lingandan so’ng vazifaning toza, aniq va tezligi baxolanadi.
Natijalarni baxolash.
Topshiriqni bajarish tezligi va sifatiga qarab ballarda baxolanadi.
10 ball-bola xamma topshiriqni bajarishga 90 soniyadan kam vaqt sarflab, figuralarning burchaklari to’g’ri va aniq birlashtira olsa xamda chiziqlar berilgan konturlarga aniq mos kelsa qo’yiladi;
 8 - 9 ball- topshiriqni bajarishga 90 soniyadan 109 soniyagacha vaqt sarflansa, ammo quyidagi kamchiliklarning birortasi mavjud bo’lsa: bir yoki ikkita chiziqning to’g’ri emasligi; Ikki yoki uchta chiziqlar figura burchaklari noto’g’ri birlashtirilgan bo’lsa; ikkitadan to’rttagacha chiziqlar konturdan tashqariga chiqib ketgan bo’lsa; to’rttadan beshtagacha figura burchaklari birlashtirishda, noaniqlikka yo’l qo’yilgan bo’lsa  qo’yiladi; 
6- 7 ball- xamma topshiriqni bajarishga 105 dan 120 soniyagacha vaqt sarflansa, ammo quyidagi kamchiklarning birortasi mavjud bo’lsa: uch yoki to’rtta chiziqning egriligi: to’rttadan oltitagacha figura burchaklarini noto’g’ri birlashtirilganligi; beshtadan oltitagacha chiziqlar konturdan tashqariga chiqib ketganligi; oltitadan ettitagacha figura burchaklarini birlashtirishdagi naoniqlik bo’lsa qo’yiladi;
 4-5 ball - topshiriqni bajarishga 120 dan 135 soniyagacha vaqt sarflansa, ammo quyidagi kamchiliklarning birortasi mavjud bo’lsa qo’yiladi: besh yoki oltita chiziqning egriligi; yettitadan o’ntagacha burchaklarni noto’g’ri birlashtirilganligi; yettita yoki sakkizta chiziqning konturdan chiqib ketganligi; sakkiztadan o’ntagacha burchaklarning noaniq birlashtirilganligi;
2 - 3 ball - topshiriqni bajarishga 135 dan 150 - soniyagacha vaqt sarflansa qo’yiladi. quyidagi kamchiliklardan birortasi mavjud bo’lsa: 7 tadan 10 tagacha chiziqning egriligi; 11 tadan 20 tagacha burchaklarning noto’g’ri birlashtirilganligi; 9 tadan 10 tagacha chiziqlarning konturdan tashqariga chiqib ketganligi; 11 tadan 17 gacha burchaklarning noaniq birlashtirilganligi;
0-1 ball - topshiriqni bajarishga 150 soniyadan ko’p vaqt sarflansa qo’yiladi. Bir yoki ikkita chiziqdan tashqari, qolgan chiziqlarning noto’g’ri chizilganligi; bir yoki ikkita burchakdan tashqari, qolgan burchaklarni birlashtirishdagi xatoliklar;
Taraqqiyot darajasi xaqida xulosa chiqarish. 
10 ball - juda yuqori. 
8 - 9 ball - yuqori 
4 - 7 ball - o’rtacha 
2 - 3 ball - past 
0-1 ball - juda past

3.7. "LABIRINTDAN CHIQISH, YO’LINI TOP" METODIKASI
Ushbu topshiriqda bolalarga 8-rasm ko’rsatilib, topshiriqda labirintning tasvirlanganligi, unda strelka bilan labirintga kirish nuqtasi va chiqish joylari ko’rsatilganligi tushuntirib o’tiladi. Bunda bola uchli tayoqchani olib, rasm ichidan yurgizib, labirintdan imkoni boricha tez chiqib ketishi xamda tayoqchani imkoni boricha aniq yurgizib, labirint devoriga tegib ketmasligi kerak.
Natijalarni baxolash.
10 ball - topshiriq bola tomonidan 45 soniyadan kam vaqt mobaynida bajarilsa, ammo bola tayoqcha bilan labirint devoriga biror marta xam tegib ketmasa qo’yiladi;
 8 - 9 ball - topshiriq bola tomonidan 45 soniyadan 60 soniyagacha vaqt mobaynida bajarilsa, o’tish jarayonida 1-2 marta labirint devoriga tegib ketsa qo’yiladi;
 6 - 7 ball- topshiriq 60 soniyadan 80 soniyagacha vaqt mobaynida bajarilsa va labirintdan o’tish jarayonida 3 - 4 marta labirint devoriga tegib ketsa qo’yiladi;
 4 - 5 ball- topshiriq 80 soniyadan 100 soniyagacha bajarilsa, bola labirintdan o’tish jarayonida, labirint devoriga 5 - 6 marta tegib ketsa  qo’yiladi;
  2 - 3 ball topshiriq 100 soniyadan 120 soniyagacha bajarilsa, bola labirintdan o’tish jarayonida, labirint devoriga 7- 9 marta tegib ketsa qo’yiladi;
   0-1 ball- topshiriqni bajarishda 120 soniyadan ko’p vaqt sarflasa yoki umuman bajara olmasa qo’yiladi;
 Taraqqiyot xaqidagi xulosa 6 - metodikadagi kabi chiqariladi.

3.8. "FIGURALARNI QIRQIB CHIQ" METODIKASI

Ushbu metodika 4-5 yoshli bolalarning ko’rgazmali - xarakatli tafakkurini o’rganishga mo’ljallangan. Topshiriqning maqsadi, qog’ozga chizilgan figuralarni tez va aniq qirqib olishdan iborat. 9-rasmda berilgan 6 ta kvadratda xar xil figura tasvirlangan. Ushbu rasmlar bolaga bir butun xolatda berilmaydi, balki xar bir kvadratdagi rasmlar aloxida beriladi. Buning uchun tadqiqotchi rasmlarni oltita kvadratga qirqib chiqadi. Bolaga xar bir kvadratdagi tasvirlar ketma- ketlikda beriladi. 
(Rasmlar tartib raqami bilan belgilangan) va qaychi bilan imkoni boricha, figuralarni tez va aniq qirqib olish kerak. 
Natijalarni baxolash.
Metodika natijalarini baxolashda, bola topshiriqni bajarish jarayonidagi vaqt va aniqlikka e'tibor qaratiladi.
10 ball - xamma figuralar bola tomonidan 3 daqiqadan kam vaqtda qirqib olinsa, xamma figuralar konturi andazadan 1 mm dan ko’p farq qilmasa qo’yiladi;
 8-9 ball - xamma figuralar 3 daqiqadan 4 daqiqagacha qirqib olinsa, xamda figuralar konturi aslidan 1 mm dan 2 mm gacha farq qilmasa qo’yiladi;
 6-7 ball - xamma figuralar 4 daqiqadan 5 daqiqagacha qirqib olinsa, xamda figuralar konturi aslidan 2 mm dan 3 mm gacha farq qilmasa  qo’yiladi;
 4-5 ball - xamma figuralar 5 daqiqadan 6 daqiqagacha qirqib olinsa, xamda figuralar konturi aslidan 3 mm dan 4 mm gacha farq qilmasa  qo’yiladi;
 2-3 ball - xamma figuralar 6 daqiqadan 7 daqiqagacha qirqib olinsa, xamda figuralar konturi aslidan 4 mm dan 5 mm gacha farq qilmasa  qo’yiladi;
 0-1 ball - bola  topshiriqni 7 daqiqadan ko’p vaqt mobaynida bajara olmasa xamda qirqib olingan figuralar konturi aslidan 5 mm dan ko’p farq qilsa qo’yiladi;
  Taraqqiyot xaqida xulosa 6 metodikadagi kabi chiqariladi.

3.9. "TASVIRLARNI KO’CHIRISH" METODIKASI
Ushbu metodika 3 yoshdan 4 yoshgacha bo’lgan bolalarga mo’ljallangan. Topshiriqnig moxiyati shundan iboratki, 10 rasmda o’ng tomondagi maxsus tayyorlab qo’yilgan kvadratlar ichiga, shu rasmdagi, chap tomonda berilgan kataklar ichidagi tasvirlarni ko’chirish kerak. Buning uchun bolaga qora flamaster berilib, quyidagicha ko’rsatma beriladi "o’ng tomondagi kataklarga, aynan chap tomondagi figuralarga o’xshash rasmlarni chizish kerak. Bunda iloji boricha toza va bo’yaladigan joylarda bo’shliq qoldirmaslikka xamda figuralar konturidan chiqib ketmaslikka xarakat qilish kerak". 
Topshiriqni bajarishga ajratilgan vaqt 5 daqiqa. 
Natijalarni baxolash.
10 ball - bola xamma topshiriqni 5 daqiqa mobaynida bajarib bo’ldi. Unda bo’yaladigan joylarda bo’shliq qolmasa, chizilgan figuralar konturi esa topshiriq andozasidan 1 mm dan ko’p farq qilmasa qo’yiladi;
 8 - 9 ball-bola topshiriqni bajarishga 5 daqiqa vaqt sarflasa, unda bo’yaladigan xar bir figuralarning 1-2 joylarida bo’shliq qolsa, chizilgan figuralar konturi aslidan 1 mm dan ko’p farq qilmasa qo’yiladi;
 6 - 7 bal - bola topshiriqni bajarishga 5 daqiqa vaqt sarflasa, bo’yaladigan xar bir figuralarning 3 - 4 joylarida bo’shliq bo’lsa, chizilgan bir necha figuralar konturi aslidan 1,5 mm dan ko’p farq qilmasa qo’yiladi;
 4 - 5 ball - bola 5 daqiqada 4 - 5 figurani bo’yashga ulgursa, ammo bo’yalgan figuralarning 5 dan  1 qismidan kam joylarida bo’shliq bo’lsa va aslidan 2 mm gacha farq qilmasa qo’yiladi;
 2 - 3 ball bola 5 daqiqada 2 - 3 figurani bo’yashga ulgursa, ammo bo’yalgan figuralarning 5 dan 1 qismidan kam joylarida bo’shliq bo’lsa va aslidan 2 mm gacha farq qilmasa qo’yiladi;
  0-1 ball - bola 5 daqiqada bitta figurani bo’yashga ulgursa xamda bo’yalgan figuraning 4 dan bir qismida bo’shliq bo’lsa va figura aslidan 3 mm gacha farq qilmasa qo’yiladi;
 Taraqqiyot darajasi xaqida xulosa chiqarish.
10 ball - juda yuqori
8- 9 ball - yuqori
4- 7 ball - o’rtacha
2 - 3 ball - past 
0 - 1 ball - juda past
Topshiriqni bajarishda xatoga yo’l qo’yadilar. Lekin ular bu topshiriqni tezroq bajaradilar. 10-11 yoshli bolalar qo’llanmani yaxshi tushunadilar, o’z xatolarini o’zlari tuzatadilar.

3.10. BOLALARNING BILISH FAOLIYATINI O’RGANISH UCHUN O’YINCHOQLARDAN FOYDALANISH
Bolaning dastlabki taraqqiyotida xarakat va fikrlash jarayonlarini diagnostika qilish maqsadida o’yinchoqlardan foydalanish o’ta maxsuldor usul xisoblanadi. O’yinchoq bolaga to’plagan tajribasini namoyon qilish, uni ijodiy qayta ko’rish  (qurish-yasash), yangilarini yaratish imkonini beradi. Bolada o’yinchoqlar qanchalik ko’p bo’lsa, unda shunchalik ko’p ijodiy kuchlari rivojlanadi, bola shunchalik tez tashqi muxitni o’zlashtirib oladi. 
A.A.Fayvusovich (1928) tadqiqotlarining  ko’rsatishicha, diqqatning ko’chishini va atrofdagi predmetlarga ichki extiyojni shakllantirish maqsadida, bolalar bog’chasidagi o’yinchoqlarni  almashtirib turish zarur. Masalan: 6 oygacha bo’lgan bolalarda bir kunda 2-3 marta, 1-2 yoshdagi bolalarda bir kunda 3-4 marta,  3 yoshgacha bolalarda bir kunda 4-5 marta almashtirib turish zarur.
Sodda va aniq o’yinchoqlarga, murakkabroq va mavxumroq o’yinchoqlar qo’shish, ularni bolaning psixik taraqqiyotiga moslab tanlanishi bolada fazoviy va so’z-mantiqiy tafakkurning rivojlanishiga imkon beradi. qoidaga ko’ra o’yinchoqlarning diagnostik o’lchovlari bo’lib quyidagilar xizmat qiladi:
a)	o’yinchoqlarni ko’rganda bolada xissiy qo’zg’alish mavjudligi va uni ushlab ko’rish istagi;
b)	xarakatlarning faolligi va ko’proq ushlab ko’rish;
v)	o’yinchoqni uni bajaradigan funksiyasiga mos ravishda o’ynash;
g)	o’yin vaziyatida yangi (almashtiruvchi) elementlarning mavjudligi;
d)	o’yinning davomiyligi;
e)	berilgan o’yinchoqqa extiyojning saqlanishi.
Bu extiyojlar 1-3 yoshdagi bolalarda o’yin vaziyatida faollikni aniqlashga qaratilgan. Kattaroq yoshdagi bolalar uchun diagnostik o’lchovlar bir muncha kengayadi. Ularga nutq rivojlanganligi, fazoviy ko’rish tasavvurlarining, xayolining, tafakkur operasiyalarini bajarish usullarining rivojlanganligi kabi o’lchovlarni kiritish mumkin. Shuning uchun xam maktabgacha tarbiya muassasasida tarbiyachi u yoki bu psixik jarayonlarni rivojlantirish maqsadida didaktik materiallardan foydalanish mumkin (Rasmlarga qarab xikoya tuzish, kubiklar yasash, rasmlar chizish va boshqalar).

3.11. QISMLARDAN RASM XOSIL QILISH
Metodika A.N.Bernshteyn (1911) tomonidan taklif etilgan bo’lib, tafakkur xususiyatlarini, rasm yaxlitligini taxlil qila olish, uning ba'zi qismlari ketma-ketligini o’rnata olish qobiliyatini o’rganishga mo’ljallangan. Tajriba o’tkazish uchun rasmlar to’plami (murakkabligi ortib boradigan 6 ta rasm) kerak bo’ladi: Birinchi 3 ta rasm 4 qismga bo’lingan bo’lishi kerak, qolganlari ko’proq qismlarga bo’linadi. Bunda birinchi va to’rtinchi rasm bir xil bo’lishi kerak, lekin ular xar xil qilib kesilgan bo’ladi. Tadqiqotni bir necha marta takrorlash uchun rasmlarning turli variantlari bo’lishi zarur. Rasmlar namunalari ixtiyoriy ravishda tanlanishi mumkin, masalan, xayvonlarning, aloxida predmetlarning rasmlari. Bolaga rasm qismlari to’nkarilgan xolda tartibsiz, namunasiz ko’rsatiladi.
Tadqiqotchi tadqiqot qarorida topshiriq, uning oxirgi natijasi qancha vaqt bajarilganligini yozib boradi. Sinaluvchining xarakatlarini taxlil qilishga, xarakatning maqsadga yo’naltirilgan rejasi mavjudligi va yo’qligini aniqlashga u aqliy faoliyat jarayonida tayanch belgilarga tayanganligiga e'tiborni qaratish zarur.
3-5 yoshdagi sinaluvchilar uchun bunday topshiriqlarni bajarishda rasm namunasi xam ko’rsatilib turiladi. Bola qo’llanmani qanchalik yaxshi o’zlashtirgani, ilgari idrok etilgan obrazni uning aloxida qismlaridan qayta yarata olganini ta'kidlash mumkin. Tadqiqot qarorida bolaning xarakatlari bayon etiladi: tartibsiz "sinash va xato qilish" xarakatlariga ega, maqsadga yo’naltirilgan va boshqalar. Bunday topshiriqlarni bajarish xususiyatlari, faqatgina fazoviy ko’rish xayoli, ko’rgazmali tafakkur xolati xaqidagina emas, balki tafakkur tanqidiyligining shakllanish darajasi xaqida xam bilish imkonini beradi. 
 Mavzuni mustaxkamlash uchun  savollar:
1. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar tafakkurining individual xususiyatlarig’
2. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning obrazli tafakkurini tadqiq qilishning qanday metodikalarini bilasizg’ 
3. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning ko’rgazmali-xarakat tafakkurini  tadqiq qilishning qanday metodikalarini bilasizg’

IV. MAKTABGAChA TARBIYA YoShIDAGI BOLA ShAXSI VA ShAXSLARARO MUNOSABATLARINI  O’RGANISh

Bog’cha yoshidagi bolalar shaxsining shakllanishiga ko’ra, bu davrni 3 bosqichga ajratish mumkin:
-	birinchi davr - 3- 4 yosh oralig’ida bo’lib,  emosional jixatdan  o’z-o’zini boshqarishning mustaxkamlanishi bilan bog’liqdir;
-	ikkinchi davr - 4-5 yoshni tashkil  qilib, axloqiy o’z-o’zini boshqarish shakllanadi;
- uchinchi davr esa, shaxsiy ishchanlik va tadbirkorlik xususiyatlarining shakllanishi bilan tavsiflanadi.
Maktabgacha davrda axloqiy tushunchalar borgan sari qat'iylasha boradi. Axloqiy tushunchalar manban sifatida ularning ta'lim-tarbiyasi bilan shug’ullanayotgan kattalar, shuningdek, tengdoshlari xam bo’lishi mumkin. Axloqiy tajribalar asosan muloqat, kutish, taqlid kilish jarayonida, kattalarning maqtov va tanqidlari ta'sirida o’tadi xamda mustaxkamlanadi. Bu baxo va maqtovlari bolaning muvaffaqiyatga erishishiga bo’lgan xarakatlarining rivojlanishida muxim o’rin tutadi.
Bog’cha yoshidagi davrda bolalarda muloqatning yangi motivlari yuzaga keladi, bu shaxsiy va ishbilarmonlik motivlaridir. Shaxsiy muloqat motivlari - bu bolani tashvishga solayotgan ichki muammolar bilan bog’liq, ishbilarmonlik motivi esa, u yoki bu ishni bajarish bilan bog’liq bo’lgan motivlardir. Bu motivlarga asta-sekinlik bilan bilim, ko’nikma va malakalarni egallash bilan bog’liq o’qish motivlari kiradi.
3-3,5 yoshlar oralig’ida o’zlarining muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklariga o’z munosabatlarini bildiradi va bu munosabat, asosan o’zlariga beradigan baxolar asosida shakllanadi. 4 yoshli bolalar esa, o’z imkoniyatlarini real baxolay oladilar. Lekin, 4-5 yoshli bolalar xali shaxsiy xususiyatlarini idrok etishga va baxolashga qodir emaslar, shuningdek o’zlari xaqida ma'lum bir xulosani bera olmaydilar, o’z-o’zini anglashi, layoqati katta bog’cha yoshida rivojlanib, avval u qanday bo’lgani va kelajakda qanday bo’lishini fikrlab ko’rishga xarakat qiladilar.
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bola shaxsini tadqiq qilish juda murakkab jarayondir, chunki ko’pgina shaxs metodlari, katta yoshli odamlarga mo’ljallangan va bolani o’z-o’zini analiz qilish imkoniyatlariga asoslanmagan. Bundan tashqari psixodiagnostika yordamida o’rganaladigan shaxs sifatlari maktabgacha tarbiya yoshida to’liq shakllanmagan va beqarordir.
Bolalar psixodiagnostikasi ixtiyorida faqat maxsus proektiv metodlar, ya'ni bolani yutuqqa erishish motivlari va xavotirlanish xolatlarini o’rganish metodlari mavjuddir yoki shaxs sifatlarini baxolashda ekspert metodlaridan foydalanish mumkin. Bunda ekspert sifatida bolani yaxshi biladigan kattalar, tarbiyachilar, ota-onalar maydonga chiqadilar. Faqat ana shunday tarzda bolani shaxs sifatlariga baxo bera olish imkoniyatlariga ega bo’lamiz.
Birinchi metodikamiz bolalardagi yutuqqa erishish motivining taraqqiyot darajasini baxolashga mo’ljallangan. Bunda maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning xar xil vaziyatlardagi faoliyatida muvaffaqiyatga faol intilishlari tashxislanadi. Yutuqqa erishish motivi shaxsga tug’ma xolatda berilmaydi. 
Balki maktabgacha tarbiya yoshida shakllanib borib, bola maktabga qabul qilinayotgan davrga kelib, bolaning beqaror shaxs sifatiga aylanishi mumkin. 5-6 yoshli bolalarda, ushbu extiyoj ularning individual sifatlarida bir-biridan juda katta farqlanadi. Bunda yutuqqa erishish motivi kuchli bo’lgan bolalar asosan xayotida juda katta muvaffaqiyatlarga erishadilar, agar ushbu extiyoj sust rivojlangan bo’lsa, u xolda omadsizliklardan qochish motivi bolalarda yuqori o’rinda turadi.

4.1."ESLAB QOL VA RASMLARNI QAYTA CHIZ" METODIKASI
 
Bolaga ketma-ketlik bilan ikkita rasm ko’rsatiladi, uni bola bir daqiqa mobaynida ko’rib chiqib, eslab qolishi zarur, so’ngra esa xuddi shunday kattalikdagi oq qog’ozga qaytadan chizib berishi tushuntirib beriladi.
Bola tomonidan bajarilgan ish ballar sifatida baxolanadi va taxlil qilinadi.
Bola tomonidan bajarilgan ishning sifatiy taxlili
1a. Xar qanday bir-biri bilan birlashib ketmagan chiziqlar guruxi + 1 ball bilan baxolanadi.
1b. Xar qaysi chiziqlar guruxi boshqa chiziqlar bilan birlashib ketgan bo’lsa, - 1 bilan baxolanadi.
Masalan:  
2a. Xar qaysi parallel chiziqlar 3 yoki 1 tadan ortiq chiziqlar + 1 ball bilan baxolanadi.
2b. Agar parallel chiziqlar bir-biri bilan birlashib ketgan bo’lsa, - 1 ball bilan baxolanadi.
Izox  
3a. Xar qaysi ikki va undan ko’p to’lqinsimon chiziqlar, agar ularning uzunligi balandliklaridan 3 marta katta bo’lmasa xamda ular bilan kesishmasa + 1 ball bilan baxolanadi.
3b. Buning aksi bo’lsa - 1 ball bilan baxolanadi.
Masalan:  
 4. Rasmda geometrik figuralarga o’xshash chiziqlar + 1 ball bilan baxolanadi.X yoki bundan istesno 
Masalan:
 5. Xar qanday 3 va undan ortiq geometrik figuralardan tuzilgan va jamlangan rasmlar + 1 ball baxolanadi.
Masalan: 
 
6a. Xar bir aylana shaklidagi va bir necha marta takrorlangan, ammo o’rtasida bo’shliq bo’lgan chiziqlar + 1
6b. Buning aksi bo’lsa - 1 
Masalan: 
7a. Xar qaysi aloxida joylashtirilgan nuqta + 1 
7b. Xar qaysi o’z tabiiy shaklidan kattalashtirilgan va ikki marta nuqta ustida yuritilgan bo’lsa - 1 ball bilan baxolanadi. 
Masalan: 
8a. 3 va undan ortiq nuqtalar jamlanmasi + 1 baxo bilan baxolanadi.
8b. Agar ular bir-biri bilan birlashib ketgan bo’lsa - 1 ball bilan baxolanadi.
Yuqoridagi rasmlar taxliliga umumiy izox: 
1.	Agar 3 va undan ortiq parallel chiziqlar, bir xil masofada va bir xil shaklda tasvirlangan bo’lsa, ya'ni  gurux chiziqlar deb qabul qilinib, + 1 ball bilan baxolanadi, yoki gurux chiziqlari deb yuritilmaydi. Ular aloxida yakka chiziqlar deb yuritilib, + 1 ball bilan baxolanadi.
2.	Xar qaysi sinaluvchining natijalari algebrik usul bilan umumlashtiriladi.
II - rasmda foydalanilmagan masofalar 
Rasmda grafik tasvirlar bilan to’ldirilmagan masofa xisoblab chiqiladi, eng quyi qismdan eng chekka qismigacha sm xisobida o’lchab boriladi, ya'ni 1 sm 1 va "+" belgisi bilan olinadi.
III. Diagonal konfigurasiyalar
Diagonal konfigurasiyalar deb, 15o - 75o cha masofada to’g’ri chiziqlar bir-biri bilan tutashtirishiga aytiladi.
Masalan:  
Diagonal konfigurasiya deb yuritilmaydi, sababi u parellelogramm asosi bo’lib qolayapti.  Bu xam yuqoridagi kabi baxolanadi.
Izox: Xar qaysi diagonal konfigurasiya aloxida baxolanadi. Xar bir diagonal chiziq aloxida baxolanmaydi.
Masalan:   + 1 ball;   + 1 ball    + 1 bilan baxolanadi ,ammo   + 2 ball bilan baxolanadi, chunki bu figura ikkita aloxida konfigurasiyadan iborat.
IV. S shakldagi chiziqlar
Ikki xil egilishdan tashkil topgan va ular qarama-qarshi yo’nalishga yo’naltirilgan bo’lsa, aloxida baxolanadi. 
Masalan:  	va + 1 ball baxolanadi. 
V. To’lqinsimon chiziqlar 
Xar bir   ikki va undan ortiq, to’lqinsimon chiziqlar bir yo’nalishda tasvirlanmagan bo’lsa aloxida baxolanib, + 1 ball bilan baxolanadi. 
Umumiy ballar jamlanib, bolaning yutuqqa erishish motivi taraqqiyot ko’rsatkichi va muvaffaqiyatsizlikdan qochish motivi ko’rsatkichi aniqlanadi. 

4.2. "KERAKLI CHEXRANI TANLA" METODIKASI

Ushbu metodika amerikalik psixologlar R.Temml, N.Dorkiy va V.Amen tomonidan ishlab chiqilgan bo’lib, bolalarni xavotirlanish darajasini tashxislash uchun mo’ljallangan. Ushbu metodika bolalar xayotida ro’y beradigan xodisa va voqealiklarni  aks ettirgan  14 ta rasmdan iborat bo’lib, rasm ikki xil variantda o’g’il va qizlar uchun aloxida variantlarda berilgan. Xar bir rasm qo’shimcha ravishda ikkita bolalar yuzi berilgan, birida "quvnoq" va "Xomush".
Taklif qilingan rasmlarda maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda xar kuni uchraydigan xayotiy voqealiklar tasvirlangan va ular bolalarda yuqori darajadagi xavotirlanish xolatini uyg’otishi mumkin. Masalan: 1-rasm (kichik bolalar bilan o’yin), 5-rasm (katta yoshli bolalar bilan o’yin), 13-rasm (bola ota-onasi bilan) bolada ijodiy emosional ko’rinishga ega, 3-rasm (tajovuzkorlik ob'ekti), 8-rasm (tanqid xayfsan), 10-rasm (tajovuzkorona xarakat) va 12-rasm (yolg’izlanish) salbiy emosional xarakatta ega, 6-rasm (yolg’iz o’zini uxlatish), 7-rasm (yuz-qo’lini yuvish), 9-rasm (inkor qilish), 11-rasm (o’yinchoqlarni yig’ish) va 14-rasm (yolg’iz o’zi ovqatlanish) tasvirlari ikki xil, ya'ni ijobiy va salbiy xarakterga ega. Ikki xil xarakterlanadigan rasmlar asosiy proektiv talqinlarga ega. 
Tadqiqotchi bolaga rasmlarni tartib raqami bilan ko’rsatib borib, ularning xar biriga ko’rsatma berib boradi. Masalan: 1-rasm kichik bolalar bilan o’yin "Sen nima deb o’ylaysan, bolaning yuzi quvnoqmi yoki xomushmig’".
Xar bir bolaning og’zaki javoblari qaydnomada belgilab boriladi. Bolalardan olingan natijalar xam miqdor va sifat jixatdan taxlil qilinadi. 
Miqdoriy analiz qaydnomasi olingan natijalar asosida bolaning xavotirlanish indeksi aniqlanadi. 
XI = emosional negativ tanlovlar miqdori X 100%
3,5 yoshdan 7 yoshgacha bolalar xavotirlanish ko’rsatkichi bo’yicha quyidagi 3 shartli guruxlarga ajratiladi: 
1. Yuqori xavotirlanish darajasi. XI 50 % ko’p bo’lsa 
2. o’rtacha xavotirlanish darajasi. XI 20 % dan 50 % gacha bo’lsa 
3. quyi xavotirlanish darajasi. XI 0 % dan 20 % gacha bo’lsa.
Sifat taxlilida esa bolaning xar bir javobi aloxida taxlil qilinadi va uning atrofidagi odamlar bilan muloqatdagi emosional tajribasiga xulosa beriladi. 

4.3.   "MEN KIMMAN" METODIKASI
Ushbu metodika yordamida maktabgacha tarbiya yoshdagi bolaning o’z-o’zini baxolashi tashxislanadi. Tadqiqotchi 10 xil shaxs sifatlari xaqida savol berib, qaydnomada belgilab boradi va ular ballarga aylantiriladi. 
Natijalarni baxolash
"Xa" shaklidagi javoblar 1 ball bilan "Yo’q" shaklidagi javoblar 0 ball bilan baxolanadi. "Bilmayman" va "Ba'zan" javoblarni 
0,5 ball bilan baxolanadi. Bolaning o’z-o’zini anglashi umumiy ballar yig’indisi bilan aniqlanadi.
Bola taraqqiyoti xaqida xulosa:
10 ball - juda yuqori 
8-9 ball - yuqori 
4-7 ball - o’rtacha 
2-3 ball - past 
0-1 ballgacha - juda past 

№	Shaxs sifatlarini sharxlash 	Og’zaki javoblar shkalasini baxolash 
		Xa 	                 Yo’q 	            Ba'zan 	                 Bilmayman 
1	Yaxshi 				
2	Mexribon				
3	Aqlli 				
4	Tartibli 				
5	Gapga kiruvchan 				
6	E'tiborli 				
7	Muloyim 				
8	qobiliyatli 				
9	Mexnatsevar 				
10	Rostgo’y 				

4.4. SHAXSLARARO MUNOSABATLARNI O’RGANISH METODLARI

"Bola atrofdagi odamlar bilan qanday munosabatda" metodikasi. Ushbu metodik savolnoma bolaning kommunikativ sifatlarini baxolashga mo’ljallangan. Ushbu metodik savolnoma yordamida bolaning atrofidagi odamlar bilan kommunikativ qobiliyatlari tashxislanadi va bu quyidagi mezonlarga asoslanadi. 
1.	Mexribonlik 
2.	Odamlarga e'tiborliligi 
3.	Rosto’yligi 
4.	Muloyimligi 
5.	Muloqatchanligi 
6.	Saxiyligi 
7.	Xamisha birovlarga yordam berishga tayyorligi 
8.	Xaqiqatgo’yligi 
9.	Xayotiy quvnoqligi 
10.	 Mas'uliyatligi 
Ota-onalarga, tarbiyachilarga va qarindoshlarga mo’ljallangan kommunikativ shaxs savolnomasi.
1.	Sizning farzandingiz mexribonmig’ 
a) xa 		b) yo’q 	v) ba'zan 	g) bilmayman 
2.	Sizning farzandingiz e'tiborlimig’ 
a) xa 		b) yo’q 	v) ba'zan 	g) bilmayman
3.	Sizning farzandingiz rosto’ymig’ 
a) xa 		b) yo’q 	v) ba'zan 	g) bilmayman
4.	Sizning farzandingiz muloyimmig’ 
a) xa 		b) yo’q 	v) ba'zan 	g) bilmayman
5.	Sizning farzandingiz muloqatchanmig’ 
a) xa 		b) yo’q 	v) ba'zan 	g) bilmayman
6.	Sizning farzandingiz saxiymig’ 
a) xa 		b) yo’q 	v) ba'zan 	g) bilmayman
7.	Sizning  farzandingiz xamisha birovlarga yordam berishga tayyormig’ 
a) xa 		b) yo’q 	v) ba'zan 	g) bilmayman
8.	Sizning farzandingiz xaqiqatto’ymig’ 
a) xa 		b) yo’q 	v) ba'zan 	g) bilmayman
9.	Sizning farzandingiz xayotdan quvnoq va zavqlanuvchimig’ 
a) xa 		b) yo’q 	v) ba'zan 	g) bilmayman
10.	 Sizning farzandingiz ma'suliyatlimig’ 
a) xa 		b) yo’q 	v) ba'zan 	g) bilmayman
Natijalarni baxolash:
Bolaning xar bir "xa" javobi 1 ball bilan "yo’q" javobi 0 ball bilan "bilmayman", yoki "ba'zan" javoblari 0,5 ball bilan baxolanadi. 
10 ball - juda yuqori 
8-9 ball - yuqori 
4-7 ball - o’rtacha 
2-3 ball - past 
0-2 ballgacha - juda past 

4.5. "XARAKATDAGI TANLOV" METODIKASI

Ushbu metodikaning maqsadi - maktabgacha tarbiya yoshdagi bolalarning shaxslararo munosabatini guruxlarda o’rganish va baxolashdan iborat. Ushbu metodika bolalar uchun mo’ljallangan sosiometrik metodlardan biri xisoblanadi. 
Guruxdagi xar bir bolaga uni qiziqtiradigan va o’zida bo’lishni xoxlaydigan predmetlar beriladi. Bu xar xil o’yinchoqlar, rasmlar xamda shirinliklar bo’lishi mumkin. Bola quyidagicha ko’rsatma oladi: senga berilgan 3 ta predmetning o’zingga yoqadiganini eng yaqin o’rtoq deb xisoblagan odamingning shkafiga qo’y, keyingi predmetni esa o’rtacha o’rtog’ing shkafiga, oxirgisini esa o’zing bilan unchalik o’rtoq  bo’lmagan odamning shkafiga qo’y.
Xar bir bola ushbu predmetlarni tarqatib bo’lgandan so’ng, tadqiqotchi xar bir bolada qancha predmet yig’ilgani xaqida xulosa chiqaradi va bolaning guruxdagi sosiometrik o’rni aniqlanadi. Bu quyidagi formula bilan ishlab chiqiladi:   bunda S - bolaning o’rtoqlari bilan shaxslararo munosabatdagi o’rni, K - esa bolaning o’rtoqlaridan olgan predmetlar miqdori, n - guruxda testda qatnashgan bolalar soni. 
Natijalarni baxolash:
10 ball - agar bolaning ko’rsatkichi 100% bo’lsa 
8-9 ball - bolaning ko’rsatkichi 80-99% bo’lsa 
6-7 ball - bolaning ko’rsatkichi 60-79% bo’lsa
4-5 ball - bolaning ko’rsatkichi 40-59% bo’lsa 
2-3 ball - bolaning ko’rsatkichi 20-39% bo’lsa 
0-1 ball - bolaning ko’rsatkichi 0-19% bo’lsa 
10 ball - juda yuqori 
8-9 ball - yuqori 
4-7 ball - o’rtacha 
2-3 ball - past 
0-3 ballgacha - juda past 

4.6. BILISH FAOLIYATINI DIAGNOSTIKA QILISH METODLARI
Shaxsni psixologik o’rganishda eksperimental metodikalar majmui qo’llaniladi (S.Ya.Rubinshteyn (1970); B.V.Zeygarnik (1976); V.M.Bleyxer (1976); Ye.T.Sokolova (1980); L.F.Burlachuk, S.M.Morozov (1989). Lekin bolalar taraqqiyotining psixologik diagnostika qilish metodlariga bag’ishlangan amaliy tavsiyalar juda kam. (I.A.Sikorskiy, 1901; E.Klapared 1911; K.N.Kornilov, 1921; I.V.Kruk, 1983; A.S.Spivakovskaya, 1988). Pedagogika institutlari talabalari uchun pedagogik faoliyat amaliyotida qo’llash mumkin bo’lgan aniq psixologik metodlarni beradigan o’quv qo’llanmalari yo’q. Psixologiya bo’yicha mavjud o’quv qo’llanmalar esa talabalarni bolalarni psixologik o’rganish metod va metodikalar bilan juda oz darajada tanishtiradi. (V.S.Muxina, 1985; M.V.Gamezo, I.A.Domashenko, 1986).
Ilk bolalik davrining psixodiagnostikasi turli yosh davrlarida bola rivojlanishini baxolashda imkon beradigan uning psixik taraqqiyot  me'yorlariga mos yoki mos emasligini aniqlash, mavjud me'yordan chetga chiqishlarini aniqlash, uni tuzatishning individual choralarini rejalashtirish va oldini olish bo’yicha vositalar va metodlar majmuidan iborat. 
Turli yosh davridagi bolalar guruxini tekshirishda psixodiagnostika metodikalari o’z xususiyatlariga ega. Masalan, chaqaloqlik davridagi bolalarni tekshirishda sensomotor xarakatlarni o’rganishga mo’ljallangan metodlar qo’llaniladi: boshini ushlab turishi, predmetlarni ushlashi, o’tirishi, qayrilib qarashi, predmetning orqasidan ko’z bilan qarashi va boshqalar. (A.Anastazi, 1982). 3 yoshdan 6 yoshgacha bo’lgan bolalarni tekshirishda sodda xarakatlarni yoki og’zaki qo’llanmalarni bajarishga qaratilgan topshiriqlar beriladi. qalam va qog’oz, plastilin va boshqa o’quv vositalari qo’llaniladigan topshiriqlar bola katta bo’lgan sayin qiyinlashtirib boriladi. 
Bolalarni psixologik tekshiruvda chet el va sobiq sovet psixologlari foydalanadigan an'anaviy metodikalarni ko’rib chiqamiz.

4.7. SENSOMOTOR TA'SIRLANISH VA DIQQATNI O’RGANISH UCHUN METODIKALAR

Insonning sensomotor soxasi asosiy nerv jarayonlari xarakatchanligi tipini, ixtiyoriy diqqat darajasini, ishga qobiliyatlilik sur'atini xarakterlaydi. Ma'lumki, bola xayotining dastlabki yillarida jismoniy va ruxiy sifatlarining rivojlanishida sensomotor faollik bosh miya faoliyatida shartli reflektor aloqalarning mustaxkamlanishiga imkon beradi (Ya.P.Frumkin, S.M.Livshis, 1979). Ular shu bilan birga temperament, iroda, xissiyot xususiyatlarining xamda bilish psixik jarayonlarining rivojlanishiga imkon beradi (E.A.Golubeva, 1980; E.B.Ayurova, 1986).
Masalan, 1-2 yoshli bolalar sensomotor soxasini tekshirishda an'anaviy metodlardan foydalanib, u yoki bu xarakat malakalarining qanday shakllanganligiga, ular ma'lum yosh davridagi o’rtacha ko’rsatkichi qanchalik mosligiga e'tibor beriladi. Ko’pincha bu tadqiqotlar bolalar motor xarakat rivojlanishidagi kechikishlarni aniqlashga qaratilgan bo’ladi. Xarakat rivojlanishida kechikish majudligi keyinchalik bolaning barcha psixik taraqqiyotida kechikish sodir bo’lishining ob'ektiv zamini sifatida qaralishi kerak. Shu bilan birga, erta yurgan bola o’z tengdoshlarini barcha tomondan qoldirib ketadi, deb faraz qilish xam xatodir. Bola xayotining birinchi ikki yilidagi umumiy jismoniy taraqqiyot bolaning keyingi aqliy taraqqiyotini belgilamaydi (P.H.Mussen, 1987).
Bolaning sensomotor soxada rivojlanish darajasi xaqida uning atrofidagi turli predmetlar, jumladan, o’yinchoqlar bilan xarakat qilish xususiyatlari darak berib turadi. o’yinchoqdan diagnostik qurol sifatida foydalanish uning tevarak-atrofidagi  xodisalarni bilishga intilishi va faollik darajasida xamda predmetlardan foydalanishda amaliy ko’nikmalarning mavjudligini aniqlash imkonini beradi. Kattaroq bolalarni tekshirishda konkret psixologik metodikalardan foydalanish mumkin. Chunki xuddi shu davrdan boshlab, so’zli topshiriqlarni bajarish bo’yicha yo’l-yo’riqlarni tushuna boshlaydi, unda zarur shaxsiy sifatlar shakllangan bo’ladi, bilishga qiziqish rivojlangan bo’ladi, u kattalar bilan birga eksperimental psixologik tadqiqotlarda nisbatan uzoqroq ishtirok etish xolatida bo’ladi. 

SEGEN DOSKASI
Bu metodika oligofrenopedagogika asoschilaridan biri E.Segen tomonidan ishlab chiqilgan bo’lib, bolaning shakllarni farqlash qobiliyatini aniqlashga, motorika xususiyatlarini o’rganishga qaratilgan (N.A.Shivarev, 1970). Qattiq qog’oz yoki kardonga 1-rasmdagi figuralar chiziladi. 
                               1-rasm. Segen doskasi
Keyin ularni extiyotkorlik bilan qirqib olinadi. Xar bir variant bir-biridan murakkabligi bilan ajralib turadi:     
№1 - doskada 9 ta xar xil butun figuralar bor; 
№2 - doskada  2 ta figura bo’lib, ularning xar biri ikki qismdan iborat;   
№3 - doskada xar biri ikki va uch qismdan iborat 4 ta figura; 
№4 - doska ikki qismdan iborat 5 figura.
Bolaga 10 soniya davomida doska ko’rsatiladi. Keyin doskadagi figuralar stol ustiga tushadigan qilib ag’dariladi. 
Eksperimentator ularni aralashtirib, xar bir figurani o’z joyiga qo’yishni boladan so’raydi. Tajriba boshida eksperimentator ularni aralashtirib, xar bir figurani o’z joyiga qo’yishni boladan so’raydi. 
Tajriba boshida eksperimentator 2-3 namunani ko’rsatib berishi mumkin. Keyin bolaning o’zi topshiriqni qanday bajarayotganini diqqat bilan kuzatadi. Bunda bola "sinash va xato qilish" kabi xarakatlar qiladimi, figuralarni joyiga qo’yishda bola qanchalik diqqat-e'tiborli, bunda u qanchalik o’rganadi, tadqiqotchi shu kabilarga e'tibor berib, kuzatishi kerak. Birinchi topshiriqni bajargandan so’ng, keyingi qiyinroq topshiriqqa o’tiladi. Sinaluvchining xar bir topshiriqni bajarish vaqti, uning qilgan xarakatlari maxsus qog’ozga yozib boriladi. 
Sinaluvchi topshiriqlarni o’zi bajara olmasa, 1 daqiqadan so’ng unga yordamlashish mumkin.
Figuralarni joylashtirish bo’yicha topshiriqlarni bajarish qarori
Doska №	Sinaluvchi xarakatlari	Ko’rsatilgan yordam turi	Topshiriqni bajarish vaqti
Bu metodika juda sodda bo’lib, 3 yoshdan katta bolalarni tekshirishda foydalanish mumkin. Bolalar figuralarni o’yin deb qabul qilib, bu topshiriqlarni qiziqib o’ynaydilar.

V. KIChIK MAKTAB YoShIDAGI O’QUVChILAR PSIXODIAGNOSTIKASINING o’ZIGA XOSLIGI
Bolalarda maktabga chiqish vaqtida psixologik rivojlanish darajasiga ko’ra o’ziga xos xususiyatlar paydo bo’ladi. Bu xususiyatlar shundan iboratki, bolalar bir-birlaridan intellektual-axloqiy jixatdan farqlanadilar. Ular bir xil ko’rsatma va psixodiagnostik xolatga xar xil javob berishlari mumkin. Ba'zi maktabga kirayotgan bolalarga kattalar uchun mo’ljallangan psixodiagnostik testlar mos keladi. Ba'zi rivojlanishi past bo’lganlariga bog’cha yoshidagi bolalar uchun mo’ljallangan testlar to’g’ri keladi. Asosan, o’z-o’zini verbal baxolash, tashqi muxitni ongli baxolash xolatidagi testlarda bu aniq bilinadi. Shuning uchun kichik maktab yoshidagi bolalarda u yoki bu psixodiagnostik testni o’tkazishdan avval bolaning real psixologik rivojlanishiga mos keluvchi testni tanlab olish kerak. 6-7 yoshdagi bolalarni maktab ta'limiga tayyorgarligiga oid empirik ma'lumotlarga ko’ra, 50 % dan 80 % gacha bolalar u yoki bu jixatdan boshlang’ich ta'lim dasturini o’zlashtirishga tayyor emas. Ko’p bolalar maktabga chiqishga tayyor bo’lsalar-da, aqlan 5-6 yosh darajasida rivojlangan bo’ladilar. Agar bunday bolaga uning uchun murakkab va qiziqarsiz psixologik testlar berilsa, bu testlar rivojlangan aql, diqqat-e'tibor va xotira talab qilganligi sababli, ular testni bajara olmaydilar. 
Bu intellektual qobiliyatning yo’qligi emas, shaxsiy psixologik rivojlanish yetarli bo’lmaganligi sababli sodir bo’ladi.
Agar vazifani o’yin sifatida qiziqarli qilib berilsa, test natijasi yuqori bo’lishi mumkin. Mazkur xolatlar bolalar psixodiagnostikasida amaliy psixologlar tomonidan xisobga olinishi  kerak.
3-4 sinf o’quvchilari uchun qiziqarli va kattalarga mo’ljallangan testlar to’g’ri kelishi xam mumkin. Test o’tkazishda faollik, ruxiy qiziqish yuqori bo’lsa, natija xam yuqori bo’ladi. Agar kattalar test vaqtida ongli ravishda irodasini ishga solib o’zini boshqara olsalar, kichik yoshdagi maktab bolalari va xatto o’smirlar xam buni bajara olmaydilar.
Kattalar uchun mo’ljallangan testlarni kichik maktab yoshidagi bolalarga qo’llashda ma'lum cheklashlar mavjud. Bu cheklanishlar shaxslararo munosabatlar, shaxs va idrokni taxlil qilishga mo’ljallangan testlarga tegishlidir. Kattalar uchun qo’llanilayotgan intellektual (aqliy) testlarning ko’pchiligi so’z-mantiqiy tafakkurning rivojlanish darajasini aniqlash uchun ishlatiladi. Bu xususiyat kichik yoshdagi maktab o’quvchilarida taraqqiy etib, o’smirlik davriga  kelib rivojlanishi tugallanadi. Amaliyot va xayotdagi o’rniga ko’ra, kichik yoshdagi maktab o’quvchilarida ko’rgazmali-xarakat va ko’rgazmali-obrazli tafakkur so’z-mantiqiy tafakkurdan ustun turadi. Bundan tashqari katta odamlar uchun mo’ljallangan testlar ularning xayotiy tajribasini xisobga olgan xolda tuziladi. 
Shuning uchun bu testlar kichik bolalarda qo’llanganda jiddiy yondashish va soddalashtirilishi lozim. Ba'zan kichik maktab yoshidagi bolalar uchun yangi variantdagi testlar tuzishga to’g’ri keladi. Bu xolatda yangi muammo tug’iladi, ya'ni bir psixologik sifatni, tuzilishi va ma'nosi xar xil testlarning natijasini solishtirish orqali aniqlash lozim bo’ladi. 
Kattalarni turli testlar yordamida baxolash, ularni solishtirishni talab qiladi va doimo bir xil natija bermaydi. Testlararo solishtirishning natijasi o’tkazish koeffisienti bilan baxolanadi. Bunda bir testdan ikkinchi testga o’tishda mumkin bo’lgan xato ko’zda tutiladi. o’tkazish koeffisienti bir psixologik xususiyatni baxolash uchun mo’ljallangan ikki usul natijalari sifatida qaraladi.
O’tkazish koeffisienti uchun tekshiriluvchilarning soni yetarli darajada ko’p bo’lishi, shaxsiy ko’rsatkichlar dispersiyasi esa juda kichik bo’lishi kerak. Masalan: o’smirlar Vekslernnng bolalar va kattalar uchun mo’ljallangan testlaridan, 1- da 100 % ko’rsatkich, 2 - da esa 85 % ko’rsatkich bilan baxolanishdi. o’tkazish koeffisienti 1,25 ni tashkil qiladi. Bu koeffisient kichik maktab yoshidagi bolalar uchun mo’ljallangan test natijasini katta yoshdagilar uchun mo’ljallangan test natijasiga bo’lib olinadi. Olingan 1,25 natija amaliy psixolog uchun bolalarni kichik yoshdagi bolalar test varianti bilan tekshirib, o’smirlarni katta yoshdagi odamlar testi bilan tekshirish, bu bevosita ko’rsatkichlarni 1,25 ga bo’lib yoki ko’paytirib, katta yoshlilar testi natijasiga solishtirish imkonini beradi.
Katta yoshlilar uchun mo’ljallangan shaxsni o’rganuvchi testlarni bolalar psixodiagnostikasida qo’llashdagi cheklanishlar jiddiy axamiyatga ega, chunki kattalardagi sifatlar kichik bolalarda bo’lmasligi mumkin. Aksincha, kichik bolalardagi o’ziga xos xususiyatlar kattalarda bo’lmasligi xam mumkin. Shuning uchun katta yoshlilar testi etarli darajada validlikka ega bo’lmasligi mumkin. Birinchi tomondan, xali boladagi yo’q xususiyatni baxolash kerak bo’ladi. 
Ikkinchi tomondan, ulardagi biror bir xususiyatni baxolamay qolish mumkin.
Bu xolatdan chiqish uchun katta yoshlilar testini bolalar uchun qo’llashda uning psixologik o’sishini va yoshga bog’liq psixologik xususiyatlarni bilish lozim. Bularni bilgan xolda test natijalarini baxolash mumkin. Bolalar va kattalarning shaxsiy rivojlanish darajasini bevosita solishtirish, baxolash juda qiyin kattalar shaxsini mikdoriy baxolashdan ko’ra sifat jixatdan baxolash muximroqdir. Lekin miqdorni baxolashning xam aloxida o’rni mavjud.
	Tavsiya etilayotgan psixodiagnostik metodlar tizimi maktabga kirayotgan kichik yoshli bolalarning va boshlang’ich sinf o’quvchilarining aqliy jarayonlarini, shaxsiy va shaxslararo munosabatlarini, ulardagi amaliy ko’nikmalarni baxolash maqsadida foydalaniladi. Bu tizim asosida bolalarni maktabga psixologik tayyorgarligini, ularning boshlang’ich sinflarda o’zlashtirish darajasini baxolash mumkin. Bunday psixodiagnostik baxolash kompleksiga quyidagilar kiradi:
1. Atrof-muxitda umumiy mo’ljal olish.
2. Bolalarning maktab ta'limiga munosabati.
3. Diqqat-e'tibor.
4. Xotira.
5. Tafakkur.
6. Nutq.
7. Badiiy-tasviriy qobiliyat.
8. Maktab malakasi va ko’nikmalari.
9. Muvaffaqiyatga erishish motivlari,
10. Shaxs xususiyatlari.
11. Shaxslararo munosabatlar.
"Bu to’plamga kiritilgan metodikalardan foydalanib, bolaning maktabga tayyorligi yoki tayyor emasligini baxolash va o’z rivojlanishidan oldinda borayotganligini aniqlash mumkin. Bu usullar bolaning qobiliyatlarini aniqlash va u bilan maqsadga muvofiq xolda mashg’ulot olib borishga yordam beradi. Metodikalar to’plami maktabdagi ma'lum bir tarbiyaviy ishlarning samaradorligini to’g’ri baxolash imkonini berish bilan birga 6-7 yoshdan 10-11 yoshgacha bo’lgan bolalarni o’rganishda qo’llash mumkin bo’lgan usullarni xam o’z ichiga oladi. Bu usullar yordamida olingan baxolar bitta yagona standart tizimga o’tkaziladi va kichik maktab yoshidagi maktab o’quvchisining psixologik rivojlanishi individual xaritasiga yoziladi.
To’plamga 3 xil tipdagi metodikalar kiritilgan.
1. Bola endi maktabga kirayotganda qo’llaniladigan uslublar.
2. Maktab ta'limiga tayyorgarligini va ruxiy rivojlanganligini baxolovchi testlar.
3. Bolaning ruxiy rivojlanishini aniqlovchi testlar. 
Bolalar uchta asosiy soxada - bilish jarayonlari, shaxs xususiyatlari, shaxslararo munosabatlar asosida psixologik jixatdan o’rganiladi. Agar bolaning ruxiy rivojlanish darajasi baxolanishi zarur bo’lsa, ularning xar biri maxsus usullar bilan baxolanishi mumkin.
Bu to’plamdagi metodikalar diqqat, tafakkur, xotira, nutq va idrokning rivojlanish darajasini aniqlaydi. o’quv faoliyati motivasiyasi, muvaffaqiyatga erishish, o’rtoqlari va katta yoshlilar bilan munosabat xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan. Psixologiyada xar bir bilish jarayonlarini o’rganishda turli-tuman natijalar olinganligi sababli metodikalarniig minimal aniqligiga e'tibor berilgan. Birinchidan, bola tarbiyasiga ta'sir etuvchi xolatlar, ikkinchidan, o’qitish va tarbiya ta'sirida shakllanadigan xususiyatlar, masalan: diqqat - e'tibor, xotira, idrok, tafakkur, nutq, tasavvur, muvaffaqiyat motivasiyasi va shu kabilar. Xar bir metodika bitta ko’rsatkichni baxolashga imkon beradi va 5-10 minut vaqt talab qiladi. Xar bir bolani xar tomonlama tekshirish uchun 3-6 soat vaqt kerak bo’ladi. Tavsiya etilayotgan uslublar yordamida bolani psixodiagnostika qilish quyidagi vazifalar yechimini beradi:
1. Mazkur bola qanday rivojlanayotganligini aniqlash.
2. Boladagi layoqat va qobiliyatni o’z vaqtida aniqlash.
3. O’qishdan ortda qolish yoki noto’g’ri tarbiyaning sababini topish.
4. Kelajakda tanlanadigan kasbga tayyorlanish va tanlash uchun bolaga, o’qituvchiga va ota-onalarga ilmiy asoslangan tavsiyalar berish.
Bu metodikalar yordamida bolani tekshirishda vaqtni tejashning yana bir usuli yakka tartibda emas, balki guruxiy tekshirish olib borishdir. Bu shart-sharoitlar to’g’risida xar bir uslubdan keyin yozma izoxlar berilgan. Agar izoxlar yo’q bo’lsa, bu uslubni xam yakka tartibda, xam gurux sharoitida qo’llash mumkin.
Psixodiagnostik tekshirishga kirishishdan oldin quyidagilarni bajarish lozim:
1. Metodika matnini diqqat bilan o’qib, tanishib chiqish kerak.
2. Izoxlar mavjud bo’lsa, uni o’qish lozim.
3. Metodikani qo’llash uchun kerakli narsalarni tayyorlash.
4. Metodika yordamida xech bo’lmasa 1 ta bolani sinov uchun mukammal tekshirib, natijalarni taxlil qilib ko’rish lozim.

5.1. BOLANING MAKTAB TA'LIMIGA TAYYORGARLIGI VA BILISH JARAYONLARI RIVOJLANISH DARAJASINI ANIQLASH METODLARI

Bolalarning maishiy turmush xaqidagi tushunchalarini aniqlash, atrof-muxitda mo’ljal ola bilishini o’rganish. Bolaning turmush xaqidagi tushunchalar boyligiga: o’zi, yaqinlari, qarindoshlari, atrofdagilari, u yashayotgan xududdagi kishilar, buyumlar xaqidagi tushuncha va bilimlari kiradi. Bunday bilimlar bolaning yoshi oshgan sari ortib boradi.
Turmush xaqidagi tushunchalar boyligini tadqiq etish uchun 6-7 yoshdan 10-11 yoshgacha bolalarga beriladigan savollar 10 tadan oshmasligi kerak. Xar bir yosh uchun savollar ma'no jixatidan bir xil bo’lsa xam, lekin asta-sekin murakkablashib boradi. Masalan: maktabgacha tarbiya yoshidagi bolaga "Isming nimag’" deb savol bersak, 1-sinf o’quvchisiga bu savol biroz boshqacha beriladi: "Isming va familiyang nimag’", 2-sinf: "Ota-onangni ismi va familiyasi qandayg’", 3-sinf: "Buving va buvangni familiyasi va ismi qandayg’" tarzida o’zgarib boradi. Savollarning xar bir yosh xususiyatlarini, shu yoshdagi turmush xaqidagi tushunchalar boyligini, shu savollarga javob bera olish qobiliyatini xisobga olib tuzilganligi yuqoridagi misoldan xam ko’rinib turibdi. Xar bir yoshdagi bola shu savollarga javob bera olishiga qarab ball bilan baxolanadi. 
Quyidagi metodikada javoblar 0-1 ball bilan baxolanadi. Lekin ba'zan shunday xolatlar xam bo’ladiki, bolaning javobini 0 yoki 1 ball bilan baxolab bo’lmaydi, shuning uchun mezonga 0,5 ballni kiritishga to’g’ri keladi. Ba'zan savollarga javob berish jarayonida bola savolga bilmagani uchun emas, bu savolga javob berish imkoniyati yo’qligi yoki xoxlamagani uchun javob bermasligi xam mumkin va tadqiqotchi bunday xolatni e'tiborga olishi kerak.
"Bolalarning tevarak-atrofdagi umumiy yo’nalishi va maishiy bilimlar boyligi"
Metodikaning ushbu varianti maktabga qabul qilinayotgan bolalar uchun mo’ljallangan. Shuningdek 1-5 sinf o’quvchilarining tevarak-atrofdagi yo’nalishi,  maishiy bilimlar boyligi xam shunga o’xshash variantlar orqali o’rganiladi. Javoblar taxlili, baxolar chiqarish, shu asosda taraqqiyot darajasini belgilash o’rtasida xam o’xshashlik mavjud. Maktabga endi qabul qilinayotgan bolalar uchun savollar:
1. Isming nimag’ (familiyani ismi bilan birga aytish xato xisoblanadi).
2. Yoshing nechadag’
3. Ota-onangni ismlari nimag’
4. Sen yashayotgan shaxar qanday nomlanadig’
5. Sen yashayotgan ko’cha qanday nomlanadig’
6. Sening uying va kvartirangni nomeri qandayg’
7. qanday xayvonlarni bilasang’ Ulardan qaysilari yovvoyi va qaysilari uy xayvonlarig’ (kamida ikkitadan xayvon nomini aytishi kerak).
8. Yilning qaysi faslida daraxtlar barg chiqaradi va qaysi faslda to’kiladig’
9. Kunning sen uyg’onadigan, tushlik qiladigan va uxlashga tayyorlanadigan payti nima deb ataladig’
10. Sen foydalanadigan kiyimlar va oshxona jixozlarining nomlarini aytging’ (to’g’ri javob - 3 tadan kam bo’lmagan kiyimlar va 3 tadan kam bo’lmagan xar xil oshxona jixozlari aytilishi kerak)
Xar bir savolga berilgan to’g’ri javob uchun bola 1 balldan oladi. Maksimal ball, bola barcha savolga to’g’ri javob bersa 10 ballni tashkil etadi. Xar bir savolga javob berish uchun 30 sekund vaqt ajratiladi. Shu vaqt ichida javob bermasa, xato deb xisoblanadi va 0 ball bilan baxolanadi.
Barcha savollarga to’g’ri javob berib, 10 ballni qo’lga kiritgan bola maktabda o’qish uchun to’liq psixologik tayyor xisoblanadi. 
Shu vaqt ichida bolaga qo’shimcha savollar xam berish mumkin, ammo aytib berish kerak emas.

1-sinf uchun savollar

1. Sening familiyang, isming va otangning ismi nimag’
2. Oying va dadangning yoshi nechadag’
3. Buving va bobongning ismlari nimag’
4. Sen yashayotgan davlatning poytaxti qanday nomlanadig’
5. Sening qarindoshlaring yashaydigan ko’cha qanday nomlanadig’
(Bu savolga to’g’ri javob uchun xech bo’lmaganda qarindoshlari yashaydigan ko’chalardan birining nomini to’g’ri aytishi kerak).
6. Sening qarindoshlaring yoki tanishlaringning uy nomeri va kvartirasining nomeri qandayg’
7. Uyingiz atrofida uchratish mumkin bo’lgan qushlarni sanag’
8. Qaysi oyda qor yog’adi va qachon eriy boshlaydig’
9. Sen maktabga asosan soat nechada ketasan va maktabdan kelasang’ (to’g’ri javob soat bilan birga minuti xam ko’rsatilgani xisoblanadig’).
10. Uylaringda bor bo’lgan asboblarning nomini aytg’ (Bu savolga to’g’ri javob - uchtadan kam bo’lmagan asboblarning nomi aytilsa).

2-sinf uchun savollar.
1. Sening ota-onangni ismi, familiyasi va otasining ismlari nimag’
2. Akang yoki singlingning yoshi nechadag’
3. Biron-bir yaqin qarindoshlaringni familiyasi, ismi va otasining ismi nimag’
4. Sen yashaydigan viloyatning bosh, katta shaxri qanday nomlanadig’
5. Sening qarindoshlaring yoki tanishlaring yashaydigan shaxar va ko’cha qanday nomlanadig’
6. Sening tog’ang yoki xolang yashaydigan uy va kvartira nomeri qandayg’ (to’g’ri javob uchun ikkalasidan birining manzilini to’g’ri aytsa yetarli).
7. O’rmonda yashaydigan xayvonlar qanday nomlanadig’ (to’g’ri javob uchun ulardan kamida to’rttasini nomini aytishi kerak).
8. Qaysi oyda daraxtlarda kurtaklar paydo bo’ladig’ qaysi oydan boshlab sen yashaydigan yerda barglar sarg’ayadig’
9. Oying va dadang asosan soat nechada ishdan qaytishadig’ (to’g’ri javob uchun minutini aytmasdan soatini aytsagina kifoya).
10. Uylaringda mavjud bo’lgan barcha jixozlarni aytg’ (to’g’ri javobga kamida uchta xar xil jixoz nomini aytishi kerak).

3-sinf uchun savollar
1. Buving va bobongning ismi, familiyasi va otasining ismi nimag’
2. Buving va bobongni yoshi nechadag’ (Agar ular xayot bo’lmasa, ularning xayotlik vaqtlaridagi oxirgi yilidagi yoshi nechada).
3. Uzoq qarindoshlaringdan birontasini familiyasi, ismi va otasining ismi nimag’ Avval kim xaqida gapirmoqchi ekanligingni aytg’ (Bu savolga javob xech bo’lmaganda uzoq qarindoshlaridan birini nomini aytishi xisobga olinadi).
4. Sen yashaydigan tuman qanday nomlanadig’ (Bu savolni bir necha marta o’zgartirish mumkin). 
5. Sening ota-onang tug’ilgan shaxar qanday nomlanadig’ (To’g’ri javob bolaning ota-onalaridan birini tug’ilgan joyini aytishi kerak).
6. Qarindoshlaringning telefon nomeri qandayg’ (To’g’ri javob uchun faqat bitta nomer aytsa kifoya).
7. Daryoda yashaydigan baliqlarning nomlarini sanag’
8. Dunyoning qaysi mamlakatlarida qish yoki yoz bo’lmaydig’
9. Asosan soat nechada nonushta va kechki ovqat qilasang’ (To’g’ri javobga soat va minutni aytishi kerak).
10. Transport vositalarini ba'zi birlari qanday nomlanadig’ (To’g’ri javob uchun transportlarning nomini uchtadan kam aytmasligi kerak).

4-5 sinflar uchun savollar.
1. Sening tog’ang yoki xolangning familiyasi, ismi va otasini ismi nimag’ (qarindoshlaridan xech bo’lmaganda birini familiyasi, ismi va otasining ismini aytishi kifoya).
2. Tog’ang yoki xolangning yoshi   nechadag’  (To’g’ri  javob  uchun ulardan birining yoshi ko’rsatilishi kerak).
3. Qo’shnilaringdan birining familiyasi, ismi ia otasini ismi nimag’ (To’g’ri javob uchun xech bo’lmaganda bitta qo’shnisini aytishi yetarli).
4. Sening  Respublikang bilan  chegaradosh  bo’lgan  davlatlar poytaxtlari qanday nomlanadig’ (Bu savolga to’g’ri javob uchtadan kam bo’lmagan davlat poytaxtini aytishi zarur).
5. Sening    buving    va    bobong    tug’ilgan    shaxar    qanday nomlanadig’
6. Qarindoshlaring yashaydigan shaxarlarga qanday qo’ng’iroq qilish kerakg’ (To’g’ri javob xech bo’lmasa biriga qanday qo’ng’iroq qilish mumkinligini aytishi xisobga olinadi).
7.  Dengizda yashaydigan xayvonlar qanday nomlanadig’ (To’g’ri javob shunday xayvonlardan kamida ikkitasini aytishi kerak).
8.  Dunyoning qaysi mamlakatlari juda sovuq va juda issiqg’ (To’g’ri javob uchun xech bo’lmaganda shunday mamlakatlardan birini, qaysinisi ekvator zonasida joylashgan va shimoliy qutbga yaqin bo’lgan bironta mamlakat aytilishi lozim).
9.  Shanba va yakshanba kunlari soat nechada televizorda sening sevimli  ko’rsatuvlaring  boshlanadig’   (To’g’ri  javob  uchun  bunday ko’rsatuvlardan   kamida   ikkitasining   soati,   minutini   aytishi kerak).
10.   Biron   bir   qiziqarli   narsani   qaerdan   o’qish   mumking’ (Kitoblar, gazetalar va jurnallar nazarda tutiladi).

5.2. "BOLANING MAKTAB TA'LIMIGA MUNOSABATI" METODIKASI

Bu metodikaning maqsadi maktabga yangi qabul qilinayotgan o’quvchilarda o’qish motivi yoki o’qishga qiziqishlari bor-yo’qligini aniqlashdan iborat. Bolaning o’qishga munosabati, boshqa ruxiy belgilar bilan bir qatorda o’qishga va maktabga tayyor yoki tayyor emasligini belgilovchi xolatdir. 
Bolaning bilish jarayonlari normal bo’lsa xam, boshqa bolalar bilan o’zaro munosabatlari qoniqarli bo’lsa xam uni maktab ta'limiga tayyor, deb aytish qiyin. o’qishga qiziqish bo’lmasa xam ikkita ruxiy tayyorgarlik belgisi - ya'ni bilish jarayonlari, kommunikativlik qobiliyatlari yaxshi rivojlangan bo’lsa, o’qishning dastlabki bosqichida maktabga va bilim olishga bo’lgan qiziqish uyg’onishi mumkin. Amaliyot shuni ko’rsatadiki, ayni shu kichik maktab yoshidagi bolalarni 0 ballik va 1 ballik mezon orqali baxolash bilan cheklanmaslik kerak.
Birinchidan, bu yerda qiyin savollar bo’lishi mumkin, shuning uchun bolalar biriga to’g’ri, biriga noto’g’ri javob berish extimoli bor.
Ikkinchidan, berilayotgan javoblarning bir qismi to’g’ri, bir qismi noto’g’ri bo’lishi xam mumkin.
Agar bola qiyin savollarga to’liq javob bera olmasa, 0,5 ball bilan baxolanadi, to’g’ri, shubxa uyg’otmaydigan to’liq, yaxshi baxoga loyiq javob bersa 1 ball bilan baxolanadi, javob bir tomonlama yoki to’liq bo’lmasa 0,5 ball bilan baxolanadi. Masalan, 2-savol: "Nima uchun maktabga borish kerakg’" -degan savolga to’liq bo’lishi, uchun shunday javob berishi kerak:
"Kerakli bilim, ko’nikma va malakalar xosil qilish uchun". Noto’liq javob "o’qish uchun". Noto’g’ri javoblarda u bilim olish, ko’nikma va malakalarni o’zlashtirish xaqida xech qanday ma'lumot yo’q. Masalan, "Maktabda maza qilib o’ynaymiz". Agar qo’shimcha savoldan keyin bola to’liq javob bersa 1 ball, qo’shimcha savollardan keyin xam o’z fikrlariga xech qanday o’zgartirish kiritmasa 0,5 ball.
Natijalar taxliliga ko’ra 8 balldan yuqori ball to’plagan bolalar maktab ta'limiga to’liq tayyor, 5-8 ball to’plaganlar to’liq tayyor emas, 5 balldan kam to’plaganlar esa maktab ta'limi uchun tayyor emas deb topiladi.
Bolalarga tavsiya etiladigan savollar.
1.  Maktabga borishni xoxlaysanmig’
2.  Nima uchun maktabga borish kerakg’
3.  Maktabda nima bilan shug’ullanasang’ (odatda maktabda nima qilishadi).
4.  Maktabga borishga tayyor bo’lish uchun nima qilish kerakg’
5.  Dars nimag’ Unda nima bilan shug’ullanishadig’
6.  Maktabdagi darslarda o’zini qanday tutish kerakg’
7.  Uy vazifasi nimag’
8.  Nima uchun uy vazifasi bajariladig’
9.  Maktabdan uyga kelib nima bilan shug’ullanasang’
10. Maktabga   borib o’qiy boshlasang,    xayotingda   qanday o’zgarishlar ro’y beradig’
Savolning mazmuniga mos keluvchi javoblar to’g’ri deb qabul qilinadi. Agar noto’liq bo’lsa, qo’shimcha savollar beriladi. Xar bir savolning ma'nosini bola to’g’ri tushunganligiga axamiyat berish kerak.
Ushbu metodika bo’yicha bolalar to’plashi mumkin bo’lgan maksimal ball - 10 bo’lib, bu bolaning ruxiy jixatdan maktab ta'limiga to’la tayyor ekanligini bildiradi.

Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar:
1. Bolaning maktabda o’qishga psixologik  tayyorligining mezonlarig’
2. Bolaning maktabda o’qishga psixologik  tayyorligini  qanday metodikalar orqali aniqlash  mumking’ 

VI. DIQQATNI DIAGNOSTIKA QILISh METODLARI
 
Diqqatning barqarorligi va maxsuldorligini aniqlash.
Bolaga Landolt xalqachalari tasvirlangan varaq ko’rsatiladi va quyidagicha ko’rsatma beriladi:
"Xozir biz sen bilan bitta o’yin o’ynaymiz. Bu o’yinning nomi "Diqqatingni bir joyga to’pla va tezroq ishlashga xarakat qil" deb ataladi. Bu o’yinda sen boshqa bolalar bilan musobaqalashasan. Biz seni qanday natijaga erishganingni ko’ramiz va boshqa bolalarning natijalari bilan solishtiramiz. Men o’ylaymanki, sening natijalaring xam boshqalarnikidan qolishmaydi". Bolaga Landolt xalqalari varaqasi ko’rsatiladi va nima qilish kerakligini tushuntiriladi. Xalqa qatorini navbatma-navbat diqqat bilan ko’rib chiqib, ulardan ko’rsatilgan yorig’i borini topib, o’chirib yoki chizib chiqishi kerak. (7-ilova).
Bu ish 5 minut vaqt davomida bajariladi. Tekshiruvchi xar bir minut orasida "Chiz" degan so’zni aytadi. Bola Landolt xalqalarini ko’rib chiqayotganda, qaerga kelgan bo’lsa, o’sha javobga shu buyruqdan so’ng vertikal chiziq chizadi. 5 minut vaqt o’tgach, tekshiriluvchi "To’xta" degan buyruqni eshitgandai so’ng o’sha yerga 2 ta vertikal chiziq chizib, ishni to’xtatishi kerak. Tadqiqotchi natijalarni taxlil qilar ekan, bola tomonidan 1 minutda va umumiy 5 minutda qancha xalqalarni ko’rib chiqqan, 1 daqiqada va 5 minut davomida nechta xatoga yo’l qo’yganligini aniqlaydi. Bola diqqatini maxsuldorligi va barqarorligiquyidagi formula asosida aniqlanadi.

                         S = 0,5 N-2,8p 
                                      60
Bunda S - diqqatning maxsuldorligi va barqarorligi, N -bola tomonidan xar bir minutda ko’rib chiqilgan xalqalar miqdori, p - bola tomonidan yo’l qo’yilgan xatolar miqdori.
Natijaning miqdoriy taxlilida xar bir 60 sekundlik vaqt uchun aloxida formula asosida xisob bajariladi.
Barcha  S - ko’rsatkichlari uchun grafik chiziladi.
Ushbu grafik asosida bola diqqatining maxsuldorligi va barqarorligi dinamikasining o’zgarishi xaqida xulosa chiqarish mumkin.

6.1. "Diqqatning bo’linishini baxolash"

Bu metodikani o’tkazish uchun Landolt xalqalari kerak bo’ladi. Endi bolaga yuqoridagi metodikadagi kabi xammasini emas, balki ikki xil tipdagi xalqalarni ikki xil usul bilan belgilash topshirig’i beriladi.(7-ilova).
Natijalar taxlili yuqoridagi metodikadagi singari amalga oshiriladi.

6.2. "Diqqatning ko’chishini baxolash"
Bu metodikani o’tkazish uchun Landolt xalqalari kerak bo’ladi.
Bolaga quyidagi ko’rsatma beriladi. "1 minut oralig’ida faqat bir tipdagi xalqalarni, ikkinchi vaqt oralig’ida ikkinchi xil tipdagi xalqalarni, belgilab borishingiz kerak". Shu xolat 3-4-5chi vaqt oralig’ida xam takrorlanadi. Natijalar yuqoridagi metodikadagi kabi taxlil qilinadi.  (7-ilova). 

6.3. "Diqqat xajmini aniqlash"

Kichik maktab yoshi va undan katta yoshdagi o’quvchilar diqqatining xajmi maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarga qo’llangan metodika asosida aniqlanadi. Bu metodikaning moxiyati shundan iboratki, unda bolaga 1-2 sekund davomida 8 ta kartochka navbatma-navbat ko’rsatiladi. Tekshiriluvchi bu rasmdagi predmetlarni eslab qolib, nimalar tasvirlanganini aytishi zarur. 
Bola diqqatining xajmi 10 ballik tizimda baxolanadi.
10 ball - diqqatning xajmi 6 birlik va undan yuqori.
8-9 ball - diqqatning xajmi 4-5 birlikni tashkil etadi.
4-7 ball - diqqat xajmi 2-3 birlikni o’z ichiga oladi.
0-3 ball - diqqat xajmi 2 birlikdan kam bo’lsa.
10 ball - to’plagan bolalar nafaqat maktab ta'limiga to’la tayyor, balki tengdoshlaridan ancha ilgarilab ketgan.
8-9 ball - bola maktab ta'limiga to’la tayyor, lekin 3-4 sinf o’quvchilari uchun normadan biroz past xisoblanadi.
4-5 ball - maktabga endi borayotgan bola uchun bu ko’rsatkich qoniqarli, lekin maktab o’quvchisi uchun juda past.
0-3 ball - bu ko’rsatkich maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalar uchun yetarli darajada, yaxshi rivojlanmagan diqqatning xajmiga ega. Bunday bolalar maktab ta'limiga tayyor emas.

6.4. P'eron - Ruzer metodikasi
Metodika qurish-yasash xususiyatlari, maqsadga yo’nalgan ko’nikmalarni egallash imkoniyatlarini, xarakatlarning yangi usullarini o’zlashtirishni o’rganishga mo’ljallangan. Bu metodika yordamida ixtiyoriy diqqat xajmi, uning barqarorligi xaqida bilib olish mumkin. Tajriba o’tkazish uchun 10 qatordan geometrik figuralar chizilgan maxsus qog’oz varog’i oldindan tayyorlanadi (2-ilova). 
Yuqoridagi to’rtta figuraga turli belgilar qo’yib chiqilib, qog’ozdagi boshqa figuralarga xam xuddi shunday belgilar qo’yib chiqish sinaluvchiga taklif etiladi. U o’z xarakatlarini namuna bilan solishtirishi mumkin. Olingan natijalarni taxlil qilish va qayta ishlashda 100 ta figurani chizishga ketgan vaqt, bo’lishi mumkin bo’lgan xatolar soni, topshiriqni bajarish xarakterini taxlil qilishda yosh me'yorlarini xisobga olish zarur (4-jadval).
7-8 yoshli bolalar uchun P'eron - Ruzer metodikasi bo’yicha qog’ozni to’ldirish normalari (M.P.Kononova natijalari, 1963).

To’ldirish vaqti	Xatolar soni	Sifati (%) ()
1 daqiqa 15-soniya	-	100
1 daqiqa 45 soniya	2	60
1 daqiqa 50 soniya	3	50
2 daqiqa 10 soniya	6	20
Bunda sinaluvchining chalg’iganligi, ishni davom ettirish zarurligi xaqida eslatilganligi va xokazolar e'tiborga olinadi.
Diqqatning ko’chishi, uzoq davom etadigan aqliy ishga qobiliyatini o’rganish maqsadida I.V.Kruk (1986) tomonidan taklif etilgan metodikaning o’zgartirilgan variantini qo’llash mumkin. Uning mazmuni quyidagicha: Bola 1-chi qog’ozni to’ldirgandan so’ng, to’ldirish qo’llanmasi o’zgartirilib, 2-chi qog’ozni taklif etiladi; 
O’sha belgilarni boshqa geometrik figuralarga qo’yib chiqish kerak. Keyin 3-chi qog’oz ko’rsatiladi: toq qatorlar 1-qog’oz namunasi bo’yicha, juft qatorlarni 2-chi qog’oz namunasi bo’yicha to’ldiriladi. Olingan natijalar quyidagicha qayta ishlanadi. 1 va 2-chi qog’ozlarni to’ldirish uchun ketgan vaqt orasidagi farq vaqt yetishmovchiligi 
-E ni aniqlash orqali amalga oshiriladi:
E=t1+t2
Bu yerda t - qog’ozlarni to’ldirish uchun ketgan vaqt.
Bundan tashqari xatolar farqi (XF) quyidagi formula bilan aniqlanadi. 
XF=3K-/IK+2K/;
Bu yerda k - xar bir qog’ozni to’ldirishdagi xatolar.
Xatolar farqi ko’rsatkichi ixtiyoriy diqqat darajasining pastligi, aqliy ish qobiliyati yomonligi mezoni sifatida qaralishi mumkin.
Bolalar bu topshiriqni qiziqib bajaradilar, yaxshiroq natijalar olishga intiladilar. 5-6 yoshli bolalar qog’ozni to’ldirishda yuqoridagi 4 ta figuraga qarab bajaradilar. 9-10 yoshli o’quvchilar esa 1 daqiqadan so’ng bu ishlarni eslab qolib mustaqil bajaradilar.

6.5. Shult jadvali bo’yicha sonlarni izlash

Bu metodika diqqatning ko’chish va bo’linish xususiyatlarini, sensomotor reaksiyalar tezligini o’rganish uchun foydalaniladi. Sinaluvchilarga 1 dan 25 gacha sonlar ixtiyoriy joylashtirilgan 5 ta jadval ketma - ket ko’rsatiladi (3-ilova). 
U sonlarni tartib bilan izlab ko’rsatishi va ovoz chiqarib aytishi kerak. Xar bir topshiriqni bajarish vaqti tadqiqot qaroriga yozib boriladi (5-jadval). 
Sinaluvchi faoliyatini miqdoriy baxolashdan tashqari sensomotor reaksiyalar tezligining sifatiy taxlili xam amalga oshiriladi. 
"Topshiriqni bajarish xususiyatlari" bo’limiga sinaluvchi o’zini qanday tutganligi, verbal va emosional reaksiyalari yozib boriladi. 6-7 yoshli bolalar uchun 1 jadvalni 
1-1,5 daqiqa qarash me'yoriy xisoblanadi, o’rtacha o’quvchilar uchun 45 soniyadan 1 daqiqagacha me'yor xisoblanadi.  Katta bog’cha davridagi bolalar  va 
1-2 sinf o’quvchilari ba'zi sonlarni chalkashtirib yuboradilar. 10-12 yoshli bolalar uchun sensomotor reaksiyalar tezligi oshishi, xarakatlarning avtomatlashuvi xarakterlidir.
5-jadval. Shult jadvalidan foydalanishda tadqiqot qarori
№ jadval	Topshiriqni bajarish xususiyatlari	Vaqt (soniya)

Xar bir topshiriqni bajarish xususiyatlariga xamda 5 ta jadval bo’yicha olingan natijalarni taxlil qilib, tadqiqotchi nerv jarayonlari o’sishini, jismoniy va ruxiy zerikish xodisasini aniqlaydi. Masalan, agar xar bir keyingi topshiriq bajarish vaqti  oshib borsa, tez charchash, ixtiyoriy diqqat darajasining susayganligidan dalolat beradi. Bu metodikadan foydalanish bolalarning diqqati xususiyatlarini tajribada o’rganish imkonini beradi. 

6.6. Krepelin bo’yicha sanash va xisoblash

Bu metodikadan  murakkab sezgi xarakat reaksiyalarini, ish qobiliyatini, ixtiyoriy diqqat barqarorligini aniqlash, psixik jarayonlar kechishining tezligini aniqlash uchun foydalanish mumkin. Bu metodikani qo’llash uchun sinaluvchi bir necha o’nliklar ichida eng sodda arifmetik operasiyalar - qo’shish va ayirishni bilishi kerak. 
Krepelin metodikasida sinaluvchiga qo’shilishi va ayrilishi kerak bo’lgan sonlar jufti yozilgan maxsus qog’oz taklif etiladi (4-ilova). 
Krepelin bo’yicha xisoblashda, (masalan: 30 da 3 gacha, yoki 100 dan 7 gacha) tadqiqot qarorida to’xtab qolishning uzoqligi va xatolar xarakteri qayd etib boriladi. 
Masalan: 
30-3....27....24....21....19*....18....15....12....9....6....3....0
Xato xisoblashlar xam xisobga olinib (*) bilan belgilab qo’yiladi, sinaluvchiga xatolarni to’g’rilash taklif etiladi. Vaqt nuqta bilan qayd etiladi. qoidaga ko’ra "nuqta" shartli ravishda 1 soniyaga to’g’ri  keladi. 
Shuni qayd etish lozimki, bu metodika aqliy ish qobiliyati jadalligini o’rganishga xam mo’ljallangan. Bajarilgan qo’shish va ayirishlar soni ko’pligi aqliy malakaning avtomatlashganidan, diqqatni uzoq vaqt bir narsaga to’play olish qobiliyati mavjudligidan dalolat beradi. Bajarilgan topshiriqlar sonining kamligi, ko’p to’xtab qolish faol diqqatning barqaror emasligidan, psixik tez charchashga moyillikdan dalolat beradi. 

6.7. Burdon korrektur sinovi

Boshlang’ich va o’rta maktab o’quvchilari faol diqqatining xususiyatlarini, uning ko’chishi xususiyatlarini o’rganish uchun 
B.Bourdon ning korrektur sinovi metodikasidan foydalanish mumkin. Bu metodika diqqatning tebranishi, ko’rish analizatori uzoq vaqt ishlaganda bir xil ko’ruv qo’zg’atuvchilarga nisbatan sinaluvchining charchashini aniqlashga imkon beradi. Buning uchun P.A.Rudik tomonidan o’zgartirilgan Burdon testi maxsus qog’ozda ko’rsatiladi. qog’ozda xarflar tasodifiy ravishda yozilgan bo’lib, sinaluvchi ularning ikkitasi yoki to’rttasini o’chirishi kerak. Bunda eksperimentator xar 30 yoki 60 soniyada sinaluvchi qalami turgan joyni belgilab ko’yadi, shu bilan birga barcha topshiriqni bajarish uchun ketgan umumiy vaqt xam xisobga olinadi. 
Tajribani bir sinaluvchi ustida individual va gurux bilan o’tkazish mumkin. Tajribani boshlashdan oldin, sinaluvchilarga ko’rsatma tushuntiriladi va 1 daqiqa davomida mashq qildirib o’rgatiladi, mashqlardan so’ng sinaluvchi asosiy vazifani bajarishga kirishadi. Tajriba 5 daqiqa davom etadi (5 ilova). 
Tadqiqot natijalarini qayta ishlash maxsus qog’oz orqali amalga oshiriladi. Unda o’chiriladigan xarflar o’rni va o’chiriladigan xarflar soni o’ng tomondan va xar bir qatorga o’tganda bu o’chiriladigan sonlarning yig’indisi chap tomonda beriladi. Kalit (blank)ni sinaluvchi qog’ozi ustiga qo’yib tadqiqotchi miqdoriy taxlilni osongina olib borishi mumkin (6-ilova).
Korrektur sinovni bajarish natijalari (diqqatning to’planganligi, topshiriqni bajarish tezligi diqqatning ko’chishi)ni miqdoriy aniqlash mumkin. Diqqatning to’planganlik darajasi (K)ni quyidagi formula yordamida xisoblash mumkin.

K =	P1-P2-P3	*100%	P	
bu yerda p1 - to’g’ri o’chirilgan xarflar yig’indisi;
p2 - o’chirilmay qolgan xarflar yig’indisi;
p3 - noto’g’ri o’chirilgan xarflar yig’indisi;
p - o’chiriladigan xarflar AMKZ larning umumiy yig’indisi.
Diqqatning to’planish darajasi (K)ni topish uchun umumiy va ishning xar bir daqiqasi bo’yicha (K1, K2, K3, K4, K5,)larni xisoblash mumkin.
Psixotexnikada diqqatning to’planishi (K)ni sifatiy baxolashda quyidagi mezon qabul qilinadi: juda yaxshi - 81-100%, yaxshi - 61-80%, o’rta - 41-60%, yomon - 21-40%, juda yomon - 0-20%.
Topshiriqni bajarish tezligi ko’rsatkichi (A) quyidagi formula bilan aniqlanadi:
A =	S	t
bu yerda S - sinaluvchining korrektur jadvalda ishlagan qismi; t - bajargan vaqti.
Diqqatning ko’chishini o’rganish uchun sinaluvchi korrektur jadvaldagi toq va juft qatorlardagi xar xil xarflar to’plamini o’chirish taklif etiladi. Diqqatning ko’chish darajasi (S) quyidagi formula bilan xisoblanadi:

C =	So	* 100.         	S	

bu yerda S0 - xato ishlangan qatorlar soni; S - sinaluvchi jadvalda ishlagan qatorlarning umumiy soni.
Tadqiqot natijalarini grafik tarzida tasvirlash mumkin. Bunda abssissa o’qiga - ish tezligining o’zgarishi (ma'lum vaqt birligida qarab chiqilgan xarflar soni) va ordinata o’qiga aniqlikning o’zgarishi (o’sha vaqt oralig’ida xatolar soni) joylashtiriladi. Bu diqqatning o’zgaruvchanligi xarakterining rivojlanishini kuzatish imkonini beradi. To’g’ri o’chirilgan xarflar soniga qarab diqqat barqarorligi darajasi xaqida gapirish mumkin. Xatolarni qog’ozning xamma yerida borligi diqqatning tebranishi xaqida ma'lumot beradi. Agar tajriba oxirida xatolar ko’payib ketsa, diqqatning umumiy kuchsizligi, ish qobiliyatining sustligidan dalolat beradi. Topshiriqni tez bajarish va xatolarning yo’qligi o’quvchida ixtiyoriy diqqat barqarorligidan dalolat beradi. 
Bog’cha yoshidagi bolalarda bu tadqiqotni o’tkazish uchun fransuz oftalmologi E.Landolt tomonidan korrektur sinovning uzuklarga asoslangan o’zgartirilgan variantini qo’llash mumkin.
Tajriba qog’ozi turli tarafga qaratilgan - uzuklarning tasodifiy to’plamidan iboratdir (7-ilova).
Tajriba va unda olingan natijalarni qayta ishlash, xuddi B.Bourdon jadvali metodikasiday olib boriladi. 
 
Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar:
1. Segen  doskasi metodikasi orqali nimalarni o’rganish mumking’
2. P'eron-Ruzer metodikasining mazmuni qandayg’
3. Landolt xalqachalari metodikasi orqali nimalarni o’rganish mumking’
4. Burdon korrektur sinovi  metodikasi orqali nimalar o’rganiladig’ Uning  qanday o’zgartirilgan variantlarini bilasizg’

VII. XOTIRANI DIAGNOSTIKA QILISh METODLARI
     
  Barcha yoshdagi bolalarda xotira juda kuchli rivojlanadi. Kichik bolalar xam vaqt va fazoni yaxshi farqlay oladilar, so’z boyligi ortib boradi. Bularning barchasi bolaning kattalar bilan, tengdoshlari bilan muloqotga kirishishi natijasida sodir bo’ladi. 
Xotiraning rivojlanishi bola bilan ishlashda ta'limning qaysi metodlari ustunligiga, uni o’rab turgan muxit idrok obrazlari bilan qanchalik "boyligiga" bog’liq. 
Materialning sezgi organlariga ta'sir etishi, idrok xususiyatlarini xisobga olgan xolda ko’rish, eshitish, ushlab ko’rib bilish, xid bilish, ta'm bilish xotiralari ajratiladi. Materialni esda olib qolish va uni qayta esga tushirishga bog’liq ravishda xarakat, mexanik, obraz (assosiativ), mantiqiy, xissiy xotiralarga ajratiladi. 
Ma'lumotni saqlashning uzoqligiga bog’liq ravishda qisqa muddatli (operativ) va uzoq muddatli xotiralar ajratiladi. Ma'lumotni esda olib qolish, inson tomonidan biror maqsad qo’yilmasdan ixtiyorsiz, o’rganilayotgan materialni esda saqlab qolish uchun maqsad quyilganda ixtiyoriy esda olib qolinadi. Umumiy xotira olingan materialni esda olib qolish, esda saqlash va qayta esga tushirishdan iborat jarayon bo’lib, bu tarkibiy qismlarni doimo rivojlantirishni talab etadi. 
Psixologiyada xotirani o’rganish uchun maxsus metodikalar mavjud.

7.1."Qisqa muddatli ko’rish xotirasi xajmini aniqlash"

Bolaga galma-gal quyidagi A va B rasmlar ko’rsatiladi.
Bolaga rasmning A va B qismlari ko’rsatilgandan so’ng unga trafaret shakli taqdim etilib, boladan oldingi rasmdagi xar bir qismdagi barcha chiziqlarni ushbu trafaretda ifoda etishi talab etiladi.
Xar ikkala tajriba natijalari xotira orqali to’g’ri qayta esga tushirilgan chiziq deb, namuna sifatida ko’rsatilgan chiziqlardan uzunligi va yo’nalishi jixatidan xech qanday farq qilmaydigan chiziqlar qabul qilinadi (chpziqlardan chetlanish, uning buklanishi, burchaklari saqlangan xolda bitta katakdan oshmasligi lozim).
To’g’ri esga tushirilgan chiziqlar soni ko’rish xotirasi xajmining ko’rsatkichi xisoblanadi.
 
7.2. "Tezkor ko’rish xotirasini baxolash"

Xotiraning ushbu turi masalani yechish jarayonida to’g’ri javobni aniqlash uchun kerakli axborotni shaxs qay darajada uzoq muddat xotirada saqlay olishi mumkinligi bilan belgilanadi. Axborotni saqlab turish vaqti, tezkor xotiraning qo’shimcha sifatlariga masalani yechish vaqtida bola tomonidan yo’l qo’yilgan xatolarini xam kiritish mumkin. (xato deganda masalani yechish uchun kerak bo’lgan axborotni saqlay olmaslik kabi xususiyatlar nazarda tutiladi). Bolaning tezkor ko’rish xotirasini va uning ko’rsatkichlarini quyidagi tajriba bilan aniqlash mumkin. Bolaga tartib bilan 15 sekundga mo’ljallangan 6 tadan xar xil shtrixlangan uchburchaklar ifodalangan kartochka taqdim etiladi. Bola shunday kartochkadan birini ko’rib bo’lgandan so’ng, bu kartochkani olib qo’yilib, o’rniga 24 ta uchburchakni o’z ichiga olgan katta kartochka ko’rsatiladi. Ushbu kartochkada albatta bola xozirgina ko’rgan 6 ta uchburchak xam tasvirlangan.
Vazifaning maqsadi, bola ushbu kartochkadagi 24 ta uchburchakdan avvalgi aloxida berilgan kartochkadagi 6 ta uchburchakni qidirib topib, to’g’ri ko’rsatishidan iborat.
Ko’rish xotirasi rivojlanish darajasining ko’rsatkichi, masalani yechish vaqtidan (minut xisobida) qilingan xatolar sonini ayirish va ularning yig’indisiga 1 sonini qo’shish bilan aniqlanadi.
Bola tomonidan qaysi bir sababga ko’ra noto’g’ri ko’rsatilgan uchburchaklar xato deb qaraladi.
Bu ko’rsatkich quyidagicha aniqlanadi: Xar biri 6 ta uchburchakni o’z ichiga olgan 4 ta kartochkalardagi to’g’ri topilgan uchburchaklar yig’indisini topib, uni 4 ga bo’linadi, bu to’g’ri javoblarning o’rtacha miqdoridir.
Ushbu sonni 6 dan ayriladi va xosil bo’lgan natija xatolarning o’rtacha sonini ifodalaydi. Shundan so’ng bolaning vazifani yechish uchun sarflagan o’rtacha vaqti barcha vazifalarni yechish uchun sarflagan umumiy vaqtini 4 ga bo’lish orqali aniqlanadi. Bolaning 24 ta uchburchakni kartochkadan to’g’ri topishi uchun sarflayotgan vaqtining oxirini bilish uchun tekshiruvchi tomonidan: "Sen qo’lingdan kelganicha vazifani yechib bo’ldingmig’" degan savolni berish orqali aniqlanadi. Bola berilgan savolga to’liq ishonch bilan javob berib, uchburchaklarni qidirishni to’xtatsagina u o’z ishini yakunladi, deb xisoblanadi.       
Bolaning umumiy   (24   talik)   kartochkadagi   6   ta   uchburchakni   topish   uchun sarflagan o’rtacha vaqtini u tomonidan yo’l qo’yilgan xatolar soniga bo’linsa, qidirilayotgan ko’rsatkichni qo’lga kiritish imkoniyatiga ega bo’linadi.
Bolaning umumiy (24 uchburchakli) kartochkadan uchburchaklarni to’g’ri   yoki   noto’g’ri topganligi to’g’risidagi axborotni aniqlash jarayonining   tezligini    oshirish uchun    24    uchburchakni    xar birining chap burchagi ostiga birin-ketin raqamlab chiqish bilan erishiladi. Masalan, birinchi 6 ta uchburchakli    kartochkaga (kartochka raqami rim raqami bilan 6 tadan belgilangan). Umumiy (24 uchburchakli) kartochkadagi
 1,-3,-8,-12,-14,-16- uchburchaklar birinchisiga 
2,-7,-15,-18,-19,-21- uchburchaklar ikkinchisiga 
4,-6,-10,-11,-17,-24- uchburchaklar uchinchisiga 
5,-9,13,) ko’rsatkichlarini 10 balli shkala orqali standart ko’rsatkichlarga o’tkazish uslubini taqdim etish mumkin.
Natijalarni baxolash.
10 ball 8 yoki undan yuqori birlikdan iborat qisqa muddatli xotira xajmiga ega bo’lsa, bu xol 10-12 yoshli bolalarga tegishlidir.
Shunday 10 ballni qisqa muddatli xotirasi 7-8 birlikni tashkil etgan 6-9 yoshli bolalar xam qo’lga kiritadilar.
8 ballni 6-9 yoshli bolalar 5-6 ta birlikni eslab qolsalar qo’lga kiritadilar.
10-12 yoshli o’quvchilar esa, qisqa muddatli xotira xajmida 6-7 birlikni esda qoldirishlari kerak.
4 ball 6-9 yosh bo’lgan, qisqa muddatli xotira xajmi, 3-4 birlikni tashkil etgan o’quvchilar oladilar. Shuncha ballni yoshi 10-12 da bo’lgan, qisqa muddatli xotira xajmi, 4-5 birlikni tashkil etgan o’quvchilar xam oladilar.
2 ball - 6-9 yoshli bolalarga, agarda ularning qisqa muddatli xotira xajmi 1-2 birlikdan iborat bo’lsa beriladi. Shuncha ballga yoshlari 11-12 da bo’lgan bolalar qisqa muddatli xotira xajmi 2-3 birlikdan iborat bo’lsa, ega bo’ladilar.
0 ball bilan 6-9 yoshli, ko’rsatkichlari nolga teng bo’lgan bolalar baxolanadilar. Shu ball 10-12 yoshli qisqa muddatli xotira xajmini 0-1 birligiga ega bo’lgan bolalarga beriladi.
Rivojlanish darajasi xaqida xulosalar
6-7 yoshli bolalarni, ularning qisqa muddatli xotirasi xajmining baxolari asosida maktabda o’qishi uchun tayyorligi xaqida xulosalar quyidagicha chiqariladi:
Maktab ta'limi uchun to’liq tayyorlangan va qisqa muddatli xotirasi xajmi yaxshi rivojlangan deb, 10 ball to’plagan bolalar qabul qilinadi.
Maktab ta'limi uchun umumiy tayyorlangan va qisqa muddatli xotira xajmi o’rtacha rivojlangan deb 8 ball to’plagan bolalar tan olinadi.
O’qitish uchun to’liqsiz tayyorlangan deb qisqa muddatli xotira xajmi 4 balli bolalar xisoblanadilar. Qisqa muddatli xotira xajmi 2 balli bo’lgan bolalar maktab ta'limi uchun tayyor emas, deb xulosa chiqariladi. Va nixoyat, umuman maktabda o’qitishga tayyor emas deb, qisqa muddatli xotira xajmi 0 ga teng bo’lgan bolalar xisoblanadi.

7.3."Eshitish xotirasini baxolash"

Bu xotira turini aniqlash uchun bolaga 1 sekund oralig’ida 4 ta so’zlar to’plami ketma-ket o’qib beriladi.

I. Oy, daraxt, sakramoq, sariq, qo’g’irchoq, sumka;
II. Gilam, stakan, suzmoq, og’ir, kitob, olma;
III. Divan,    xazillashmoq,    palto,    telefon,    sanchqi, dovyurak;
IV. Maktab, odam, uxlamoq, qizil, daftar, gul. 
Shu so’zlar to’plamini eshitib bo’lgandanso’ng, sinaluvchiga taxminan sekund o’tgach, keyingi 36 ta so’zlar to’plami shoshilmay, xar bir so’z 1 sekunddan oraliq bilan o’qib eshittiriladi.
Stakan, maktab, sanchqi, tugma, gilam, oy, stul, odam, divan, sigir, televizor, daraxt, qush, uxlamoq, dovyurak, xazillashmoq, qizil, oqqush, surat, o’g’ri, suzmoq, to’p, sariq, sakramoq, daftar, palto, kitob, gul, telefon, olma, qo’g’irchoq, sumka, ot, yetmoq, fil, uy.
Bu 36 ta so’zlar to’plami tasodifiy ketma-ketlikda barcha qatordagi so’zlardan iborat.
Xar bir to’plamdagi so’zlarni farqlash uchun ularni turli chiziqlar bilan belgilanadi.
1-to’plamdagi so’zlar tagiga 1 ta to’g’ri chiziq chizilgan; 2-so’zlar to’plamiga 2 ta to’g’ri chiziq chizilgan; 3-so’zlar to’plamiga bitta uzun chiziq   va   oxirgi   4-so’zlar   to’plamiga   ikki   qator   uzun   chiziq chizilgan. 
Bola eshitgan 36 ta so’zlar ichida qisqa to’plamdagi so’zlar bor yoki yuqligini topib, bor bo’lsa "xa", bo’lmasa "yo’q" deb javob berish kerak. Katta to’plamdagi so’zlardan kichik to’plamdagi olishi uchun bolaga 5 sekund vaqt beriladi. Agar farqlay   olmasa,  tadqiqotchi   keyingi  so’zga  o’tib ketadi. 
Baxolash natijalari 
Tezkor eshitish xotirasi ko’rsatkichi katta to’plamdan 6 ta so’zni topishi uchun ketgan o’rtacha vaqtga qarab aniqlanadi. O’rtacha vaqtni topish uchun bola topshiriqni bajarish uchun sarflagan umumiy vaqtni 4 ga bo’linadi. O’rtacha vaqtni xatolar soniga bo’lib, 1 ni qo’shilsa, operativ eshitish xotirasi xajmi aniqlanadi. Noto’g’ri topilgan yoki topa olinmagan so’zlar xato xisoblanadi.

7.4. "Bevosita xotirani diagnostika qilish"

       Metodikani o’tkazish uchun qog’oz va ruchka kerak bo’ladi.
Tadqiqot o’tkazishdan avval bolaga quyidagicha ko’rsatma beriladi:
"Xozir men senga turli xil so’z va gaplar aytaman va bir to’xtalib olaman. Sen mana shu to’xtalgan vaqtimda aytgan so’z yoki gaplarimni eslab qolib uni qog’ozga yozishing, rasmini chizishing kerak bo’ladi.
Tezroq yozishga, chizishga xarakat qilgin. Men aytadigan so’zlar ko’p, vaqtimiz esa oz".
Bolaga birin-ketin quyidagi so’z va iboralar aytib beriladi. "Uy, tayoq, daraxt, balandga sakrash, quyosh nur sochmoqda, quvnoq odam, bolalar to’p o’ynashayapti, soat to’xtab qoldi, qayiq daryoda suzyapti, mushuk baliq yemoqda".
Tadqiqotchi xar bir so’z yoki so’z birikmalarini aytib bo’lgandan so’ng 20 sekund tanaffus qiladi. Shu vaqt ichida bola aytilganlarni yozishi, chizib olishi kerak.
Agar bu vaqt ichida bola topshiriqni bajarishga ulgurmasa, tadqiqotchi uni to’xtatib qo’yib, navbatdagi so’zni o’qiydi. Tajriba tugagandan so’ng, boladan qog’ozga chizilgan rasm yoki yozilgan so’zlardan foydalanib, so’z va so’z birikmalarini aytib berishi so’raladi.
Natijalar taxlili:
1 ball - o’z chizmalari va yozuvlaridan foydalanib, aytilgan so’zlarni to’g’ri va xatosiz esga tushira olsa;
0,5 ball - chizgilari, yozgan narsalariga asoslanib, berilgan so’zga yaqinlashib esga tushirsa;
0 ball - noto’g’ri esga tushirilsa.
Umumiy maksimal ko’rsatkich - 10 ball
Bu ballni bola barcha aytilgan so’zlarni to’g’ri to’liq esga tushirsa to’play olishi mumkin.
Minimal ko’rsatkich - 0 ball.

Rivojlanish darajasi xaqida xulosa

10 ball - bevosita eshitish xotirasi juda yuqori darajada rivojlangan.
8-9 ball - bevosita eshitish xotirasi yuqori darajada rivojlangan.
4-7 ball - bevosita eshitish xotirasi o’rtacha darajada rivojlangan.
2-3 ball - past darajada rivojlangan.
0-1 ball - kuchsiz rivojlangan bevosita eshitish xotirasiga ega.

7.5. "Esda qoldirish jarayonining dinamik xususiyatlari"

Bolaga 10 ta so’zlardan tarkib topgan qator bir necha marta qaytarish orqali eslab qolish uchun tavsiya etiladi.
Xar bir takrorlashdan so’ng, bola tomonidan eslab qolingan so’zlar soni aniqlanadi. Quyidagi so’zlar qatorining birortasidan foydalaniladi.
1.  Uy, parta, oq, yaxshi, nok, bo’r, kuchli, piyola, sham, stol.
2.  Mushuk,   ruchka,   qizil,   yomon,   olma,   pol, kuchsiz,   sanchqi, chiroq, qalam.
3.  qo’g’irchoq,   qoshiq,   qizil,   mashina,   baland,   cho’tka,   ona, kitob, tovuq, anor.
4.  It, deraza, gul, gilam, konvert, osmon, xarf, uyqu, quyi, pichoq.
5.  Soat, shamol, baliq, yulduz, fil, qand, qog’oz, stul, arqon, shaftoli.

Eslatma: Bolalarning esda qoldirish dinamikasini diagnostika qilishda, maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalar uchun so’zlar qatorini shunday tuzish kerakki, birinchi so’z-ikkinchi so’zga, ikkinchi so’z- uchinchisiga aloqador, ma'nodosh bo’lmasligi lozim.
Bolaning    eslab    qolishi    va    qayta    aytib    berish    uchun tadqiqotchi so’zlar qatorini 6 martagacha qaytarishi mumkin (undan ko’p emas).
Xar bir qaytarishdan so’ng to’g’ri  va xatosiz eslab qolinganso’zlarni belgilab borib, grafikda aks ettiriladi.
Grafik asosida:
1.  Eslab qolish dinamikasi;
2.  Eslab qolish maxsuldorligi aniqlanadi;
Grafikda xar bir takrorlashdan so’ng eslab qolgan so’zlarni soni ortib borsa   -   eslab   qolish   dinamikasi   yaxshiligini bildiradi.
-  Agar ko’rsatkich o’zgarmasa, o’rtacha darajadaligidan dalolat beradi.
-  Agar xar bir takrorlashdan so’ng xam eslab qolgan so’zlar soni     kamayib     borsa, eslab qolish dinamikasining sustligini bildiradi.
Natijalar taxlili
Olingan natijalar bo’yicha bola eslab qolish dinamikasi quyidagicha baxolanadi: Yetarli darajadagi yaxshi dinamik esda qoldirish jarayoni - a'lo.
Esda qoldirish o’rtacha dinamik jarayoni - qoniqarli.
	Esda qoldirish dinamik jarayon emas - qoniqarsiz. Shuningdek, bu jarayon quyidagi ballar mezoni bo’yicha xam baxolanadi.
10 ball - bola 10 ta so’zni xatosiz to’g’ri eslab qolib, ayta olgan va bunga 6 marta takrorlash shart bo’lmagan. 8-9 ball - 6 marta takrorlashdan so’nggina 10 ta so’zni to’g’ri eslab qolsa.
6-7  ball  - 6  marta takrorlashdan  so’ng  7-9 ta  so’zni  esda qoldirsa.
4-5 ball - 6 marta takrorlashdan so’ng 4-6 tagacha so’zni eslab qolsa.
2-3 ball - 6 marta takrorlashdan so’ng faqat 2-3 ta so’zni eslab qolib aytsa.
0-1 ball - 6 marta takrorlashdan so’ng xam 1 ta so’zni yoki umuman esda qoldira olmasa.
Rivojlanish darajasi xaqida xulosa
10-8   ball   -   bola   maktab   ta'limiga   tayyor,   uning   esda qoldirishi yuqori va o’rtacha dinamiklikka ega. 
4-7 ball - o’qishga yetarli darajada tayyor emas. 
0-3 ball - umuman maktab ta'limiga tayyor emas.

7.6. Meyli testi yordamida ko’rish va eshitish xotirasini o’rganish

R.Meili testi 1961 yilda ishlab chiqilgan bo’lib, 7-14 yoshli bolalar va kattalarning ko’rish va eshitish xotirasini o’rganishda foydalaniladi. Tadqiqot ikki bosqichdan iborat    (6-jadval).
Birinchi bosqichda rasmda tasvirlangan predmetlarni xotirada olib qolish va ko’rish xotirasi o’rganiladi. Ikkinchi bosqichda tadqiqotchi o’qib bergan so’zlarni - predmetlarning nomlarini eshitib, esda olib qolish qobiliyati o’rganiladi. Bu tadqiqotlar bir kunda o’tkazilmaydi, bu esa xotiraning o’rganilayotgan xususiyatlarini yaxshilab taxlil qilishga imkon beradi. 
Tajriba o’tkazish uchun turli predmetlar tasvirlangan 60 ta so’zlar to’plami - 2 - qatorda kerak bo’ladi. Ko’rish xotirasi o’rganilayotganda quyidagi qo’llanma beriladi: "Xozir men sizga turli predmetlar tasvirlangan rasmlarni ko’rsataman, siz ularning nomini istalgan tartibda aytasizlar". Rasmlarning xar biri 2 soniya ko’rsatiladi. 10 soniya tanaffusdan so’ng sinaluvchi predmetlarni aytadi. Eksperimentator to’g’ri aytilgan predmetlarni xam, rasmda yo’q bo’lgan qo’shib qo’yilgan predmetlarning nomini xam yozib boradi. Rasmlarning 2-seriyasini boshqa kuni, so’zlar qatori bo’yicha tajribalar xam boshqa kunlari o’tkaziladi.
Eshitish xotirasini o’rganish bo’yicha tadqiqot xam shunday o’tkaziladi. Sinaluvchiga quyidagi qo’llanma beriladi: "Men xozir sizga so’zlar qatorini o’qib beraman, siz bo’lsa eshitib bo’lganingizdan so’ng, ularni istalgan tartibda menga aytib berasiz". Tadqiqotchi tadqiqot qaroriga sinaluvchi aytgan barcha so’zlarni takrorlaganlarni xam, yo’q so’zlarni qo’shib qo’yganlarini xam yozib boradi. Olingan natijalar foizlarda miqdoriy o’lchash orqali taxlil qilinishi mumkin. 

7.7. Ko’rib esda olib qolingan narsani qayta tiklash

Ko’rish xotirasi xususiyatlarini D.Wechsler (1945) taklif etilgan metodika yordamida o’rganish mumkin. Bu metodika xotira shkalasini o’rganish subtestlaridan biridir. Sinaluvchiga turli geometrik figuralar tasvirlangan rasmlarga qarash taklif etiladi (8-ilova). Xar bir rasm sinaluvchiga 10 soniya ko’rsatiladi. Keyin sinaluvchi toza oq qog’ozga ko’rgan narsasini qayta esga tushirib, chizishi kerak. Tajriba natijalarini miqdoriy taxlil qilish mumkin. 
Figura A: 1) ikki kesishgan chiziq va ikki bayroq - 1 ball; 2) to’g’ri joylashtirilgan bayroq - 1 ball; chiziqlar kesishganda to’g’ri burchak - 1 ball. Eng yuqori baxo - 3 ball.
Figura B: 1) katta kvadrat ikkita diametri bilan - 1 ball; 2) katta kvadrat 4 kichik kvadrat - 1 ball; 3) ichki diametr barcha ichki kvadratlar bilan - 1 ball; 4) kvadratchalardagi 4 ta nuqtalar - 1 ball; 5) aniq taqsimlanganlik - 1 ball. Sinaluvchi olishi mumkin bo’lgan eng yuqori baxo - 5 ball. 
Figura V: 1) ochiq to’g’ri to’rtburchak - 1 ball; 2) markaz va o’ng yoki chap tomon to’g’ri esga tushirilgan- 1 ball; 3) bir noto’g’ri chizilgan qismni xisobga olmaganda - figura umuman to’g’ri - 1 ball; 4) figura to’g’ri esga tushirilgan - 1 ball; eng yuqori baxo - 3 ball.
Figura G: 1) katta to’g’ri burchak ichida kichik to’g’ri burchak - 1 ball; 2) ichki to’g’ri burchakning xamma uchlari tashqi to’g’ri burchak uchlari bilan birlashtirilgan - 1 ball; 3) kichik to’g’ri burchak katta to’g’ri burchakda aniq joylashtirilgan - 1 ball; eng yuqori baxo - 3 ball. Eng yuqori natija - 14 ball.
Bu metodikadan bolalar bog’chalarining katta va tayyorlov gurux bolalarini xamda boshlang’ich sinf o’quvchilarini tekshirishda foydalanish mumkin. Bu topshiriqlarni bajarganlaridan so’ng bolalarni nafaqat geometrik figuralarni xotirada olib qolish va uni esga tushirish qobiliyatlari xaqidagina emas, balki xotira bo’yicha rasm chizish malakalarining shakllanganligi, sensomotor faoliyat xolati xaqida xam bilib olishga imkon beradi. 

7.8. Bentonning ko’rish xotirasini o’rganish testi

Bu testni A.L.Benton (1952) turli shakldagi rasmlarni ko’rib esda olib  qolish xususiyatlarini o’rganish uchun ishlab chiqqan. Sinaluvchiga ko’rsatiladigan rasmlar 3 guruxga birlashtirilgan. Barcha guruxlar o’zaro teng. Ularning xar biri 10 ta namuna kartochkalaridan tuzilgan. Kartochkalarda bir nechta oddiy geometrik figuralar aks ettirilgan (8-ilova).
Xar bir kartochka 10 soniya ko’rsatiladi. Kartochkalar ko’rsatilgandan so’ng ularda chizilgan figuralarni esga tushirib chizish taklif etiladi. Olingan natijalar miqdoriy va sifatiy taxlil qilinadi. Sinaluvchi to’g’ri chizgan figura 1 ball bilan, noto’g’ri chizilgan figura - 0 ball bilan baxolanadi. Tadqiqot natijalarining umumiy baxosi faqatgina ko’rish xotirasining xolati xaqidagina emas, balki aqliy taraqqiyot darajasi xaqida xam bilishga imkon beradi. 

7.9. Tovushlarni eslab qolish uchun o’tkaziladigan sinovlar

Ma'nosiz so’zlarni esda olib qolish uchun o’tkaziladigan sinovlar mexanik xotira xajmini o’rganishga qaratilgan. Tajriba quyidagicha o’tkaziladi: sinaluvchiga aloxida qog’ozga yozilgan tovushlar aytiladi 
Tadqiqot natijalarini tadqiqot qaroriga qayd qilish sxemasi
Sinaluvchi F.I 				yoshi                                     sinfi
11,5 yosh                            5 sinf  Vali K
o’quvchisi
5-03.2004				10-00
sana					vaqt

qo’zg’ovchi material	Ko’rsatishlar soni
1-seriya	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
na	-	-	-	-	-	-				
ko		-			-	-				
la			-	-		-				
ra	-		-	-	-	-				
tu			-	-	-	-				
ma		-	-	-	-	-				
no	-			-	-	-				
zi	-		-	-	-	-				
nu				-	-	-				
la		-	-			-				
Aytilgan "ortiqcha" tovushlar	si		ru da					
		
Esga tushiril gan tovush	3	5	7	7	8	10			
	
2-seriya	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
salom	-	-	-	-	-					
doli				-	-					
kozim	-		-							
mira		-		-	-					
nulim		-	-		-					
kiryam	-		-	-	-					
vokar	-		-	-	-					
torik		-			-					
siza		-		-	-					
viga					-					

Aytilgan "ortiqcha" so’zlar									
	
Esga tushirilgan so’zlar soni	4	5	6	6	9			

Avval 1-seriyadagi qo’zg’atuvchi material 10 ta bir bo’g’indan iborat tovushlar o’qib beriladi va sinaluvchidan ularni takrorlash so’raladi, keyin bu tovushlar yana o’qib beriladi. Tadqiqot qarorida barcha tovush birikmalari qayd etiladi. Navbat bilan xar bir ko’rsatishdan  so’ng jadvalda aytilgan so’z birikmalari va tovushlar qayd etiladi. Ikki seriyani o’tkazish uchun o’rtacha 12 daqiqa vaqt kerak bo’ladi. 

7.10. Eslab qolish uchun sinov
10 ta so’zni eslab qolish uchun diqqatni barqarorligini aniqlashda sinov o’tkazish mumkin. Bu metodikadan katta bog’cha yoshidagi bolalar va kichik maktab o’quvchilari xotirasini aniqlashda foydalanish mumkin. Tajriba o’tkazish uchun bir qatorga yozilgan 10 ta so’z kerak bo’ladi. So’zlar shunday tanlangan bo’lishi kerakki, ular orasida aloqa o’rnatish qiyin bo’lsin.
Eslab qolinadigan so’zlar

№1	№2
	
Tog’	o’rmon
Arra	Non
Atirgul	Deraza
Sovun	Stul
Non	Suv
Oyoq	Aka
Pero	Ot
Ko’zoynak	qo’l
Divan	asal 
Daryo	Bolg’a

Tajribani boshlashdan oldin sinaluvchiga quyidagi ko’rsatma beriladi: "Xozir men sizni eslab qolish qobiliyatingizni tekshirmoqchiman. Buning uchun men sizga so’zlarni o’qib beraman. Keyin siz esda olib qolganlaringizni menga aytasiz". Bunda oldindan tayyorlab qo’yilgan tajriba qarorida sinaluvchi aytgan so’zlar yozib olinadi 

8-jadval
10 ta so’zni eslab qolish va uni qayta esga tushirish bo’yicha tadqiqot qarori
Sarvar N.				11,5 yosh			5 sinf
sinaluvchi F.I.			yoshi				o’quvchisi
02.03.2004 y			11-20
sana					vaqt

qo’zg’atuvchi so’zlar	Ko’rsatishlar soni	1 soat yoki 40 daqiqada esga tushirilgan so’zlar
1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
Tog’	-	-	-	-
-
Arra	-			-
-
atirgul		-	-	-
-
Urug’	-			-
-
deraza		-	-	-
-
Non			-	-
-
Pero			-	-
-
ko’zoynak	-		-	-
-
palto		-		-
-
Daryo	-	-	-	-
-
aytilgan "ortiqcha" so’zlar

Esga tushi rilgan so’z lar soni

Tajriba qarorida sinaluvchi "mustaqil" aytgan so’zlar xam qayd etiladi. Bir qayta esga tushirish bosqichi davomida "ortiqcha" so’zlarni  va takrorlashlarni xisobga olgan xolda esga tushirilayotgan so’zning tartib nomeri bo’yicha necha marta takrorlanganligini xisoblash mumkin. Navbatdagi ko’rsatishlarda sinaluvchidan oldingi aytilgan so’zlarni  xam xozirgi aytilgan so’zlarni xam qayta esga tushirish so’raladi.  Tajriba o’tkazish uchun o’rtacha 5-7 daqiqa vaqt ketadi. 

7.11. Bavosita eslab qolish metodikasi

Bavosita esda olib qolish metodikasi yordamida (A.N.Leontev, 1928) faqatgina assosiativ, mantiqiy xotirani emas, tafakkur xususiyatlarini xam aniqlash mumkin. Tadqiqotchi sinaluvchi eslab qolishi uchun beriladigan 10-15 ta so’zlarni (9, 10 - jadval), xamda 20-30 ta rasmli kartochkalar to’plamini tanlaydi. Rasmlar so’zlarni bevosita aks ettirmaydigan qilib, mustaqil tanlanishi mumkin.
9-jadval
5-7 yoshli bolalar uchun bavosita esda olib qolish metodikasida ishlatiladigan qo’zg’ovchi material
Sinaluvchi eslab qolishi uchun aytiladigan so’zlar	Xar xil bevositalikni ifodalaydigan 
rasmlar
tushki ovqat	Yorug’	qush	Non	krovat	pichoq	divan	Olma
bog’ 	Kiyim	o’qish	Chana	daraxt	maktab	binosi	Shkaf
Yo’l	Tun	stul	Chiroq	idish	soat	sigir	Ko’ylak
Dala	Xato	o’rmon	Velosiped	qalam	mushuk	avtomobil
Tut	Ot	sichqon	Uycha	divan	samokat	aravacha	Xaskash
							qulupnay

Katta bog’cha yoshidagi va kichik maktab yoshidagi bolalarni tekshirish uchun turli seriyalarda xar xil so’zlar va rasmlar tanlanishi zarur: birinchi seriyada ular ancha aniq bo’lishi kerak, ikkinchi seriyada mavxumroq bo’lishi xam mumkin. Rasmlarning xajmi bir xil va bo’yalgan bo’lishi kerak.
Bolalarning maktabga chiqishdan oldin xotirasini tezda aniqlash maqsadida bu metodikaning 
L.N.Poperechnaya (1979) tomonidan o’zgartirilgan variantidan foydalanish mumkin. Uning mazmuni: qo’zg’atuvchi materialni o’zgartirish, xajmini qisqartirishdan iborat. Bunda 15 ta so’z va 25-30 rasm o’rniga 5 ta so’z va 16 ta rasmlar beriladi. Tajribani boshlashdan oldin tadqiqotchi bola bilan birgalikda xamma rasmlarni qarab chiqadi, bolaga tushunarsiz rasmlarni tushuntirib beradi. Keyin bolaga quyidagi ko’rsatma beriladi:
                                                                                               10-jadval
8-12 yoshli bolalar uchun bavosita esda olib qolish metodikasida ishlatiladigan qo’zg’ovchi material

Sinaluvchi esda olib qolishi uchun o’qib beriladigan so’zlar	Xar xil bavositalikni 
ifodalaydigan rasmlar
yomg’ir 	janjal	uchrashuv
javob	yong’in	          mexnat
g’am		o’yin		majlis
kuch		ertalab	qo’shni
teatr	        otryad 	         bayram	 Dasturxon, ot, stul, bolta, telefon, daftar, lampochka, pat, qalam, gul, belkurak, shapka, xaskash, daraxt, samolyot
                                                          11-jadval
Bavosita eslab qolish metodikasining o’zgartirilgan varianti uchun qo’zg’atuvchi material
Sinaluvchi esda olib qolishi uchun o’qib beriladigan so’zlar	Xar xil bavositalik imkonini beradigan rasmlaryong’in yomg’irmexnatxatog’amoshxona, asbob, maktab doskasi, taroq, quyosh, globus, ko’za, xo’roz, devor, bolalar ishtoni, ot, ko’cha chirog’i, botinka, soatlar, qalam, zavod trubalari, non do’kon
"Xozir men sizlarga so’zlarni o’qib beraman, siz bo’lsangiz ularni yaxshiroq eslab qolish uchun ularga mos rasmlarni tanlaysiz. Bu rasmlar keyin so’zlarni qayta esga tushirishga yordam berishi zarur". Birinchi "yong’in" so’zi beriladi. Agar bola 15 soniya davomida ishga kirishmasa, u ko’rsatmani yaxshi tushunganligini aniqlash kerak. Ko’rsatma yana takrorlanadi. Agar 20-30 soniyadan keyin bola topshiriqni bajarishga kirishmasa, tadqiqotchi tushuntira boshlaydi: "Siz "yong’in" so’zini esga tushirishga yordam beradigan rasmli kartochkani tanlashingiz zarur. qanday rasm yong’inni, tutun chiqayotganini eslatishini qarab chiqamiz. Mana masalan, bu yerda zavod trubalari, tutun yuqoriga chiqayotgani tasvirlangan. Bu rasm sizga "yong’in" so’zini eslab qolishga yordam beradimig’". Bola tasdiqlab boshini silkiydi va qanday eslab qolish kerakligini tushunganligini aytadi. Keyin tadqiqotchi keyingi so’zni aytadi, sinaluvchi bo’lsa zarur kartochkani tanlaydi. Kartochkani tanlash uchun 30 soniyagacha vaqt beriladi. Ko’pincha bolalar tezroq tanlashadi. Xar bir tanlashdan so’ng, tadqiqotchi bolani nima uchun xuddi shu rasmni tanlaganini, u aytilgan so’z bilan qanday bog’langanligini so’raydi. 
Xamma so’zlar aytilib, ularga mos rasmlar tanlanganidan keyin, eksperimentator ularni bir chetga olib qo’yib, bolaga xotirani o’rganish bo’yicha boshqa topshiriq beradi, masalan kubiklardan figura yasash. 15 yoki 30 daqiqadan so’ng, unga so’zlarni eslab qolish uchun tanlangan rasmlar ko’rsatiladi. 
Bola eslab qolgan so’zni aytishi kerak. Bunda u yoki bu rasm xotirada qanday bog’lanishlarni xosil qilishini aniqlash zarur. 
Tadqiqot jarayonida tajriba qarori to’ldirib boriladi (12-jadval). 
12-jadval
Bavosita esda olib qolish tajribasining qarori
Eslab qolish uchun berilgan so’zlar	Rasmni tanlash vaqti (soniya)	Rasmni tanlash motivi qayta esga tushirish 
To’g’ri qayta esga tushirilgan so’zlar bolaga turli yordamchi vositalardan foydalanib eslab qolish jarayonining kuchli rivojlanganligidan  dalolat beradi (A.N.Leontev, 1928). 

7.12. Piktogramma metodi

Bevosita esda olib qolish xususiyatlarini piktogramma, ya'ni rasmli assosiasiyalar metodi orqali xam o’rganish mumkin. Piktogramma eksperimental-psixologik tadqiqot usuli sifatida birinchi marta L.V.Zankov (1935) tomonidan qo’llanilgan. Sinaluvchi aniq so’zni rasmdagi tasvir orqali eslab qolishi kerak. Sinaluvchi so’z va tasvir o’rtasidagi aloqani o’ylab topishi kerak, bu esa keyinchalik so’zni qayta esga tushirishiga imkon beradi.
Rasm va so’z o’rtasidagi assosiativ aloqani shakllantirish jarayonida inson shunday mazmunli aloqalarni tanlaydi-ki, uning fikricha, bu rasmlar so’zni eslab qolish uchun yaroqli bo’ladi. 
(A.R.Luriya, 1967). Shuning uchun xam bu metodika orqali tadqiqot o’tkazish faqatgina assosiativ, bevosita xotira xususiyatlarinigina emas, fikrlash faoliyati xarakteri, tushunchali tafakkurning  rivojlanish darajasi xaqida xam bilish imkonini beradi. (S.V.Longinova, S.Ya.Rubinshteyn, 1972, B.G.Xersonskiy, 1988).
Metodikaning mazmuni shundan iboratki, sinaluvchi aniq bir so’zni - tushunchani eslab qolish uchun o’zi mustaqil rasm yoki sxema chizadi. Bu chizilgan rasm yoki sxema keyinchalik so’zni - tushunchani esga tushirishga yordam berishi kerak. Aloxida xarf yoki so’zlarni yozish tavsiya etilmaydi. Tajriba o’tkazish uchun oldindan tayyorlangan qog’oz varog’i va qalam kerak bo’ladi.
Sinaluvchiga quyidagi ko’rsatma beriladi: "Men sizga so’zlarni aytaman, siz bo’lsangiz ularni eslab qolish uchun kichikroq rasm chizib oling. Rasm chizish tezligi va rasmning sifati sizni xavotirlantirmasin. Asosiysi, siz keyin rasmga qarab turib, eslab qolish uchun qanday so’zlar berilganligini aytsangiz bo’ldi".
So’zlar (yoki so’z birikmalari) quyidagilar bo’lishi mumkin:

quvnoq bayram			Ko’r bola 				Taraqqiyot
Garang kampir		           qorong’u tun 			g’amgin
Urush				          Og’ir ish				Xokimiyat
qattiq qo’l o’qituvchi		Sovuq qotayotgan qiz	           qo’rqinch
qorni och odam 			Kasal ayol				Do’stlik

Bola qanchalik yosh bo’lsa, topshiriqni bajarishga u shunchalik qiynaladi. Bu ularda tafakkurning aniq uslubi, mexanik xotira ustunligi, rasm chizish malakalarining yetarlicha rivojlanmaganligi bilan bog’liq. Lekin 11-12 yoshdan bolalar materialning qismlari o’rtasida bog’lanishlar (assosiasiya) o’rnatishda ko’rinadigan anglangan operasiyalar asosida eslab qola boshlaydilar.
Tadqiqot mobaynida quyidagi qismlarni o’z ichiga oladigan qaror to’ldiriladi (13-jadval).
                                                              13-jadval
"Piktogramma" metodi bo’yicha tadqiqot qarori

t/r	So’zli qo’zg’atuvchi	Rasm 	Sharxlash	Javob 

Piktogramma metodikasi yordamida assosiativ jarayonlar xususiyatlari, bolada so’zning aniq yoki mavxum mazmuni o’rtasidagi aloqa o’rnata olish xususiyatlari xaqida bilish mumkin.

7.13. Xikoyani qayta esga tushirish

So’z-mantiq xotira xususiyatlarini o’rganish xikoyani qayta esga tushirish metodikasi yordamida amalga oshirilishi mumkin. Bunda faqatgina matnni tushunish va eslab qolish qobiliyatigina emas, balki og’zaki va yozma nutq qobiliyatlari xam aniqlanadi. Tajriba o’tkazish uchun turli murakkablikdagi xikoyalarni tayyorlab olish kerak. Ularni aloxida qog’ozlarga kompyuterda yozib olish mumkin. Kichik bolalar uchun xikoyalar qisqacha, mazmuni tushunarli bo’lishi kerak. Bunday xikoyaga misol keltiramiz:qadim zamonda bolalar yashagan ekan. Ularga onasi yog’och ot sovg’a qiladi. Bolalar kuchuk va mushukni otga mindirib, sayr qildira boshlaydi. Yaxshi sayr qilib yurganda, ot birdan yurmay qolibdi. Bolalar qarasa, otning oyog’i sinib qolgan ekan. Bolalar Anvar amakini chaqirishibdi va u otni tuzatib beribdi. 
Xar bir xikoyada sifatiy taxlildan boshqa,  miqdoriy taxlil qilish imkonini beradigan ma'lum so’z birliklari sonini  ajratib olish kerak. Bunda xikoya boshqacha turga, ya'ni miqdoriy taxlil qilganda tadqiqotchi uchun kalitday xolga keladi.  Masalan:
Bir bola /bor edi/. Uning ismi /Abror edi/. Abror/ onasi bilan /ko’chaga/ o’ynashga chiqdi/. Abror /tez-tez chopib borayotib/, toshga /qoqilib tushdi/ va yiqildi/. Abrorning oyog’i /lat yedi/. Uning oyog’i/ qattiq og’ridi/. Onasi Abrorni /doktorga olib bordi. Doktor oyog’ini/ boylab qo’ydi/, va u og’rimay qoldi/.
Kattaroq bola uchun murakkabroq xikoyalar tanlanishi mumkin. So’z birikmalarining ma'lum miqdori ajratilgan bir necha xikoyalarni keltiramiz: 
1. o’n yillik/ 136/ - o’rta maktab/ o’quvchisi/ o’n ikki yoshli/ Sanjar/ yozgi ta'tilni/ buvisinikida/, qishloqda/ o’tkazdi. Kechki payt/ o’rmondan/, qaytayotib/, Sanjar temir yo’lning/ tuzatilmaganligini/ payqab qoldi/. Sanjar bu xaqda temiryo’lchilarga xabar berdi/. Avariyaning/ oldi olindi/. Xushyorlik/ ko’rsatgan bola/ mukofot/ bilan taqdirlandi/.
2. Dushanba kuni kechqurun/ amerika passajir samoleti/ "Boing"/   Kanada yaqinida/  boshqa samoletga urildi/. 180 ta yo’lovchining barchasi, jumladan 18 ta ayollar/ va 9 ta bolalar xam/ xech narsani ko’rib bo’lmaydigan/ qorong’i/ qor bo’roniga  qaramasdan/, bo’ronli kunda/  qutqazildi. Xamma passajirlar/ "Rossiya" teploxodi bilan/ portga yetkazildi. 
Xikoyani qayta esga tushirish bo’yicha tajribani turli tartibda o’tkazish mumkin. Bog’cha yoshidagi bolalarga xikoyani eksperimentator o’qib beradi. Keyin iloji boricha matnga o’xshash qilib, eshitilgan xikoyani esga tushirish  so’raladi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari esa xikoyani mustaqil o’qishlari yoki eshitishlari mumkin.
Shuni esda tutish kerakki, xikoyani idrok qilish, uni o’qib berish usuliga bog’liq. Tadqiqotchi xikoyani o’qib berishi sinaluvchiga xikoya mazmunini tushunishni osonlashtiradi, "eshitganini" idrok qilishi uchun ko’proq kuch, diqqatning  ko’proq barqarorligi talab etiladi (S.Ya.Rubinshteyn, 1970). Sinaluvchi mustaqil o’qiganida unda matnni bir necha marta qarab chiqish imkoniyati tug’iladi, shu bilan bir vaqtda yomon o’qilganda matnning mazmunini tushunishda qiyinchilik vujudga keladi. Xikoyani yozma ravishda esga tushirishda yanada ko’proq qiyinchiliklar vujudga keladi. Shuning uchun xam ko’pchilik sinaluvchilar xikoya qilib berishni afzal ko’radilar.
Agar bola eshitgan xikoyasini aytib berishga qiynalsa. o’rgatuvchi dars elementlarini qo’llashi mumkin. (S.Ya.Rubinshteyn, 1962, 1970). Xikoya bir necha marta o’qib beriladi va keyin sinaluvchi bilan birga o’qilganini muxokama qilinadi. 
Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar:
1. Ko’rish xotirasini qanday metodika yordamida o’rganish mumking’
2. Eshitish  xotirasini qanday metodika yordamida o’rganish mumking’
3. Piktogramma  metodi orqali nimani o’rganish mumking’
4. Xikoyani qayta esga tushirish metodikasining mazmunini aytib  beringg’

VIII. XAYOLNI DIAGNOSTIKA QILISh METODLARI

Bola xayolini baxolashda turli xil ijodiy ishlar: rasm chizish, xikoya tuzish, buyumlarni yasash bilan bog’liq jarayonlarda fantaziyaning namoyon bo’lishiga e'tibor beriladi.

8.1. "NUTqIY FANTAZIYa" metodikasi
Bolaga biror jonli mavjudot (odam yoki xayvonlar) xaqida (yoki bolaning xoxishiga ko’ra) xikoya tuzish va uni so’zlab berish topshirig’i beriladi. Buning uchun bolaga 5 minut vaqt ajratilib, shundan 1 minuti xikoya yoki ertakni o’ylab olishi uchun beriladi.
Bola xikoyani so’zlab berish jarayonida, uning fantaziyasi qay darajadaligini bilish uchun quyidagilarga e'tibor beriladi.
1.  Xayol jarayonining tezligi.
2.  Obrazlarning o’ziga xosligi, originalligi.
3.  Fantaziya   (tasavvur)ning boyligi.
4.  Obrazlarning chuqur ishlanganligi.
5.  Obrazlarning xissiy - ta'sirchanligi.

Yuqoridagi belgilarning xikoyada aks etganligiga qarab, xar biri 0 balldan 2 ballgacha baxolanadi.
"Nutqiy fantaziya" metodikasi uchun bayonnoma
1 -jadval
№	Bola           xayolining baxolanayotgan belgilari	Ushbu belgilarning balldagi baxosi
		0	1	2
1.	Xayol      jarayonining
tezligi			
2.	Obrazning          o’ziga xosligi, originalligi.			
3.	Fantaziyaning boyligi.			
4.	Obrazlarning   chuqur ishlanganligi			
5.	Obrazlarning xissiy ta'sirchanligi			

Bola xikoyani so’zlab berayotganida, tadqiqotchi yuqoridagi jadvalga, xikoyada mezondagi belgilarning namoyon bo’lishiga qarab mos ballar bilan belgilab boradi.
Rivojlanish darajasi xaqida xulosalar.
10 - ball - juda yuqori
8-9 ball - yuqori
4-7 ball - o’rtacha
2-3 - quyi
0-1 ball - juda past

8.2. "Rasm" metodikasi

 Tadqiqotni o’tkazish uchun qog’oz va flamasterlar (kamida 6 xil rangda) kerak bo’ladi. Bolaga ana shulardan foydalanib, biror bir rasmni o’ylab, chizish topshirig’i beriladi. Buning uchun 5 minut vaqt belgilanadi.
Tadqiqot   natijalari   taxlili   quyidagi   jadval   yordamida amalga oshiriladi.
14-jadval
№	Bola           xayolining baxolanayotgan belgilari	Ushbu belgilarning balldagi baxosi
1.	Xayol       jarayonining tezligi	0		2
2.	Obrazning         o’ziga xosligi,
originalligi			
3.	Fantaziyaning boyligi.			
4.	Obrazlarning   chuqur ishlanganligi			
.	Obrazlarning xissiy ta'sirchanligi		1	
Rivojlanish darajasi xaqida xulosalar
10 - ball - juda yuqori
8-9 ball - yuqori
4-7 ball - o’rtacha
2-3 - quyi
0-1 ball - juda past

8.3. "Xaykaltaroshlik" metodikasi

Bolaga 5 minut davomida plastilindan biror bir narsa o’ylab topib, yasash topshirig’i beriladi.
Bola fantaziyasi, topshiriqni bajarishdagi qobiliyati quyidagi ball - mezoni bo’yicha baxolanadi.
0-1 ball - 5 minut mobaynida bola xech narsa o’ylab topib yasay olmasa;
2-3   ball   -   Agar   bola   shu   vaqt   ichida   biror   oddiyroq
narsalarni, masalan: kubik, aylanalarni yasasa;
4-5 ball - Agar bola faqat 3-4 qismdan iborat narsa yasasa;
5-7   ball   -    Boy    fantaziyasi    bilan    ajralib   turadigai,
g’ayrioddiy narsa yasasa;
8-9 ball - Bola original narsani o’ylagan, lekin yasalishida kamchiliklari bo’lsa;
10   ball  -  agar  o’ylab  topilgan   narsa  original  va   puxta, estetik did bilan yasalgan bo’lsa.

Rivojlanish darajasi xaqida xulosa
10 ball - Bola maktab ta'limiga tayyor......
8-9 ball - Maktab ta'limiga tayyor desa bo’ladi.
6-7 ball - Maktabga tayyorgarligi o’rtacha
4-5 ball - Bolaning maktab ta'limiga tayyorgarligi yetarli emas.
3 balldan past - Bola maktab ta'limiga umuman tayyor emas.
            
Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar:
1.	Rasm" metodikasi orqali  nimalarni aniqlash mumking’
2.	 "Xaykaltaroshlik"  metodikasining mazmunini aytib  bering.
3.	"Nutqiy fantaziya" metodikasi qanday o’tkaziladig’

IX. TAFAKKURNI DIAGNOSTIKA QILISh METODLARI

9.1. "Ob'ektlarni o’xshashligi va farqinianiqlash, sababini tushuntirish, tushunchalarni ta'riflash" metodikasi

Tushunchani ta'riflash, sabablarini izoxlash, predmetlarning o’xshashlik va farqini aniqlash kabi tafakkur jarayonlarini baxolash orqali biz bolaning aqliy rivojlanish darajasini o’rganishimiz mumkin.
Bu tafakkur jarayonlari bolaning quyidagi savollarga to’g’ri javob berishiga qarab aniqlanadi.
1. Bu xayvonlarni qaysi biri kattag’ Otmi yoki itmig’
2. Ertalab odamlar nonushta qiladi. Kunduzi va kechqurun ovqatlangandachig’ (To’g’ri javob: Tushlik va kechki ovqat)
3.  Kunduzi ko’chada yorug’, kechqurunchig’ (To’g’ri javob - qorong’i).
4.  Osmon ko’m-ko’k, o’tlarchig’ (To’g’ri javob; yashil rangda).
5.  Gilos, nok, olxo’ri va olma - bu ...... (To’g’ri davom ettirish - mevalar).
6.  Poezd o’tayogganda nega shlagbaumni tushiriladig’
7.    Toshkent,   Xiva,   Samarqand   -   nimag’   (To’g’ri   javob   -shaxarlar).
8.   Soat necha bo’ldig’  (Bolaga soatni  ko’rsatib vaqtni aytib berish so’raladi) (To’g’ri javob soat millari ko’rsatgan vaqt).
9.  Sigirning kichigini buzoq deyiladi. Kichik it va qo’yni nima deyiladig’ (To’g’ri javob; kuchuk va qo’zi).
10. It ko’proq nimaga o’xshaydig’ Mushukkami yoki tovuqqag’ Javob   ber   va   tushuntirib   ber,   nima   uchun   shunday   deb o’ylaysang’
11.    Avtomobilga tormoz nima uchun kerakg’ (kerak bo’lganda avtomobil   tezligini   pasaytirishni   ko’rsatuvchi   biror   -   bir javob to’g’ri deb topiladi).
12.     Bolta va arra bir-biriga qay jixatdan o’xshashg’ (Bajariladigan ishlarni ko’rsatuvchi javob to’g’ri).
13.     Olmaxon bilan mushuk orasida qanday o’xshashlik borg’ (Kamida ikkita o’xshash belgilarni to’g’ri ko’rsatilgan javob to’g’ri. Masalan, bular - xayvonlar, daraxtga chiqa oladilar, qalin yung bilan qoplanganligi, dumi va to’rtta oyog’i borligidir).
14.     Mix,   vint,   shurup   bir-biridan   nimasi   bilan   farq qiladig’ (To’g’ri javob  -  mixning yuzasi  tekis,   vint  va   shurup burama   kertikli;    mix-bolg’a   bilan   uriladi,    vint   va    shurup buraladi; shurup konus shaklida, vint va mix yumoloqdir).
15.     Futbol,   uzunlikka   va   balandlikka   sakrash,   tennis, suzish   nimag’   (To’g’ri  javob  -  bular  sport turlari,   jismoniy mashqlari turi).
16.    Transportning qanday turlarini bilasizg’
(transport   vositasining   - kamida    ikki    turini    aytishi kerak).
17. Yosh odam katta odamdan qanday farqlanadig’ (Javobda keksalar bilan yoshlar o’rtasidagi kamida ikkita farq sanaladi).
18.    Nima uchun odamlar jismoniy tarbiya va sport bilan shug’ullanadig’ (quyidagi javoblar to’g’ri deb topilishi mumkin - o’zining salomatligini saqlab turish, kuchli bo’lish, qaddi-qomati kelishgan bo’lishi, chiroyli bo’lish, sportda muvaffaqiyat qozonish va musobaqalarda yutish uchun).
19.     Nima uchun ishlamaslik yomon deyiladig’ (To’g’ri javob variantlari - chunki  xamma odamlar ishlashlari   kerak,   negaki yaxshi yashab bo’lmaydi; chunki bu odam o’rniga boshqalar ishlashi kerak   bo’ladi;   ishlamasa   kerakli   narsalarni   sotib   ololmaydi; oziq-ovqat, turar joy va boshqalar)20.     Nima uchun konvertga marka yopishtiriladig’ (To’g’ri javob pochta orqali jo’natilayotgan xabarlar uchun to’lanadigan xaq)
Natijalarni qayta ishlash.
Xar bir to’g’ri javob uchun 0,5 ball beriladi, bolaning to’plashi mumkin bo’lgan yuqori ballar 10 ga  teng bo’ladi.
Izox. Bolaning mustaqil fikr yuritib savolning moxiyatiga mos keladigan javobi ko’rsatilgan javobda bo’lmasa xam to’g’ri xisoblanadi.
Yuqoridagi metodika maktabga kirayotgan bolaning so’z-mantiqiy fikr yuritish qobiliyatini psixologik tashxis qilish uchun qo’llaniladi. Bu metodika yuqorida aytilgan aqliy, xulosa chiqara olish    qobiliyatidan    tashqari    bolaning    aqliy    fikrlay    olish faoliyati to’g’risida xam ozmi-ko’pmi xulosa qilish imkonini beradi.
Tekshiruvchida bola javobining to’g’riligiga ishonch yoki noto’g’ri deb xulosa chiqarish uchun asos bo’lmasa, u xolda bunday javobga 0,5 ball beriladi.
Bolaning javobini to’g’ri yoki noto’g’ri deb baxolashdan avval bola savolni to’g’ri tushunganligiga ishonch xosil qilmoq kerak. 
Masalan: xamma bolalar xam shlagbaum nimaligini bilavermaydi va 19 savolning ma'nosini anglab yeta olmaydilar.
Ba'zan "ishlamoq" so’zi xam qo’shimcha tushuntirish talab qiladi, chunki maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning xammasi xam buni bila olmaydilar.
                          Rivojlanish darajasi xaqida xulosa:
10 ball - juda yuqori
8-9 ball - yuqori 
4-7 ball - o’rtacha 
2-3 ball - quyi 
0-1 ball - juda past
                     
9.2. "Tushunchaning shakllanishi"
Metodika materiali geometrik shakllar - uch xil (qizil, sariq, zangori) yoki boshqa aralash rangdagi va uch xil o’lchamdagi uchburchak, to’rtburchak, doirachalar kabi gsometrik shakllardan iborat.
Bu shakllarning belgilari:
Shakli, rangi, kattaligi - uch xil xarflar orqali sun'iy tushuncha xosil qilinadi, bu bolaning ona tilida xech qanday ma'noga ega emas. Bu tajribada quyidagi sun'iy tushunchalardan foydalaniladi: 
Bir belgili tushuncha:
Big-yumaloq;             Kab-katta;                                  Dav-uchburchak
Bos-to’rtburchak;       Div-o’rtacha;                               Lag-yashil; 
Tum-kichkina;            Nich-sariq

2-rasm. "Tushunchalarning shakllanishi" metodikasi uchun geometrik shakllar

Ikki belgili tushuncha 
Dis - qizil va katta 
Bud - yashil va katta 
Var - sariq va kichik 
Roz - sariq va katta 
Vech - yashil va kichik 
qip-qizil va o’rta o’lchamda 
Zuk - sariq va o’rta o’lchamda 
Kud - zangor va o’rta o’lchamda 
Sio - qizil va kichik o’lchamda

Uch belgili tushuncha

Muk - qizil, uchburchak, kichik 
Char - qizil, yumaloq, o’rta 
Bes - qizil, to’rtburchak, katta 
Nich - yashil, uchburchak, kichik 
Sev - yashil, yumaloq, o’rta 
Bat - yashil, to’rtburchak, katta 
Gut - sariq, uchburchak, kichik 
Gann - sariq, yumaloq, o’rta 
Sov - sariq, to’rtburchak, katta

Yuqoridagi ro’yxatdan ko’rinib turibdiki, kiritilgan sun'iy tushunchada bittadan to uchtagacha belgi bor. 
Shakllar mos o’lchamda, turli rangda qilib (xammasi bo’lib 27 ta shakl) rangli qog’ozlardan kesib tayyorlanadi va 8x8-sm qilib qirqilgan karton kartochkalarga yopishtiriladi. 
Rangli shakllar yopishtirilgan kartochkalar bola oldiga ixtiyoriy ravishda xammasi ko’rinib turadigan va o’rgana oladigan qilib terib qo’yiladi. Kartochkalar 7 donadan 3 qator va bitta 6 donali to’la emas, qator qilib teriladi.
Tekshiriluvchi tadqiqotchi bergan vazifa bo’yicha buyruq berilgandan so’ng o’ylab topilgan tushunchani izlashni boshlaydi. Kartochkalardan birini olib, uni boshqalaridan aloxida qo’yib bu yo’lda birinchi qadamni tashlaydi. Tajriba o’tkazuvchi bu tanlangan kartochkada izlanayotgan belgi bor yoki yo’qligini tasdiqlaydi, u esa izlanayotgan belgilar bor kartochkalarni topguncha izlashni davom ettiradi. Tajriba o’tkazuvchi tasdiqlagach, tekshiriluvchi bu tushunchaga aniqlik kiritib, unda izlangan belgilarning qay biri borligini izoxlab bera olishi kerak. Tadqiqotchi tekshirish boshida bir belgili, so’ngra esa 2 ta belgili tushunchani, oxirida 3 ta belgili tushunchani o’ylab topishi kerak. Tushunchani o’ylab turib, tekshiruvchi tekshiriluvchiga uch xarfdan iborat nomni va u o’zida mujassamlashtirilgan belgilarni aytadi.
Tekshiriluvchiga shu belgilarni o’zida aks ettirgan kartochkalar shaklini topib, bu belgilarni sanab berishini va shu orqali tushunchaga aniqlik kiritishi taklif qilinadi. Bitta belgini o’zida jam qilgan tushuncha - rang, shakl yoki xajmi -tekshiruvchi tomonidan yuqori ro’yxatdan ixtiyoriy tanlab olinadi; ikki belgili tushuncha, o’rtadagi ro’yxatdan, uch belgini jam qilgan kartochka quyidagi ro’yxatdan tanlanadi.
Tekshiriluvchiga uchta vazifani yechish uchun 3 minutdan vaqt beriladi.  Agar tekshiriluvchi   shu  vaqt  ichida  masalani  o’zi  yecha olmasa tekshiruvchi unga yordam beradi: o’zi istalayotgan belgisi bor kartochkani oladi va deydi "Bu kartochkada kerakli belgi bor" (Bola o’zi shu belgini topib aytib beradi). 
Agar yana bir minutdan so’ng bola kerakli belgini topa olmasa, tekshiruvchi ikkinchi marotaba yordam beradi: istalayotgan belgi bor kartochkani ko’rsatadi. Agar navbatdagi vazifani bajarish boshlangandan so’ng 5 minut o’tib xam istalayotgan tushunchaga so’z bilan aniqlik kiritilmasa, unga yana xuddi o’sha tipdagi savoldan masala beriladi. Agar bu vazifani xam uddalay olmasa tajriba to’xtatiladi. Agar bola birinchi vazifani o’zi uddalay olgan taqdirda belgini izlash va aniqlash yoki yordam bergandan keyin, unga navbatdagi undan murakkabroq vazifa beriladi. Bunda 2 xil belgini izlash va aniqlash kerak bo’ladi. Ko’p belgili murakkab masalalar bolaga bundan oddiyroqlarini uddalay olgandagina beriladi.

Natijani baxolash

Tajriba quyidagicha baxolanadi:
10 ball - bola birinchi urinishdayoq xar uchchala vazifani ajratilgan vaqt davomida o’zi bemalol uddaladi.
8-9 ball - bola ajratilgan vaqt ichida uchchala vazifani yechadi, lekin unga uch bor urinishda 9 minutdan ortiq vaqt ketgan va bir-ikki marta yordam berilgan.
6-7 ball - bola vazifani bajarish uchun uch marotaba urinish va bir-ikki aytib berishgandan so’ng birinchi va ikkinchi vazifani bajargan, ammo uchinchisini bir-ikki aytib berish va urinishdan so’ng xam yecha olmagan.
4-5 ball - bola juda qiyinchilik bilan ikki-uch aytib berilgandan so’ng birinchi va ikkinchi vazifani yechadi, uchinchisini esa yecha olmaydi.
2-3 ball - bola ikki urinish va ikki marotaba aytib berishdan so’ng birinchi vazifani yechadi. Ikkinchisi va uchinchisini yecha olmaydi.
0-1 ball - aytib berilgandan so’ng xam, masalalarni yecha olmaydi.
Rivojlanish darajasi xaqida xulosa:
10 ball - juda yuqori; 8-9 ball; 6 - 7 ball - o’rtacha; 2-3 ball - quyi;
0-1 ball - juda past.

Bolaning rivojlanishi darajasi xaqida xulosa
Bu metodika natijalari quyidagicha baxolanadi:
Agar bolaning to’plagan bali 10 ga teng bo’lsa, ko’rgazmali-xarakat tafakkuri juda yuqori rivojlangan xisoblanadi. Agar bolaning to’plagan bali 4,8 dan 8,0 gacha bo’lsa, ko’rgazmali-xarakat tafakkuri yuqori rivojlangan bo’ladi.
Agar 1,5-3,5 ball to’plagan bo’lsa, ko’rgazmali-xarakat tafakkuri o’rtacha rivojlangan bo’ladi, bolaning o’zi esa o’qishga tayyor xisoblanadi.
Agar umumiy yig’ilgan ballar 0,8 dan yuqori bo’lmasa bolada ko’rgazmali-xarakat tafakkuri kam rivojlangan, bola esa maktabda o’qishga shu ko’rsatkich bo’yicha tayyor emas, deb xisoblanadi.

9.3. "Aqlda xisoblay olish" metodikasi

Ushbu metodika yordami bilan bolaning arifmetik amallarni va turli xil kasr sonlar ya'ni, oddiy, o’nli, butun kasrlarni tezlikda aqlda ishlay olish qobiliyatini psixodiagnostika qilish mumkin.
Agar bolaga sanoqni maktab yoshiga qadar o’rgatilgan bo’lsa, unda berilgan metodikani maktabgacha tarbiya yoshidan boshlab qo’llash mumkin. Asosan, bu metodika maktab yoshidagi o’quvchi bolalarning qobiliyatlarini baxolashga xizmat qiladi.
Jadvalda berilgan misollar namunasini bolaga tartib bilan oddiydan murakkabga qarab o’qib eshittiriladi. Bola tezlik bilan o’qilgan misollarni miyasida ishlab, og’zaki javob berishi lozim. Jadvalning o’ng va chap tomoniga to’g’ri ishlangan arifmetik misolning ballari keltirilgan.
Jadvaldagi keltirilgan barcha namunalar guruxlarga ajratilgan. Agar berilgan guruxlardagi 3 misoldan, 2 tadan kam bo’lmagan misolni yecha olmasa, unda bolaga aniq bali yozib qo’yiladi.
Jadvaldagi namunada ballar miqdoriga mos keluvchi baxolar bir-biridan gorizontal yo’nalishdagi chiziqlar bilan ajratilgan. Ular orasida bolaning berilgan misollarga to’g’ri javobi uchun oladigan ballari joylashgan. Topshiriqni to’la bajarishga ketgan umumiy vaqt 5 minutga teng.
Topshiriq moxiyati bola shu vaqt ichida qancha ko’p misol ishlashi bilan belgilanadi. Namunada berilgan to’g’ri javoblar faqatgina tadqiqotchiga ma'lum bo’lishi kerak, bu unga bolaning javoblarini tekshirib borishda qo’llanma bo’lib xizmat qiladi.

Bola tomonidan 5 minut vaqt ichida to’plagan ballarning yig’indisi keyinchalik 10 ballik shkala asosida standartlashtirilgan ballarga o’tkaziladi.

Rivojlanish darajasi xaqida xulosa:

7,7 ball va undan ko’p: juda yuqori 5,7-7,6 ball - yuqori; 2,5-5,6 ball - o’rtacha; 0,9 -2,4 ball - past; 0,8 baldan kam: juda past.
Bunda 7,7 -10.0 gacha oraliqdagi ballar yig’indisi juda yaxshi natijani ko’rsatib, bolaning matematik qobiliyati kuchli ekanligidan dalolatdir.
5,7-7,6 gacha oraliqdagi ballar ko’rsatkichi yaxshi natijani bildirib,    bolaning   matematik   qobiliyati   o’rtacha   ekanligini ko’rsatadi.
2,5-5,6 gacha oraliqdagi ballar bolaning matematik qobiliyatlarini kuchsiz ekanligini ko’rsatadi.
0,9-2,4 gacha oraliqdagi ballar natijasi bolaning matematikani    o’zlashtirish    uchun    qobiliyatsizligidan    dalolat beradi.
0,8 dan oz natija ko’rsatkichi bolaning matematik tafakkuri rivojlanishidan orqada qolganini bildiradi.

9.4. "Rubik kubiklari"

Bu metod bolaning ko’rgazmali-xarakat tafakkurining rivojlanish darajasini tashxis qilish uchun mo’ljallangan. Bizga tanish bo’lgan Rubik kubiklaridan foydalanib, bolaga murakkablik darajasi xar xil bo’lgan amaliy vazifalar beriladi, bu vazifalarni tig’iz vaqt sharoitida yechishni taklif qilinadi. Quyida shunday topshiriqlardan 9 tasi keltirilgan va so’ngida qavs ichida ballar miqdori ko’rsatilgan. Ushbu ballar bola 1 minutda yechgan topshiriq soni bilan belgilanadi. 9 ta masalani yechish uchun 9 minut vaqt beriladi.
Eslatma: 1 topshiriqni yechgandan so’ng - ikkinchisiga o’tishda Rubik kubiklari rangi o’zgartirilib beriladi.
1-topshiriq: Bir xil rangdagi 3 ta kvadratdan xoxlagan yuzasi bilan ustuncha yoki chiziqcha shaklini yasash (0,3 b).
2-topshiriq: Bir xil rangdagi kvadratlardan xoxlagan yuzasi bilan 2 ta ustuncha yoki 2 ta chiziqcha yasash (0,5 b).
3-topshiriq: Bir xil rangdagi kvadratchalardan kubikning bir tomonini yasash (0,7 b).
4-topshiriq: Ma'lum bir rangda yuza yasash va unga 1 ta chiziqchani yoki ustunchani 3 ta kvadratlardan yasab yondashtirish (0,9 b).
5-topshiriq: Kubikning yuzasini to’la yig’ib, unga qo’shimcha xuddi shu rangda 2 ta chiziqcha yoki ustuncha yasab yondashtirish (1,16).
6-topshiriq: Kubikning 2 ta yuzasini bir xil rangdagi kvadratlardan yasash (1,3 b).
7-topshiriq: 2 ta yuzasi bir xil 2 ta kubik yasash va undan tashqari xuddi shu rangdagi kvadratlardan bir ustun yoki bir chiziqcha yasash (1,5 b).
8-topshiriq: Bir xil rangdagi kvadratlardan 2 ta kubik yuzasi yasab, yoniga o’sha rangda bir xil 2 ta yoki chiziqcha xam qo’yish (1,7 6).
9-topshiriq: Kubikning 3 ta yuzasini bir xil rangda yasash (2,0 b).

Natijani baxolash

Agar to’plangan ballar 10 ga teng bo’lsa, ko’rgazmali-xarakat tafakkuri juda yuqori darajada rivojlangan.
Berilgan vaqt davomida bola vazifani to’g’ri xal qilib, 4,8-8,0 ball to’plagan bo’lsa bu tafakkur turi yuqori darajada rivojlangan.
1,5-3,5 ball - bu tafakkur turining o’rtacha rivojlanganligini bildiradi, bola maktab ta'limiga tayyor xisoblanadi.
1,5 balgacha - ko’rgazmali-xarakat tafakkuri yaxshi rivojlanmagan, bola maktab ta'limiga tayyor emas.

9.5. "Raven matrisasi"

Ushbu metodika kichik maktab yoshidagi bolalarning ko’rgazmali-obrazli tafakkurini o’rganishga mo’ljallangan bo’lib, uning asosiy vazifalari mashxur Raven testidan olingan. U 10 ta asta-sekin murakkablashib boruvchi Raven matrisalaridan iborat.
Bolaga asta-sekin murakkablashib boruvchi 10 qismdan iborat vazifa beriladi. Masalan: Matrisada bo’laklarni joylanishidagi qonuniyatni topish va quyida berilgan 8 ta rasm ichidan shu matrisaga mos keluvchi qismlarni topish kerak. (Matrisaning shu qismi ichida xar xil rasmlari bor bayroqchalar sifatida berilgan). Katta matrisa tuzilishini o’rganib, bayroqchalar ichidan bola katta matrisaga joylashishi uchun mantiqan mos keluvchi qismni aniqlashi kerak.
Bolaning 10 ta topshiriqni bajarishi uchun 10 minut vaqt beriladi. Vaqt tugagach, tadqiqotchi tajribani to’xtatadi va to’g’ri aniqlangan matrisalar soni xamda vazifani bajarishda to’plangan umumiy ball xisoblanadi, xar bir to’g’ri bajarilgan matrisa uchun 1 baldan baxolanadi.

Rivojlanish darajasi xaqida  xulosa:

10 ball - juda yuqori
8-9 ball - yuqori      
4-7 ball - o’rtacha
2-3 ball - quyi.       
0-1 ball - juda past.

9.6. Koss kubiklari
Bu metodika 1923 yilda S.C.Kohs tomonidan taklif etilgan bo’lib, fazoda ish tutish, diqqat, ziyraklik, qurish yasash xususiyatlarini o’rganishga mo’ljallangan. Bu metodika D.Wechsler ning (1939, 1955) metodikasiga aqlni tekshirish subtesti sifatida kiritilgan. Odatda uni kattalarni tekshirishda qo’llashadi, lekin bunday topshiriqlarni bolalar xam qiziqib o’ynaydilar. Bolalar berilgan namunaga ko’ra kubiklardan figuralar yasashlari kerak.
Tajriba o’tkazish uchun bir xilda bo’yalgan plastmassa yoki yog’och kubiklar kerak bo’ladi. Kubiklarning kattaligi 3x3 sm, shakli va rangi xar xil figuralar chizilgan 10 ta rasm zarur. Sinaluvchi uchun ko’rsatma: "Shunday figurani to’rtta kubikdan yasab ko’r". Rasmning birinchi namunasi ko’rsatiladi va sinaluvchi taklif etilgan figurani  kubiklardan yasay boshlaydi. 
Kubiklarni rasmning ustiga qo’yib, topshiriqni bajarish man etiladi. Vaqt xisobga olinadi. Topshiriqni bajarishning aniqligiga va uzoqligiga bog’liq ravishda miqdoriy baxo qo’yiladi. 
Bog’cha yoshidagi va boshlang’ich sinfdagi bolalar topshiriqni bajarishganda ozroq yordam berish mumkin. Bola agar qiynalsa, 1-2 figurani yasab ko’rsatish kerak. Bunda eksperimentator faqatgina yasab ko’rsatmasdan, qurish prinsipini xam tushuntiradi. Figurani yasab bo’lgach, eksperimentator kubiklarni buzib tashlaydi va sinaluvchiga mustaqil kubiklarni yasashni aytadi. Tadqiqot qarorida ko’rsatilgan yordam va bajarilgan vaqt yozib qo’yiladi.

9.7. Link kubi
Bu metodika diqqat barqarorligini, ziyrakligini, xissiy reaksiyani aniqlashga imkon beradi. Tajriba o’tkazish uchun    3x3 sm. kattalikda bir xil 27 kichik kubiklardan iborat kub kerak. Kichik kubchalarning tomonlari 3 xil (qizil, yashil, sariq) ranglarga bo’yalgan bo’ladi, ulardan tashqi tomonidan bir xil rangdagi katta kubik yasash mumkin bo’lsin.
Bolaga bir xil rangli kub ko’rsatiladi (masal qizil), so’ngra buzib tashlab, xuddi shundayini yana qurish kerakligi aytiladi. 
Eksperimentator qo’shimcha ravishda bolaga, agar u qizil tomonini ichkarida qoldirsa, unda qizil rang tashqari tomonda yetishmasligi aytiladi. Topshiriqni bajarish vaqtida sinaluvchining ziyrakligiga, uquvchanligiga, tez bajarishiga, xissiyotiga axamiyat beriladi. Bularni xammasi oldindan tayyorlangan tadqiqot qaroriga yozib qo’yiladi. sinaluvchi qurish usulini qanchalik tez o’zlashtirilganligi xam yozib qo’yiladi, 3 tomondan xam qizil kubikchani burchaklariga, bitta xam qizil tomoni yo’q kubikni o’rtaga joylashtirish kerak. Sinaluvchi 3-4 kubikni qo’liga olib, qurish usulini yaxshi tushunmagan bo’lsa, unga aytib yordam ko’rsatiladi. Lekin bu bolaning ziyrakligi oz rivojlanganligidan dalolat beradi.
Eksperimentator bola topshiriqni bajarayotganida uning xarakatlarini, xatolarini, diqqati xususiyatlarini kuzatib yozib boradi. 
Masalan diqqatdagi xatolar quyidagicha bo’lishi mumkin:
a) u yoki bu kubikning joyini to’g’ri aniqlab, sinaluvchi uni noto’g’ri aylantirib yuboradi, shundan so’ng xatoni to’g’rilash qiyin bo’ladi;
b) o’rtaga  ikki tomoni qizil kubik qo’yib qo’yilsa xam shunday xato bo’lishi mumkin, o’rtaga faqat bir tomonida qizil bor kubiklarni qo’yish kerak. 
Bu xatolar diqqatning parishonligidan, barqaror emasligidan dalolat beradi. (S.Ya.Rubinshteyn, 1970). Bu vazifani bajarishda bolalar ikki usulni qo’llaydilar. 
Birinchisi, muvafaqqiyatsizroq bo’lib, sinaluvchi navbatdagi joyni to’ldirish uchun kubik izlaydi. Ikkinchi usulda, sinaluvchi xar bir kubikni qo’liga olib, uning uchun mos joyni izlaydi. Odatda topshiriqni bajarishni birinchi usul bilan boshlaydilar, lekin bir ozdan so’ng ikkinchi usul bilan topshiriqni bajarishga  kirishadi.
Bolalar kubiklarni qurishga turlicha munosabatda bo’ladilar. Masalan, 3-4 yoshli bolalar qo’llanmani darrov tushunmaydilar va ularning ko’pchiligi topshiriqni bajarishda tartibsiz xarakat qiladilar. 6-7 yoshli bolalar bo’lsa, xatolarga yo’l qo’ysalar xam, diqqat bilan tartibliroq xarakat qiladilar. Boshlang’ich sinf o’quvchilari xam topshiriqni bajarishda xatoga yo’l qo’yadilar. Lekin ular bu topshiriqni tezroq bajaradilar. 10-11 yoshli bolalar qo’llanmani yaxshi tushunadilar, o’z xatolarini o’zlari tuzatadilar.

9.8. Klassifikasiya
Guruxlar bo’yicha klassifikasiya qilish metodikasi birinchi marta K.Goldstein (1920) tomonidan taklif etilgan bo’lib, keyinchalik L.S.Vigotskiy (1934) va B.G.Zeygarnik (1958) tomonidan o’zgartirilgan. Metodika umumlashtirish va mavxumlashtirish jarayonlari darajasini o’rganish uchun qo’llaniladi. 
Shu bilan tajriba vaziyatida topshiriqni bajarayotganda sinaluvchi xulq-atvor xususiyatlari, uning xatolarga munosabati xamda yordam berilganda, ularni kuzatish qobiliyatlari ko’rinadi. 
Tajriba o’tkazish uchun xar xil predmetlarning, o’simliklarning, xayvonlarning rasmlari tasvirlangan kartinkalar kerak bo’ladi. 
Bunda rasmlarda B.V.Zeygarnik (1958) taklif etgan rangli bezash, turli umumlashtirish darajalari aks etgan bo’lishi kerak. Bog’cha bolalarini tekshirishda (S.Ya.Rubinshteyn,  1970) kartochkalarning ba'zilaridan (o’lchash asboblari, o’quv qurollari) foydalanmaslik kerak, chunki bolalar ular xaqida xech qanday tasavvurga ega emaslar. Bu metodikalarning boshqa variantida predmetlarning, o’simliklarning, xayvonlarning nomlari kartochkalarga yozilgan bo’lishi mumkin. Bu (og’zaki) varianti kattaroq bolalarni (3-4 sinf o’quvchilarini) tekshirishda qo’llash mumkin.
Shunday qilib, metodikaning birinchi varianti predmetli klassifikasiya, ikkinchi varianti - og’zaki klassifikasiyadir, ikkala variant xam bolalarning umumlashtirish, yangi tushunchalarni shakllantirish qobiliyatini aniqlaydi.
Sinaluvchiga quyidagi qo’llanma beriladi: "Xozir siz turli predmetlar, o’simliklar, xayvonlar, tevarak atrofdagi barcha narsalar tasvirlangan kartochkalar to’plamini olasiz. Siz ularni qaysi narsa nimaga kirishiga qarab guruxlarga ajratasiz". Keyin tadqiqotchi bir kartochkani olib sinaluvchidan unda nima tasvirlanganini so’raydi. To’g’ri javob olgach, uni bir tomonga qo’yib qo’yadi. Keyin navbatdagi kartochkani olib, unda nima tasvirlanganini xam aniqlaydi. Bu tasvirlar bir-biriga qanchalik o’xshashligi va farq qilishi ularni bir guruxga kiritish mumkinligini aniqlaydi. Sinaluvchi ko’rsatmani tushunib kartochkalarni mustaqil guruxlarga ajrata boshlaganidan so’ng, tadqiqotchi tomonidan ko’rsatiladigan yordam to’xtatiladi. Klassifikasiya metodida og’zaki metodni qo’llashda xam yuqoridagi kabi ko’rsatma beriladi. Bunda tadqiqotchi sinaluvchiga predmetlarning belgilari va xususiyatlarini ko’rsatib, bir guruxga kiritish kerakligi xaqida yo’l-yo’riq bermasligi kerak. Predmetli klassifikasiya bo’yicha tajribalar 3 guruxda bajariladi. Birinchi bosqichda sinaluvchi kartochkalarni ko’rsatma bo’yicha ajratadi. "Tadqiqotchi tadqiqot qarorida sinaluvchi xarakatlarini, ajratish xususiyatlari (masalan, "shkaf", "palto" yoki "velosiped" va "sportchi" kartochkalarini qaysi guruxga kiritganligi)ni yozib boradi. Barcha kartochkalar guruxga ajratilib bo’linganidan so’ng ikkinchi bosqichga o’tiladi. 
Bir turdagi belgilariga ko’ra kartochkalarni kattaroq guruxlarga birlashtirish xaqida sinaluvchiga qo’llanma beriladi. Ikkinchi bosqich sinaluvchi o’z xarakatlarni to’g’rilashga kirishganidan boshlanadi. Sinaluvchi ko’rsatilgan yordamni qanday qabul qilishiga, o’xshash xatolarni to’g’rilay olishiga e'tibor qaratiladi. Bu bosqich eng uzoq davom etadi, chunki bu bosqichda  topshiriqni bajarish davomida nima uchun  xar bir kartochka u yoki bu guruxga kiritilganligi aniqlanib, barcha xarakatlar batafsil yozib boriladi. 
Sinaluvchi u yoki bu kartochkani bir guruxga kiritilganligiga emas, sinaluvchining tushunchalarini umumlashtirish qobiliyati xam aniqlanadi. ("mebel", "uy xayvonlari", "transport" va boshqalar). Sinaluvchi uchinchi bosqichda rasmlar guruxini birlashtirib, yanada kamroq guruxlar qolishi kerak va ularni qandaydir tushuncha bilan umumlashtirish kerak. Ba'zan qo’llanmada "o’simliklar", "xayvonlar", "jonsiz predmetlar", "odamlar" deb guruxlar soni aniq ko’rsatiladi. 
Tadqiqotchi sinaluvchi topshiriqni bajarayotgan vaqtda tadqiqot qarorini to’ldirib borishi zarur (16-jadval), 
16-jadval
Predmetli klassifikasiya bo’yicha tadqiqot qarori

Tadqiqotchi xarakatlari	Sinaluvchi xarakatlari	Sinaluvchi tushuntirishlari
		
Klassifikasiya metodikasidagi og’zaki usul qo’llanganda sinaluvchi aniq tushunchalar, so’zlarni guruxlarga ajratishi kerak. Bu yerda rasmning ta'siri yo’q bo’lib, sinaluvchi so’zlarning mazmunini yaxshi tushunadi, atrofdagi predmet va xodisalar xaqida ma'lum bilimlarga ega bo’ladi. Shu bilan bir vaqtda klassifikasiyaning bu usulida sinaluvchi predmetlarni o’ziga ma'lum guruxlarga ajratish qobiliyati osonlik bilan aniqlanadi. Tadqiqotchi sinaluvchi bilan birga tadqiqot natijalarini muxokama qilganda uning tafakkur jarayonlari xususiyatlari xaqida qo’shimcha ma'lumot oladi. Yuqorida qayd etilgan usullardan tashqari umumlashtirish geometrik figuralarni klassifikasiya qilish metodikasi (Yu.F.Polyakov, 1954) xam qo’llanishi mumkin. Tajriba o’tkazish uchun 3 belgisiga: rangiga, shakliga, kattaligiga ko’ra farqlanadigan geometrik figuralar tasvirlangan 2ta to’plam (xar birida 24tadan kartochka bor) kerak bo’ladi. Geometrik figuralarning birinchi to’plami erkin jadval sifatida bo’lishi mumkin (9-ilova). Ikkinchi to’plamda xuddi u geometrik figuralar tasvirlangan aloxida kartochkalar bo’lib, bolaga belgilari bo’yicha guruxlash uchun beriladi. 
Tajriba boshida sinaluvchiga namuna 30 soniya ko’rsatiladi va unga berilgan aloxida kartochkalarni o’xshash belgisiga ko’ra 2 guruxga ajratish kerakligi aytiladi. 
Tadqiqot qarorida ajratishga ketgan vaqt, xatolar xarakteri qayd etiladi. Tajriba jarayonida umumlashtirish qobiliyatini shakllantirish bo’yicha o’rgatuvchi dars elementlaridan foydalanish mumkin.

9.9. Ortiqchasini o’chirish
Ortiqchasini o’chirish metodikasi umumlashtirish va chalg’ish, muxim belgini ajratish kabi tafakkur jarayonlari darajasini o’rgatish uchun qo’llaniladi. Bu metodikaning xam ikki turi bor: predmetli va so’zli.
Metodikaning predmetli turida qo’zg’atuvchi material aloxida qog’ozlarda berilishi zarur. Xar bir qog’ozda (kartochkada) 4 ta predmet tasvirlangan (10 ilova). Rasmlar oq-qora yoki rangli bo’lishi mumkin. Sinaluvchi 4 ta predmetdan, umumiy belgi bo’yicha birlashuvchi 3 tasini tanlashi kerak. 
Odatda quyidagi ko’rsatma beriladi: 
"Bu rasmlarga diqqat bilan qarang. Bu yerda 4 ta predmet tasvirlangan, siz 3 ta predmetni birlashtirib turadigan narsani topib, unga nom berishingiz kerak, bir predmet bu guruxga kirmaganligi uchun uni o’chirish kerak". Tadqiqotchi birinchi topshiriqni sinaluvchi bilan birga bajaradi, keyin u mustaqil ishga kirishadi. Bu metodikadan bolalarni va kattalarni tekshirishda foydalanish mumkin. Metodikaning og’zaki variantini 11-12 yoshdan katta bolalar uchun qo’llash mumkin. Tajriba o’tkazish uchun so’zlar qatori yozilgan maxsus qog’oz varog’i kerak bo’ladi. qo’llanma: "Xar bir qatorda 5 ta so’z bor, 4 ta so’zni bir guruxga kiritib, bu guruxga nom bering, bir so’z ortiqcha bo’lib, uni o’chirish kerak".
1.	Stol, stul, krovat, pol, shkaf.
2.	Sut, qaymoq, qatiq, suzma, go’sht.
3.	Botinka, etik, bog’ich, tufli, tapochka.
4.	Bolg’a, arra, mix, bolta, randa.
5.	Shirin, issiq, achchiq, nordon, sho’r.
6.	Terak, tol, daraxt, archa, shaftoli.
7.	Samolyot, arava, odam, kema, velosiped
8.	Abror, Murot, Aziz, Asqarov, Nabi.
9.	Santimetr, metr, kilogramm, kilometr, millimetr.
10.	Palto, plash, ko’ylak, tugma, shim.
11.	Uy, orzu, mashina, sigir, daraxt.
Tajriba natijalarini tadqiqot qarorida qayd etiladi (17-jadval).

17-jadval
Ortiqchasini o’chirish metodikasi bo’yicha topshiriqlarni bajarish qarori sxemasi

Karotochka №	o’chirilgan predmet	Ajratilgan gurux (umumlashtiruvchi so’z)
		
To’g’ri va noto’g’ri yechimlar bilan birga sinaluvchi qo’llanmani qanday tushunganligi, o’rgatuvchi darslardan so’ng o’z xatolarini to’g’rilanganligi xaqida xam qayd etiladi. Sinaluvchining topshiriqni yechishda o’z usulini tushuntirishiga xam e'tibor berish zarur.

9.10. Muxim belgini ajratish
Bu metodika tafakkur xususiyatlarini, predmetlarning muxim belgilarini ajratish qobiliyatini tekshirishda foydalaniladi. Ajratiladigan belgilarni xarakteriga ko’ra, tafakkur uslubi, ya'ni aniq va mavxum tafakkurning ustunligi xaqida bilish mumkin. Bu metodikani 3-4 sinf o’quvchilarini tekshirishda qo’llash mumkin. 
Tajriba o’tkazish uchun maxsus qog’oz varog’iga yozilgan so’zlar kerak bo’ladi. Ko’rsatma: "Xar bir qatorda bir asosiy so’z va 5 ta unga tegishli so’z qavs ichida beriladi. 
Bu so’zlardan qavs oldida turgan so’zga ko’proq aloqador bo’lgan ikki so’zni tagiga chizish kerak".

1.	Bog’ /daraxt, bog’bon, qo’rg’on, yer/
2.	Daryo /soxil, baliq, baliqchi, suv, suv o’tlari/
3.	Shaxar /avtomobil, bino, velosiped, ko’cha, olomon/
4.	Omborxona /pichanxona, ot, tom, mol, devorlar/
5.	Kitob /rasmlar, urush, qog’oz, sevgi, matn/
6.	o’yin /karta, o’yinchilar, jarimalar, jazo, qoida/
7.	Musiqa /ovoz, san'at, jarang, olqishlar, kuy/
8.	o’qish /ko’z, asar, kitob, rasm, so’z/
9.	Kubik /burchaklar, chizma, tomonlar, tosh, daraxt/
10.	Kasalxona /xona, bog’, vrach, radio, bemorlar/
11.	Bo’lish /sinf, bo’linuvchi, qalam, bo’luvchi, qog’oz/
12.	Sport /medal, orkestr, musobaqa, g’alaba, stadion/
Topshiriqni bajarishda sinaluvchining ko’rsatmani tushunganligi, yo’l qo’ygan xatolariga e'tibor qilinadi. Agar sinaluvchi topshiriqni bajarish shartlarini tushunmagan bo’lsa, tadqiqotchi dastlabki ikki misolda topshiriqni qanday bajarish zarurligini ko’rsatib beradi. Barcha xollarda sinaluvchining topshiriqni qanday bajarganligini muxokama qilish zarur. Ba'zi muxokama jarayonida sinaluvchi qo’shimcha fikrlar bildiradi, xatolarni to’ldiradi. Sinaluvchining xatolari aniq-vaziyatli tafakkur xususiyatlarini aks ettirishi bilan, shoshmashosharlik natijasi bo’lishi mumkin.

9.11. Sun'iy tushunchalarni shakllantirish
Bolalarda tushunchali tafakkur xususiyatlarini o’rganish uchun L.S.Vigotskiy va L.S.Saxarov (1930) metodikasining o’zgartirilgan usulini (L.V.Govorkova) qo’llash mumkin. Bu metodika yordamida bolaning maqsadga yo’naltirilgan va ketma-ket xarakatlarini bajara olish  qobiliyati, bir necha yunalishida taxlil qila olish qobiliyati aniqlanadi. 
Metodika uchun qo’zg’atuvchi materialni tayyorlash unchalik qiyin emas (11-ilova). Karton qog’ozdan shakli (2 xil), rangli (qizil va yashil) va kattaligi (4 variant) bo’yicha farqlanuvchi    16 ta figura qirqib olinadi. Figuralarning orqasiga shartli belgilar, masalan "oks", "tik" va boshqalar yoziladi. 
Tajriba quyidagicha o’tkaziladi: Sinaluvchiga bir figurani berib, shunday figuralarni yig’ish kerakligi aytiladi. Sinaluvchi xar bir olgan figuraning orqasini o’girib, to’g’ri yoki noto’g’ri tanlanganligiga ishonch xosil qiladi. Tadqiqot natijalari xaqida sun'iy tushunchani shakllantirish uchun zarur tanlash soni bo’yicha xamda "o’rgatish xarakteri, ularni sinaluvchining idrok qilish, topshiriqni to’g’ri  va noto’g’ri bajarish reaksiyasi bo’yicha fikr yuritish mumkin. Sinaluvchiga quyidagi ko’rsatma beriladi: "Xar bir figura o’z belgisiga ega. Masalan, birinchi figura "oks" deb ataladi. Siz barcha figuralarni navbat bilan qarab chiqib, ular "oks" guruxiga kirish yoki kirmasligini aniqlashingiz zarur. Shundan so’ng tadqiqotchi sinaluvchi bilan birga bir necha tanlov sinovlarini bajaradi. Sinaluvchida sun'iy tushuncha shakllanishi uchun, shunday sinovlardan nechtasi kerak bo’lganligiga, tajriba jarayonida qanday xatolarga yo’l qo’yganiga e'tibor berish zarur.

9.12. Sun'iy tushunchalarni shakllantirish qobiliyatini o’rganishda ta'limiy darslardan foydalanish
Ta'limiy darslarni qo’llash yangi bilimlarni egallashda bolaning yashirin imkoniyatlari xaqida to’g’ri ma'lumot olish imkonini beradi. Metodning mazmuni geometrik figuralarni klassifikasiya qilishdan iborat (A.Ya.Ivanova, 1965). Asosiy topshiriqda geometrik figuralar tasvirlangan 24 kartochkadan foydalaniladi (9-ilova). 
Nazorat tajribalarida 12 ta kartochka ishlatiladi. Geometrik figuralar rangi (yashil, sariq, qizil), shakli (kvadrat, uchburchak, aylana, romb), kattaligi (katta, kichik) bo’yicha bir-biridan farq qiladi.
Bolaga kartochkalar ko’rsatilib, ularni 3 yoki 4 guruxga ajratish taklif qilinadi. Topshiriq guruxlashning mumkin bo’lgan 3 variantiga mos ravishda 3 qismdan iborat: rangi, shakli va kattaligi bo’yicha guruxlash. Agar bola 30 soniya davomida mustaqil topshiriqni bajarishga kirishmasa, unga yordam ko’rsatiladi. Bunda o’rgatuvchi tajriba qarorida topshiriqning birinchi qismini bajarish uchun ketgan vaqt, xatolar soni qayd etiladi. Topshiriqning 2 chi va 3 chi qismida bolaga kartochkalarni boshqa mumkin bo’lgan variantida, lekin o’xshash belgisi bo’yicha guruxlash taklif etiladi. Agar sinaluvchi kartochkalarni yana topshiriqning birinchi qismidagiday guruxlasa, uning xarakatlari sustligidan, diqqat ko’chishining sustligidan dalolat beradi. Agar bola 30 soniya davomida topshiriqni bajarishga kirishmasa, tadqiqotchi unga yana shakl va kattalik belgilarini o’rgatuvchi dars tushuntiradi. Topshiriqning xar bir qismini bajarib bo’lgandan so’ng, boladan nima uchun bunday guruxlarga ajratganini og’zaki so’raladi. Bolaga bunday topshiriqlarni bajarish uchun geometrik figuralar tasvirlangan 12 ta kartochkalar to’plami beriladi: ularni rangi (olov rang, jigar rang, siyox rang), shakli (oval, trapesiya), kattaligi (katta, kichik). Natijada o’xshash topshiriqlarni bajarishda to’plangan tajribani ko’chirishda belgilar soni qayd etiladi. 
            
Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar:
1. Klassifikasiya metodikasining moxiyati
2. Ortiqchasini o’chirish metodikasi orqali nimalarni o’rganish mumkin
3. Muxim belgini ajratish qanday metodika
4. Sun'iy tushunchalarni ajratish metodikasi qanday o’tkaziladi
5. Bola tafakkurini yana qanday metodikalar orqali o’rganish mumkin

X. BOLALAR NUTqINI o’RGANISh METODLARI
10.1. "Tushunchalarni ta'riflash" metodikasi

Ushbu metodikani o’tkazish uchun bolaga quyidagi so’zlar to’plami beriladi: 

1.	Velosiped, mix, gazeta, soyabon, mo’yna, qaxramon, uchmoq, birlashtirmoq, tishlamoq. 
2.	Samolyot, tugma, kitob, ilon, do’st, xarakatlanmoq, tutashtirmoq, urmoq, axmoq.
3.	Avtomobil, xavo, jurnal, etik, tanga, qo’rqmoq, qochmoq, bog’lamoq, pichirlamoq, tikanli.
4.	Avtobus, qistirgich, xat, shlyapa, par, chaqimchi, aylanmoq, yig’lamoq, joylamoq, turtmoq.
5.	Motosikl, qisqich, e'lon, botinka, teri, dushman, qoqilmoq, yig’moq, urmoq, dag’al.

Bolaga quyidagicha ko’rsatma beriladi: 
	"Oldinda xar xil so’zlar to’plami turibdi. Tasavvur qil, sen ushbu so’zlarning birortasini xar qanday ma'noni anglatishini bilmaydigan kishi bilan uchrashib qolding. Sen bu kishiga xar qaysi so’z nimani anglatishini tushuntirishing lozim, masalan "velosiped" so’zini olaylik. 
Sen shu so’zni qanday izoxlar  eding g’
	Shu tarzda bolaga quyidagi misoldagi 5 ta to’plamdan olingan so’zlarga ketma-ketlikda aniqlik kiritishi aytiladi. 
Masalan: avtomobil, mix, gazeta, tanga, kaxramon, bog’lanmok, aylanmoq.
	Xar bir berilgan to’g’ri javob uchun bola 1 baldan qo’lga kiritadi. Xar bir so’zni ta'riflash uchun 30 sekunddan vaqt beriladi. Agar bu vaqt ichida bola berilgan so’zni ta'riflay olsa, tadqiqotchi bu so’zni qoldirib, tartib bilan yana yangi so’zni o’qib beradi.
ESLATMA:
1.	Agar bola o’qishni bilsa va bu unga qiyinchilik tug’dirmasa so’zlarni o’zi o’qib izoxlashi mumkin. Boshqa xollarda tadqiqotchi so’zlarni bolaga o’zi o’qib beradi. 
2.	Bola xar bir so’zni izoxlashdan avval u shu so’zning nima ekanligi va ma'nosiga tushunadimi-yo’qmi ishonch xosil qilishi lozim. Buni quyidagi savollarni berish orqali aniqlash mumkin:  Bu so’zni bilasanmig’ Yoki Sen bu so’zning ma'nosiga tushunasanmi va boshqalar. Bola tomonidan tasdiq javob olingandagina tadqiqotchi bolaga so’zni mustaqil ravishda ma'nosini izoxlashni taklif qiladi va o’zi vaqtni belgilab beradi.
3.	Agar bola tomonidan berilgan javobda so’zlarni izoxi to’liq bo’lmasa, unda bolaga o’rtacha 0,5 ball, umuman to’g’ri izoxlay olmasa- 0 ball qo’yiladi.

NATIJALARNI BAXOLASh
	Bola topshiriqni bajarishda qo’lga kiritilgan ballar yig’indisining eng yuqorisi - 10 ballga, quyisi - 0 ballga teng bo’ladi.
	Tajriba so’nggida jami ballar xisoblanadi. Shu bolani qayta psixodiagnostika qilish zarur bo’lsa, yangi so’zlar to’plamidan foydalanish tavsiya qilinadi. 

Ravojlanish darajasi xaqida  xulosa:
10 ball -juda yuqori
8-9 ball -  yuqori
4-7 ball -o’rta 
2-3 ball- quyi
0-1 ball- juda past

10.2 . "Passiv so’z boyligini aniqlash"
	
Bu metodika bolaga qo’zg’atuvchi material sifatida yuqoridagi metodikadagi kabi xar bir 10 ta so’zdan iborat 5 ta to’plam tavsiya qilinadi.
	Mazkur metodika quyidagi tarzda olib boriladi. Bolaga birinchi to’plamdan birinchi so’zni, ya'ni vertolyot so’zini o’qib eshittiriladi va qolgan to’plamlardan bir guruxga mansub ma'no jixatidan mos keluvchi so’zni topishni so’raladi. qolgan to’plamlardagi so’zlarning xar birini 1 sekund vaqt oralig’ida sekin-astalik bilan o’qib beriladi. o’qib eshittirilayotgan vaqt davomida bola ma'no jixatidan mos keluvchi so’zni to’plamdagi qatorlardan topib ko’rsatishi lozim.
	Masalan: agar oldinroq "velosiped" so’zini eshitgan bo’lsa, keyingi to’plamdan "transport" turiga kiruvchi, ikkinchi so’z "samolyot" so’zini topishi kerak.
	Mashg’ulot shu tarzda davom etib, bola keyingi to’plamlardan "avtomobil", "avtobus", "motosikl" so’zlarini topishi lozim. 
Agarda bola to’plamdagi so’zlarni bir bor o’qib eshittirganda topa olmasa, tezlik bilan so’zlarni yana bir bora o’qib eshittiriladi. 
Agar birinchi o’qilganda bola so’zni topsa-yu, bu noto’g’ri bo’lsa, tadqiqotchi xatoni belgilab qo’yadi xamda keyingi qatorni o’qiydi.
Bolaga kerakli so’zni topishi uchun 4 ta qatordagi barcha so’zlarni o’qib eshittirgach, tadqiqotchi to’plamdagi 2-so’zni o’qishni boshlaydi va bu bola birinchi to’plamdagi so’zlarni barcha qolgan to’plamlardan to’g’ri topgunga qadar davom ettiriladi.
Eslatma: tadqiqotchi ikkinchi va qolgan qatordagi so’zlarni o’qib eshittirishdan oldin, bolaga xar bir topilgan so’zning ma'nosini esdan chiqarib qo’ymasligi uchun uni eslatib turishi lozim.
Masalan: Agar bola birinchi to’plamdagi "velosiped" so’ziga mos keluvchi "samolyot" va "avtomobil" so’zlarini, 2 va 3-qatordan topib ulgurgan tadqiqotchi 4-qatorni o’qib berishdan oldin unga quyidagi so’zlarni aytishi kerak: "Demak biz sen bilan bir guruxga ma'no jixatidan kiruvchi "velosiped", "samolyot", "avtomobil" so’zlarini topishga ulgurdik. Sen buni yodingda saqlab tur, men quyidagi qatordagi so’zlarni o’qiganimda, yuqoridagi so’zlarga mos keluvchi so’zni eshitishing bilan menga aytasan"

Natijalarni baxolash
10 ball agar bola 40-50 tagacha so’zning ma'nosini to’g’ri topsa 
8-9 ball bola 30-40 tagacha so’zlarning ma'nosini tushuntira olsa
6-7 ball agar bola 20-30 tagacha bir guruxga kiruvchi so’zlarni to’g’ri topsa
4-5 ball agar bola 10-20 tagacha so’zlarning ma'nosini to’g’ri topsa
-3 ball agar bola  tomonidan 10 tadan oz so’z ma'no jixatidan birlashtirishga erishilsa

Rivojlanish darajasi xaqida xulosa
10 ball- juda yuqori
8-9 ball- yuqori
4-7 ball-o’rtacha
0-3 -past 

10.3. "Faol so’z boyligini aniqlash" metodikasi

Bolaga insonlar va xar xil predmetlar tasvirlangan rasm ko’rsatiladi. 5 minut davomida bola ana shu rasmda nima tasvirlanganini iloji boricha batafsil so’zlab berishi kerak.
Bolaning nutqi aloxida bayonnomada qayd etiladi va taxlil qilinadi.
Kichik maktab yoshidagi bolaning faol so’z boyligi ko’rsatkichlarini aniqlash metodikasi bayonnomasi

№	qayd etilayotgan nutq belgilari	So’zlardan foydalanish tezligi
1. Ot	
2. Fe'l	
3. Sifat	
4. Sifatdosh	
5. Sifatlarning boshlang’ich shakli	
6. Sifatlarning nisbiy darajasi	
7. Sifatlarning orttirma darajasi	
8. Bog’lovchi gap	
9. Old qo’shimcha	
10. Yuklamalar	
11. Gapning bosh bo’laklari	
12. Chunki, lekin, ya'ni va boshqa ko’rinishdagi bog’lovchili qo’shimchalar	
13. Chunki, shuning uchun ko’rinishidagi qo’shma gaplar	
14.  "Birinchidan", "menimcha", "menga shunday tuyuladi" kabi turli so’zlar	
Bu bayonnomada bolada so’zlardan foydalanishning tezligi belgilanadi. Nutqining rivojlanishi darajasi aniqlanadi. 
Psixodiagnostik sinovdagi mana shu barcha belgilar bayonnomaning o’ng tomonida aks etadi.

Natijani baxolash

10-ball bolaning nutqida yuqoridagi belgilardan kamida 10 tasi uchrashi lozim
8-9 ball kamida 8-9 tasi uchrashi lozim
6-7 ball kamida 6-7 tasi uchrashi lozim
4-5 ball kamida 4-5 tasi uchrashi lozim
2-3 ball kamida 2-3 tasi uchrashi lozim
0 ball bola so’zlab bera olmadi, yoki 2 ta belgilar mavjud.

Rivojlanish darajasi xaqida xulosalar:

10 ball- juda yuqori
8-9 ball- yuqori
4-7 ball-o’rtacha
2-3 ball - quyi
0-1 ball - juda past

10.4. Assosiativ jarayonlar kechishining xususiyatlari va tezligini o’rganish
Inson aqliy faoliyati xarakteri ko’p omillarga bilim va ko’nikmalar darajasiga, assosiativ aloqalar xosil bo’lish tezligiga, tafakkur tezligiga, umumlashtirish va mavxumlashtirish jarayonlarining rivojlanganligiga bog’liq. Bu xususiyatlarni o’rganish uchun assosiasiyani tadqiq qilishga mo’ljallangan metodika maxsuldor xisoblanadi. Bu metodika yordamida olingan ma'lumotlardan sinaluvchida nutqning rivojlanish xususiyatlari xaqida xam bilib olish imkonini beradi. Assosiasiyalarni sodda usul bilan o’rganish mumkin. Sinaluvchiga "so’z o’yini" o’ynash taklif etiladi, bunda masalan iloji boricha tezroq 60 ta ixtiyoriy so’zni aytish mumkin. 
Tadqiqotchi bunda barcha so’zlarni va tanaffuslarni qarorda qayd etib boradi. /To’xtab qolishlar, nuqtalar sifatida qayd etiladi/, 1 nuqta shartli ravishda 1 soniyaga to’g’ri keladi/. Agar sinaluvchi atrofdagi predmetlarni ayta boshlasa, ko’rsatma yana bir marta tushuntiriladi: "Ko’z oldingizda turgan narsalarni aytmaslikka xarakat qiling. Davom eting". Agar sinaluvchi bir butun gapni aloxida so’zlardan iborat qilib, ayta boshlasa xam uni to’xtatib, ko’rsatmani takroran tushuntiriladi. 
Odatda maktab yoshidagi bolalarda bu topshiriq qiyinchilik tug’dirmaydi. qoidaga ko’ra, ular 4-7 so’zni qandaydir soxadan aytadilar. Masalan, ...ruchka, qalam, daftar, ...televizor, radio, ...qo’l, oyoq, quloq burun, ko’z, bosh, ...sigir, mushuk, kuchuk, xo’roz, ot, ...arava, traktor, mashina, poezd, samolyot, raketa va boshqalar.
Bu tadqiqot bolada atrof-muxitni idrok qilish, so’z boyligi xaqida tasavvur paydo qiladi. Assosiasiyalarning xosil bo’lish xususiyatlari va tezligini o’rganishda assosiativ eksperiment yoki so’zga javob reaksiyalari metodi xam qo’llaniladi. (A.G.Ivanov-Smolinskiy, 1928).
Tajriba o’tkazish uchun oldindan o’zaro bog’lik bo’lmagan so’zlar qo’zg’atuvchilar to’plami tayyorlab olinadi. 
      
So’zli assosiativ eksperiment uchun qo’zg’atuvchi material

So’z	Soniya	Javob	So’z	Soniya	Javob
Olma			mushuk		
Soat			tarvuz		
Aka			arava		
Kitob			cho’ntak		
Olov			qish		
qo’g’irchoq			vilka		
Ish			quloq		
Lampochka			kunduz		
Divan			bayram		
Gul			maktab		

Sinaluvchiga quyidagi qo’llanma beriladi: "Men sizga so’zlarni aytaman, siz bo’lsangiz mening  xar bir so’zimga miyangizga kelgan birinchi so’z bilan javob bering". 
Tadqiqotchi tajriba vaqtida bolaning javob reaksiyalarini yozib oladi. Javob reaksiyalari uchun vaqt normasi 1-1,5 soniya. Lekin javob reaksiyalarining yashirin vaqti turlicha bo’lishi mumkin, bu ko’proq so’z qo’zg’atuvchi xarakteriga, uning bola uchun qanday axamiyat kasb etishiga bog’liq bo’ladi. So’z quzg’atuvchilar o’ziga xos shartli signal xisoblanadi, javoblar bo’lsa bu signallar bilan bog’liq nutq reaksiyalaridir, qoidaga ko’ra ular shakllangan shartli reflekslar majmuini o’zida aks ettiradi. Shuning uchun xam ba'zi so’z qo’zg’atuvchilar bola uchun muxim axamiyatga ega bo’ladi, ularga bola tezda javob topadi. Bolaning tajribasi bilan bog’liq bo’lmagan boshqa so’zlarga javob topishda ko’proq vaqt talab qilinadi. Ba'zi xollarda bola u yoki bu so’zga aloxida iboralar bilan yoki xonada joylashgan predmetlarning nomini aytish bilan javob qaytaradi. Bunday xollarda bolaga qo’llanmani yana bir marta eslatib, tushuntirish kerak, so’z o’yinini mustaqil davom ettirish zarurligini uqtirish kerak.
Olingan natijalarni qayta ishlashda javob reaksiyalarning xosil bo’lish tezligiga, aniqligiga, so’z-qo’zg’atuvchiga mosligiga e'tibor beriladi. Sinaluvchi javoblarining sifatiy taxlili uning javoblarni sinalayotgan tengdoshlar guruxining javoblari bilan solishtirish orqali amalga oshiriladi. 
Assosiativ eksperiment yordamida olingan natijalar faqatgina bolalarda nutqning rivojlanishi, tafakkur faoliyati xususiyatlari xaqida tasavvur xosil qilib qolmay, balki ularning tajribasi so’z boyligi, ular boshidan kechirayotgan affektiv xissiyotlar xaqida xam bilib olish imkonini beradi. Bular bilan bog’liq ravishda ushbu metodika shaxsni o’rganishning proektiv metodikasi sifatida foydalanilishi mumkin. 

10.5. Xikoyada tushirib qoldirilgan so’zlarni to’ldirish

Bu metodika H.Ebinghaus /1891/ tomonidan taklif etilgan bo’lib, nutq rivojlanish xususiyatlarini 10 yoshdan katta bolalarda assosiativ jarayonlarni o’rganishda qo’llaniladi. Sinalayotgan bolalar yaxshi o’qiy olishlari va o’qitilgan matnning mazmuniga tushunadigan bo’lishlari kerak. 
Tajriba o’tkazish uchun unchalik murakkab bo’lmagan xikoyalarning bir necha variantini tayyorlab olish kerak. Bu xikoyalarda ixtiyoriy tartibda ba'zi so’zlar tushirilib qoldirilgan bo’ladi. Xikoyalar aloxida qog’ozlarga yozilgan xolda beriladi. 
Ko’rsatma: "qo’yidagi xikoyada umumiy mazmundan kelib chiqib, tushirib qoldirilgan so’zlarni o’rniga qo’ying",
1-variant
Derazamni oldida bir tup _______ o’sgan. U oq o’rik. Judayam _______. Xar yili erta _______ oppoq bo’lib _______, birinchi bo’lib gullaydi. Shu _______ gullaganda _______ jonimni xovuchlab turaman: "Ox, _______ yog’masaydi, _______ bo’lmasaydi, tezroq tugib olsaydi...". Lekin bari bir _______ boshlanib ketadi, ba'zan _______ aylanib ketadi. Mana yana qor aralash yomg’ir _______. o’rik bechora _______, issiq gullarni qaerga yashirinishi bilmay munkayib turibdi.
Ba'zi bolalar birinchi gapni o’qiganlaridan so’ng, xikoyani umumiy mazmunini tushunmasdan topshiriqni bajarishga kirishadilar. 
Shuning uchun xam ko’pincha sinaluvchi xar bir gapni aloxida- aloxida idrok etish, javoblar /o’rniga qo’yilgan so’zlar/ xam mantiqiy aloqani aks ettirmaydi. Ishni baxolashda assosiativ aloqalarning xosil bo’lish tezligi, matnning murakkab joylaridagi qiyinchiliklar xisobga olinadi. To’g’rilanganligiga, grammatik xatolariga e'tibor beriladi. 

Mavzuni mustaxkamlash uchun savollar:
1."Tushunchalarni ta'riflash" metodikasining mazmunig’
2."Passiv so’z boyligi" qanday aniqlanadig’
3. "Faol so’z boyligini" qanday aniqlash mumking’
4. Assosiativ jarayonlarning paydo bo’lishini qanday aniqlash mumking’

XI. INTELLEKTNI PSIXOMETRIK TEKShIRISh

Psixometrikaga asoslangan testlar qo’llaniladigan aniq metodikalardan farq qiladi. Bu testlarni ishlab chiqishda asosan bolaning psixik taraqqiyoti darajasini aks ettiruvchi, o’rnatilgan me'yordan chetga chiqishlarni, tengdoshlar guruxini taqqoslovchi miqdoriy ko’rsatkichlarga e'tibor beriladi. (V.M.Bleyxer, L.F.Burlachuk, 1978). Ularning murakkabligi bir xil yoshdagi sinaluvchilarning katta guruxlarida amalga oshiriladi (V.V.Stolin, A.G.Shmelev, 1984). 
Bolalarni tekshirishga mo’ljallangan chet el testlari asosan Bine-Simon yoki Stenford-Binening aqliy taraqqiyot shkalalari tipi bo’yicha tuzilgan.

11.1. Aqlni o’lchashning Veksler shkalasi
Intellektni tekshirishning eng keng tarqalgan metodlaridan biri amerikalik psixolog va psixiatr D.Wechsler /1949/ tomonidan ishlab chiqilgan bolalar intellektini o’lchash shkalasidan /Wechsler Intelligence Scale for children WISC/. Bu metodikaga 1974 yilda so’nggi marta 5 yoshdan 15 yoshgacha bo’lgan bolalarni tekshirish uchun o’zgartirishlar kiritildi. /WPPSI/ Rossiyada birinchi bo’lib Veksler shkalasi V.M.Bexterev nomli Leningrad psixonevrologik ilmiy tadqiqot institutida moslashtirgan. 
Metodika B.G.Anan'ev (1969) maktabi psixologlari tomonidan intellekt taraqqiyotini uzoq yillar o’rganishda, jumladan bolalarda psixik taraqqiyotdan chetga chiqishlar va orqada qolishlarni differensial-diagnostika qilishda keng qo’llanilgan.
WISC moslashtirilgan variantining subtestlarini keltiramiz. (A.Yu.Panasyuk, 1973). Tadqiqot o’tkazishda maxsus qarordan foydalanish zarur.
D.Veksler metodi bo’yicha tadqiqot qarori (bolalar varianti)
Familiyasi, ismi ____________________________
Tug’ilgan yili _______ tug’ilish tartibi ___________
Jinsi _______ Onasi_______ ma'lumoti ________
Yoshi ______________ oy_____________________
Tadqiqot o’tkazilgan kun _______________________
Tadqiqot natijalari

Subtestlar 	Verbal 	Noverbal 
Dastlabki baxolar	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	
11	12
Shkala baxolari																					
Intellektual ko’rsatkichlari /IK/	VIK=	NIK=
	UIK=	

Vebral shkala
4.	Umumiy bilimdonlik subtesti. Nisbatan sodda ma'lumotlar va bilimlardan xabardorlikni tekshiradi. 30 ta savol beriladi, xar bir to’g’ri javob 1 ball bilan baxolanadi. 
Masalan: xaftada kecha kun borg’... Yilning to’rt faslini aytingg’... Oshqozon nima uchun kerakg’...
5.	Umumiy ziyraklik subtesti. Iboralarning mazmunini to’liq tushunishni, fikrlash qobiliyatini, ijtimoiy me'yorlarni tushunishni baxolaydi. Sinaluvchidan tasvirlangan vaziyatda mumkin bo’lgan yechimlar xaqida javob berish talab qilinadi. 14 ta savol beriladi, javobning aniqligiga qarab baxo qo’yiladi: 0, 1, 2.
Masalan, Barmog’ingizni kesib olsangiz nima qilasizg’ ... Do’konga non olish uchun kelsangiz, u yerda non yo’q ekan, siz nima qilasizg’ ... Nima uchun jinoyatchilarni qamoqqa qamaydilarg’
6.	Arifmetik subtest. Sinaluvchi diqqatining to’planishini, sonli ifodalarni tez yechishini tekshiradi. Sinaluvchidan arifmetik masalalar seriyasini og’zaki echish talab qilinadi. Javobning aniqligiga, ketgan vaqtga bog’liq ravishda baxo qo’yiladi. 
Masalan: Sizda 8 ta koptok bor edi, yana 6 ta sotib olib berishdi, koptoklar sizda nechta bo’ldig’
7.	o’xshashlikni topish subtesti. Tushunchalarning shakllanganligi, klassifikasiya, taqqoslash, mavxumlashtirish qobiliyatlari tekshiriladi. 16 juft tushunchalar beriladi. Sinaluvchidan tushunchalar jufti o’rtasidagi umumiylikni topish talab etiladi. Umumlashtirish darajasiga bog’liq ravishda 0 dan 2 balgacha baxo qo’yiladi.
Masalan: "Kuchuk-mushuk" tushunchalari o’rtasidagi umumiylikni topishda javoblar quyidagicha baxolanishi mumkin: Tez chopishda, chaqqon /0 ball/; 4 ta oyog’i, juni, quloqlari bor / 1 ball/; Xayvonlar, tirik mavjudot, sut emizuvchilar /2 ball/.
8.	So’zlar subtesti. Og’zaki tajribani o’rganishga mo’ljallangan /so’zning ma'nosini aniqlash va tushunish/. 40 ta so’z ma'nosini tushuntirish uchun beriladi. 0 dan 2 ballgacha baxo qo’yiladi:
9.	Sonlar qatorini takrorlash subtesti. qisqa  muddatli xotira va diqqatni o’rganishga mo’ljallangan, ikki qismdan iborat: 
Sonlarni to’g’ri va teskari tartibda eslab qolish va takrorlashdan iborat. o’ng va teskari takrorlashlarni baxolash qatordagi to’g’ri esga tushirilgan raqamlar soniga teng. Subtestning umumiy baxosi o’ng va teskari takrorlashning umumiy baxosiga teng.
Noverbal shkala
Noverbal shkalaning  qo’zg’atuvchi materiali 12- ilovada keltiriladi.
10.	Etishmaydigan qismni  topish subtesti. Ko’rish idroki xususiyatlarini, kuzatuvchanlikni, muxim qismlarni farqlay olish qobiliyatini o’rganishga mo’ljallangan. Sinaluvchiga 20 ta rasm ko’rsatiladi, ularning xar birida yetishmaydigan qismni yoki mos emaslikni topish zarur. 
To’g’ri javob 1 ball bilan baxolanadi /15 soniyadan kam vaqtda/.
11.	Rasmlar ketma-ketligi subtesti. Parchalarni mantiqiy bir butun qilib birlashtirish, vaziyatni tushunish xodisalarni oldindan bilish qobiliyatlarini tekshirishga mo’ljallangan. Rasmlarning II seriyasi beriladi. Xar bir seriyada rasmlar syujet bilan birlashtirilgan bo’lib, sinaluvchi syujetga mos ravishda ularni ma'lum ketma-ketlikda joylashtirish kerak. Topshiriq vaqtga va to’g’ri bajarilishiga bog’liq ravishda baxolanadi. 
12.	Koss kubiklari testi. Metod qismlardan butunni birlashtirish qobiliyatini, sensomotor koordinasiyani tekshirishga qaratilgan. Sinaluvchi berilgan namunaga qarab xar xil rangli kubiklardan shunday figuralar yasashlari kerak. 10 figura beriladi. Xar bir topshiriq bo’yicha vaqt chegaralangan bo’ladi. Baxolar aniqlikka va ketgan vaqtga bog’liq bo’ladi. 
13.	Figuralar yasash subtesti. Yo’nalishiga ko’ra 9 subtestga o’xshaydi. Sinaluvchiga ma'lum ketma-ketlikda 4 ta figuraning qismlari beriladi. /"maneken", "ot", "odam boshi", "mashina"/. Sinaluvchiga bu qismlardan nima yasash kerakligi aytilmaydi. Topshiriqni to’g’ri bajarish va ketgan vaqtga bog’liq xolda sinaluvchiga baxo qo’yiladi. 
14.	Raqamlarni shifrlash subtesti. Ko’rish-xarakat malakalarni o’zlashtirganlik darajasini aniqlashga mo’lajallangan. 
Topshiriq xar bir raqamning tagida katakchaga ularga mos belgini yozishdan iborat. Bajarish vaqti 120 soniya. To’g’ri shifrlangan raqamlar soni - sinaluvchining baxosiga teng bo’ladi. Dastlab "A"shakl, so’ngra "V" shakl ko’rsatiladi. 
15.	Labirintlar subtesti. Bu yo’nalishiga ko’ra II subtestga o’xshaydi. 9 ta labirintni o’z ichiga oladi, "chiqish" vaqti xisobga olinadi. 
WISC metodikasida qo’shimcha subtestlar /"raqamalarni eslab qolish" va "labirintlar"/ topshiriqning asosiy guruxlari bilan birga o’tkazilishi mumkin. Bu xolda intellekt koeffisenti /IQ/ni aniqlashda ularning ko’rsatkichlari xisobga olinadi. 
Test natijalarini qayta ishlashda verbal va noverbal subtestlarning xar biri bo’yicha olingan ballar yig’indisi topiladi. "Olingan" balni shkala ballariga aylantirish jadvaliga muvofiq xar bir aloxida subtestlarni bajarish natijalarining standart baxolarini olish mumkin "Olingan" ballar yig’indisi bo’yicha /testning aloxida verbal va noverbal qismlari bo’yicha/ va jadvaldagi natijalar bo’yicha IQ-verbal shkala baxolari, IQ-noverbal shkala baxolari va umumiy IQ ko’rsatkichlari aniqlanadi. Veksler testi bo’yicha IQ ko’rsatkichlari talqini yosh me'yorlarini xisobga olgan xolda o’tkaziladi. 1963 yilda 4-6,5 yoshli bolalarning intellektini tekshirish uchun shkala ishlab chiqildi. /Wechsler Preschool and Primary Scale of intelligence, WPPSI/. Intellekt shkalasining bu varianti, bizning mamlakatimizga moslashtirilmagan.
WPPSI shkalasi subtestlarining tarkibi quyidagicha:
Verbal subtestlar:	Noverbal subtestlar
1. Bilimdonlik	2. Xayvon uyi
3. So’z boyligi	4. Rasmlarni tugatish
5. Arifmetika	6. Labirintlar
7. o’xshashini topish	8. Geometrik sxemalar
9. Tushunish	10. Koss kubiklari
11. Gaplar (o’xshash)	

"Xayvon uyi" subtesti raqamlarni shifrlash subtestiga o’xshaydi. Bu topshiriqni bajarishda  bolaga kuchuk, jo’ja, baliq va mushuk tasvirlangan karta ko’rsatiladi. 
Kartaning yuqori qismida turli rangdagi silindr rasmcha - kalit /xayvon uyi/ joylashtiriladi. Bola rasmlarga mos xayvon uylarini qo’yib chiqishi kerak. Bolaga topshiriqni to’g’ri bajarganiga  va ketgan vaqtga bog’liq ravishda baxo qo’yiladi. 
"Geometrik sxemalar" subtestida rangli qalamlar yordamida 10 ta sodda tasvirni chizish kerak.
"Gaplar" subtesti sonlar qatorini takrorlash subtestiga o’xshaydi. Sinaluvchi eksperimentartorning orqasidan aytilgan gaplarni takrorlashi kerak. 
 WISC, WPPSI  shkalasi subtestlari birgalikda intellekt funksiyalari xususiyatlari xaqida, turli omillar ta'sirida ularning rivojlanish xususiyatlari xaqida bilib olish imkonini beradi (18-jadval).
18-jadval
Veksler shkalasi subtestlari  yordamida aniqlanadigan intellektual funksiyalar

Subtest 	o’rganilayotgan funksiya	Natijaga ta'sir etadigan omil
Bilimdonlik	Xotirada materialni uzoq vaqt saqlash. Tajribaning mavjud ligi va assosiasiyalari 	Madaniy muxit, qiziqishlar
Ziyraklik	Mavxum tafakkur. Bilimlarning mav judligi, tushunchalar ning shakllanganligi	Madaniyatli muloqat qilish qonuniyati. 
Real vaziyatlarga munosabat. Diqqat xajmi
Arifmetika Xotirada arifmetik amallarni saqlash Asosiy arifmetik amallarni egallash mumkinligi o’xshashini topish Aloqalar, o’zaro bog’lanishlar taxlili, verbal tushunchalarning shakllanganligi Madaniyatli muloqat qilish
So’z boyligi	Nutqning rivojlan ganligi, tushunchalar ning shakllanganligi	Madaniyatga aralashish imkoniyati
Sonli qatorlar	Tez qayta esga tushirish, eshitish obrazlari	Diqqat xajmi
Rasmlar ketma-ketligi	Munosabatlarni ko’rib idrok etish	Madaniyatga aralashish imkoniyati
Etishmayotgan qismlar	Ko’rish idroki, analiz. Ko’rish obrazlari	Atrof-muxitni idrok qilish tajribasi
Figuralar yasash	Ko’rish idroki, sintez. Ko’ruv xarakat taxlili	Xarakat faolligi va aniqligi
Koss kublari	Shaklni idrok qilish, ko’rish idroki, analiz	Xarakat faolligi darajasi. Rangli ko’rish darajasi
Shifrlash 	Tez idrok qilish, ko’rish obrazlari	Xarakat faolligi darajasi
Sinaluvchi aqliy taraqqiyot darajasini aniqlashda IQning oxirgi natijasi emas, balki xar bir aloxida olingan subtestlar bo’yicha olingan  natijalarni xam taxlil qilish katta axamiyatga ega bo’ladi. Shu bilan bir vaqtda umumiy xulosa tuzishda, aloxida subtestlar bo’yicha olingan natijalarnigina emas, boshqa metodikalardan olingan natijalarni xam xisobga olish zarur. 

11.2. Umumiy ziyraklik subtesti
№ 2 SUBTEST SAVOLLARI.
1. Biz nima uchun kiyimlarni yuvamizg’ 
2. Nima uchun poezdning motori / xarakatlantirgichi/ borg’ 
3. Agar siz ko’chada adresi yozilgan, marka yopishtirilgan, yopiq yelimlangan xat jild /konvert/ ni topib olsangiz, nima qilar edingizg’ 
4. Insonlar nima uchun yomon ulfatlardan qochishga xarakat qiladig’ 
5. Kino yoki teatrda o’tirganingizda, yong’inni sezib qoldingiz, siz nima qilasiz g’ 
6. Rejalashtirish nima uchun kerakg’ 
7. Quyidagi ifoda nimani anglatadig’ "Temirni issig’ida bos". 
8. Nima uchun o’zbekiston Respublikasi qonunchiligida o’smirlapning ish kuni qisqartirilgang’ 
9. Agar siz kunduzi o’rmonda adashib qolsangiz, o’rmondan chiqib olish uchun qanday yo’l tutardingizg’ 
10. Nima uchun garang bo’lib tug’ilgan bolalar odatda gapira olmaydilarg’ 
11. Nima uchun qishloqdagiga nisbatan, shaxarda xavo yomong’ 
12. Nima uchun davlat 17 yoshgacha nikoxdan o’tish uchun ruxsat bermaydig’ 
13. quyidagi ifoda nimani bildiradig’ "Jo’jani kuzda sanaydilar". 
14. quyidagi ifoda nimani bildiradig’ "Bitta qaldipg’och kelgani bilan baxor bo’lmaydi". 

11.3. So’z boyligi subtesti
Ko’rsatma: "Ba'zi so’zlarning mazmunini tushuntirib bering. Bu so’z qanday ma'noni bildiradig’". Bu usulni xamma so’zlar uchun qo’llang. To’rtinchi so’zdan boshlang. /qish/, agar sinaluvchi javob berishga qiynalsa, birinchi so’z krovatdan boshlang. Agar 4-8 so’zlarning xar biri 0 ball bilan baxolansa, zudlik bilan 1,2,3, so’zlarni tekshiring. Keyin 8,9 so’zlarni o’qib eshittiring. Bu ishni 5 ta ketma-ket urinishlar bajapilmaguncha davom ettiring. 
Tez ilg’ab oladigan intellektual sinaluvchilarga 3 chi yoki 4 chi so’zdan keyin rasmiy savol yoki ko’rsatmani aytmaslik xam mumkin, faqat so’zlarni bir xil aniq aytish kerak. Ba'zan sinaluvchi tushunmagan xolda tadqiqotchi bunday deyishi mumkin: "bu xaqida menga to’liqroq gapirib bering" yoki "to’liqroq tushuntirib bering". Tadqiqot ketma-ket 5 ta muvaffaqiyatsizlikdan so’ng, javoblar 0 ball bilan baxolangandan so’ng to’xtatiladi. Baxolash 1- 2 savollarning xar biri 2 va 0 ballar bilan baxolanadi. 1-3 savollar berilmagan sinaluvchilarga 3 ball qo’yiladi. Maksimal baxo - 80. 
Baxolash mezonlari va to’g’ri javoblarning mezonlari. Umuman so’zning xap bir to’g’ri ma'nosi qabul qilinadi, bunda ta'rif go’zal bo’lishiga unchalik e'tibor berilmaydi. Lekin unchalik to’g’ri bo’lmagan ta'rif, baxoni tushiradi. 

11.4. Ayzenk verbal testi

Ko’rsatma: "Topshipiqni bajarish uchun sizga 30 daqiqa vaqt beriladi: bir topshipiq ustida yzoq o’ylanmang. Topshipiqni yecha olmasangiz, yaxshisi keyingisiga o’ting. 
Lekin darrov taslim bo’lmang, ozpoq  urinib ko’rsangiz, ko’pchilik topshiriqlarni yechishingiz mumkin. Topshipiq xaqida o’ylash yoki urinishdan voz kechib, keyingisiga o’tishni o’zingiz xal qiling. Esingizda tutingki, topshiriqlarning keyingi seriyalari umuman qiyinlashib boradi. Xar bir odam berilgan topshiriqlarning bir qismini echishi mumkin. Lekin 30 daqiqada xech kim xammasini yecha olmaydi. 
Topshiriqlarning javobi bir son, xarf yoki so’z bo’lishi mumkin. Ba'zan bo’lishi mumkin bo’lgan imkoniyatlardan tanlashga to’g’ri keladi, ba'zan javobni o’zingiz o’ylab topishingiz kerak. Javobni ko’rsatilgan joyga yozing. Agar siz topshiriqni yecha olmasangiz, uni tavakkal qilib yozmang. 
Sizda biror fikr tug’ilib, to’g’riligiga ishonmasangiz javobni yozib ko’ring. Testda chigal topshiriqlar yo’q, lekin xar gal bir necha javoblarni qapab chiqishra to’g’ri keladi. Topshiriqni yechishga kirishishdan oldin, sizdan nima talab qilayotganligini tushunib oling. Siz topshiriqni to’g’ri tushunmasdan uni yechishga kirishsangiz, vaqtingizni bekorga o’tkazgan bo’lasiz". 

XII. ShAXS XUSUSIYATLARINI O’RGANISh METODIKALARI

Shaxsni o’rganishda turli maxsus metodikalardan foydalanish bilan birga shaxsning qiziqishlariga, extiyojlariga, uning atrofdagi odamlar bilan munosabatiga va boshqalarga tegishli savolnomalar xam keng qo’llaniladi. Savolnomalar yordamida tadqiqot o’tkazish eksperimental psixodiagnostik tekshiruv o’rnini bosmaydi, ularni to’ldiradi, chuqurlashtirishi mumkin. 
Bolalarni tekshirishda savolnomalardan foydalanish o’z xususiyatlariga ega. Masalan, bola mustaqil ravishda savolnoma qog’ozini to’ldirishi mumkin emas, chunki savolni noto’g’ri tushunib, noto’g’ri javob berishi mumkin. Tadqiqotchi bolani savol bilan tanishtirishda, uning ma'nosini tushuntiradi, shundan so’ng javobni maxsus qog’ozga belgilab qo’yadi.

12.1. R.Kettell testining bolalar varianti

Bu metodika avvalgi metodikalardan farqli o’laroq, bog’cha bolalari va boshlang’ich sinf o’quvchilari uchun maxsus mo’ljallangan bo’lib, Kettellning kattalar uchun mo’ljallangan 16-omilli shaxsni o’rganish testining moslashtirilgan variantidir.

Testning tuzilishi.
Test bola shaxsining asosiy xususiyatlarini ifodalovchi shkalani o’z ichiga oladi. Xar bir xususiyatning ijobiy va salbiy tomonlari mavjud. Masalan, aqliy rivojlanganlik - aqliy rivojlanmaganlik. Shkalaning eng minimal va eng maksimal nuqtalari oralig’i 10 ballni tashkil etadi. o’rtachasi esa 5,5 ball. quyida 11 ta shaxs xususiyatlari tavsifi berilgan. Metodika bo’yicha shaxs xususiyatlarining 3 xil rivojlanish darajasi bor: quyi (1-3 ball), o’rtacha (4-7 ball), yuqori (8-10 ball).
Xar turli shaxs xususiyatlarining rivojlanishini aniqlashda ikki oxirgi qutb xisobga olinadi va quyi miqdori qabul qilingan shkala bo’yicha ularga mos miqdoriy baxolar va qisqacha ta'riflar beriladi.
I.	Ekstraversiya
Bu shkala bo’yicha yuqori ballar 8-10 ball bo’lib, bolaga - ochiq ko’ngil, ko’ngilchan, kirishuvchan, xamma narsada qatnashuvchan na odamlarga e'tiborli deb tasnif beriladi.
Bu shkala bo’yicha past ballar 1 dan 3 gacha bo’lib xisoblanadi. Bunday bolalar esa kamgap, "ichimdagini top", birovga ishonmaydigan, atrofdagilarga beparvo bolalardir. Bu shkala bo’yicha yuqori ball to’plagan bola ijobiy xis-tuyg’ularga ega, quvnoq, kirishimli, tez til topishadigan deb tavsiflanadi.
Xuddi shu shkala bo’yicha past balli bola birovga ishonmaydigan, arazchan, ichki xis-tuyg’ularini yashira olmaydigan va atrofdagilar bilan til topisha olmaydigan deb xisoblanadi. Ular ko’pincha qaysar va xudbindirlar.

II.     O’z-o’ziga ishonch.
Bu shkala bo’yicha yuqori ball (8-10 ball) to’plagan bola past xavotirlikka ega.
Bu shkala bo’yicha past balli (1-3 ball) bola o’ziga ishonadi va tez xafa bo’ladi, arazlaydi.
Bunday shaxs xususiyatining pastligi aniqlangan bolalar o’z muvaffaqiyatsizliklariga qattiq e'tibor beradi, boshqalarga nisbatan o’zini kam qobiliyatli, kuchsiz deb xisoblaydi, o’z xis-tuyg’ularini yomon nazorat qiladi, yangi muxit va turmush sharoitlariga qiyin moslashadi.
Bu shkala bo’yicha yuqori natijaga ega bo’lganlar - yaxshi ijtimoiy moslashuvchan bolalardir.

III.    Xissiy barqarorlik.
Bu shkala bo’yicha yuqori ball (8-10 ball) to’plagan bola  - chidamli, sabr-toqatli, tez qo’zg’aluvchan va ta'sirchandir.
Past balli bolalar esa (1-3 ball) ko’pincha xotirjam, bosiq, kam kuzatuvchan va flegmatiklardir.
Kuchli ta'sirlanadigan bolalarning diqqat-e'tibori bir joyda turmaydi, tez xarakat qilib turadi.
Bu sifat bo’yicha past baxolanganlar esa bosiqlik va muvozanatlilik bilan ajralib turadilar.
IV.  Mustaqillik.
Bu shkala bo’yicha yuqori natijaga ega bola (8-10 ball)-mustaqil, xech kimga tobe bo’lmaydigan, o’z aytganida turadigan, atrofdagilardan ustun bo’lishga xarakat qiladigan bolalardir.
Past ko’rsatkichli bola esa (1-3 ball)-ko’proq tavakkal qiladi va loqayddir.
V.  Faxm-farosat.
Bu ko’rsatkich bo’yicha yuqori natija egalari (8-10 ball) - jiddiy, extiyotkor, aqlli-zakovatli, turli xulosa chiqara oladigan bolalardir.
Past ko’rsatkichlilar (1-3 ball) esa  - tavakkal qiluvchilar, loqaylardir. Ular ma'suliyatsiz, avantyurist, o’ziga yuqori baxo beruvchilardir.
Yuqori ball to’plagan bolalar esa o’zlarini yaxshi tutishadi, xavf-xatardan yiroq yurishga xarakat qilishadi.

VI.  Vijdonlilik.
Bu shkala bo’yicha yuqori baxoli (8-10 ball) bolalar - vijdonli, samimiy, buyurilgan ishni vaqtida bajaradigan, ma'suliyatlidirlar.
Past ko’rsatkich egalari esa -vijdonsiz, ma'suliyatsiz bolalardir.
Shaxsning bu xususiyati insonlarning yurish-turish qoidalari normalarini bola qanday qabul qilayotganini aks ettiradi. Odatda bu shkala bo’yicha past ko’rsatkichga ega bo’lganlar ishonch qozonaolmaydigan, o’qituvchi va ota-onalar bilan tez-tez urishib   turadigan   bolalardir. Yuqori   ballilar  esa   tartib-intizomli, ma'suliyatni chuqur xis qiluvchilardir.

VII. Dadillik.
8-10 ball yuqori ko’rsatkich - jasur, qat'iyatli, tez qarorga keladiganlarga xos, 1-3 balli past ko’rsatkich egalari - uyatchan, o’z ish va xarakatlarida ikkilanadiganlardir.

VIII. Uddaburonlik.
Bu shkala bo’yicha  yuqori ballilar (8-10 ball) - xayolparast, uquvsiz, "xaqiqatdan yiroqda" yuruvchilardir.
Bu shkala bo’yicha past ballar (1-3 ball) - aksincha realist uddaburon, o’ziga ishonadiganlardir. Bunday bola ko’pincha o’zini mustaqil tutadi, birovdan yordam kutmaydi, aksincha, yuqori ballilar esa ishonuvchan, laqma, birovlarni qo’llab-quvvatlashiga muxtoj, muxit ta'sirlariga beriluvchandir.

IX. Optimizm.
Yuqori   baxoli   (8-10   ball)   bola  ko’pincha   past  kayfiyatda yuradi. 
Past baxoli  (1-3  ball)  bola  esa,  odatda, xotirjam  va   kam tushkunlikka beriladi.
X. o’z-o’zini nazorat.
Yuqori  balli  (8-10  ball)  bolalar o’z xulq-atvorini  yaxshi nazorat qiladi, ijtimoiy jixatdan moslashuvchandir.
Shaxsning bu xususiyati bo’yicha past ballar (1-3 ball) o’z xulq-atvorini idora qila olmasliqdan dalolat beradi.

XI. Xotirjamlik.
Bu shkala bo’yicha yuqori ko’rsatkichli (8-10 ball) bola yuqori darajadagi asab tarangligi bilan ajralib turadi.
Past balli bola esa (1-3 ball) odatda, xotirjam va kam qo’zg’aluvchandir.
Kettel testining bolalar varianti savolnomasi 110 savoldan iborat bo’lib, ular bolaning boshqa odamlar bilan munosabat va xayotining turli tomonlariga 
aloqadordir. Unda bevosita va bilvosita savollar bor, bu savollar sinaluvchining shaxsiyatiga boshqa sifatlariga xam tegishlidir.
Xar bir test savoliga ikkitadan javob berilgan, ularning bittasini qoldirib, ikkinchisini tanlash kerak bo’ladi.
Savolnoma 55 savoldan iborat bo’lib, 2 qismga bo’lingan. Undagi barcha 11 ta shkala 10 tadan fikr (xar birida 5 tadan)ni o’z ichiga olgan va xar bir javob 1 ball bilan baxolanadi. Xar bir shkala bo’yicha olingan ballar yig’indisi jadval yordamida 10 ballik baxo shkalasiga o’tkaziladi.
1	va 10 ballar amaliyotda kam uchraydi, chunki ular favqulodda uchraydigan xususiyatdir.
Bu metodika bo’yicha psixologik tashxisni yakka va gurux xolatida o’tkazish mumkin. Guruxda psixologik tashxis o’tkazish uchun 
xar bir bolaga    aloxida savollar ro’yxati 
beriladi. Ular o’g’il bola qiz   bolalar   uchun   aloxida   bo’ladi.   Javoblar   uchun   xam blankalar tarqatiladi.
Sinovdan avval sinaluvchilarga quyidagi ko’rsatma beriladi. "Xurmatli bolalar!".    Biz    bu    metodika     yordamida    Sizlarning xarakteringizni o’rganamiz, shuning uchun  qator savollarga javob berishingizni  so’raymiz. Ular  oldingizda turibdi  yoki  Sizga o’qib eshittiriladi. Bu savollarga "to’g’ri" va "noto’g’ri" javoblar yo’q, ular axamiyati jixatidan bir xil. Xar biringiz o’zingizga ko’proq mos keladigan javobni tanlashingiz kerak.  Xamma savollar ikki  qismdan iborat bo’lib,  ular bir-biridan  yoki  so’zi  bilan  ajralib turadi. Savol   bilan   tanishib,   Siz   o’zingizga   ko’proq   mos   keladigan javobni  tanlashingiz   kerak.   So’rov varaqasida xar bir nomeri ro’parasida 2 ta kvadrat bor. Siz bergan javobga o’ng yoki chap tomonda joylashganligi bo’yicha mos keladigan kvadratga plyus ishorasini qo’ying. Agar savolga Sizda mos javob bo’lmasa, o’ylab, ikki javobdan o’zingizga yaqinrog’ini tanlang. Savol tashlab ketish yoki berilgan 2 ta javobdan birini tanlamaslikka ruxsat etilmaydi.

12.2. Ota-ona, tarbiyachi va o’qituvchilar uchun so’rovnoma

Bolalarning muloqatchanlik sifatlarini ekspertlar tomonidan baxolanishini o’rganishga xizmat qiluvchi  ushbu metodika ota-ona, o’qituvchi va tarbiyachilarga mo’ljallangan. So’rovnoma tarkibi bilan yaxshiroq tanishish maqsadida aloxida jadval tayyorlangan bo’lib, uning chap tomonidan shaxs sifatlari, o’ng tomonida esa savolning tartib nomeri o’rin oladi.
Shaxsning baxolanayotgan sifati So’rovnomaning mos keluvchi savollari nomeri
Muloqotchanlik	2,3,4
Tashkilotchilik qobiliyati	5
Boshqa bolalar    bilan    o’zaro munosabatlari	6
Altruizm (boshqalarga    yordam berish)	7
Empatiya (xamdard bo’la olish)	8
Tajovuzkorlik	9
Yordamga muxtojlik	10
Tez xafa bo’lish	11
ROSTGo’YLIK	13
Adolatparvarlik	12
Xushmuomalalik	14
Itoatkorlik	16
Mustaqillik	17
qat'iyatlilik	18
Mexnatsevarlik	19
o’ziga ishonch	20

So’ROVNOMA MATNI
1.  Bolaning ismi va familiyasi, tug’ilgan yili.
2.  Farzandingiz kattalar bilan tez muloqotga kirishadimig’ A) juda
B) unchalik emas
V) umuman muloqotchan emas.
3.  Farzandingiz bolalar bilan yaxshi muloqotga kirishadimig’ A) juda muloqotga kirishuvchan, ko’p xollarda yolg’iz emas, ular
bilan o’ynashni afzal ko’radi.
B) unchalik emas, ko’p xollarda yolg’iz o’ynashni afzal ko’radi.
V) ba'zan bolalar bilan, ba'zan yolg’iz o’ynaydi.
4. Agar farzandingiz muloqatchan bo’lsa,
A) o’zidan katta bolalar bilan
B) tengdoshlari bilan
V) o’zidan kichiklar bilan o’ynashni xush ko’radi.
5.o’yinda farzandingiz o’zini qanday tutadig’
A) turli o’yinlar tashkil qiladi, boshqa o’yinlarda  o’z rolini oladi.
oldinda yetakchi va ikkinchi darajali rollarni birday qaradi.
V) ko’pincha ikkinchi darajali rollarni bajaradi.
6.  Farzandingiz boshqa bolalar bilan qanday munosabatda bo’ladig’
A) tez do’stlasha oladi va janjallashmay o’ynaydi B) tez-tez janjallashib turadi.
7.    Farzandingiz   o’yinchoqlarini    boshqa   bolalar   bilan    birga o’ynaydimig’
A) bajonidil beradi.
B) ba'zan beradi, bazan esa yo’q.
V) bermaydi.
8.  Farzandingiz boshqalarga xamdard bo’ladimig’
A)  boshqalarga  xamdardlik  bildiradi,  biror  narsadai   xafa bo’lganlarni ovutishga xarakat qiladi. B) ba'zan. V) deyarli xech 
qachon xamdard bo’lmaydi.
9.  Boshqa bolalarni xafa qiladimig’
A) ko’p xollarda. B) ba'zan V) xech qachon.
10.  Kattalardan tez-tez xafa bo’lib turadimig’ A) ko’p xollarda.
B) ba'zan. V) xech qachon.
11.  Bolangiz tez xafa bo’ladimig’ A) juda arazchi
B) ba'zan
V) arazchi emas.
12.  Farzandingiz xar doim xam adolatparvarmig’ A) xar doim
B) ba'zan
V) ko’p xollarda adolatparvar emas.
13.  Farzandingiz xar doim rost so’zlaydimig’ A) xar doim
B) ba'zan
V) ko’pincha yolg’on gapiradi, aldaydi.
14.  Farzandingiz doimo xushmuomalamig’ A) xar doim
B) ba'zan V) xech qachon.
15.  Farzandingiz xar doim itoatkormig’ A) xar doim
B) ba'zan V) xech qachon.
16.  Farzandingiz mustaqilmig’
A) to’la mustaqil, xamma narsani o’zi qilishni  xoxlaydi. B) ba'zan.
V)    mustaqil    emas,    ko’p    xollarda    uning    uchun    boshqalar qilishini xoxlaydi.g’
17. Farzandingiz qat'iyatlimi g’
A) Xar doim boshlagan ishni oxiriga yetkazadi, qat'iyatli.
B)    Bazan.
V)Yuq, odatda boshlagan ishni oxiriga yetkazmaydi. 
18. Farzandingiz mexnatsevarmig’
A)    juda    mexnatsevar, unga   topshirilgan    ishini    o’z    vaqtida bajaradi.
B) ba'zan.
V) ko’p xollarda dangasalik qiladi. 
19. Farzandingiz o’ziga ishonadimig’
A) o’ziga ishonadi.
B) To’la ishonadi
V) o’ziga ishonmaydi.

Kichik maktab yoshidagi bolaga baxo beruvchi sifatida faqat ota-ona emas, balki boshqalar xam ishtirok etishi mumkin.
Ota-onalardan so’rovnoma o’tkazmasdan avval suxbat orqali bolaning xususiyatlari xaqidagi fikrini bilib olish kerak. Chunki ularning baxosi ko’pincha sub'ektiv tabiatga ega bo’ladi.

NATIJANI BAXOLASh
So’rovnomaning javoblaridagi "a" qismi - 10 ball, "b" qmsmi - 5 ball, "v" qismi - 1 ball bilan baxolanadi. To’plangan ballar yig’indisi 18 ga bo’linadi. Natijaga ko’ra boladagi mazkur sifatlarning rivojlanish darajasi xaqida xulosa chiqariladi.

KIChIK MAKTAB YoShIDAGI BOLA RUXIY TARAqqIYoTI DARAJASI XAqIDA XULOSA TAYYoRLASh

Kichik maktab yoshidagi bola ruxiy taraqqiyoti darajasi xaqida xulosa chiqarish uchun bilish jarayonlari, shaxs sifatlari va shaxslararo munosabatlarni o’rganish natijalarini taxlil qilish na umumlashtirish kerak. Tadqiqot natijalari maxsus individual kartaga to’ldirib boriladi. Mana shu kartadagi ma'lumotlarga asoslanib psixolog bolaning maktabga tayyor yoki tayor emasligini, maktab ta'limiga qay darajada tayyorligini aniqlashi mumkin.
Maktab ta'limiga bilish jarayonlari - idrok, xotira, tafakkur, diqqat, xayol va nutq rivojlanishi bo’yicha 5 - balldan kam bo’lmagan natijaga ega bolalar tayyor xisoblanadi. Undan kam ball to’plaganlar maktab ta'limiga tayyor emas.
7 balldan yuqori ko’rsatkich maktab ta'limiga juda yaxshi tayyorgarlik darajasini bildiradi.
Shaxsiy tayyorgarlik darajasi - "Shaxs sifatlari" va "Bolaning individual-shaxslararo munosabatlari" ustunidagi natijalarga qarab aniqlanadi.
Olingan natijalar asosida ota-ona, o’qituvchi va tarbiyachilar uchun maxsus tavsiyalar ishlab chiqiladi. Bu xulosa va tavsiyalar xam maxsus jadval shaklida bo’lib, unda eng yaxshi rivojlangan sifatlarga aloxida e'tibor beriladi. Shuningdek, jalvalga bundan buyon bola bilan olib boriladigan yakka tartibdagi ishlar xaqida psixologik-pedagogik tavsiyalar xam yozib qo’yiladi.

12. 3. Kettell savolnomasining bolalar varianti
Bola shaxsi taraqqiyotini baxolashda chet el  tadqiqotlarida savolnomalar (16 PF, HSPQ, CPQ va boshqalar) keng qo’llaniladi. 
R.Kettell raxbarligida amerikalik psixologlar guruxi tomonidan o’tkazilgan shaxsni dasturli tekshirishning bosqichlaridan biri shaxs savolnomalarini yaratish xisoblangan. Lekin bizning sharoitimizda chet el metodikalaridan foydalanish ularni jiddiy moslashtirishni va puxta tekshirishni talab qiladi. Bu tadbirlar R.Cattel (1963) shaxs savolnomasining bolalar varianti - CPQni moslashtirishda xisobga olinadi.  /E.M.Aleksandrovskaya, I.N.Gilyasheva, 1978, 1985/.
R.Kettell bolalar savolnomasi - CPQ 8-12 yoshdagi bolalarni tekshirishga mo’ljallangan bo’lib, faktorli analitilik tadqiqot yo’li bilan ajratilgan 14 shkaladan iborat. Savolnomaning ikki shakli /A va B/ bo’lib, ularning xar biri - 140 savolni o’z ichiga oladi. Ular o’zaro teng xisoblanib, aloxida va birgalikda qo’llanilishi mumkin. Test savollariga o’zgartirishlar kiritilganidan so’ng 8-12 yoshli 440 o’quvchida sinab ko’riladi. /E.M.Aleksandrovskaya, 1978/. Muallif 280 savoldan 150 tasini tanlab olgan. Savolnomaning  moslashtirilgan 12 omil bo’yicha standartlashtirish 579 o’quvchida /8-12 yoshli/ o’tkazildi. /E.M.Aleksandrovskaya va Gilyasheva, 1985. 
Salbiy /1-3 qator/ va ijobiy /8-10 qatorlar/ belgilar bo’yicha shaxs xislatlari omillari
Omilning salbiy belgilari	Omil	Omilning ijobiy belgilari
Odamlarga aralashmaydigan, ishonmaydigan, yolg’iz, beparvo	- A +	Ochiq ko’ngil, xayrixox, kirishimli, raxmdil
Aqliy funksiyalarning oz darajada shakllanganligi. Tafakkurning ko’rgazmali shakllari ustunligi, bilimlar xajmi unchalik ko’p emas - V +Aqliy funksiyalarning yuqori darajada shakllanganligi, tafakkurning mavxum shakllari yetarlicha rivojlanganligi, bilimlar xajmi ko’p. 
O’ziga ishonmaydigan, tez xafa bo’ladigan, betayin- S +	o’ziga ishonadigan, yuvosh, turg’un
Shoshmaydigan, vazmin, beparvo- D +Besabr, tashqi ta'surotlarga tez javob qaytaruvchi, tez ta'sirlanadigan
Itoatkor, tobe, ko’ngilchan- Ye +Xukmron, bo’ysunmaydigan, serg’ayrat
Aqlli, muloxazali, extiyotkor, jiddiy	- F +	Tavakkalchi, beparvo, botir, quvnoq
Vijdonsiz, majburiyatlarga beparvosizlik, mas'uliyatsiz	- G + 	Vijdonlilik, tirishqoq, mas'uliyatli
Tortinchoq, uyatchan, do’q-po’pisadan qo’rqish	- H +	Ijtimoiy botir, erkin, dadil
Xaqqoniy, amaliy, o’ziga ishonadigan	- I +	Sezgir, xushmuomala, boshqalarga bo’ysunadigan
Osoyishta, beozor, xar narsaga ishonch bilan qaraydigan	- 0 +	Vaximali, tashvishli, ma'yus o’zini nazorat qila olmaydigan, ijtimoiy belgilangan normativlarni yomon tushunish	- Q3 +o’zini tuta bilish, ijtimoiy belgilangan normativlarni yaxshi tushunish
Ojiz, yuvosh, vazmin	- Q4 +	Jiddiy, achchig’i tezlik, maqsadga erishmaganda tez kayfiyati tushib ketishi.
Xar bir shaxs omili ma'lum xislatlarning to’plami sifatida qaraladi /u savolnomada minimal belgi - 1, maksimal belgi - 10 va o’rtacha belgi - 5,5 ball bilan o’lchanadi/. 
Bu to’plamning chetki belgilari bo’yicha qarama-qarshi mazmunga mos ravishda omilni bildiruvchi  xarf to’g’risiga "--" yoki "+" belgi qo’yiladi. 
"A" omil /faktor/. Yuqori baxo bolani kirishimli, quvnoq, istarasi issiq sifatida xarakterlaydi. Bu omil bo’yicha quyi baxoda bola ishonmaydigan, salga xafa bo’ladigan, shaxslararo munosabatda sezgirlikning yetishmasligi, uning xulq-atvorida salbiy xatti-xarakatlar, injiqlik, xudbinlik bilan ajralib turadi. "A" omil bo’yicha yuqori baxoli bolalar ijtimoiy tez moslashadilar, qizlar o’g’il bolalarga qaraganda o’rtacha yuqoriroq ko’rsatkichlarga ega bo’ladilar. 
"V" omil. Bu omil bo’yicha yuqori baxo so’z intelektining yaxshi darajada rivojlanganligi, uning umumlashtirish, umumiydan juz'iyni ajratish, mantiqiy va matematik operasiyalarni egallaganlik, yangi bilimlarni osonlik bilan o’zlashtirishni bildiradi. Past baxoli bolalar taklif etilgan topshiriqlarni aniq vaziyatli belgilardan foydalanib bajaradilar, o’z muammolarini xal qilishga yuzaki yondashadilar. Ko’pincha bunday bolalarda parishonxotirlik, charchash kuzatiladi. Bu omil bo’yicha o’zlashtiruvchi va o’zlashtirmovchi o’quvchilar o’rtasida aniq farqlar ko’zga tashlanadi. 12 yoshli bolalar yuqori baxolarni oladilar.
"S" omil /faktor/. Yuqori baxo o’ziga ishonishni, xotirjamlikni, vazminlikni, maktab talablarini yaxshi bajarishga tayyorlikni bildiradi. quyi baxolar bolalarda o’z tengdoshlariga nisbatan o’zlarini qobiliyatsiz deb baxolashlarida, kayfiyatlarining turg’un emasligida, o’z xissiyotlarini boshqara olmasliklarida, yangi sharoitga moslashishda qiyinchilikni boshidan kechirishdan  ko’rinadi. qarama-qarshi qutbda ulgura olmaydigan bolalar guruxlanadi. "D" omil. Bu omil bo’yicha yuqori baxoli bolalarda yuqori qo’zg’aluvchanlik kuzatiladi yoki ular kuchsiz qo’zg’atuvchiga kuchli faollik bilan javob qaytaradilar, yuqori faollik ba'zan ularda o’ziga bino qo’yish bilan birikib ketadi. Ularga xarakatdan xavotirlanish, chalg’ish, diqqatni bir joyga to’play olmaslik xos. Bunday xislatlarning shakllanishi temperament xususiyatlari va tarbiya sharoitlari bilan chambarchas bog’liq. Bu omil bo’yicha quyi baxo vazminlik, xis-tug’ularning tuyiqligi bilan xarakterlanadi. o’g’il bolalar o’rtacha qiz bolalarga qaraganda yuqori baxo oladilar.
"E" omil. o’zini namoyon qilishga, o’zini bolalarga xam, kattalarga xam qarama-qarshi qo’yishga, peshqadamlikka intiluvchi shaxslarda yuqori baxolar kuzatiladi. 
Bolalarda bu xususiyatlarning ko’rinishlari xulq-atvor muammolari, tajovuzkorlik mavjudligi bilan birga qo’shilib ketadi, chunki peshqadamlilikka intilish ko’pincha amalga oshmaydi; u ijtimoiy o’zaro ta'sirning ko’p shakllarini o’rganishi kerak bo’ladi. Bolalarda bu omilning ko’rinishlari sergaplikda  namoyon bo’ladi. 
Quyi baxolarda bola kattalarga va boshqa bolalarga tobelik, ularga osonlik bilan bo’ysunishni namoyon qiladilar. 12 yoshli bolalarda bu omilning baxolari, 8 yoshlilarga qaraganda yuqoriroqdir.
"F" omil. Bu omil bo’yicha yuqori olgan bolalar serg’ayrat, xavfli vaziyatlardan qo’rqmaslik bilan ajralib turadilar. qoidaga ko’ra, ularga o’z imkoniyatlarini yuqori baxolash kelajakka umid bilan qarash xosdir. "F" omil belgilari turli yosh davrida bir xil bo’ladi, lekin o’g’il bolalarga qaraganda yuqoriroq baxolarga ega bo’ladilar.
"G" omil. Bu shkala kattalar tomonidan qo’yilgan xulq-atvor me'yorlari va talablarni qanday idrok etishi va bajarilishini aks ettiradi. Ota-onalar va o’quvchilar bilan ko’proq janjallashuvchi, ishonch qozonmagan, o’z majburiyatlarini bajarmaydigan, bolalar quyi baxo oladilar. Ularda betayinlik, diqqatini bir joyga to’play olmaslik, mustaxkam motivasiya kuzatiladi. Yuqori baxolar javobgarlik yaxshi rivojlangan, maqsadga intiluvchi, vijdonli, tartibli bolalarga xos. Bu omil bo’yicha yuqori baxolarni 8 yoshli bolalar olishadi, qizlarning baxolari o’g’il bolalarnikidan yuqori.
"H" omil. Bu omil bolalarning kattalar /ota-onalari, tarbiyachilari, o’qituvchilari/ bilan munosabatini aks ettiradi. "H" omil bo’yicha yuqori baxo olgan bolalar kattalar bilan tez muloqatga kirishib ketadi, bu omil bo’yicha quyi baxo olgan bolalar tortinchoq va uyatchan bo’ladilar.
"I" omil. Yuqori balli bolalar xayol surish boyligini, estetik moyillikni, "ayollardek" yumshoqlik va tobelikni aks ettiradi, quyi baxolar - muammolarni xal qilishda xaqqoniy yondashuvni, ishchanlikni erkaklardek mustaqillikni aks ettiradi. Bu omil bo’yicha yuqori baxo olgan bolalar yumshoq, ko’ngli bo’sh, ishonuvchan, qo’llab-quvvatlashga muxtoj, ko’proq tashqi muxit ta'siriga berilgan bolalar bo’ladilar. Bu omil bo’yicha qizlarning baxolari, o’g’il bolalarnikidan yuqoriroqdir.
"0" omil. Bu omil bo’yicha yuqori baxo olgan bolalar muvaffaqiyatsizlikni oldindan sezishadi, tez jaxlini chiqarish mumkin, ko’pincha kayfiyatlari yomon bo’ladi. quyi baxo olgan bolalar og’ir, jaxli kam chiqadi. Yuqori baxo vaziyatga bog’liq ravishda og’ir ruxiy kayfiyat yoki xavotirlanish ko’rsatkichi bo’lishi mumkin, u nevroz vujudga kelishining asosi xisoblanadi.
"Q3" omil. Bu omil bo’yicha yuqori baxolar yaxshi ijtimoiy moslashganlik, atrof muxit normalarini yaxshi egallaganlik ko’rsatkichi bo’lishi mumkin. quyi baxolar o’z xulq-avorini ijtimoiy me'yorlarga mos ravishda nazorat qila olmaslikdan, bolaning o’quv va boshqa tadbirlarda o’zini yaxshi tutmaslikdan dalolat beradi. 
"Q4" omil. Bu omil bo’yicha faoliyat jarayonida amalga oshirilmaydigan keragidan ortiqcha xoxishlar bilan ajralib turadi. Xulq-atvorida ko’pincha nerv zo’riqishi ustun turadi. quyi baxo olgan bolalar og’ir va vazminlar. 
Quyida keltiriladigan shaxs savolnomasi 120 savoldan iborat bo’lib, bola xayotining turli soxalariga tegishlidir: sinfdoshlar bilan, oila a'zolari bilan o’zaro munosabat, ko’chadagi, darsdagi, o’z-o’zini baxolashi va boshqalar. Xar bir savolga tanlash uchun ikkitadan javob beriladi. 
Tekshiruv natijalari to’g’ri chiqishi uchun, o’zini erkin xis etadigan sharoit yaratish kerak.
Tekshiruvni boshlashdan oldin bolaga quyidagi qo’llanma beriladi: "Bu anketa o’quvchilar xarakterini o’rganishga mo’ljallangan. Bu yerda to’g’ri va noto’g’ri javoblar bo’lishi mumkin emas. Xar bir  inson o’ziga ko’proq yoqadigan javobni tanlashi kerak. Javoblar ikki qismdan iborat bo’lib, "yoki" so’zi bilan bir-biridan ajratilgandir. Javoblar uchun varaqda (21-jadval) xar bir savol nomeri to’g’risida ikkitadan kvadratchalar bo’lib, ular javoblarning chap va o’ng  qismlariga to’g’ri keladi. Siz tanlagan javobga mos keladigan kvadratcha ichiga /+/ belgi qo’yilgan. Ba'zi savollarda sizning javobingizga mos kelmaydigan ifodalar bo’lishi mumkin. 
Shunda xam sizga sal ma'qulrog’ini tanlashingiz kerak. Agar savolni tushunmay qolsangiz, tadqiqot o’tkazuvchiga murojaat qiling. Bir savol ustida uzoq vaqt o’ylanib o’tirmaslik kerak. Tezda birini belgilab keyingi savolga o’ting. Ba'zi savollarning /11, 15, 19, 23, 27/ uchtadan javobi bor. Barcha variantlarni qarab chiqib, ulardan birini tanlang. Savollarni o’tkazib yubormang, xar bir savolga bittagina javob bering". 
Sinaluvchiga xammasi tushunarli bo’lganiga ishonganingizdan so’ng ishga kirishish mumkin. Javob qog’ozini to’ldirishda tadqiqotchi bola savolni yaxshi tushunganligiga ishonch xosil qilishi kerak. 8 yoshli bolalarni xar birini aloxida individual tekshirish zarur. 12 yoshli bolalar esa individual va guruxiy usul bilan tekshirilishi mumkin. 
1 qism
1	Siz uy vazifangizni tez bajarib qo’yasiz	yoki	siz ularni uzoq vaqt bajarasiz
2	Agar sizga xazillashishsa, sizning ozroq jaxlingiz chiqadi	yoki	Kulasiz
3	Siz deyarli xamma narsani, qanday bajarish kerak bo’lsa, shunday qila olaman, deb o’ylaysiz	yoki	siz ba'zi topshiiqlarni bajara olishingiz mumkin
4	Siz ko’pincha xato qilasiz	yoki	siz xech qachon xato qilmaysiz
5	Sizning do’stlaringiz ko’p	yoki	unchalik ko’p emas
6	Boshqa bolalar (qizlar) sizga qaraganda ko’proq ishlarni bajara oladi.	yoki	ular qancha narsani bajara olsa, siz xam bu ishlarni bajara olasiz
7	Siz xar doim odamlarning ismini yaxshi eslab qolasiz	yoki	ba'zan ularning ismini esingizdan chiqarib qo’yasiz
8	Siz ko’p o’qiysiz	yoki	ko’pchilik bolalar ko’p o’qiydilar
9	Siz bajarmoqchi bo’lgan ish uchun o’qituvchi boshqa bolalarni tanlasa, siz xafa bo’lasiz	yoki	Shunday xam bo’ladiki, siz ularni esdan chiqarib yuborasiz
10	Siz taklif etgan g’oyalar, o’ylab topgan narsalaringiz eng yaxshi va to’g’ri deb xisoblaysiz	yoki	siz bunga ishonmaysiz
11	"Yig’moq" so’ziga mazmuniga ko’ra qarama-qarshi so’z qaysi so’z bo’ladig’ "tarqatmoq" yoki "to’plamoq" yoki "extiyot qilmoq"
12	Siz odatda indamay turasiz	yoki	ko’p gapirasiz
13	Agar onangiz sizdan xafa bo’lsa, bu ba'zan uning xatosi bo’ladi	yoki	siz nimanidir xato qildim deb o’ylaysiz
14	Sizga kutubxonada kitoblar bilan ishlash ko’proq yoqadi	yoki	uzoqqa suzish bo’yicha kapitan bo’lish ko’proq yoqadi
15	quyidagi xarflarning qaysi biri boshqa ikkitasidan farq qiladig’
	         S        yoki        T	yoki	U
16	Siz kechqurun uzoq vaqt jim o’tirasiz	yoki	tipirchilay boshlaysiz
17	Agar bolalar (qizlar) siz yaxshi biladigan narsa xaqida gaplashsa, siz xam nimanidir aytib berasiz	yoki	tipirchilay boshlaysiz, ularning tugatishini kutasiz
18	Siz kosmonavt bo’la olishingiz mumkinmig’	yoki	bu juda murakkab ish deb o’ylaysizmi,
19	Sonlar qatori berilgan: 2, 4, 8
10 yoki 12 yoki 16		bu qatorda keyingi son nechag’
20	Onangizni aytishicha siz ta'sirchan va tinib-tinchimagansiz	yoki yuvosh va muloyimsiz
21	Bolalarning xikoyalarini jon deb eshitasiz	yoki	o’zingiz aytib berganingiz ko’proq yoqadi
22	Bo’sh vaqtingizda yaxshi kitob o’qiganingiz yaxshi	yoki	koptok o’ynashingiz yaxshi
23	So’zlar guruxi berilgan: "sovuq", "issiq", "xo’l", "iliq". bir so’z mazmuniga ko’ra boshqalariga mos tushmaydi. Bu qaysi so’zg’ "xo’l" yoki "sovuq" yoki "iliq"
24	Siz xar doim extiyotkorona xarakatlar qilasiz	yoki	ba'zan chopayotganingizda narsalarga qoqilib tushasiz
25	Sizni jazolashlari mumkin deb xavotirlanasiz	yoki	buni siz xech qachon o’ylamagansiz
26	Katta bo’lganingizda uy qurish ko’proq yoqadi	yoki	Uchuvchi bo’lish (uchish, styuardessa bo’lish).
27	Olim, xozir Nargiza necha yoshda bo’lsa, shuncha yosh bo’lganida Aziza undan katta edi. Kim xammadan kichikg’ Olim-mi yoki Aziza-mi yoki Nargiza-mig’
28	Ko’pincha o’qituvchi darsda sizga tanbex beradig’	yoki	siz o’zingizni yaxshi tutasiz deb xisoblaydi
29	Do’stlaringiz nima xaqidadir baxslashayotganlarida, siz ularga aralashasiz	yoki	indamay turasiz
30	Boshqalar sinfda gaplashib, kulib o’tirishsa, siz dars tayyorlayverishingiz mumkin.	yoki	siz dars tayyorlayotganingizda jimlik darkor.
31	Televizordan "yangiliklar"ni ko’rasiz	yoki	"yangiliklar" boshlanganida o’ynashga ketasiz
32	Sizni kattalar xafa qilishadi.	yoki	ular sizni yaxshi tushunishadi. 
33	Transport ko’p o’tayotgan ko’chadan xotirjam o’tib ketasiz	yoki	siz ozroq xayajonlanasiz
34	Sizda ko’pincha katta ko’ngilsizliklar bo’lib turadi. 	yoki	kichik arzimas ko’ngilsizliklar bo’lib turadi
35	Agar siz savolni bilsangiz darrov qo’lingizni ko’tarasiz	yoki	qo’lingizni ko’tarmasdan, sizni chaqirishlarini kutib turasiz
36	Agar sinfga yangi o’quvchi kelsa, boshqa bolalar kabi siz xam u bilan darrov tanishib olasiz.	yoki	sizga ko’proq vaqt kerak.
37	qandaydir transportning (avtobus, trolleybus, taksi)ning xaydovchisi bo’lishni orzu qilasiz	yoki	vrach bo’lishni orzu qilasiz
38	Nimadir amalga oshmasa siz xafa bo’lasiz	yoki	kamdan-kam xafa bo’lasiz
39	Bolalardan kimdir nazorat ishida yordamlashishni iltimos qilsa, "o’zing yech" deysiz	yoki	o’qituvchi ko’rmasa, (sezmasa) yordamlashasiz
40	Kattalar sizning oldingizda o’zicha gaplashishadi.	yoki	ular qisman sizni xam tinglashadi.
41	qayg’uli narsalarni eshitayotganingizda, ko’zingizdan yosh chiqib ketadi	yoki	bunday bo’lmaydi.
42	Ko’p rejalarinigizni amalga oshirasiz	yoki	darrov uyga kirasiz
43	Onangiz uyga chaqirganidan so’ng xam ozroq o’ynaysiz	yoki	darrov uyga kirasiz
44	Sinfda erkin turib nimadir aytib bera olasiz.	yoki	tortinasiz, uyalasiz
45	Kichik bolalar bilan qolish sizga yoqadimi	yoki	ular bilan qolish sizga yoqmaydi
46	Siz ba'zan yolg’iz va xafa bo’lasiz	yoki	sizda unday bo’lmaydi
47	Uy vazifalarini xar xil vaqtda bajarasiz	yoki	xar kuni bir vaqtda bajarasiz
48	Siz yaxshi yashaysiz	yoki	unchalik yaxshi yashamaysiz
49	Shaxardan tashqariga go’zal tabiatni tomosha qilishga jon deb borasiz	yoki	zamonaviy mashinalar (yangi tovarlar) ko’rgazmasiga jon deb borasiz
50	Agar sizni urushishsa, tanbex berishsa, xotirjam turib yaxshi kayfiyatingizni buzmaysiz	yoki	qattiq xafa bo’lasiz
51	Konditer fabrikasida ishlash ko’proq yoqadi	yoki	o’qituvchi bo’lish
52	Sinfda bolalar to’polon qilishayotganda siz jim o’tirasiz	yoki	siz ular bilan birga to’polon qilasiz
53	Agar sizni avtobusdan itarib yuborishsa xech narsa bo’lmadi, deb xisoblaysiz	yoki	Bundan jaxlingiz chiqadi.
54	Siz bajarishingiz kerak bo’lmagan ishni bajarishga to’g’ri kelgan	yoki	sizda bunday xol bo’lmagan.
55	Sho’x, erka, chopib yuruvchi do’stlarni yoqtirasiz	yoki	jiddiy do’stlarni yoqtirasiz
56	Nimadir boshlanguncha jim o’tirib kutishdan jaxlingiz chiqadi.	yoki	ko’p kutganingizdan xech qanday o’zgarish bo’lmaydi.
57	Maktabga jon deb borasiz	yoki	avtomobilda sayr qilish yoqadi
58	Ba'zan siz xammadan xafa bo’lasiz	yoki	xar doim xammadan xursand bo’lasiz
59	qanday o’qituvchi sizga ko’proq yoqadi yumshoq, ko’ngilchan	yoki	qattiqqo’l
60	Uyda siz berilgan xamma ovqatni yeysiz	yoki	sizga yoqmaydigan taomni berishganda norozilik bildirasiz

2-qism
1	Sizga xamma yaxshi munosabatda bo’ladi	yoki	faqat ba'zi kishilar
2	Ertalab uyg’onganingizda uyqungiz kelib, lanj bo’lib turasiz	yoki	Shu zaxoti o’ynagingiz keladi
3	o’z ishingizni boshqalarga qaraganda tezroq bajarasiz	yoki	sizga ko’proq vaqt kerak
4	Siz ba'zan o’zingizga ishonmaysiz	yoki	siz o’zingizga ishonasiz
5	Xar dom maktabdagi do’stlaringizni ko’rganda xursand bo’lib ketasiz	yoki	ba'zan xech kimni ko’rgingiz kelmaydi
6	Onangiz sizga sekin xarakat qilishingiz xaqida aytgan	yoki	siz xamma narsani tez bajarasiz
7	Siz taklif qilgan narsalar boshqa bolalarga yoqadi	yoki	ularga bu xar doim xam yoqmaydi
8	Siz maktabda xamma narsani qanday talab qilishsa, shunday qilib bajarasiz	yoki	sindoshlaringiz o’qituvchini aytganlarini aniqroq bajarishadi
9	Bolalar sizga nisbatan makkorlik qilayapti deb o’ylayapsizmi	yoki	ular sizga do’stona munosabatda bo’lishadi
10	Siz xar doim xamma narsani yaxshi bajarasiz	yoki	ba'zi kunlari xech narsa ko’ngildagidek bo’lmaydi
11	"Muz", "bug’", "qor" so’zlari ko’roq qaysi so’z bilan umumiylikka ega: "suv" yoki "bo’ron" yoki "qish"
12	Siz dars vaqtida jim o’tirasiz	yoki	qimirlab o’tirishni yoqtirasiz
13	Ba'zan siz onangizga e'tiroz bildirasiz	yoki	siz undan qo’rqasiz
14	o’rmonda, parkda, chang’ida sayr qilish ko’proq yoqadi	yoki	baland tog’larda chang’ida sayr qilish ko’proq yoqadi
15	"Yurmoq" so’zi "chopmoq" so’ziga qanday munosabatda bo’lsa, "sekin" so’zi quyidagi so’zlardan biriga shunday munosabatda bo’ladi: "oxista" yoki "emaklab" yoki "tez"
16	o’zingizni doim xushmuomala deb xisoblaysiz	yoki	ba'zan qo’pollik qilasiz
17	Siz bilan kelishish qiyin (o’z fikringizdan qaytmaysiz)	yoki	siz bilan osonlikcha kelishish mumkin
18	Bolalardan kim bilandir narsalaringizni (qalam, ruchka, lineykangiz) almashganmisiz	Yoki	xech qachon bunday qilmagansiz
19	Sonlar qatori berilgan: 7, 5, 3 ...
Bu qatorda keyingi son nechag’	yoki	1 yoki 9
20	Ba'zan quloq solmaydigan bola bo’lgingiz keladi	yoki	bunday istak sizda xech qachon bo’lmagan
21	Onangiz xamma narsani sizga qaraganda yaxshi bajaradi	yoki	ko’pincha sizning taklifingiz inobatga olinadi
22	Agar sizga xayvon bo’lishga to’g’ri kelsa, bajonudil ot bo’lardingiz	yoki	arslon (yo’lbars) bo’lardingiz
23	So’zlar guruxi berilgan: "ba'zilari", "xamma", "ko’pincha", "xech kim". Bir so’z boshqalariga to’g’ri kelmaydi. Bu qaysi so’zg’ "ko’pincha" yoki "xech kim", yoki "xamma"
24	Siz xushxabar aytishganda sal xursand bo’lasiz	yoki	siz xursandlikdan sakragingiz keladi
25	Agar sizga kim yaxshi munosabatda bo’lsa, siz uni kechirasiz	yoki	siz xam xuddi shunday munosabatda bo’lasiz
26	Basseynda sizga ko’proq nima yoqadi: suzish	yoki	minoradan sakrash
27	Gulnoza Dilnozadan kichik, Dilfuza Gulnozadan kichik. Kim eng kattag’ Gulnoza yoki Dilnoza yoki Dilfuza
28	Ba'zan o’qituvchi yetarlicha e'tiborli emasligingizni, daftardan ko’p o’chirib yozishingizni aytadi	yoki	u bu xaqida xech qachon gapirmagan
29	Baxslarda nima bo’lganda xam o’zingiz istagan narsani isbotlashga xarakat qilasiz	yoki	xotirjam yon berishingiz mumkin
30	Urush xaqida eshitish siz uchun qiziq	yoki	xayvonlar xayoti xaqida
31	Siz xar doim sinfingizga kelgan o’kuvchilarga yordam berasiz	yoki odatda buni boshqalar qilishadi
32	Boshingizdan kechirgan ko’ngilsiz voqealar xaqida uzoq vaqt eslab yurasiz	yoki	ularni tez unutib yuborasiz
33	o’yinda tovushdan tez uchadigan samolyot uchuvchisini bajonudil tasvirlab berasiz	yoki	mashxur yozuvchi (balerina) rolini tasvirlab berasiz
34	Onangiz koyiganda ma'yus bo’lib qolasiz	yoki	deyarli kayfiyatingiz buzilmaydi
35	Siz xar doim sumkangizni kechqurun tayyorlab qo’yasiz	yoki	ba'zan buni ertalab qilasiz
36	o’qituvchi sizni maqtaydimig’	yoki	u siz xaqingizda kam gapiradimig’
37	o’rgimchakni qo’lingiz bilan ushlay olasizmig’	yoki	o’rgimchak sizga yoqmaydimig’
38	Ko’pincha xafa bo’lasizmi	yoki	bu kamdan-kam ro’y beradimig’
39	Ota-onangiz uxlash vaqti bo’ldi deganda, darrov uxlaysizmig’	yoki Yana ozroq o’z ishingiz bilan shug’ullanasiz
40	Notanish kishi bilan gaplashishga to’g’ri kelsa uyalasizmig’	yoki xech tortinmaysiz
41	Siz rassom bo’lishni orzu qilasizmi	yoki	ovchi (yaxshi sartarosh) bo’lishni
42	qilgan ishlaringizni barchasi muvaffaqiyatli chiqadimig’	yoki muvaffaqiyatsizliklar bo’lib turadi
43	Agar masala shartini tushunmasangiz o’rtog’ingizga murojaat qilasizmig’	yoki	o’qituvchiga murojaat qilasizmi
44	Bo’lib o’tgan kulguli voqealarni xamma kuladigan qilib aytib berasizmig’	yoki	bunday qilish oson emas deb o’ylaysizmig’
45	Darsdan so’ng bir oz o’qituvchining oldida qolgingiz keladimig’	yoki	darrov koridorga chiqib o’ynagingiz keladimig’
46	Ba'zan xech narsa qilmay o’tirganingizda o’zingizni yomon xis etasizmig’	yoki	sizda bunday bo’lmaydi
47	Maktabdan qaytayotganingizda bir-oz o’ynaysizmig’	yoki darslardan so’ng darrov uyga qaytasiz
48	Xar doim ota-onangiz gaplaringizni eshitadilarmig’	yoki	ular ko’pincha bandlarmig’
49	Uydan chiqa olmaganingizda xafa bo’lasizmig’	yoki	bu sizga ta'sir qilmaydi
50	Siz kam qiynalasizmig’	yoki	ko’p qiynalasiz
51	Bo’sh vaqtingizda jon deb kinoga borasizmig’	yoki	xovliga daraxtlar, gullar ekasiz
52	Onangizga maktabda bo’lib o’tgan voqealar xaqida bajonudil gapirib berasizmig’	yoki	sayrlar, sayoxatlar xaqida gapirasiz
53	Do’stlaringiz narsalaringizni so’roqsiz olishsa, xech nima bo’lmadi deb xisoblaysizmig’	yoki	siz ulardan xafa bo’lasiz
54	Kutilmagan tovushdan cho’chib ketasizmig’	yoki	siz atrofga nazar solasiz
55	Bolalar (qizlar) bilan bir-biringizga biron narsa xikoya qilib berish ko’proq yoqadimig’	yoki	o’ynash ko’proq yoqadi
56	Xayajonlanganingizdan qattiq gapirasizmig’	yoki	siz xam doim xotirjam gapirasiz
57	Darsga jon deb borasiz	yoki	televizordan futbol bo’yicha uchrashuvni tomosha qilasizmig’
58	Radioni eshitayotganingizda, televizor ko’rayotganingizda boshqa tovushlar sizga xalaqit beradi	yoki	siz ularni sezmaysiz
59	Maktabda sizga qiyin bo’ladimi	yoki	maktabda sizga osonmig’
60	Agar uyda nimadandir jaxlingiz chiqsa, sekingina xonadan chiqib ketasiz	yoki	xonadan chiqib ketayotib eshikni qattiq yopasiz

Shunday qilib, savolnoma bir-biriga o’xshash ikki qismdan iborat bo’lib, xar bir qismda 60 tadan savol bor. Xammasi bo’lib,  12 ta shkala mavjud bo’lib, ularning xar birida 5 tadan savol bor. Xar bir savolga muxim axamiyatli javob 1 ball bilan baxolanadi. Xar bir shkala bo’yicha ballarning yig’indisi maxsus jadvallar yordamida baxolash devorlariga aylantiriladi.

KETTELL SAVOLNOMASINING KALITI
Faktor nomi	Javoblarning axamiyatli bo’linmasi
A	1ch	2o’	5ch	7ch	9o’
V	11ch	5ch	9s	23ch	27o’
S	3ch	4o’	6o’	8ch	10ch
D	12o’	16o’	20ch	24o’	28ch
E	1o’	17ch	21o’	25o’	29ch
F	14o’	18o’	22o’	26o’	30ch
G	31o’	35o’	39o’	43o’	47o’
H	32o’	36ch	40o’	44ch	48ch
I	33o’	37o’	41ch	45ch	49ch
0	34ch	38ch	42o’	56ch	50o’
Q3	51o’	52ch	55o’	57ch	59o’
Q4	53o’	54ch	56ch	58ch	60o’

Izox:	ch - javob varog’ida chap tomon
s - javob varog’ida o’rta tomon
o’ - javob varog’ida o’ng tomon